Интернет жаҳон ахборот тармоғида ёшлар ва вояга етмаганлар учун миллий контентни ривожлантириш, уларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш маданияти ва зарарли ахборотдан ҳимоя қилиш масалалари юзасидан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасига парламент сўрови юбориш масаласини кўриб чиқиб, «Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Сенати тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Конституциявий Қонунининг 12-моддасига ҳамда «Парламент назорати тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 14-моддасига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Сенати қарор қилади:

1. Интернет жаҳон ахборот тармоғида ёшлар ва вояга етмаганлар учун миллий контентни ривожлантириш, уларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш маданияти ва зарарли ахборотдан ҳимоя қилиш масалалари юзасидан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасига парламент сўрови иловага мувофиқ юборилсин.

2. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси парламент сўровини кўриб чиқиш якунлари бўйича 2022 йилнинг 15 апрелига қадар Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатига ёзма жавоб тақдим этсин.

3. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг Ахборот сиёсати ва давлат органларида очиқликни таъминлаш масалалари қўмитаси (Ф. Боқиев) парламент сўровига келиб тушадиган жавобни таҳлил қилиб, шу йилнинг 1 майига қадар Олий Мажлис Сенати Кенгашига ахборот киритсин.

4. Ушбу Қарорнинг ижросини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати Раисининг биринчи ўринбосари С. Сафоев зиммасига юклансин.

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг Ахборот сиёсати ва давлат органларида очиқликни таъминлаш масалалари қўмитаси томонидан ёшлар ва вояга етмаганларнинг Интернет жаҳон ахборот тармоғи, ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш маданияти ва уларни зарарли ахборотдан ҳимоя қилиш ҳамда миллий контентни ривожлантиришда амалга оширилаётган ишлар ва мавжуд муаммолар ўрганиб чиқилди.

Мамлакатимизда фуқароларнинг ахборотни олиш ва тарқатишга доир конституциявий ҳуқуқларини рўёбга чиқариш, уларга Интернет жаҳон тармоғи ҳамда унинг ахборот ресурсларидан фойдаланиш, тегишли ахборотни ижтимоий тармоқларда эркин жойлаштириш, сўз ва матбуот эркинлигини таъминлашда бир қатор ижобий ишлар амалга оширилди.

Ёшлар ва болаларни зарарли ахборотлардан ҳимоя қилиш мақсадида «Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида»ги, «Оммавий ахборот воситалари тўғрисида»ги, «Болаларни уларнинг соғлиғига зарар етказувчи ахборотдан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги, «Ахборот эркинлиги принциплари ва кафолатлари тўғрисида»ги қонунлар қабул қилинди.

Мазкур қонунларда фуқароларни, шу жумладан вояга етмаган шахсларни уларнинг ҳаётига ва соғлиғига зарар етказувчи, болаларда қўрқув, ваҳима ёки саросима уйғотадиган, инсон қадр-қимматини камситувчи, ишчанлик обрўсига путур етказиш каби ахборотларни тарқатганлик учун жавобгарлик белгиланган.

Интернет ва ижтимоий тармоқларда тарқатилаётган асосланмаган маълумотлар, ноқонуний хатти-ҳаракатлар учун ахборот соҳасидаги қонунлар нормаларидаги таъсирчан чоралар ваколатли давлат идоралари томонидан етарли даражада қўлланилмаётганлиги кузатилмоқда.

Натижада амалдаги қонунчиликка зид равишда медиа маконда уруш ва зўравонлик, шафқатсизликни тарғиб қилишни, ижтимоий, миллий, ирқий ва диний адоват уйғотишга қаратилган терроризм ва диний экстремизм ғояларини ёйишни ўз ичига олган, ёшлар ва вояга етмаганларнинг руҳиятига салбий таъсир этадиган ахборотлар Интернет ва ижтимоий тармоқларда кенг тарқалмоқда.

Бугунги кунда ёшлар орасида ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари сони йилдан-йилга ортиб бормоқда. Статистик маълумотларга кўра, айни вақтда республикада ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари сони 46 миллион бўлиб, тармоқ фойдаланувчиларининг аксариятини ёшлар ва вояга етмаганлар ташкил этади.

