Ўзбекистон Республикаси Олий судининг судлов ҳайъатлари томонидан 2020 йилнинг иккинчи чорагида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзорини муҳокама қилиб, «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 24-моддасига мувофиқ, Олий суд Раёсати қарор қилади:

1. Қуйидагилар:

Ўзбекистон Республикаси Олий судининг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан 2020 йилнинг иккинчи чорагида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзори 1-иловага мувофиқ;

Ўзбекистон Республикаси Олий судининг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан 2020 йилнинг иккинчи чорагида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзори 2-иловага мувофиқ;

Ўзбекистон Республикаси Олий судининг маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан 2020 йилнинг иккинчи чорагида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзори 3-иловага мувофиқ;

Ўзбекистон Республикаси Олий судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан 2020 йилнинг иккинчи чорагида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзори 4-иловага мувофиқ маълумот учун қабул қилинсин.

2. «Ўзбекистон Республикаси Олий суди Ахборотномаси» ҳамда «Куч-адолатда» газетаси бирлашган таҳририяти (Ш. Ҳамроев), «Одил судлов» — «Правосудие» журнали таҳририяти (К. Убайдиллоев), Олий суднинг Матбуот хизмати (А. Абидов), Ахборот-коммуникация технологияларини жорий қилиш ва ахборот хавфсизлигини таъминлаш бошқармаси (Б. Очилов) суд амалиёти обзорларини Ўзбекистон Республикаси Олий суди Ахборотномаси, «Одил судлов» — «Правосудие» журнали ҳамда Олий суднинг веб-сайтида эълон қилинишини таъминласин.

3. Ўзбекистон Республикаси Олий судининг судлов ҳайъатлари (Т. Мелибоев, Г. Парпиева, А. Муродов, Қ. Комилов), вилоятлар ва уларга тенглаштирилган судлар раислари зиммасига:

суд амалиёти обзорларини вилоят, туманлараро, туман (шаҳар) судларининг ҳар бир судьясига реестр орқали етказилишини таъминлаш;

суд амалиёти обзорларини барча судьялар иштирокида ўрганиш мақсадида 2020 йил август ойида видеоконференцалока режимида семинар машғулотини ўтказиш;

бажарилган ишлар ҳақидаги батафсил ахборотни Олий суднинг Пленуми ва Раёсати котибиятига электрон шаклда 2020 йил 31 августга қадар тақдим этиш юклансин.

4. Ушбу қарор Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар, Тошкент шаҳар, туманлараро, туман (шаҳар) судларига амалиётда фойдаланиш ва ишларни кўришда йўл қуйилаётган камчиликларга чек қўйиш чораларини кўриш учун юборилсин.

5. Мазкур қарорнинг ижросини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Олий суди раисининг ўринбосарлари — судлов ҳайъатлари раислари Р. Махмудова, И. Муслимов, Х. Ёдгоров ва Б . Исаков зиммасига юклансин.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш ва суд ҳокимияти органларига ишончни ошириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2018 йил 13 июлдаги ПФ-5482-сонли Фармони ижросини таъминлаш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Олий суди Раёсатининг «Суд амалиёти обзорларини тайёрлаш ва эълон қилиш тўғрисида» 2018 йил 27 июлдаги РС-44-18-сонли қарори қабул қилинган.

Мазкур қарорнинг 2-бандига кўра, Олий суд судлов ҳайъатлари томонидан ҳар чорак якунида судлов ҳайъатларининг ишларни назорат тартибида кўриб чиқиш бўйича суд амалиёти обзорларини тайёрлаш ва эълон қилиш белгиланган.

Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатининг ўтган даврдаги фаолияти таҳлилларига кўра, судлов ҳайъати томонидан Олий суднинг иш режаси ва тасдиқланган Дастурлар, Йўл харитасида белгиланган вазифалар ижроси юзасидан муайян ишлар амалга оширилган.

Жорий йилнинг ўтган иккинчи чораги давомида жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатига 4.305 та назорат тартибида шикоят (протест)лар келиб тушиб, шу даврда жами 5.993 та шикоят (протест)лар ўрганилган.

Улардан 4.066 та шикоят судлов ҳайъатига ўтказилиши рад қилинган, 265 таси кўрмасдан қайтарилган, 951 таси жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатига кўриш учун ўтказилиб, 711 та шикоят ҳисобот даврининг охирида қолдиқда қолган.

Шундан 661 та шикоят (протест) жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатида кўриб чиқилиб, 603 та шикоят (протест) қаноатлантирилган, 58 та шикоят (протест) рад қилинган.

Жумладан, 367 та иш бўйича суд қарорлари бекор қилиниб, ишлар янгидан апелляция ва кассация инстанцияларида кўриш учун юборилган, жами 236 та иш бўйича суд қарорлари ўзгартирилган, шундан 46 та иш бўйича жиноят малакаси ўзгартирилиб, жазо чораси камайтирилган, 112 та иш бўйича жиноят малакаси ўзгартирилмай жазо чораси камайтирилган, 50 та иш бўйича суд қарорлари Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодекси 490-моддасининг бешинчи қисми ва бошқа асосларга кўра ўзгартирилган ҳамда 28 та иш тугатилган.

Суд амалиёти обзори натижаларига кўра, биринчи, апелляция ва кассация инстанцияси судлари томонидан ишларни кўришда Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодекси (бундан буён матнда ЖК деб юритилади), Жиноят-процессуал кодекси (бундан буён матнда ЖПК деб юритилади) ва бошқа қонун ҳужжатлари, шунингдек Олий суд Пленумининг қарорларида берилган тушунтиришларга риоя қилмаслик ҳолатларига йўл қўйилаётганлигини кўриш мумкин.

Жиноят ишлари бўйича Қувасой шаҳар судининг 2019 йил 27 февралдаги ҳукмига кўра, Д.М.га ЖК 28, 246-моддасининг иккинчи қисми билан ЖК 57-моддаси қўлланилган ҳолда 8 йил, 25, 273-моддасининг бешинчи қисми билан ЖК 57-моддаси қўлланилган ҳолда 8 йил, ЖК 59-моддаси тартибида 8 йил 6 ой озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланган.

Жиноят ишлари бўйича Фарғона вилоят суди кассация инстанциясининг 2019 йил 6 августдаги ажрими билан ҳукм ўзгаришсиз қолдирилган.

Суднинг ҳукмига кўра, Д.М. Х.М. ва жиноят ишидан қисми ажратилган Қирғизистон Республикаси фуқароси билан олдиндан тил бириктириб, 2018 йил сентябрь ойида Д.М. ва Х.М. Қувасой шаҳри ҳудудида «Замир» исмли шахс билан кўришиб, контрабанда йўли билан олиб ўтиладиган 1 килограмм «гашиш» гиёҳвандлик воситасини 4.000 АҚШ долларига сотиб олишга олдиндан келишиб, 2018 йил 3 октябрь куни «Замир» исмли шахс «гашиш» гиёҳвандлик воситасини Қирғизистондан Ўзбекистон ҳудудига контрабанда йўли билан олиб ўтгач, шу куни Д.М. бошқарувидаги давлат рақами 40 Е 511 МА «Matiz» автомашинасида Х.М. билан бирга Қувасой шаҳри, Полмон қишлоғига бориб, «Замир» билан кўришиб, унга 4.000 АҚШ долларини бериб, 672 грамм «гашиш» гиёҳвандлик воситасини сотиб олиб, Х.М. «гашиш» гиёҳвандлик воситасини ёнида сақлаб йўловчи такси автомашинасида, Д.М. ўзининг «Matiz» автомашинасида Х.М.ни орқасидан кузатиб, Фарғона шаҳрига ҳаракатланиб келиб, Х.М. Д.М.нинг кўрсатмасига асосан йўловчи такси автомашинасидан тушиб, Д.М. бошқарувидаги автомашинага чиқмоқчи бўлганида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходимлари томонидан қўлга олиниб, ўзларига боғлиқ бўлмаган ҳолатларга кўра, ўз ҳаракатларини охирига етказа олмасдан кўп миқдордаги 672 грамм «гашиш» гиёҳвандлик воситасини сотишга суиқасд қилганликда айбли деб топилган.

Суд иш тафсилотларини тўғри аниқлаб, Д.М.нинг айби исботлангани ҳақида хулосага келган бўлса-да, бироқ унинг ҳаракатларини квалификация қилишда хатоликка йўл қўйган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2014 йил 23 майдаги «Суд ҳукми тўғрисида»ги 07-сонли қарорининг 16-бандидаги ЖПКнинг 463-моддасига кўра, айблов ҳукми тахминларга асосланган бўлиши мумкин эмаслиги ва фақат судланувчининг жиноят содир этишда айбли эканлиги суд муҳокамаси давомида исбот қилинган тақдирдагина чиқарилиши, 24-бандида суд судланувчини баҳоловчи категорияларга тегишли белгиларга қараб айбдор деб топишда, ушбу белгининг жиноий қилмишда мавжудлигини тасдиқловчи ҳолатларни келтириши шартлиги ҳақида тушунтиришлар берилган.

Хусусан, дастлабки тергов органи ва суд Д.М.дан олинган гиёҳвандлик воситаси миқдори 672 грамм бўлиб, фақат истеъмол қилинишини истисно этадиган миқдорда топилганидан келиб чиқиб, унинг гиёҳвандлик воситасини ўтказишга суиқасд қилганликдаги айби исботлангани ҳақида асосли хулосага келган бўлса-да, бироқ унинг гиёҳвандлик воситаларини айнан ҳақ эвазига сотишга суиқасд қилганлиги ҳақидаги хулосасига асос бўлган бирон-бир далилни келтирмасдан тахминий қарор қабул қилган.

