Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 68-moddasining talablaridan kelib chiqqan holda, yer umummilliy boylik ekanligi, undan oqilona foydalanish zarurligi va u davlat tomonidan muhofaza qilinishini inobatga olib, yerga oid nizolarni sudlar tomonidan hal etishda Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksi va yer munosabatlarini tartibga solishga oid boshqa qonunchilik hujjatlari toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 22-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlarning eʼtibori yer toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksining (bundan buyon matnda Yer kodeksi deb yuritiladi) 3-moddasi bilan belgilanganligiga qaratilsin.

Bunda sudlarning eʼtibori Yer kodeksining 33-moddasida nazarda tutilgan hujjatlargina yer uchastkasiga boʻlgan huquqni tasdiqlovchi hujjatlar hisoblanishiga qaratilsin.

4. Sudlarga tushuntirilsinki, Yer kodeksi 22-moddasining birinchi qismi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (bundan buyon matnda Fuqarolik kodeksi deb yuritiladi) 549-moddasi birinchi qismining mazmuniga koʻra, davlat egaligida boʻlgan yer uchastkalari yoki boshqa koʻchmas mulklarning qonunda belgilangan tartibda boshqa shaxsning egaligiga oʻtkazilishi, yer uchastkalari yoki boshqa koʻchmas mulklardan ijara huquqi asosida foydalanib kelayotgan shaxslarning ijara shartnomasining muddati tugaguniga qadar undan foydalanish huquqidan mahrum etmaydi.

5. Sudlar Yer kodeksining 36-moddasiga muvofiq, ijara muddati tugaganligi munosabati bilan yer uchastkasini ijaraga olish huquqini bekor qilish toʻgʻrisidagi daʼvolarni koʻrishda, yer uchastkasini ijaraga olish shartnomasi yangi muddatga uzaytirilgan yoki uzaytirilmaganligini aniqlashlari lozim.

6¹. “Oʻzbekiston Respublikasi FPK 50-moddasining birinchi qismi, IPK 49-moddasining uchinchi qismiga koʻra, prokuror oʻzining daʼvo arizasi (arizasi) asosida qoʻzgʻatilgan ishlarda, shuningdek davlatning qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida yerga oid huquqiy munosabatlar bilan bogʻliq ishlarda, MSIYUtK 46-moddasining birinchi qismiga koʻra esa, maʼmuriy va boshqa ommaviy huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan barcha ishlar boʻyicha sud majlisida ishtirok etishga haqli.

Shuningdek, Yer kodeksining 24, 36-moddalari talabi hamda qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda Vazirlar Mahkamasining individual xususiyatga ega boʻlgan yer munosabatlariga oid hujjatlari maʼmuriy sudlarda nizolashilishi mumkin.

Yer kodeksining 36-moddasida nazarda tutilgan hollarda yer uchastkalariga boʻlgan huquqlarni tugatish;

Yer kodeksining 86, 87-moddalarida nazarda tutilgan hollarda yer egalari, yerdan foydalanuvchilar, yer uchastkalari ijarachilariga va mulkdorlariga yetkazilgan zararni undirish;

9. Yerga oid qonunchilik hujjatlari bilan tegishli organlarning vakolatiga taalluqli masalalar sudlar tomonidan hal qilinmasligiga, jumladan Yer kodeksining 23-moddasiga asosan yer uchastkasini berish (realizatsiya qilish) boʻyicha vakolatli organlar belgilanganligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.

11. Sudlar “Yer uchastkalarini kompensatsiya evaziga jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyish tartib-taomillari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 12, 27 va 34-moddalaridan kelib chiqib, shuni nazarda tutishlari lozimki, ushbu Qonun kuchga kirgan kundan boshlab yer uchastkalarini kompensatsiya evaziga jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyishda, huquq egasiga belgilangan kompensatsiya berilishi bilan bogʻliq nizolar dastlab sudga qadar kompensatsiya komissiyalari tomonidan koʻrib chiqilishi, biroq masalaning qonunchilikda belgilangan muddatlarda kompensatsiya komissiyasi tomonidan koʻrib chiqilmaganligi arizani sud tomonidan koʻrib chiqilishiga toʻsqinlik qilmaydi.

13. Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi Kodeksi (bundan buyon matnda MSIYUtK deb yuritiladi) 27-moddasi birinchi qismining 5-bandiga asosan yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish bilan bogʻliq nizolarni koʻrishda arizachi tomonidan noaniq (masalan, kadastr yigʻmajildi, kadastr pasporti, guvohnoma va davlat reyestridan koʻchirmani haqiqiy emas deb topish haqida) talab qoʻyilganda, nizoning asl mohiyatidan kelib chiqqan holda maʼmuriy sudlar sudning faol ishtiroki tamoyili asosida talabga aniqlik kiritish choralarini koʻrib, arizani mazmunan koʻrishlari lozim.