Интернет тармоғидаги «.UZ» доменида рўйхатдан ўтган доменлар сони ҳозирги кунда 98 мингтадан ошган бўлса-да, миллий ресурсларга ташриф буюрувчиларнинг ўртача ойлик сони 60 миллиондан ортиқдир. Бу ўз навбатида миллий контент ресурсларини янада бойитишни тақозо этади.

Таҳлилларга кўра Интернет жаҳон ахборот тармоғида ёшлар ва вояга етмаганлар учун миллий контентни ривожлантириш, уларни миллий веб-ресурслар ва ижтимоий тармоқлардан фойдаланишга жалб этиш юзасидан мутасадди вазирлик ва идораларнинг амалий ишларида натижадорлик сезилмаяпти.

Қонунчиликда Интернет жаҳон ахборот тармоғининг глобал ва миллий сегменти ривожланиши тенденцияларини мунтазам ўрганиш, замонавий веб-ресурсларни шакллантириш, расмий веб-сайтларни ривожлантириш, миллий веб-ресурслар сонини кўпайтириш, миллий контентни ривожлантириш механизмларини такомиллаштириш бўйича таклифларни шакллантириш масалалари белгиланганлигига қарамасдан, айрим масъуллар томонидан ўз вазифаларини бажаришга етарлича эътибор қаратилмаган.

Жумладан, Туризм ва спорт вазирлиги томонидан «Википедия» Интернет энциклопедиясига Ўзбекистоннинг машҳур спортчилари ва спорт ташкилотлари фаолияти тўғрисидаги маълумотларни жойлаштириш, Ўзбекистон Ёшлар ишлари агентлиги томонидан Ўзбекистон тўғрисида турли тиллардаги маълумотлар ҳажмини ошириш каби ишлар эса тизимли равишда амалга оширилмаган.

Шунингдек, ўзбек адабиёти ва санъати мумтоз намояндаларининг асарларидан барчанинг фойдаланиш имкониятини таъминлаш учун веб-портал ташкил қилиш вазифаси Маданият вазирлиги зиммасига юкланган бўлса-да, бу борадаги ишлар якунига етказилмаган.

Хорижий ижтимоий тармоқлар, мессенжерларнинг ўрнини боса оладиган, барча мавжуд имкониятларни кўзда тутган миллий мессенжерлар ва ижтимоий тармоқларни яратиш ишларига лозим даражада эътибор берилмаган.

Интернет жаҳон ахборот тармоғида ёшларни ватанпарварлик руҳида тарбиялашга қаратилган тарғибот материалларини бериб бориш, болаларни Интернетдаги турли ахборот хуружларидан ҳимоялашга қаратилган электрон шаклда иллюстрация қўлланмалари яратиш борасидаги ишлар талаб даражасида олиб борилмаган.

«Википедия» платформасида Ўзбекистон ҳақида маълумотлар камлиги (тўлиқмаслиги) ёки маълумотлар эскилиги, оммабоп онлайн платформаларда мамлакатимиз ҳақидаги сифатли контентлар камлиги оқибатида ёшлар ўзларига зарур бўлган маълумотларни топишда маълум қийинчиликларга дуч келмоқда.

Мафкуравий таҳдидлар орқали аҳолининг маълум бир қатламлари, айниқса ёшларнинг қарашларини ўзларига маъқул бўлган йўналишда ўзгартиришга, ахлоқсизлик каби бузғунчи ғояларни сингдиришга уринишлар бўлмоқда. Интернет тармоғи орқали тарқатилаётган ғаразли маълумотлар, турли бузғунчи ғоялар, одоб-ахлоқни емирувчи иллатлар аҳолини ташвишга солмоқда.

Хусусан, «.UZ» доменидаги веб-сайтларда ҳам миллий менталитетимизга ёт бўлган, фуқароларнинг, шу жумладан ёшларнинг онги, руҳияти, маънавий-маърифий тарбиясига салбий таъсир кўрсатадиган, ахлоқсизлик, беҳаёлик, порнография, шафқатсизлик ва зўравонлик, қимор ва таваккалчиликка асосланган ўйинлар тарғиботига хизмат қилиши мумкин бўлган материаллар ёки бошқа веб-ресурсларга ҳаволалар (фойдаланувчилар томонидан) жойлаштириш кузатилмоқда.