Зеро, Олий суд Пленумининг «Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилишга оид жиноят ишлари бўйича суд амалиёти тўғрисида»ги қарори 2017 йил 28 апрелдаги таҳрирининг 21-бандида ЖКнинг 273-моддаси биринчи қисмида назарда тутилган гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддаларни қонунга хилоф равишда ўтказиш деганда, уларни турлича усулда ҳақ эвазига ёки текинга (сотиш, ҳадя этиш, алмаштириш, қарзи эвазига ёки қарз сифатида ва ҳ.к.) бошқа шахсга бериш тушунилиши лозимлиги, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддаларни сотиш усулида кўп миқдорда ўтказиш уларни ўтказишнинг энг ижтимоий хавфли кўриниши ҳисобланиши туфайли, мазкур қилмиш ЖКнинг 273-моддаси бешинчи қисми билан квалификация қилиниши лозимлиги, мазкур восита ёки моддаларни кўп миқдорда бошқа барча усулларда ўтказиш ЖКнинг 273-моддаси бошқа тегишли қисми билан жавобгарлик келиб чиқишига сабаб бўлиши ҳақида тушунтириш берилган.

Шунга кўра, гиёҳвандлик воситалари фақат истеъмол қилинишини истисно этадиган миқдорда топилгани ёки экспертизанинг айбдор гиёҳванд эмаслиги тўғрисида берган хулосасининг ўзи айбдорни гиёҳвандлик воситаларини айнан ҳақ эвазига ўтказишга суиқасд қилганликда айблаш учун етарли далил ҳисобланмайди.

Чунки, Д.М.дан олинган 672 грамм «гашиш» гиёҳвандлик воситасини айнан сотиш ҳақида бирон-бир шахс билан келишгани ёки унинг шунга қаратилган ҳаракатлари ўзига боғлиқ бўлмаган ҳолатда тўхтатилгани ёхуд унда ушбу воситаларни айнан сотиш йўли билан ўтказиш мақсади бўлгани аниқланмаган ва бундай далилни бугунги кунда тўплаш ва мавжуд шубҳани бартараф этиш имкониятлари тугаган.

Қайд этилганларга кўра, Д.М.да гиёҳвандлик воситасини қонунга хилоф равишда сотиш йўли билан ўтказиш мақсадининг бўлганлиги тасдиқланмагани боис, унинг ҳаракатларини гиёҳвандлик воситасини Х.М. билан олдиндан тил бириктириб, кўп миқдорда бошқа барча усулларда ўтказиш учун сақлаш деб баҳолаш лозим бўлади.

Шу сабабли, судлов ҳайъатининг 2020 йил 5 майдаги ажрими билан суд қарорларининг Д.М.га оид қисми ўзгартирилиб, унинг ҳаракатлари ЖК 25, 273-моддасининг бешинчи қисмидан шу модда учинчи қисмининг «б» бандига қайта квалификация қилиниб, шахси ва қилмишларига мувофиқ меъёрда жазо тайинланган.

Жиноят ишлари бўйича Қўшработ туман судининг 2017 йил 22 июндаги ҳукмига кўра, О.С. ЖК 169-моддаси тўртинчи қисмининг «в» банди билан 8 йил, 177-моддаси учинчи қисмининг «б» банди билан 2 йил, ЖК 59-моддаси тартибида 8 йил 1 ой озодликдан маҳрум қилиш жазосига судланган.

Жиноят ишлари бўйича Самарқанд вилоят суди апелляция инстанциясининг 2017 йил 8 августдаги ажрими билан ҳукм ўзгаришсиз қолдирилган.

Суднинг ҳукмига кўра, О.С. бошқа шахслар билан олдиндан тил бириктириб, бир гуруҳ бўлишиб, Э.Э. раҳбарлигида уюшган жиноий гуруҳга бирлашиб, тузилган жиноий режага кўра, О.С. уюшган гуруҳ таркибида фаолият юритиб, уюшган гуруҳ манфаатларини кўзлаб, гуруҳ раҳбари ва аъзолари билан ҳамда суд мажлисида аниқлаш имкони бўлмаган «Б», «Р», «С» ва бошқа номаълум шахслар билан биргаликда, 2015 йил ноябрь ойидан 2016 йил март ойига қадар НКМК Жанубий кон бошқармасига қарашли «Зармитан» конининг ер ости шахтасидан таркибида олтин моддаси бўлган жами 25 тонна руда тошларини яширин равишда талон-торож қилишиб, руда тошларини Ў.Й.нинг яшаш уйидаги қўлбола усулда ясалган тош тегирмонида майдалаб, руда қумларни ювиб, олтин моддасини ажратиб олишганидан сўнг, валюта қимматликлари ҳисобланган олтин моддасини қонунга хилоф равишда «Санжар» исмли номаълум шахсга жами 40.000.000 сўм эвазига ўтказишиб, олинган даромадни жиноий гуруҳ аъзолари ўртасида бўлиб олишган.

Бундан ташқари, О.С. уюшган жиноий гуруҳ таркибида фаолиятини давом эттириб, уюшган гуруҳ раҳбари ва аъзолари билан ҳамда дастлабки тергов ва суд мажлисида аниқлаш имкони бўлмаган «Т» исмли шахс билан ўзганинг мулкини яширин равишда талон-торож қилиш мақсадида, НКМК Жанубий кон бошқармасига қарашли «Зармитан» конига ғайриқонуний равишда киришиб, коннинг ер ости шахтасининг 885-сонли горнизонтидан, таркибида олтин моддаси бўлган 2.000 кг руда тошларини яширин равишда талон-торож қилишиб, ушбу руда тошларини дастлабки тергов ва суд мажлисида аниқлаш имкони бўлмаган номаълум «Форд-транзит» русумли автомашина ёрдамида Хатирчи туманига олиб боришиб, дастлабки тергов ва суд мажлисида аниқлаш имкони бўлмаган номаълум шахсга 4.000.000 сўмга ўтказишиб, олинган даромадни жиноий гуруҳ аъзолари ўртасида бўлиб олишган.

Бундан ташқари, О.С. уюшган жиноий гуруҳ таркибида фаолиятини давом эттириб, уюшган гуруҳ раҳбари ва аъзолари билан бирга, 2016 йил 6,16,17,19 март кунлари Э.Э. ва Ж.М.нинг бошқарувларида бўлган «Ласетти» русумли 30 А 784 ВА давлат белгили ҳамда «Нексия» русумли 30 Z 491 DA давлат белгили автомашиналаридан фойдаланиб, НКМК Жанубий кон бошқармасига қарашли «Зармитан» конига ғайриқонуний равишда киришиб, коннинг ер ости шахтасининг 885-сонли горнизонтидан таркибида олтин моддаси бўлган 25.538.533,88 сўм қийматга тенг бўлган жами 4.485 кг руда тошларини яширин равишда талон-торож қилишиб, А.Ш.нинг «ISUZU» русумли 30 R 485 GA давлат белгили автомашинасига ортаётган вақтда, Қўшработ тумани ИИБ ходимлари томонидан ушланиб, ушбу таркибида олтин моддаси бўлган 25.538.533,88 сўмлик руда тошлари ашёвий далил сифатида ҳужжатлаштириб олинган.

Суд, иш тафсилотларини тўғри аниқлаб, О.С.нинг айби исботланганлиги ҳақида асосли хулосага келган бўлса-да, унинг валюта қимматликларини қонунга хилоф равишда олиш ёки ўтказишда ифодаланган ҳаракатини нотўғри квалификация қилган.

ЖК 177-моддаси учинчи қисмининг «б» бандида уюшган гуруҳ томонидан ёки унинг манфаатларини кўзлаб, фуқароларнинг қонунга хилоф равишда анча миқдорда валюта қимматликларини олиши ёки ўтказишда ифодаланган ҳаракатлар учун жиноий жавобгарлик белгиланган.

Ўзбекистон Республикасининг 2003 йил 11 декабрдаги «Валютани тартибга солиш тўғрисида»ги Қонунининг 3-моддасида чет эл валютаси, чет эл валютасидаги қимматли қоғозлар, чет эл валютасидаги тўлов ҳужжатлари ва соф қуйма олтин валюта бойликлари ҳисобланиши кўрсатилган.

Ўзбекистон Республикаси Олий Суди Пленумининг 2000 йил 28 апрелдаги «Валюта қимматликларини қонунга хилоф равишда олиш ёки ўтказишга доир ишлар юзасидан суд амалиёти тўғрисида»ги 8-сонли қарори 2-бандининг «г» кичик бандида валюта қимматликларининг рўйхати Ўзбекистон Республикасининг «Валютани тартибга солиш тўғрисида»ги 2003 йил 11 декабрдаги Қонунининг 3-моддасида белгиланган бўлиб, унинг кенгайтирилган ҳолда талқин этиш мумкин эмаслиги, бундай қимматликларга соф қуйма олтин киришлиги ҳақида раҳбарий тушунтириш берилган.

Мазкур жиноят иши бўйича ўғирланган ва сотилган жиноят объекти - таркибида олтин бўлган руда қумлари бўлиб, улар соф қуйма олтин ҳолатига келтирилмаган бўлиб, юқоридаги қонун ҳамда Олий суд Пленуми қарори тушунтиришларига мувофиқ, ушбу таркибида олтин бўлган руда қумларини валюта қимматликлари сифатида эътироф этиб бўлмайди, шунга кўра, ушбу руда тошлари валютани олиш ёки ўтказиш жинояти таркибини ташкил этмайди.

Иш ҳужжатларига кўра, О.С. уюшган гуруҳ таркибида фаолият юритиб, уюшган гуруҳ манфаатларини кўзлаб, гуруҳ раҳбари ва бошқа аъзолари билан биргаликда НКМК Жанубий кон бошқармасига қарашли «Зармитан» конининг ер ости шахтасидан таркибида олтин моддаси бўлган жами 3 та ҳолатда, яъни 25 тонна, 2000 кг ва 4.485 кг руда тошларини яширин равишда талон-торож қилган.

Юқорида баён этилганларга асосан, жиноят объекти ҳисобланган таркибида олтин моддаси бўлган руда қумлари валюта қимматликларига кирмайди.