14. “Koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 15-moddasiga koʻra, Davlat kadastrlari palatasi va uning hududiy boshqarmalari koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazuvchi organ hisoblanishi sababli, sudlarning eʼtibori koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish bilan bogʻliq nizolarni koʻrishda, ish boʻyicha javobgar sifatida Davlat kadastrlari palatasining viloyat hududiy boshqarmalari jalb qilinishi lozimligiga qaratilsin.

Yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarining vujudga kelish asoslari Yer kodeksining 31-moddasida koʻrsatilgan boʻlib, yerga oid nizolarni koʻrishda arizachida bunday huquqlar mavjud yoki mavjud emasligi, arizachi MSIYUtK 185-moddasi talabi boʻyicha sudga murojaat qilish huquqiga ega boʻlgan shaxs hisoblanishi yoki hisoblanmasligiga aniqlik kiritish lozim.

15. Sudlarga tushuntirilsinki, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Yer munosabatlarida tenglik va shaffoflikni taʼminlash, yerga boʻlgan huquqlarni ishonchli himoya qilish va ularni bozor aktiviga aylantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2021-yil 8-iyundagi PF-6243-sonli Farmonining 4-bandi bilan mahalliy davlat hokimiyati organlarining yer uchastkalarini toʻgʻridan-toʻgʻri ajratish, foydalanishga berish, kelgusida ajratish uchun zaxiralash, biriktirish, obodonlashtirish uchun berish yoki yerlarni boshqacha yoʻl bilan tasarruf qilish (bundan mazkur Farmonga muvofiq yer uchastkalarini davlat tashkilotlariga doimiy foydalanishga ajratish, ijara shartnomasini imzolash boʻyicha vakolatlar mustasno), tuman va shahar mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan esa yer uchastkalariga boʻlgan huquqlarni belgilash, eʼtirof etish, oʻzgartirish, bekor qilish huquqi 2021-yil 1-avgustdan bekor qilingan.

Shu bilan birga, mazkur Farmonning 8-bandida ushbu Farmon rasman eʼlon qilingan kundan boshlab Yer kodeksiga tegishli oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritilguniga qadar Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar, Toshkent shahar, tumanlar va shaharlar mahalliy vakillik va ijro hokimiyati organlari tomonidan mazkur Farmonda nazarda tutilganidan boshqacha tartibda yer uchastkalarini ajratish qatʼiyan toʻxtatilganligi qayd etilgan.

Shu sababli, Yer kodeksining 23-moddasiga oʻzgartishlar 2021-yil 16-avgustda kiritilgan boʻlsa ham, tuman (shahar) hokimlari 2021-yil 9-iyundan boshlab yer uchastkalarini egalik qilish va foydalanish uchun ajratish (realizatsiya qilish) vakolatiga ega emasliklariga sudlarning eʼtibori qaratilsin.

16. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, Yer kodeksining 10 va 21-moddalari talablariga muvofiq yer uchastkasini boʻlish imkoniyati boʻlmasa, bunday yer uchastkasi bir necha shaxslar tomonidan birgalikda egalik qilinadigan va foydalaniladigan yer uchastkasi deb eʼtirof etiladi, bu hol koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarning davlat reyestrida aks ettiriladi.

17. Sudlarning eʼtibori birgalikda egalik qilinadigan yoki foydalaniladigan yer uchastkasini boʻlish va undan foydalanish tartibini belgilash haqidagi nizolarni hal qilishda Yer kodeksi 22-moddasining beshinchi qismiga asosan yer uchastkasini boʻlish yoki undan foydalanish tartibini belgilash imkoniyati mavjud yoki mavjud emasligi kadastr organi mutaxassisining fikri yoki sudga oid ekspertiza xulosasi bilan aniqlanishi mumkinligiga qaratilsin.

19. Yer kodeksi 62-moddasining toʻrtinchi qismi talabiga muvofiq, yer uchastkasining yoxud undagi imoratning u yoki bu qismi kommunal xizmatdan (yoritish, oqova suvlarni chiqarib yuborish, truboprovod, sugʻorish qurilmalari va shu kabilar), yer uchastkalarining egalari yoki undan foydalanuvchilar esa, mustaqil ravishda oʻzicha yoki transportda kirib-chiqish imkonidan mahrum boʻlib qoladigan boʻlsa, yer uchastkasining boʻlinishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

20. Fuqarolik kodeksi 223-moddasining beshinchi qismidan kelib chiqib, birgalikda egalik qiluvchilar oʻrtasidagi yer uchastkalarini boʻlishda ulushlarga nisbatan nomutanosiblik vujudga kelganda, sudlar nizoni hal etishda yerga boʻlgan huquqdagi farq uchun tegishli pul summasini undirish yoki boshqacha kompensatsiya belgilanishi lozimligiga eʼtibor qaratsinlar.

