Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасига енгил саноат ва чарм саноати корхоналарида хотин-қизларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг ҳолати юзасидан парламент сўрови юбориш ҳақидаги масалани кўриб чиқиб, «Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Сенати тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Конституциявий Қонунининг 12-моддасига ҳамда «Парламент назорати тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 14-моддасига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Сенати қарор қилади:

1. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасига енгил саноат ва чарм саноати корхоналарида хотин-қизларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг ҳолати юзасидан парламент сўрови иловага мувофиқ юборилсин.

2. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси парламент сўровини кўриб чиқиш якунлари бўйича 2022 йилнинг 20 февралига қадар Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Сенатига ёзма жавоб тақдим этсин.

3. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг Хотин-қизлар ва гендер тенглик масалалари қўмитаси (М. Кадирханова) парламент сўровига келиб тушган жавобни таҳлил қилиб, 2022 йилнинг 5 мартигача Олий Мажлис Сенатининг Кенгашига ахборот киритсин.

4. Мазкур Қарорнинг ижросини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати Раисининг биринчи ўринбосари С. Сафоев зиммасига юклансин.

5. Ушбу Қарор қабул қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг Хотин-қизлар ва гендер тенглик масалалари қўмитаси томонидан Ўзбекистон Касаба уюшмалари Федерацияси билан биргаликда енгил саноат ва чарм саноати корхоналарида хотин-қизларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ҳолати Қорақалпоғистон Республикаси, Фарғона ва Наманган вилоятлари мисолида ўрганилди.

Хотин-қизларнинг меҳнат ҳуқуқлари Меҳнат кодекси, «Меҳнатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонун, Халқаро меҳнат ташкилотининг «Бир хил қийматга эга бўлган меҳнат учун эркаклар ва хотин-қизларни тенг рағбатлантириш тўғрисида»ги, «Оналикни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги, «Меҳнат ва машғулотлар соҳасидаги камситишлар тўғрисида»ги конвенциялари ва бошқа қонунчилик ҳужжатлари билан тартибга солинади.

Тўқимачилик ва тикув-трикотаж йўналишида 7,5 мингга яқин корхона фаолият юритмоқда. Ушбу корхоналарда ишловчи 360 мингдан зиёд ишчиларнинг 70 фоизидан ортиғини хотин-қизлар ташкил этмоқда. 258 та енгил саноат корхонасининг ҳар бирида 100 нафардан ортиқ хотин-қизлар ишламоқда.

«Ўзчармсаноат» уюшмасига 525 та корхона аъзо бўлиб, бу йўналишда ҳам 50 — 100 нафаргача аёллар фаолият юритаётган корхоналар сони кўпчиликни ташкил этади.

Қонунчилик ҳужжатларига асосан корхоналарда ходимлар учун қулай меҳнат шароитлари яратилган.

Хусусан, корхона ва ташкилотларда энг паст лавозимдаги ходимларнинг меҳнатига ҳақ тўлаш ягона тариф сеткасининг 1-разряди ставкасидан кам бўлмаган миқдорда ҳақ тўланиши таъминланган. Меҳнат шартномаларига иш берувчи ва ходимнинг меҳнат муҳофазаси бўйича ҳуқуқ ва мажбуриятларига оид масалалар киритилган.

Ходимларнинг лавозим (функционал) вазифалари ҳамда ҳар бир касб ва иш турлари учун меҳнат муҳофазаси ва хавфсизлиги бўйича йўриқномалар ишлаб чиқилган. Ходимлар бепул озиқ-овқат, махсус кийим-бош, пойабзал, шахсий ҳимоя ва гигиена воситалари билан таъминланган.

Ходимларнинг ишга келиши ва кетиши учун махсус транспорт воситалари, хотин-қизлар учун шахсий гигиена, маиший-санитария хоналари ажратилган.

Амалга оширилган ишлар билан бирга соҳада ўрганилган корхоналарда камчиликларга ҳам йўл қўйилган.

Биринчидан, Меҳнат кодексининг айрим нормаларига риоя қилмаслик ҳолатлари мавжуд. Ҳақ тўланадиган ҳомиладорлик ва туғиш таътиллари куни белгиланган тартибда узайтириб берилмаган. Ходимларга йиллик таътилнинг энг оз муддатидан (ўн беш иш кунидан) ортиқча қисми учун пуллик компенсация тўланмаган. Уч ёшгача фарзанди бўлган аёлларни ишга қабул қилишда синов муддати қўлланилган. Уч ёшга тўлмаган болалари бор аёлларга 1 соатга қисқартирилган иш куни белгиланмаган. Ўн икки ёшга тўлмаган икки ва ундан ортиқ боласи ёки ўн олти ёшга тўлмаган ногирон боласи бор аёлларга ҳар йили уч иш кунидан кам бўлмаган муддат билан ҳақ тўланадиган қўшимча таътил берилмаган. Ички меҳнат тартиб-интизоми қоидалари ишлаб чиқилмаган.