Шу боис, судлов ҳайъатининг 2020 йил 23 июндаги ажрими билан суд қарорларининг О.С.га оид қисми ўзгартирилиб, унинг айбловидан ЖК 177-моддаси учинчи қисмининг «б» банди чиқарилган ва жиноят ишининг шу қисми ҳаракатдан тугатилган.

Жиноят ишлари бўйича Яшнобод туман судининг 2015 йил 1 майдаги ҳукмига кўра, И.Б. ЖК 205-моддасининг биринчи қисми билан ЖК 45-моддасига асосан 3 йил ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларда ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда иш ҳақининг 20 фоизини давлат даромади ҳисобига ушлаб қолган ҳолда 2 йил, 208-моддаси билан иш ҳақининг20 фоизини давлат даромади ҳисобига ушлаб қолган ҳолда 2 йил ахлоқ тузатиш ишлари, 210-моддаси иккинчи қисмининг «в», «г» бандлари билан 5 йил озодликдан маҳрум қилиш, ЖК 59, 61-моддалари тартибида 3 йил ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларда ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилиниб, 5 йил 6 ой озодликдан маҳрум қилиш жазосига судланган.

Жиноят ишлари бўйича Тошкент шаҳар суди кассация инстанциясининг 2017 йил 28 апрелдаги ажрими билан ҳукмнинг И.Б.га оид қисми ўзгаришсиз қолдирилган.

Суд ҳукмига кўра, судланувчи И.Б. Тошкент шаҳар Бектемир туман ИИБ ЖҚ ва УЖҚКБ тезкор вакили лавозимида хизмат қилиб келиб, эгаллаб турган лавозимига кўра мансабдор шахс бўла туриб, бошқа мансабдор шахслар билан ўзаро жиноий тил бириктириб, бир гуруҳ бўлиб, Бектемир туман ИИБнинг навбатчилик қисмида Шакл-2 китобидан 1884-сон билан қайд этилган, 2013 йил 17 август куни соат 21:00 ларда «Тошкент қишлоқ хўжалик маҳсулотлари улгуржи бозори» АЖ ҳудудида А.Т. раҳбарлигида ташкил этилган жиноий гуруҳ аъзолари билан бошқа номаълум шахслар ўртасида безорилик жинояти жараёнида А.Т. раҳбарлигида ташкил этилган жиноий гуруҳ аъзоси Ш.А.нинг тан жароҳати олганлиги ҳақидаги хабари бўйича Ш.Д. 2013 йил 18 август куни терговолди текширув ҳаракатларини ўтказишни профилактика инспектори С.Р.га юклаб, ўз навбатида С.Р. ноқонуний бойлик орттириш ва мулкий манфаат кўриш мақсадида ғаразгўйлик ниятида, Бектемир туман ИИБ ЖҚ ва УЖҚКБ тезкор вакили И.Б. билан ушбу безорилик жинояти натижасида жиноий гуруҳ аъзоси Ш.А.нинг тан жароҳати олганлиги ҳолати юзасидан ўтказилаётган терговолди текширув ҳаракатлари давомида жиноят иши қўзғатмасликка ва ишни ижобий ҳал қилиб, уларга нисбатан чора кўрмаслик эвазига тамагирлик йўли билан А.Т.дан пора беришни талаб қилишиб, ундан С.Р. 2 маротаба 250.000 сўмдан жами 500.000 сўм, И.Б. эса 400.000 сўм миқдоридаги пул маблағларини пора тариқасида олишиб, безорилик жинояти бўйича тўпланган ҳужжатлар юзасидан 21.08.2013 йилда Ўзбекистон Республикаси ЖПКнинг 83-моддаси 2-қисмига асосан жиноят ишини қўзғатишни рад қилиш ҳақида қарор қабул қилиб, ушбу қарорни Бектемир туман ИИБ ҲООБ бошлиғи Ш.Д. томонидан тасдиқланишига эришиб, содир этилган жиноят бўйича суриштирув ҳаракатларини тўлиқ амалга оширмасдан, ҳокимият ҳаракатсизлигига йўл қўйган.

Бундан ташқари, судланувчи И.Б. Бектемир туман ИИБ ҲООБ профилактика инспектори лавозимида ишлаб келиб, мансабдор шахс бўла туриб, мансаб ваколатларинисуиистеъмол қилиб, ўзининг жиноий ҳаракатларини давом эттириб, туман ИИБ Патруль пост хизмати гуруҳининг милиционери Н.Қ. билан жиноий тил бириктириб, 07.10.2011 йилда Д.Т.нинг тан жароҳати олганлиги юзасидан терговолди текшириш ҳаракатлари олиб бориб, мазкур жиноятни содир этган Ш.А., Д.А, М.М. ва бошқаларни 10.10.2011 йилда Тошкент шаҳар ИИББ Реабилитация Марказига жойлаштириб, уларни Марказдан чиқариш эвазига гуруҳ раҳбари А.Т.дан 100.000 сўмлик бозорликларни тамагирлик йўли билан олиб, Бектемир туман ИИБ бошлиғи номидан Тошкент шаҳар ИИББ Реабилитация Маркази бошлиғи номига хат тайёрлаб, 12.10.2011 йилда М.М.ни, 15.10.2011 йилда Ш.А. ва Д.А.ларни Реабилитация марказидан олиб чиқишган.

Бундан ташқари, И.Б. Бектемир туман ИИБ ЖҚ ва УЖҚКБ тезкор вакили лавозимида ишлаб келиб, туман ИИБ тезкор вакили Р.Г. билан жиноий тил бириктириб, «Тошкент қишлоқ хўжалик маҳсулотлари улгуржи бозори»да турли тадбиркорлардан товламачилик йўли билан ҳақ талаб қилиб келган А.Т., Ф.Э., Ш.А., Д.А., А.М. ва бошқаларнинг ноқонуний фаолиятини амалга оширишда ҳомийлик қилиб, улар томонидан содир этилган ҳуқуқбузарликлар ва жиноятларига чора кўрмаслик, уларни Тошкент шаҳар ИИББ Реабилитация Марказига жойлаштирмаслик, ўтказилиши кутилаётган турли рейдлар ҳақида олдиндан хабардор қилиш эвазига 28.12.2013 йилда гуруҳ аъзоси Ф.Э. орқали 12 дона 180.000 сўмлик тол новдасидан тўқилган саватлар, 12 дона 120.000 сўмлик кокос цитрус меваси, жами 300.000 сўм миқдоридаги бозорликларни тамагирлик йўли билан пора тариқасида олишган.

Бундан ташқари, судланувчи И.Б. 2009 йил июнь ойидан Бектемир туман ИИБ ҲООБ профилактика инспектори ва 2012 йил июль ойидан Бектемир туман ИИБ ЖҚ ва УЖҚКБ тезкор вакили лавозимида ишлаб келиб, хизмат юзасидан ўзига бириктирилган «Тошкент қишлоқ хўжалик маҳсулотлари улгуржи бозори» АЖда турли тадбиркорлардан товламачилик йўли билан ҳақ талаб қилиб келган А.Т., Ф.Э., Ш.А., Д.А., А.М. ва бошқаларнинг ноқонуний фаолиятини амалга оширишда ҳомийлик қилиб, улар томонидан содир этилган ҳуқуқбузарликлар ва жиноятларига чора кўрмаслик, уларни Тошкент шаҳар ИИББ Реабилитация Марказига жойлаштирмаслик, ўтказилиши кутилаётган турли рейдлар ҳақида олдиндан хабардор қилиш эвазига 2009 йил июнь ойидан 2012 йил июль ойига қадар А.Т.дан жами 9.800.000 сўмлик бозорликларни пора тариқасида олиб, 07.10.2011 йилда Д.Т.нинг тан жароҳати олганлиги юзасидан терговолди текшириш ҳаракатлари олиб бориб, мазкур ҳолат юзасидан жиноят иши қўзғаш тўғрисида қарор қабул қилиши лозим бўлса-да, ҳокимият ҳаракатсизлигига йўл қўйиб, безорилик жиноятини содир этган Ш.А.га нисбатан Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси 52-моддасининг иккинчи қисми билан маъмурий жавобгарликка оид иш қўзғатиб, суднинг 15.10.2011 йилдаги қарори билан Ш.А. ушбу Кодекснинг 21-моддасига асосан огоҳлантирилишига эришган.

ЖПК:

22-моддасида иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўла ва холисона текшириб чиқилиши кераклиги, ишда юзага келадиган ҳар қандай масалани ҳал қилишда айбланувчини ёки судланувчини ҳам фош қиладиган, ҳам оқлайдиган, шунингдек унинг жавобгарлигини ҳам енгиллаштирадиган, ҳам оғирлаштирадиган ҳолатлар аниқланиши ва ҳисобга олиниши;

23-моддасида айбдорликка оид барча шубҳалар, башарти уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчининг фойдасига ҳал қилиниши лозимлиги, қонун қўлланилаётганда келиб чиқадиган шубҳалар ҳам гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг фойдасига ҳал қилиниши;

95-моддасида суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суд ишдаги барча ҳолатларни синчковлик билан, тўла, ҳар томонлама ва холисона кўриб чиқишга асосланган ҳолда қонунга ва ҳуқуқий онгга амал қилиб ўзларининг ички ишончлари бўйича далилларга баҳо бериши, ҳар бир далил ишга алоқадорлиги, мақбуллиги ва ишончлилиги нуқтаи назаридан баҳоланиши лозимлиги кўрсатилган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2014 йил 23 майдаги «Суд ҳукми тўғрисида»ги 07-сонли қарорининг 16-бандида «ЖПКнинг 463-моддасига кўра, айблов ҳукми тахминларга асосланган бўлиши мумкин эмаслиги ва фақат судланувчининг жиноят содир этишда айбли эканлиги суд муҳокамаси давомида исбот қилинган тақдирдагина чиқарилиши, айблов ҳукмига жиноят содир этилишини иш бўйича барча мумкин бўлган ҳолатларини текшириш, иш материалларида маълум бўлиб қолган барча кам-кўстни тўлдириш, юзага келган ҳамма шубҳа ва қарама-қаршиликларга барҳам бериш натижасида йиғилган ишончли далилларгина асос қилиб олиниши лозимлиги тушунтирилган.