24. Sudlar Yer kodeksi 36-moddasining 6 — 11-bandlarida nazarda tutilgan hollarda yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarning bekor qilish masalasi Yer kodeksining 38-moddasiga muvofiq, yerlardan foydalanish va ularni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi organning yer egasini yoki yerdan foydalanuvchini oldindan ogohlantirganidan keyin tuman (shahar) hokimiga yer uchastkasini olib qoʻyish haqida kiritilgan taqdimnomasi asosida tuman (shahar) hokimining yer uchastkasiga boʻlgan huquqni bekor qilish va yer maydonini olib qoʻyish haqidagi daʼvo arizasiga binoan sud tartibida hal etilishini inobatga olishlari lozim.

Sudlarning eʼtibori, agar oʻzboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasini yer egasiga, yerdan foydalanuvchiga, yer uchastkasi ijarachisiga yoki mulkdoriga qaytarish toʻgʻrisida daʼvo berilganda mazkur daʼvo talabi Yer kodeksining 91, 91¹-moddalariga asosan koʻrib chiqilishiga qaratilsin.

25. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, Yer kodeksi 38-moddasining ikkinchi qismiga asosan Kadastr agentligi organlari yer egasini yoki yerdan foydalanuvchini oldindan xabardor qilgandan keyin yer uchastkasiga boʻlgan huquqni bekor qilish haqida sudga daʼvo arizasini kiritishi, basharti nizoli yer uchastkasiga nisbatan yer ijara shartnomasi mavjud boʻlmagan holdagina amalga oshirilishi mumkin.

Yer kodeksi 36-moddasining beshinchi qismiga binoan ushbu modda birinchi qismining 1, 2, 6 — 10, 13-bandlarida nazarda tutilgan hollarda yer uchastkasiga boʻlgan ijara huquqini tugatish ushbu Kodeksning 24-moddasida nazarda tutilgan tartibda yer uchastkasining ijara shartnomasini bekor qilish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

Shunga koʻra, ijara shartnomasi mavjud boʻlib, daʼvo arizasida Yer kodeksi 36-moddasi birinchi qismining 1, 2, 6 — 10, 13-bandlari asos qilinib, yer uchastkasiga boʻlgan ijara huquqini tugatish haqida talab qoʻyilsa, sudlar bunday talabni qanoatlantirish rad etilishi lozimligiga eʼtibor qaratishlari lozim.

25¹. Fuqarolik kodeksi 382-moddasining birinchi qismida, agar ushbu Kodeksda, boshqa qonunlarda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, shartnoma taraflarning kelishuviga muvofiq oʻzgartirilishi va bekor qilinishi mumkinligi nazarda tutilgan.

26. Sudlar qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlardan ijara asosida foydalanish huquqiga ega boʻlgan yuridik yoki jismoniy shaxslar bilan tuzilgan yer uchastkasi ijara shartnomasini Yer kodeksi 36-moddasi birinchi qismining 6-7-bandlarida koʻrsatilgan asoslarga koʻra bekor qilish toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda daʼvoning asosliligini Fuqarolik kodeksining 384-moddasi, Oʻzbekiston Respublikasining Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 14-yanvardagi 22-son qarori bilan tasdiqlangan “Qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar va ekin maydonlarida monitoring ishlarini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisida”gi hamda 2024-yil 30-dekabrdagi 914-son qarori bilan tasdiqlangan “Qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlardan oqilona foydalanish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomlar hamda boshqa nizoga oid normativ huquqiy hujjatlar talablariga rioya qilinganligini tekshirishlari lozim.

26¹. Yer kodeksi 24²-moddasining yettinchi qismiga koʻra, agar qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yer uchastkasini ijaraga berish shartnomasida boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, ushbu shartnomani muddatidan ilgari bekor qilish qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yer uchastkasini ikkilamchi ijaraga berish shartnomasining bekor qilinishiga sabab boʻladi.

27. Qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlarni oldi-sotdi, hadya, garov, oʻzboshimchalik bilan tuzilgan almashtirish shartnomalari, shuningdek, qonunchilikda belgilangan tartib buzilgan holda tuzilgan ikkilamchi ijara shartnomalari FKning 116-moddasiga asosan oʻz-oʻzidan haqiqiy emas hisoblanadi.