Иккинчидан, «Иш берувчининг фуқаролик жавобгарлигини мажбурий суғурта қилиш тўғрисида»ги Қонуннинг 4-моддасига асосан ходим ўз меҳнат вазифаларини бажариши билан боғлиқ ҳолда меҳнатда майиб бўлиши, касб касаллигига чалиниши ёки соғлигининг бошқача тарзда шикастланиши муносабати билан унинг ҳаёти ёки соғлиғига етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш бўйича иш берувчи фуқаролик жавобгарлигини мажбурий суғурта қилдирмаган.

Учинчидан, Меҳнат кодекси, «Меҳнатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонунга мувофиқ ишчи-ходимларни даврий тиббий кўриклардан ўтказиш ташкил этилмаган. Мавжуд иш ўринлари меҳнат шароитлари ва асбоб-ускуналарнинг жароҳатлаш хавфлилиги юзасидан аттестациядан ўтказилмаган. «Меҳнатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонунга мувофиқ корхоналарда меҳнатни муҳофаза қилиш жамғармалари ташкил этилмаган.

Тўртинчидан, 2020-2021 йиллар давомида ишга қабул қилинган хотин-қизларнинг 40 — 50 фоизга, айрим корхоналарда ҳатто 90 фоизга яқини ишдан бўшаш ҳолатлари мавжуд. Бунга ойлик маошининг нисбатан камлиги ва ижтимоий йўналиш бўйича аёлларни қўллаб-қувватлашнинг сустлиги сабаб бўлмоқда.

Оғир, ноқулай, зарарли ёки хавфли ишларда банд бўлган хотин-қизларга белгиланган имтиёз ва компенсациялар қўлланилмаган. Иш жойларида меҳнат шароитларини назорат қилиш талаб даражасида ташкил этилмаган.

Касб касалликлари юзага келишининг олдини олиш ва касб касаллиги ташхисини аниқлаш, ходимлар меҳнатининг хавфсиз шарт-шароитларини таъминлаш билан боғлиқ келишмовчиликларни кўриб чиқиш талаб даражасида йўлга қўйилмаган.

Юқоридагиларни инобатга олиб, «Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Сенати тўғрисида»ги Конституциявий Қонунга асосан Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Сенати:

енгил саноат ва чарм саноати корхоналарида хотин-қизлар учун қулай ва хавфсиз меҳнат шароитларини яратиш, уларнинг меҳнатига муносиб иш ҳақи тўлаш, меҳнатни муҳофаза қилиш, меҳнат муносабатлари билан боғлиқ масалаларда иш берувчиларнинг масъулиятини оширишга доир қонун ва қонунчилик ҳужжатларини хатловдан ўтказиш ҳамда хорижий тажрибани ўрганиш асосида амалдаги қонунчиликни такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқиш;

«Меҳнатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонунга асосан меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича амалга оширилган ишлар юзасидан ваколатли давлат органлари ҳисоботларини тизимли эшитиб бориш;

соҳа корхоналарида хотин-қизларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилиш масалаларида иш берувчилар масъулиятини ошириш чораларини кўриш;

енгил саноат ва чарм саноати корхоналари бўйича хавф-хатарлилик тоифалари кўрсаткич ва тавсифларини қайта кўриб чиқиш;

соҳада хотин-қизлар учун зарур меҳнат шароитларини яратиш масалаларида нодавлат нотижорат ташкилотлари, халқаро меҳнат ташкилотлари имкониятларидан самарали фойдаланиш;

иш берувчилар томонидан ходимларни ўқитиш ва билим савияларини ошириш ишларини тизимли йўлга қўйиш;

хотин-қизлар меҳнатини муҳофаза қилиш ишларини доимий мониторинг қилиб боришнинг онлайн тизимини яратиш;

меҳнатга оид қонунчилик ҳужжатларининг ижросини, ижрочиларга етказилишини ҳамда моҳияти ва аҳамияти аҳоли, шу жумладан иш берувчилар ўртасида кенг тушунтирилишини таъминлаш чораларини кўриш;

хотин-қизлар меҳнатини муҳофаза қилишнинг ташкилий-ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш масалалари тўғрисида ёзма равишда асослантирилган тушунтириш бериш ёки ўз нуқтаи назарингизни баён қилиш талаби қўйилган

билан Сизга мурожаат этади ҳамда жавобингиз Сенатнинг навбатдаги ялпи мажлисида муҳокама қилиниши ва унинг якунлари бўйича қарор қабул қилиниши мумкинлиги маълум қилади.