Бироқ, иш бўйича қайд этилган Қонун талаблари ва Олий суд Пленуми қарори тушунтиришларига риоя этилмаган.

Суд ҳукмида гарчанд судланувчи И.Б. ўз қилмишига иқрор эмаслигини билдирган бўлса-да, унинг айби судда сўроқ қилинган гувоҳ Д.Т., А.Т., Ф.Э., Ш.А., Д.А. ва бошқа гувоҳларнинг кўрсатувлари, шунингдек, жиноят иши ҳужжатларида тўпланган бошқа далиллар билан исботланганлиги баён қилинган.

Ваҳоланки, биринчи инстанция судида гувоҳ тариқасида сўроқ қилинган А.Т., Ш.А., Д.А., Ф.Э. ва бошқалар судланувчи И.Б. ва бошқаларга моддий қимматликлар бермаганлиги, терговда берган кўрсатувларини умуман тасдиқламаслиги, уларни тазйиқ остида берганлигини, суддаги кўрсатмаларини тўғри бераётганлигини билдиришган.

Бундан ташқари, ушбу иш бўйича судланган Ш.Д., Н.Қ., Р.Г.лар ҳам ўзларига қўйилган И.Б. ва бошқаларга оид айбловга иқрорлик билдирмасдан кўрсатувлар беришган.

Судлов ҳайъатида сўроқ қилинган И.Б. 2009 йил июнь ойидан 2012 йил июль ойига қадар Бектемир туман ИИБ ҲООБ профилактика инспектори, 2012 йил июль ойидан 2014 йил 2 майга қадар ЖҚ ва УЖҚКБ текзор вакили лавозимида ишлаб келганлигини, хизмат фаолияти давомида «Тошкент қишлоқ хўжалик маҳсулотлари улгуржи бозори» ҳудуди бириктирилганлигини, бозор ҳудудида А.Т. ва унинг шерикларини 2013 йил ёз ойларида кўрганлигини, лекин улар билан умуман яқин алоқада бўлмаганлигини, 2011 йил 7 октябрда Д.Т.нинг тан жароҳати олганлиги ҳолати юзасидан текшириш ўтказиб, Д.Т.дан тушунтириш хати олган уни Ш.А. уриб тан жароҳати етказганлигини билганлигини, Д.Т.ни суд-тиббиёт экспертизасидан ўтказганида «енгил» тан жароҳати етказилганлиги ҳақида хулоса берганлиги, материал бўйича ИИБ ТБ бошлиғига ахборот бериб, Ш.А.га нисбатан Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси 52-моддасининг иккинчи қисми билан маъмурий ҳужжатларни расмийлаштирганлигини, туман прокурорининг ўринбосари ҳужжатларни асосли деб топганлиги сабабли, мазмунан кўриш учун жиноят ишлари бўйича Бектемир туман судига юборганлиги, А.Т. ва унинг шерикларидан умуман бозорликлар олмаганлигини, Д.Т.нинг аризаси юзасидан гумонланувчилар Д.А., Ш.А. ва М.М.ларни прописка масаласида Тошкент шаҳар ИИББ Реабилитация марказига жойлаштирганлигини, Д.Т.га тайинланган суд-тиббий экспертизаси хулосаси тайёр бўлганидан сўнг Бектемир туман ИИБ Навбатчилик қисмининг хатига асосан Н.Қ. уларни олиб чиқиб, жиноят ишлари бўйича Бектемир туман судига олиб борганлигини, Н.Қ. билан жиноий тил бириктириб, А.Т. ва унинг шерикларидан моддий манфаат кўрмаганлигини, дастлабки тергов давомида А.Т. ва бошқалар билан юзлаштириш тергов ҳаракати ўтказилмаганлигини, 2013 йил 17 августда «Тошкент қишлоқ хўжалик маҳсулотлари улгуржи бозори» ҳудудида бўлган жанжал натижасида Ш.А. тан жароҳати олганлигидан умуман хабари бўлмаганлигини, 2013 йил август ойида Бектемир туман ИИБ ЖҚ ва УЖҚКБда тезкор вакил бўлиб ишлаганлигини, С.Р. билан ўзаро жиноий тил бириктирмаганлигини, А.Т. унга тегишли «Nexia» русумли автомашинасига 400.000 сўм миқдорида пул олиб келиб бермаганлигини, дастлабки тергов давомида С.Р.нинг қарори бекор қилиниб, жиноят иши қўзғатилганлиги ҳақида эшитганлигини, 2013 йил 27 декабрь куни раҳабриятдан рухсат олиб Наманган вилоятига отасининг туғилган кунини нишонлаш мақсадида кетганлигини ва 30 декабрь куни қайтиб келганлигини, шу сабабли, Ф.Э.дан 2013 йил 28 декабрь куни 12 дона 180.000 сўмлик тол новдасидан тўқилган сават ва 13 дона 130.000 сўмлик кокос мевалари олмаганлигини, дастлабки тергов давомида берган кўрсатмаларини УЯ 64/ТҲ-1-сонли тергов ҳибсхонасида «лахмач»лар, яъни муқаддам оғир ва ўта оғир жиноятлар учун судланиб, жазо ўтаётган шахслар томонидан ўтказилган тазйиқ остида ёзиб берганлигини, улар томонидан унга нисбатан жисмоний азоб берилганлиги ҳақида кўрсатув берган.

Судда Н.Қ. 2011 йил апрель ойидан 2012 йил ноябрь ойига қадар Бектемир туман ИИБ Патруль пост хизмати гуруҳининг милиционери, 2012 йил ноябрь ойидан 2014 йил 2 май кунига қадар Тошкент шаҳар ИИББ ППХ бригадаси 4-батальон 3-отрядининг милиционер-ҳайдовчи лавозимида ишлаганлигини, А.Т. ва бошқаларнинг қамоққа олиниб, улардан руҳий ва жисмоний тазйиқлар остида «лахмач»лар ёрдамида олинган кўрсатувлари асосида айбланганлиги, Бектемир туман ИИБ профилактика инспектори И.Б. билан ўзаро жиноий тил бириктириб, бир гуруҳ бўлиб, фуқаро А.Т.дан 100.000 сўмлик бозорликларни қилиб беришни талаб қилмаганлигини баён қилган.

Судда Р.Г., ИИБ раҳбариятининг кўрсатмасига асосан 3-ҳудуд «Нурафшон» маҳалласи ва «Қўйлиқ» бозорига ҳудудий тезкор вакил бўлиб хизмат олиб бориш вазифаси топширилганлигини, 2014 йил 1 май куни 24 соатлик хизматдан сўнг тушлик вақтига яқин уйга келганлиги, бир оздан сўнг «Нексия»автомашинасида икки нафар ходим келиб ва ҳужжат кўрсатиб, ГУВДга олиб келишганлигини, у ерда у билан бирга Бектемир туманидан тезкор вакиллар И.Б. ва А.Қ., профилактика инспекторлари С.Р., З.У., Н.М. ва ППХ ходими Н.Қ.ларни ҳам кўрганлигини, шу тариқа жиноят иши қўзғатилиб, дастлабки тергов жараёнида рухий ва жисмоний тазйиқлар остида сўроқ қилиниб, асоссиз айбловлар билан жиноий жавобгарликка тортилганлиги,тезкор вакил И.Б. орқали А.Т. ва бошқалардан 12 дона 180.000 сўмлик «тол» дарахти новдасидан тўқилган саватлар ва 12 дона ҳар бирини баҳоси 10.000 сўмдан жами 120.000 сўмлик ситрус кокос мевасини жами 300.000 сўм миқдордаги бозорликларни пора тариқасида олмаганлиги, судда гувоҳ тариқасида сўроқ қилинган Ф.Э. ҳам, унинг тоғаси А.Т. ҳам ҳақиқатни айтиб, унга ҳеч қандай мева-чева, кокос ёки тол новдасидан тўқилган саватлар олиб бермаганлигини, терговдаги кўрсатувлари унга турли жисмоний қийноқлар қўллаган ҳолда олинганлигини, қийноқларга чидай олмай шундай кўрсатувларни тасдиқлаб беришганларини айтиб кўрсатувлар беришса-да, инобатга олинмасдан асоссиз судланганлигини билдирган.

Судда Ш.Д., Бектемир туман ИИБ ҲООБ бошлиғи лавозимида ишлаб келганлигини, «Қўйлиқ» бозорида фаолият юритиб келган Сурхондарёлик шахсларнинг қамоққа олиниб, тазйиқлар оситада берган мажбурий кўрсатувлари асосида Бектемир туман ИИБнинг бир қанча ходимларига жиноят иши қўзғатилиб, қамоққа олиниб, МХХнинг назорати остида олиб борилган тергов ҳаракатлари давомида рухий ва жисмоний қийноқларга солиниб, унга нисбатан иқрорлик кўрсатувлари олишиб, шу асосида у ҳам қамоққа олинганлиги, шу тариқа уни ҳам қийноқларга солишиб, ИИБ бошлиқлари, прокурор, судья ва бошқаларга қанча пора берганлиги ҳақида ёзиб беришини талаб қилиб, ҳеч кимга пул бермаганлигини баён қилишига қармасдан, қаттиқ қийноқларга солинганлиги, судда берган кўрсатувлари эътиборга олинмасдан асоссиз судланганлиги ҳақида кўрсатув берган.