Bunday shartnomalar oʻz-oʻzidan haqiqiy emasligidan kelib chiqib, Fuqarolik kodeksi 113-moddasining uchinchi qismiga koʻra sudlar oʻz tashabbuslari bilan shartnomaning haqiqiy emasligi oqibatlarini qoʻllashga haqli ekanligini inobatga olishlari lozim.

Shu bilan birga, Yer kodeksi 24-moddasining oʻn ikkinchi qismi mazmuniga koʻra, yer uchastkasini ijaraga olish huquqi faqat kreditlar olish uchun garovga qoʻyilishi mumkinligi inobatga olinishi kerak.

29¹. Sudlar oʻzboshimchalik bilan egallab olingan davlat mulkidagi yer uchastkasini qaytarish va oʻzboshimchalik bilan qurilgan imoratni buzib tashlash toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda IPK 203⁹-moddasi talablariga qatʼiy rioya etishlari shart.

31. Sudlarning eʼtibori Yer kodeksining 30-moddasiga asosan servitutning muhim sharti bunday huquqni oʻrnatishni talab qilgan yer uchastkasining mulkdori, egalik qiluvchisi, foydalanuvchisi va ijarachisining oʻzganing uchastkasidan cheklangan tarzda foydalanish huquqini oʻrnatmasdan turib, tegishli ehtiyojlarini qondirish imkonsiz ekanligiga qaratilsin.

Servitut belgilanishi bilan bogʻliq (Yer kodeksi 30-moddasi ikkinchi qismi) xarajatlar daʼvogar zimmasiga yuklatilishi sudlarga tushuntirilsin.

Sudlarga tushuntirilsinki, Yer kodeksining 91¹-moddasiga koʻra, oʻzboshimchalik bilan egallangan yer uchastkasiga, shuningdek qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan, qurilish maqsadlari uchun ajratilmagan yer uchastkasida barpo etilgan har qanday bino va inshootlarga nisbatan mulk huquqini yoki boshqa mulkiy huquqlarni belgilashga yoʻl qoʻyilmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno.

34. Sudlarga tushuntirilsinki, “Yer uchastkalarini kompensatsiya evaziga jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyish tartib-taomillari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 29-moddasiga asosan olib qoʻyilayotgan yer uchastkasiga boʻlgan huquqning bozor qiymati olib qoʻyilgan yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarning qiymati yer uchastkasi olib qoʻyilishi tartib-taomili boshlanguniga qadar boʻlgan paytdagi yoki yer uchastkasi olib qoʻyilishi haqidagi xabar koʻchmas mulk obyektining qiymatiga, shuningdek olib qoʻyilgan yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarga taʼsir koʻrsatilguniga qadar boʻlgan paytdagi holatga koʻra baholovchi tashkilot tomonidan faqat mulkdorning yoki huquq egasining huquqlari yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarning davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligini tasdiqlovchi hujjatlar asosida aniqlanadi.

Qonunda olib qoʻyilayotgan yer uchastkasining bozor qiymatini oldindan va toʻliq qoplash majburiyati belgilanganligi sababli ushbu majburiyat bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmagan taqdirda, zarar undirish haqidagi talab FK 324-moddasi ikkinchi qismiga asosan qaror chiqarilgan kunda mavjud boʻlgan narxlarni eʼtiborga olgan holda hal etilishi mumkin.

35. Jamoat ehtiyojlari uchun yer uchastkalari, koʻchmas mulklarni olib qoʻyilishi va buzilishi munosabati bilan yetkazilgan zararni toʻlashni kechiktirganlik uchun foiz undirish soʻralgan boʻlsa, bunday talab Fuqarolik kodeksining 327-moddasi normasidan kelib chiqib hal etilishi lozim.

36. Sudlar qonunda jamoat ehtiyojlari uchun yer uchastkasi olib qoʻyilishi bilan bogʻliq nizolarni koʻrishda kompensatsiya yoki zararni undirishda olib qoʻyilayotgan koʻchmas mulk obyektining bozor qiymati, koʻp yillik dov-daraxtlarning bozor qiymati kompensatsiya qilinishi bilan birga yer uchastkasiga boʻlgan muayyan (Yer kodeksining 17-moddasi) huquqning bozor qiymati ham (ijara huquqi bundan mustasno) alohida-alohida aniqlanishiga eʼtibor qaratishlari lozim.

40. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Yer kodeksini tatbiq qilishda sud amaliyotida vujudga keladigan ayrim masalalar toʻgʻrisida” 2006-yil 3-fevraldagi 3-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.