Биргина 2021 йилнинг декабрь ҳолатига кўра миллий домен ҳудудидаги 289 та веб-сайтда (1 734 та қонун бузилиш) порнография, 91 та веб-сайтда эса (363 та қонун бузилиш) беҳаёлик ва маънавий бузуқликни тарғиб қилувчи ҳолатлар аниқланган бўлиб, 2 097 та қонун бузилиши ҳолати қайд этилган.

Шунингдек, ижтимоий тармоқларнинг ўзбек сегментида маънавий бузуқликни тарғиб қилувчи 130 га яқин гуруҳ, саҳифа ва каналлар мавжудлиги аниқланган бўлиб, уларда 2 646 та материал (фото, видео, матнли ва бошқалар) тарқатилган.

Ушбу материалларнинг аксарияти «Одноклассники» (55 та гуруҳнинг 1 962 та материали) ва «Instagram» (60 та гуруҳнинг 684 та материали) ижтимоий тармоқларнинг ҳиссасига тўғри келади.

2021 йилда ахлоқсизлик, беҳаёликни тарғиб қилувчи 1 650 та веб-сайтдан мамлакат ҳудудида фойдаланиш белгиланган тартибда чекланган.

Энг оммабоп бўлган «Telegram» мессенжеридаги 35 та фаол каналда одоб-ахлоқ талабларига мос келмайдиган ўзбек аудиториясига қаратилган 7 738 та материал мавжудлиги аниқланган.

Биргина «Telegram» мессенжери ва «TikTok» видеоплатформасининг Ўзбекистон аудиторияси учун йўналтирилган ресурсларида фаҳш ёки порнографик контент орқали аудитория тўплаш ва реклама ҳисобидан даромад топишга қаратилган 7 та канал аниқланган (умумий обуначилари сони — 120 721 нафар).

«Telegram» мессенжерида умумий обуначилари сони 44 479 нафар бўлган ақидапарастлик ёки экстремистик мазмундаги виртуал 43 та ресурс мавжудлиги, худди шу мазмундаги материалларнинг тарқатилиши ва тарғиботи билан «TikTok» видеоплатформасида 20 та профил фаолият кўрсатаётгани, унинг умумий обуначилари сони 25 458 нафарни ташкил этаётгани ачинарли ҳолатдир.

«Instagram» тармоғида қурол-яроғлар тарғиботи билан шуғулланувчи 2 та саҳифа мавжуд бўлиб, каналнинг умумий аъзолари сони 17 924 нафарни ташкил этади.

Интернет ресурслари ва ижтимоий тармоқларда бузғунчи материалларни тарқатганлик учун айбдорларга нисбатан жазо чоралари қўлланилмасдан қолмоқда.

Юқорида қайд этилганлардан келиб чиқиб, ўқувчи ёшларнинг онгига зарар етказиши мумкин бўлган ахлоқсизликни тарғиб қилувчи контентларга қарши курашиш, диний адоватни қўзғатувчи, таваккалчиликка асосланган онлайн ўйинлар, тотализаторлар, оилавий қадриятларни инкор этадиган ҳамда жамиятда бузғунчилик ғояларини тарғиб этадиган веб-ресурсларни доимий равишда чеклаб бориш устувор вазифа ҳисобланади.

Шу боис бугунги кунда маънавий-маърифий тарғибот тизимини такомиллаштириш, давлат органлари фаолиятини мувофиқлаштириш масалалари долзарб аҳамият касб этади.

Ахборот ҳужумларининг олдини олиш, аниқ чора-тадбирлар дастурига мувофиқ хорижий оммавий ахборот воситаларида мамлакатимиз имижини ошириш, ижтимоий тармоқлар, радио ва теледастурлар, реклама роликларида ёшларимизни ватанпарварлик руҳида тарбиялаш ҳамда тарғибот материалларини кучайтириш лозим бўлади.

Бу борада ахборот хавфсизлигини таъминлаш, ташқи хуружлар манбаларини аниқлаш, баҳолаш ва башорат қилиш, давлат ҳокимияти органлари ва ахборот-матбуот хизматлари фаолиятини мувофиқлаштириш, «оммавий маданият» ниқоби остидаги бузғунчилик ва зўравонлик ғоялари тарқатилишига кескин чора кўриш, ахборот соҳасида миллий манфаатларнинг кафолатини таъминлаш пировард мақсад ҳисобланади.