Судлов ҳайъатида сўроқ қилинган А.Т., И.Б.ни танигани, лекин уни моддий манфаатдор қилиб турмагани, бозорликлар қилиб бермагани, унга нисбатан жиноят иши қўзғатилиб, қамоққа олинганидан сўнг турли қийноқларга солиниб, «Бектемир туман ички ишлар ходимларига пул ва бозорликларни пора тариқасида берганмиз» деб кўрсатув беришга бир неча кунлаб мажбур қилишгани, уларга нисбатан ўтказилган кучли жисмоний ва руҳий тазйиқлар (тирноқларини суғуриш, кипятильник босиш, металл қувурлар билан уриш ва бошқа шу кабилар)га чидай олмасдан «лохмачлар» томонидан ёзиб берилган «ариза»ларга имзо қўйганлигини ва суд жараёнида эса, бу ҳолатларни барчаси нотўғрилигини, улар терговдаги кўрсатмаларини кучли босим ва мажбурликдан имзо қўйганини айтиб, ички ишлар ходимларига қарши берган кўрсатмалари ёлғон эканлиги ҳақида кўрсатув берган.

Иш биринчи инстанция судида кўрилган вақтда амалда бўлган Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2004 йил 24 сентябрдаги «Далиллар мақбуллигига оид жиноят-процессуал қонуни нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги 12-сонли қарорининг:

1-бандида суриштирув органлари, дастлабки тергов ва суднинг далилларни тўплаш, текшириш ва баҳолашдаги фаолиятида қонунийлик принципининг риоя этилиши мажбурийлиги, қонунни аниқ бажаришдан ва унга риоя қилишдан ҳар қандай чекиниш, у қандай сабабга кўра юз берганлигидан қатъий назар, шу йўл билан олинган далилларнинг номақбул (яроқсиз) деб топилишига олиб келиши, номақбул далиллар юридик кучга эга бўлмай, улардан Жиноят-процессуал кодексининг 82-84-моддаларида назарда тутилган ҳолатларни исботлаш учун фойдаланиш ҳамда уларни айблов асосига қўйиш мумкин эмаслиги;

3-бандининг «в» кичик бандида кўрсатувларнинг, шу жумладан, айбига иқрорлик тўғрисидаги кўрсатувларнинг қийноққа солиш, зўрлик ишлатиш ҳамда инсонга нисбатан бошқа шафқатсиз ёки унинг шаъни, қадр-қимматини камситувчи муносабатда бўлиш, шунингдек, алдаш ва қонунга хилоф бошқа йўллар орқали олиниши далилларни номақбул деб топишга асос бўлиши тушунтирилган.

Биринчи инстанция суди, иш юзасидан пора берувчи А.Т. ва бошқа шахслар ўша вақтда ариза билан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органга мурожаат қилмаганликлари, кейинчалик МХХ ходимлари ва бошқа шахсларнинг тазйиқи остида қамоққа олинган вақтида ариза берганликлари, шунингдек, улар судда берган кўрсатувларида дастлабки терговдаги кўрсатувлари иҳтиёрий эмасликлари ҳамда нотўғри эканлигини баён қилишганликлари жиноят ишида тўпланган ҳужжатларга мос келишини муҳокама қилмасдан ҳолатга аниқлик киритмаган.

Шунингдек, жиноят ишида И.Б.нинг айбини тасдиқловчи далиллар топилмаган, жумладан у пора олиш вақтида ушланмаган, иш бўйича пора предмети бўлган пул маблағлари олинмаган, иш бўйича унинг бошқа шахс билан пора олиш ёки бериш ҳақидаги сўзлашувларининг аудио ёки видеоёзувлари ҳам мавжуд эмас.

Бундан ташқари, жиноят ишлари бўйича Тошкент шаҳар суди кассация инстанциясининг 2019 йил 5 сентябрдаги ҳамда 2019 йил 7 ноябрдаги ажримларига кўра, мазкур ҳукмнинг Ш.Д., С.Р., З.У., Н.Қ., Р.Г. ва Н.М.ларга нисбатан қисми бекор қилиниб, уларнинг қилмишида жиноят таркиби мавжуд бўлмаганлиги сабабли ЖПК 83-моддасининг 1 ва 2-бандларига асосан реабилитация қилиниб оқланган.

Шу сабабли судлов ҳайъатининг 2020 йил 18 июндаги ажрими билан И.Б.нинг қилмишларида жиноят таркиби бўлмаганлиги сабабли суд қарорларининг уни ЖК 210-моддаси иккинчи қисмининг «в», «г» бандлари, 205-моддасининг биринчи қисми ва 208-моддаси билан айбли деб топиш қисми бекор қилинган ҳамда жиноят ишининг шу қисми ЖПК 83-моддасининг 1 ва 2-бандларига асосан тугатилган.

Жиноят ишлари бўйича Сурхондарё вилоят судининг 2010 йил 12 октябрдаги ҳукмига кўра, Б.Қ. ЖК 205-моддаси иккинчи қисмининг «в» банди билан 2 йил мансабдорлик вазифаларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда 3 йил, 210-моддаси учинчи қисмининг «б» банди билан 10 йил 6 ой, ЖК 59-моддаси тартибида 2 йил мансабдорлик вазифаларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда 11 йил озодликдан маҳрум қилиш жазосига судланган.

Жиноят ишлари бўйича Сурхондарё вилоят суди апелляция инстанциясининг 2011 йил 12 январдаги ажрими билан ҳукм ўзгаришсиз қолдирилган.

Суднинг ҳукмига кўра, Б.Қ.:

2009 йилда таниши Н.А. орқали Ф.Ф.дан Олтинсой туман меҳнатни муҳофаза қилиш бўлими бошлиғи этиб тайинлаш учун 1.000 АҚШ долларини, С.Р.дан Музработ туман меҳнатни муҳофаза қилиш бўлими бошлиғи этиб тайинлаш учун 1.500 АҚШ долларини;

2009 йил октябрь, ноябрь ойларида Ж.Ю.дан Қизириқ тумани меҳнатни муҳофаза қилиш бўлими бошлиғи этиб тайинлаш учун 400.000 сўмни;

2009 йил февраль ойида Ш.Т. орқали К.Ж.дан Термиз шаҳар бўлимида эгаллаб турган вазифасида ишлаётганлиги учун 1.000 АҚШ долларини;

2007 йил ёз фаслида Музработ тумани меҳнатни муҳофаза қилиш бўлими бошлиғи Х.Ш. орқали У.Х.дан унитар бўлими бошлиғи этиб тайинлаш учун 400.000 сўмни;

2009 йилда Ш.Т. орқали Термиз шаҳар меҳнатни муҳофаза қилиш бўлими бошлиғи Б.Х.дан 150 АҚШ долларини, шу йилнинг май ойида 400 АҚШ долларини;

2009 йил июнь ойида Ш.Т. орқали Б.Х.дан 300 АҚШ доллари, шу йилнинг июль ойи бошларида 500.000 сўм, июль ойи охирларида 300.000 сўм, август ойининг ўрталарида 160.000 сўм, август ойининг охирида 277.000 сўм пулни;

Музработ тумани меҳнатни муҳофаза қилиш бўлими бошлиғи Х.Ш.дан 2006 йилда 45.000 сўмлик бир дона гиламни, 2008 йилнинг июль, август ойларида 100.000 сўм, 2009 йилнинг март, апрель, май, июнь ойларида қизининг тўйи учун 1 тадан қўйни пора тариқасида олган.

Бундан ташқари, Б.Қ. Сурхондарё вилояти меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш бош бошқармаси бошлиғи лавозимида ишлаб келиб, масъул мансабдор шахс бўла туриб, Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигидан 1995 йил 20 сентябрда 177-сон билан рўйхатдан ўтган Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлигининг 1995 йил 8 сентябрдаги «Бюджет муассасалари ва ташкилотлар ходимларини моддий рағбатлантириш махсус фонди тўғрисида»ги Низомнинг 3.2 ва 3.3-бандларида назарда тутилган, яъни бюджет корхоналарининг раҳбарлари юқори турувчи идорасининг буйруғи билан рағбатлантирилиши ҳақидаги талабларни бузиб, юқори турувчи вазирликнинг буйруғи ёки рухсатини олмасдан ўз мансаб ваколатини суиистеъмол қилиб, мансабидан қасддан фойдаланиб, ўзининг буйруғи билан 2006 йил июнь-декабрь ойларида 163.000 сўм, 2007 йил январь-декабрь ойларида 577.300 сўм, 2008 йил январь-декабрь ойларида 1.002.300 сўм, 2009 йил январь-февраль ойларида 120.800 сўм, умумий ҳисобда 3.540.500 сўм мукофот пулини олишга ҳамда олган мукофотлари ҳисобидан пенсия жамғармасига 858.900 сўм маблағ ажратилиб тўланишига, натижада давлат бюджетига жами 4.399.400 сўмлик моддий зарар етказилишига сабабчи бўлган.

ЖК 9-моддасида шахс қонунда белгиланган тартибда айби исботланган ижтимоий хавфли қилмиши учунгина жавобгар бўлиши белгиланган.

ЖПК 22-моддасида иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар тўла ва холисона текшириб чиқилиши, судланувчини ҳам фош қиладиган, ҳам оқлайдиган, шунингдек унинг жавобгарлигини ҳам енгиллаштирадиган, ҳам оғирлаштирадиган ҳолатлар аниқланиши ва ҳисобга олиниши лозимлиги қайд этилган.

Иш биринчи инстанция судида кўрилган вақтда амалда бўлган Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1997 йил 2 майдаги «Суд ҳукми тўғрисида»ги 2-сонли қарорининг 3-банди, кейинчалик янги таҳрирда 2014 йил 23 майда қабул қилинган «Суд ҳукми тўғрисида»ги 07-сонли қарорининг:

5-бандида ЖПК 22-моддасига биноан иш бўйича ҳақиқатни аниқлаш учун фақат қонунда назарда тутилган тартибда тўпланган, текширилган ва баҳоланган маълумотлардан фойдаланиш мумкинлиги, бунда ЖПК 26 ва 455-моддалари талабига биноан, ҳукм фақат суд мажлисида текширилган ва суд мажлиси баённомасида ўз аксини топган далилларга асослантирилган бўлиши лозимлиги;

ушбу қарорларнинг 6-бандида ишда тўпланган далилларнинг етарли эмаслиги, далиллар қонунга зид равишда олинганлиги сабабли улар далил сифатида танилмаганлиги ёки қўйилган айбловда судланувчининг айбдорлиги тўғрисидаги шубҳани бартараф қилишнинг имкони йўқлиги ҳақидаги суднинг асослантирилган хулосаси оқлов ҳукми чиқариш учун асос бўлиши ҳақида тушунтиришлар берилган.

Бироқ, иш бўйича қайд этилган Қонун талаблари ва Олий суд Пленуми қарорлари тушунтиришларига риоя этилмаган.

Иш ҳужжатларидан кўринишича, дастлабки тергов ва суд Б.Қ. Сурхондарё вилоят меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш бош бошқармаси бошлиғи лавозимида ишлаб келиб, мансаб ваколатларини суистеъмол қилиб, 2006 — 2009 йиллар давомида бир неча шахсдан пора олганликда айбли деб топилган.

Б.Қ. судда, Сурхондарё вилояти меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш бош бошқармаси бошлиғи лавозимида ишлаб келиши давомида ҳеч кимдан пора олмаганлиги, пора олганлиги тўғрисида унга нисбатан тухмат уюштирилганлиги, ҳақиқатдан 2007 йилда апрель ойида Х.Ш. туғилган куни муносабати билан бир дона гиламни совға тариқасида, бундан ташқари, 2009 йил июнь ойида қизининг никоҳ тўйини ўтказганида ҳам бир дона қўйни тўёна сифатида олиб келганлиги, бироқ Х.Ш.га ушбу нарсаларни олиб келиши ҳақида айтмаганлиги, уларни бирор ишни бажариб бериш учун пора тариқасида олмаганлиги, Сурхондарё вилояти меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш бош бошқармаси бошлиғи лавозимига тайинланган вақтдага буйруқда унга иш ҳақидаги 30 фоиз устама белгиланиши кўрсатилгани ҳамда ходим сифатида моддий рағбатлантириш олиши мумкин бўлгани, шунинг учун кўпчилик учун чиқарилган моддий рағбатлантириш тўғрисидаги буйруқларга ўзини ҳам қўшиб хатоликка йўл қўйган бўлиши мумкинлиги, аммо буни қасддан ва ғараз мақсадларда содир этмагани ҳақида кўрсатувлар берган.

Жабрланувчи К.Ж. судда, 2008 йил 31 мартдан 2009 йил август ойига қадар Термиз шаҳар бандликка кўмаклашиш маркази директори лавозимида ишлаганлиги, марказ директори лавозимига тайинланиши учун Б.Қ.га 1.000 АҚШ доллари пора бермаганлиги, дастлабки тергов даврида унга нисбатан нотўғри кўрсатув бергани ҳақида;

жабрланувчи Ж.Ю. судда, 2009 йил 22 октябрдан Қизириқ тумани ижтимоий таъминот бўлими бошлиғи лавозимида ишлай бошлагани, шу йили пахта мавсумида Қизириқ туманига келган Б.Қ. соғлиғи яхши эмаслигини айтиб, ундан 500.000 сўм сўраганлиги, шунда унга 400.000 сўм берганлиги, кейинчалик тергов даврида терговчига ишга ўтганидан сўнг Б.Қ.га 400.000 сўм пора берганлигини айтиб, ариза ёзиб бергани, терговдан чиқққанидан сўнг виждони қийналганлиги сабабли қилган иши тўғрисида Б.Қ.га маълум қилиб, МХХ вилоят бошқармаси бошлиғи номига Б.Қ. ундан пора талаб қилиб олмагани тўғрисида ариза ёзиб почта билан юборгани, Б.Қ.га нисбатан даъвоси йўқлиги ҳақида;

жабрланувчи Б.Ҳ. судда, Термиз шаҳар ижтимоий таъминот бўлими бошлиғи ўринбосари ва бошлиғи лавозимларида ишлагани, Б.Қ.га пора бермаганлиги, дастлабки терговда Ш.Т. орқали унга пора берганлиги ҳақида нотўғри кўрсатув беришга мажбур бўлганлиги ҳақида;

жабрланувчи Ш.Т. судда, Сурхондарё вилояти Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш бош бошқармасида ишлаб келганлиги, 2010 йил февраль ойида МХХ вилоят бошқармасига чақиртирилиб, К.Ж. ва Б.Ҳайдаров унга нисбатан ариза ёзганлигини айтишганлиги, кейин Н.А. ҳам Б.Қ.га пора беришда воситачилик қилганликда айбланиб қамоққа олинганидан қўрқиб кетиб, К.Ж. ва Б.Ҳ. томонидан берилган порани Б.Қ.га берганлиги ҳақида нотўғри кўрсатув беришга мажбур бўлганлиги ҳақида;

жабрланувчи С.Р. судда, Музработ туман ижтимоий таъминот бўлими бошлиғи лавозимига тайинланиши учун Н.А. орқали Б.Қ.га 1.500 АҚШ доллари пора бермаганлиги, дастлабки терговда бу ҳақда нотўғри кўрсатув беришга мажбур бўлганлиги ҳақида;

жабрланувчи У.Х. судда, 2007 йилда Музработ туман ижтимоий таъминот бўлимига қарашли шўъба бошлиғи лавозимига тайинланиши учун бўлим бошлиғи Х.Ш.га 400.000 сўмни Б.Қ.га етказиши учун бергани, Б.Қ. ундан пул талаб қилмагани ёки унинг ўзига шахсан пул бермаганлиги ҳақида;

жабрланувчи Х.Ш. судда, Музработ туман ижтимоий таъминот бўлими бошлиғи лавозимида ишлаганлиги, Б.Қ.нинг туғилган кунида бир дона гиламни унинг ҳайдовчисига бергани, Б.Қ.нинг талаби билан бир дона қўй олиб бориб бергани, 2009 йил апрель ойида бир дона сўйилган қўйни Б.Қ.нинг қизини тўйига ўз ихтиёри билан тўёна сифатида олиб бориб бергани, Тошкент шаҳрига етаётган Б.Қ.нинг қўлига 100.000 сўм пул бегани, 2007 йил ёз фаслида У.Х.ни ишга олиш учун ундан 400.000 сўм олиб, бу пулни Б.Қ.га берганлиги ҳақида;

гувоҳ С.Қ. судда, Сурхондарё вилояти меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш бош бошқармасида Б.Қ.нинг ҳайдовчиси бўлиб ишлаганлиги, 2006 ёки 2007 йилда Х.Ш. олдига келиб, бошлиқнинг туғилган куни экан деб, илтимос билан бир дона гиламни автомашинасига солиб кетгани, Б.Қ.нинг бирор шахсдан пора олганлигини кўрмаганлиги ёки эшитмаганлиги, дастлабки терговда ёзилган кўрсатувларини ўқимасдан имзо қўйиб бергани ҳақида кўрсатувлар берган.

Шундай ҳолда, жабрланувчи тариқасида эътироф этилганлар К.Ж., Ж.Ю., Б.Ҳ., Ш.Т., С.Р. суд мажлисида Б.Қ.га пора бермаганликлари, У.Х. ишга кириш учун 400.000 сўм пулни Х.Ш.га берганлиги, гувоҳ С.Қ. Б.Қ. бирор шахсдан пора олганлигини эшитмаганлиги ёки кўрмаганлиги, Б.Қ. эса ҳақиқатда Х.Ш.дан туғилган кунида бир дона гиламни совға, қизининг тўйида бир дона қўйни тўёна тариқасида олганлигини инкор этмаган ҳолда, бундан бошқа ҳеч кимдан пора олмаганлиги тўғрисида кўрсатувлар берган бўлсада, биринчи инстанция судиишнинг ушбу ҳолатларига, уларнинг дастлабки терговда Б.Қ.га пора берганлиги тўғрисида кўрсатув беришга мажбур бўлганликлари ҳақидаги баёнотларига ҳамда ишда пора предмети тариқасида олинган ашёвий далиллар, почта-телеграф ва электрон жўнатмалар, аудио ёки видеоёзувлар, айнан пора олиш факти билан боғлиқ телефон ёки бошқа мосламалар орқали амалга оширилган сўзлашувлар каби далиллар мавжуд эмаслигига етарлича эътибор қаратмасдан, фақат уларнинг дастлабки терговда берган ва Х.Ш.нинг бошқа биронта далил билан тасдиқланмаган кўрсатувларини асос қилиб олиб, Б.Қ.ни пора олиш жиноятини содир этишда айбдор деб топиш ҳақида нотўғри хулосага келган.

Назорат инстанциясида сўроқ қилинган У.Х., Музработ туман ижтимоий таъминот бўлимига қарашли шўъба бошлиғи лавозимига тайинланиши учун бўлим бошлиғи Х.Ш.га ёки у орқали Б.Қ.га 400.000 сўм пора бермаганлигини, Б.Қ.га нисбатан иш қўзғатилган вақтда уни ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходимлари чақириб, пул берганлигини билишларини айтишиб, агар пул берганлигини айтмаса қамалиб кетиши мумкинлигини маълум қилишганлиги учун қўрққанидан пора берганлиги тўғрисида тергов ва судда нотўғри кўрсатувлар берганини, аслида пора эвазига ишга кирмаганлигини;

Х.Ш. Музработ туман ижтимоий таъминот бўлими бошлиғи лавозимида ишлаб келиши жараёнида Б.Қ.га бирон ишни ҳал қилиш ёки қўллаб туриши учун пора бермаганини, У.Х.дан ҳам ишга кириши учун пора олиб Б.Қ.га етказмаганини, Б.Қ.га нисбатан иш қўзғатилган вақтда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходимлари Б.Қ.га моддий қимматликлар ва пул берганлигидан хабарлари борлигини, агар унга пул берганлигини айтмаса қамалиб кетишинибилдиришганлиги сабабли ўзидан қўрқиб, Б.Қ.га пора бергани тўғрисида тергов ва судда ёлғон кўрсатувлар берганини баён қилди.