Юқоридагиларни инобатга олиб, «Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Сенати тўғрисида»ги Конституциявий Қонуннинг 12-моддаси ҳамда «Парламент назорати тўғрисида»ги Қонуннинг 14-моддасига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати:

1. Интернет жаҳон ахборот тармоғида миллий менталитетимизга ёт бўлган маънавий-маърифий, диний адоватни қўзғатувчи ахборот хуружларига қарши курашиш борасида амалга оширилаётган чора-тадбирлар;

2. Хорижий давлатлар тажрибасидан келиб чиққан ҳолда, Интернет ва ижтимоий тармоқларда илгари сурилаётган ғоя ва фикрларни мониторинг қилиш, уларнинг динамикасини аниқлаш;

3. Интернет жаҳон ахборот тармоғида миллий контентни ривожлантириш механизмларини такомиллаштириш, хорижий ижтимоий тармоқлар, мессенжерларнинг ўрнини боса оладиган, барча мавжуд имкониятларни кўзда тутган миллий мессенжерлар ва ижтимоий тармоқларни яратиш бўйича кўрилаётган чоралар;

4. Ахборот-коммуникация соҳасида малакали дастурчи ва мутахассисларни тайёрлаш борасида амалга оширилаётган ишлар ҳолати;

5. Интернет жаҳон ахборот тармоғи ва ижтимоий тармоқларда ёшлар ва вояга етмаганлар учун қизиқ бўлган матнли, фото-, видео, аудиовизуал материалларга бой бўлган контентларни кўпайтириш, «Википедия» платформасида Ўзбекистон ҳақидаги маълумотларнинг тўлиқ акс этаётганлик ҳолатини таҳлил этиш ва ўрганиш;

6. Интернет жаҳон ахборот тармоғида фойдаланувчиларнинг интеллектуал ва ижодий салоҳиятини ривожлантиришга кўмаклашадиган замонавий веб-ресурсларни шакллантириш, шунингдек, ахборот маконида Ўзбекистоннинг тарихи, фани, маданияти ва санъатини тарғиб қилишни қўллаб-қувватлаш борасидаги ишлар;

7. Таълим муассасаларининг фаолиятига ахборот-коммуникация технологияларини кенг жорий қилиш, фойдаланувчиларнинг ахборот-кутубхона ресурсларига, мамлакат архив ва музейларига масофадан кириш имкониятини яратиш ва уларга Интернет жаҳон ахборот тармоғида хизмат кўрсатилишини таъминлаш бўйича амалга оширилган ишлар;

8. Интернет жаҳон ахборот тармоғининг глобал ва миллий сегменти ривожланиши тенденцияларини мунтазам ўрганиб бориш ва таҳлил қилиш, Интернет жаҳон ахборот тармоғида ёшлар ва вояга етмаганлар учун контентларни ривожлантириш, ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш маданияти ва зарарли ахборотдан ҳимоя қилиш борасидаги илғор хорижий давлатлар тажрибасини ўрганиш ва таҳлил этиш;

9. Соҳага оид меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларни такомиллаштириш, Интернет тармоғида, шу жумладан ижтимоий тармоқларда содир этилаётган ҳуқуқбузарлик ва жиноятларнинг олдини олиш чораларини такомиллаштириш юзасидан амалий чораларни кучайтириш;

10. Болалар ва ўсмирларда мактаб давридан, олий ўқув юрти талабаларида медиасаводхонлик, танқидий фикрлаш, ахборот манипуляцияси, Интернетда шахсий маълумотлар дахлсизлиги тўғрисида тушунчалар бериш, уларда замонавий ахборот муҳитига тўғри ёндашувни шакллантириш юзасидан амалга оширилаётган ишлар ҳамда кўзда тутилаётган режалар тўғрисида ёзма равишда асослантирилган тушунтириш бериш ёки ўз нуқтаи назарингизни баён қилиш талаби қўйилган парламент сўрови билан мурожаат этади ва жавобингиз Сенатнинг навбатдаги ялпи мажлисида муҳокама этилиб, унинг якунлари бўйича қарор қабул қилиниши маълум қилинади.