Шунингдек, назорат инстанциясида К.Ж., Б.Ҳ., Ж.Ю., С.Р. ва Ш.Т., биринчи инстанция судида берган кўрсатувларини тасдиқлаб, Б.Қ.га пора бермаганликлари, дастлабки терговда қўрққанларидан пора беришганлиги ҳақида айтишга мажбур бўлишган бўлсада, кейин биринчи инстанция судида ҳақиқий ҳолатни маълум қилишганлиги, бирор ҳолатда Б.Қ.га пора беришмаганлиги ҳақида кўрсатувлар беришган.

Шу билан бирга гувоҳлар Ф.Ф., Н.А., Б.У., Д.Ш., Х.Х. ва Т.А. назорат инстанциясига Б.Қ.га пора бермаганликлари, Б.Қ. ноҳақдан жавобгарликка тортилганлиги ҳақида аризаларни тақдим этишди.

Қайд этилган ҳолатлар, жумладан У.Х. ва Х.Ш.нинг ўзлари назорат инстанциясида инкор этган дастлабки тергов ҳамда биринчи босқич судида берилган кўрсатувлардан ташқари, Б.Қ.нинг айбдорлиги бирон-бир бошқа далил билан тасдиқланмаганлиги, иш бўйича жабрланувчи деб топилган шахсларнинг Б.Қ.га пора беришгани ҳақида дастлабки терговда кўрсатув беришга мажбур бўлишганлиги тўғрисидаги важлари ҳамда ишда мавжуд бўлган шубҳалар судда текширилмаганлиги ва баҳо берилмаганлиги, ҳозирда Б.Қ.нинг пора олганлиги ҳолатлари билан боғлиқ шубҳаларни бартараф этиш имкониятлари тугаган деб топишга асос бўлади.

ЖПК 95¹-моддасига мувофиқ, агар фактик маълумотлар жабрланувчи ва гувоҳнинг суриштирувдаги, дастлабки терговдаги судда далиллар мажмуи билан ўз тасдиғини топмаган кўрсатувларидан олинган бўлса, улар далил сифатида мақбул эмас деб топилади.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2018 йил 24 августдаги «Далиллар мақбуллигига оид жиноят-процессуал қонуни нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги 24-сонли қарорининг 9-бандида далил жабрланувчи, гувоҳнинг фараз, тахмин, миш-мишларга асосланган кўрсатувлари, шунингдек, жабрланувчи, гувоҳ ўзининг хабардорлиги манбасини айтиб бера олмаган ёки айтишни хоҳламаган ҳолларда мақбул эмас деб топилиши ҳақида тушунтиришлар берилган.

Суд ҳайъати Б.Қ.нинг айблаш учун бир-бирига қарама-қарши бўлган, тахминлар ва судда текширилган далиллар йиғиндиси билан тасдиқланмаган ҳамда иш биринчи босқич судида кўрилган вақтда қисман, назорат инстанциясида эса тўлиқ ўзлари томонидан инкор этилаётган шахсларнинг кўрсатувларидан иборат мақбул бўлмаган далиллар асос қилиб олинганлигини, бундан бошқа жиноят содир этилганлигидан далолат берувчи ҳолатлар мавжуд эмаслигини, ҳозирда далиллар тўплаш имконияти тугаганлигини инобатга олиб, иш бўйича Б.Қ.нинг пора олиш жиноятидаги айби исботланмаган, деб ҳисоблаган.

Булардан ташқари, суд қарорларига қараганда, Б.Қ. маъсул мансабдор шахс бўлгани ҳолда мансаб ваколатини суиистеъмол қилиб, иш фаолияти давомида белгиланган тартибга риоя этмасдан ўзига мукофот пули берилиши тўғрисида буйруқлар чиқариб, 2006 йил июнь ойидан 2009 йил февраль ойига қадар 3.540.500 сўм мукофот пули олишга ҳамда олган мукофотлари ҳисобидан пенсия жамғармасига 858.900 сўм маблағ ажратилиб, давлат манфаатларига жами 4.399.400 сўм моддий зарар етказилишига сабабчи бўлганликда ҳам айбланган.

Назорат инстанциясида гувоҳ Ф.М., Сурхондарё вилояти меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш бош бошқармасида ҳамкасби Б.М. билан бирга текшириш ўтказишгани, текширишда Б.Қ. бош бошқарма бошлиғи лавозимида ишлаган фаолияти давомида бошқа ходимлар қатори ўзига ҳам моддий рағбатлантириш пуллари тўланиши ҳақида буйруқлар чиқаргани, ушбу ҳолатда Б.Қ. моддий рағбатлантиришни бош бошқарманинг юқори турувчи идораси, яъни вазирлик буйруғи билан олиши лозимлиги тўғрисидаги қоидалар бузилгани, натижада Б.Қ.га бюджетдан 3.454.000 сўм, унинг ҳисобидан пенсия жамғармасига 858.000 сўм ажратмалар Низом талабларига зид равишда тўланганлиги аниқлангани, ушбу ҳолатда ҳужжатлар сохталаштирилмаганлиги, фақат тартиб бузилганлиги ҳақида кўрсатув берган.

Муҳокама этилаётган мазкур қилмиш содир этилган вақтда амалда бўлган ЖК (эски таҳрирдаги) 205-моддасига мувофиқ, ҳокимият ва мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш, яъни мансабдор шахснинг ўз мансаб ваколатидан қасддан фойдаланиши фуқароларнинг ҳуқуқлари ёки қонун билан қўриқланадиган манфаатларига ёхуд давлат ёки жамоат манфаатларига кўп миқдорда зарар ёхуд жиддий зиён етказилишига сабаб бўлганлиги учун жавобгарлик назарда тутилган.

Мансабдор шахснинг ҳаракатини ЖК (эски таҳрирдаги) 205-моддасининг биринчи қисми билан малакалаш учун айбдорнинг қасддан мансаб ваколатини суиистеъмол қилишдан иборат қилмиши оқибатида давлат ёки жамоат манфаатларига кўп миқдорда зарар ёхуд жиддий зиён етказилиши, ЖК (эски таҳрирдаги) 205-моддаси иккинчи қисмининг «в» банди билан малакалаш учун давлат манфаатларига кўп миқдорда зарар ёхуд жиддий зиён етказган ҳолда мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш масъул мансабдор шахс томонидан содир этилиши лозим.

Қонун мазмунига кўра, ЖК 205-моддасининг иккинчи қисмидаги зиён ёки зарар миқдори билан боғлиқ ҳолатдан ташқари жиноятни малакаловчи бошқа белгилар билан айбдор деб топиш учун ҳам шахснинг қилмишида шу модданинг биринчи қисмида белгиланган кўп миқдорда зарар ёхуд жиддий зиён етказилишининг мавжуд бўлиши асосий мезон ҳисобланади.

Иш биринчи инстанция судида кўрилган вақтда амалда бўлган ЖКга кўра, энг кам ойлик иш ҳақининг юз бараваридан уч юз бараваригача бўлган миқдор — кўп миқдор эканлиги белгиланиб, бунда жиноят оқибатида етказилган моддий зарар энг кам ойлик иш ҳақининг юз баравари ва ундан кўпроқ миқдорда бўлиши назарда тутилган.

Б.Қ. томонидан содир этилган жиноят оқибатида етказилган 4.399.400 сўм моддий зарар эса ҳукм чиқарилган кундаги энг кам ойлик иш ҳақининг (45.215 сўм) 97 бараварига тенг бўлиб, бу кўп миқдорни ташкил этмаган.

Шундай ҳолда, суд ишни кўриш вақтида Б.Қ. томонидан мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш оқибатида етказилган ҳамда айбловда қайд этилган моддий зарар миқдори жиноят таркибини келтириб чиқармаслиги ҳолатига эътибор қаратмаган бўлса, ишни апелляция инстанциясида кўриб чиқилишида биринчи инстанция судининг мазкур хатоси ҳам бартараф этилмасдан қолган.

Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 20 августдаги «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига хусусий мулкни, тадбиркорлик субъектларини ишончли ҳимоя қилишни янада кучайтиришга, уларни жадал ривожлантириш йўлидаги тўсиқларни бартараф этишга қаратилган ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги ЎРҚ 391-сонли Қонуни билан ЖК саккизинчи бўлимига киритилган қўшимча ва ўзгартиришларга кўра, мансабдор шахс – доимий, вақтинча ёки махсус ваколат бўйича тайинланадиган ёки сайланадиган, ҳокимият вакили вазифаларини бажарадиган ёхуд давлат органларида, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органларида, мулк шаклидан қатъи назар, корхоналарда, муассасаларда, ташкилотларда ташкилий-бошқарув, маъмурий-хўжалик вазифаларини амалга оширадиган ва юридик аҳамиятга эга ҳаракатларни содир этишга ваколат берилган шахс, худди шунингдек халқаро ташкилотда ёхуд чет давлатнинг қонун чиқарувчи, ижро этувчи, маъмурий ёки суд органида мазкур вазифаларни амалга оширувчи шахс эканлиги белгиланди.

Ушбу Қонун билан ЖК 205-моддаси диспозицияси янги таҳрирда баён этилиб, ушбу моддадан масъул мансабдор шахснинг жиноят содир этганлиги учун жавобгарликни назарда тутувчи квалификация белгиси чиқарилган.

ЖПК 83-моддасида иш қўзғатилган ва тергов ҳаракатлари ёки суд муҳокамаси ўтказилган иш бўйича жиноий ҳодиса юз бермаган бўлса, унинг қилмишида жиноят таркиби бўлмаса судланувчи айбсиз деб топилиши ва реабилитация этилиши лозимлиги белгиланган.

Шунга кўра, судлов ҳайъатининг 2020 йил 19 июндаги ажрими билан Б.Қ.га нисбатан чиқарилган суд қарорлари бекор қилиниб, унга қўйилган айблов ўз тасдиғини топмагани сабабли жиноий ҳодиса юз бермаганлиги ва унинг қилмишида жиноят таркиби мавжуд эмаслиги тўғрисида якуний тўхтамга келинган ҳолда у айбсиз деб топилиб, реабилитация этилган.

Жиноят ишлари бўйича Самарқанд туман судининг 2019 йил 28 июндаги ҳукмига кўра, А.У.га ЖК 210-моддаси иккинчи қисмининг «а», «в» бандлари билан ЖК 45-моддаси қўлланиб, 2 йил муддатга мансабдорлик ва моддий жавобгарлик юклатилган лавозимларда ишлаш ҳуқуқидан марҳум қилиниб, 5 йил, 209-моддасининг биринчи қисми билан 1 йил, ЖК 59, 61-моддалари тартибида 2 йил муддатга мансабдорлик ва моддий жавобгарлик юклатилган лавозимларда ишлаш ҳуқуқидан марҳум қилиниб, 5 йил 6 ой озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланган.

Жиноят ишларибўйича Самарқанд вилоят суди кассация инстанциясининг 2019 йил 30 сентябрдаги ажрими билан ҳукм ўзгаришсиз қолдирилган.

Суд ҳукмига кўра, 2019 йил 20 февраль куни фуқаро Б.Б. А.У.нинг олдига келиб, «Бадал» маҳалласи ҳудудидан уй-жой сотиб олмоқчи эканлиги, бироқ сотиб олмоқчи бўлаётган уй-жойнинг кадастр ҳужжатлари мавжуд эмаслиги, ушбу уй-жойнинг кадастр ҳужжатларини расмийлаштириш учун маълумотнома расмийлаштириб беришини сўраганида, А.У. фуқаро Б.Б.га маҳалла томонидан бериладиган маълумотнома, яъни ўзини-ўзи бошқариш органи мансабдор шахси сифатида расмийлаштириб бериши лозим бўлган ҳужжат эвазига сотиб олаётган уй-жой суммасининг 5 фоизи миқдорида, яъни 600 АҚШ доллари миқдорида тўлови борлигини билдириб, қонунга хилоф эканлигини билгани ҳолда ушбу пул маблағларини Б.Б.дан тамагирлик йўли билан талаб қилиб, ўзи томонидан содир этилаётган жиноий ҳаракатларига қонуний тус бериш ва келгусида ўзининг жиноий қилмишлари фош бўлган тақдирда муқаррар жиноий жавобгарликдан қутулиш мақсадида, гўёки «Бадал» маҳалласи ҳудудидан ноқонуний қурилган уй-жойларни кадастр ҳужжатларини расмийлаштириш учун бериладиган маълумотномаларга 500.000 сўмдан, маҳалла ҳудудидаги кўчмас мулклар юзасидан расмийлаштирилган олди-сотди шартномаси умумий суммасининг беш фоизи миқдорида маҳаллага тўлов ундириш ҳақида ўзининг номидан маҳалла раиси сифатида қарор расмийлаштириб, ушбу қарорни Б.Б.га кўрсатиб, бу ҳаракатлари билан Б.Б.га гўёки қонуний тўловларни тўлашини талаб қилаётгандек намойиш қилиб, ўзи томонидан олинаётган пора миқдорини ўзаро келишувга кўра 400 АҚШ доллари бўлишини белгилаган ва ушбу куни Самарқанд туман прокуратураси, Бош прокуратура ҳузуридаги Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш Департаменти туман бўлими ҳамда ИИБ ходимлари томонидан ўтказилган тезкор тадбирда, А.У. «Бадал» МФЙнинг маъмурий биносидаги хизмат хонасида Б.Б.дан тегишли тартибда маълумотнома расмийлаштириб бериш эвазига олдиндан келишилган 400 АҚШ доллари миқдоридаги маблағларни пора тариқасида олган вақтда ашёвий далиллар билан ушланган.

Шу каби, А.У.нинг «Бадал» маҳалласи ҳудудидан ноқонуний қурилган уй-жойларни кадастр ҳужжатларини расмийлаштириш учун бериладиган маълумотномаларга 500.000 сўмдан пул маблағлари талаб қилаётганлиги ҳақида эшитган фуқаро А.И. 2019 йил 20 февраль куни А.У. билан учрашиб, «Бадал» маҳалласида яшашини, яшаш уйининг кадастр ҳужжатларини расмийлаштириш юзасидан Давлат хизматлари агентлигига тақдим этиш учун маълумотнома беришини сўраганида, А.У. мансаб мавқеидан фойдаланиб, эгаллаб турган лавозимига кўра расмийлаштириб бериши лозим бўлган маълумотнома эвазига 500.000 сўм пуллар бериши лозимлигини уқтириб, ўзи томонидан тамагирлик йўли билан талаб қилиниб, олинаётган порани гўёки ободонлаштириш ишлари учун тақдим қилаётганлигини кўрсатиш мақсадида ўзи томонидан тайёрланган қарорни А.И.га кўрсатиб, ўзининг жиноий ҳаракатларига қонуний тус беришга уринган, А.И.нинг Самарқанд туман ИИБга берган аризаси юзасидан 2019 йил 20 февраль куни ўтказилган тезкор тадбирда, А.У. «Бадал» МФЙнинг маъмурий биносидаги хизмат хонасида А.И.дан олдиндан келишилган 500.000 сўм пулларни расмийлаштириб бериши лозим бўлган маълумотнома эвазига такроран, тамагирлик йўли билан пора тариқасида олган вақтда ашёвий далиллар билан ушланган.

Шундан сўнг, А.У. ўзини ўзи бошқариш органи мансабдор шахси бўла туриб, А.И.дан моддий манфаатдор бўлганидан сўнг фуқаро А.И. «Бадал» маҳалласида яшамаслигини англагани ҳолда, ғаразгўйлик мақсадларни кўзлаб, расмий ҳужжат ҳисобланган оила аъзолари ҳамда ер участкасида эгалик қилган ва иморат қурилган вақт тўғрисидаги маълумотномага гарчанд А.И. «Бадал» маҳалласида яшамаса-да, унинг ушбу маҳаллада жойлашган иморатда яшаётганлиги ҳақидаги сохта маълумотларни киритиб, расмий ҳужжатларни сохталаштириб, сохта маълумотлар киритилган расмий ҳужжатни А.И.га тақдим этиб, бу билан давлат ва жамоат манфаатларига жумладан ўзи бошқариш органларининг аҳоли олдидаги обрўсига путур етказиш ва обрўйсизлантиришда ифодаланган жиддий зарар етказган.

Самарқанд вилоят ИИБ ЭКБнинг 2019 йил 5 мартдаги экспертиза хулосасига кўра, 400 АҚШ доллари ва 500 минг сўм бўлган пулларда кимёвий кукун излари мавжудлиги, ушбу пулларда «пора» сўзлари тақдим қилинган махсус кимёвий қалам билан ёзилганлиги, А.У.нинг ўнг ва чап қўллари кафт бармоқларидан суртмалар олинган пахта тампонларида махсус кимёвий кукун излари мавжуд бўлиб, уларни кимёвий таркиби, нурланиш ранги бўйича пулларда аниқланган махсус кимёвий кукун билан ўхшашлиги қайд этилган.

ЖПК:

22-моддасида суд жиноят юз берганлиги, унинг содир этилишида ким айбдорлиги, шунингдек у билан боғлиқ барча ҳолатларни аниқлаши шартлиги, иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўла ва холисона текшириб чиқилиши, ишда юзага келадиган ҳар қандай масалани ҳал қилишда судланувчини ҳам фош қиладиган, ҳам оқлайдиган, шунингдек унинг жавобгарлигини ҳам енгиллаштирадиган, ҳам оғирлаштирадиган ҳолатлар аниқланиши ва ҳисобга олиниши;

23-моддасида айбдорликка оид барча шубҳалар, башарти уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, судланувчининг фойдасига ҳал қилиниши;

463-моддасида айблов ҳукми тахминларга асосланган бўлиши мумкин эмаслиги ва фақат судланувчининг жиноят содир этишда айбли эканлиги суд муҳокамаси давомида исбот қилинган тақдирдагина чиқарилиши, айблов ҳукмига жиноят содир этилишининг иш бўйича барча мумкин бўлган ҳолатларини текшириш, иш материалларида маълум бўлиб қолган барча кам-кўстни тўлдириш, юзага келган ҳамма шубҳа ва қарама-қаршиликларга барҳам бериш натижасида йиғилган ишончли далилларгина асос қилиб олиниши;

467-моддасида ҳукмда суднинг ҳар бир судланувчига нисбатан хулосаларига асос бўлган далиллар ва суднинг бошқа далилларни рад этиш сабаблари ёзилиши лозимлиги белгиланган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2014 йил 23 майдаги «Суд ҳукми тўғрисида»ги 07-сонли қарорининг:

16-бандида ЖПКнинг 463-моддасига кўра, айблов ҳукми тахминларга асосланган бўлиши мумкин эмаслиги ва фақат судланувчининг жиноят содир этишда айбли эканлиги суд муҳокамаси давомида исбот қилинган тақдирдагина чиқарилиши;

21-бандида (ЖПКнинг 467-моддаси) айблов ҳукмининг тавсиф қисмида, судланувчининг эълон қилинган айбловга муносабати ёритилиши, ўзини ҳимоя қилиш учун келтирган важларига баҳо берилиши кераклиги, 24-бандида, суд судланувчини баҳоловчи категорияларга тегишли белгиларга қараб айбдор деб топишда, ушбу белгининг жиноий қилмишда мавжудлигини тасдиқловчи ҳолатларни келтириши шартлиги ҳақида тушунтиришлар берилган.

Бироқ, судлар томонидан иш бўйича қайд этилган Қонун талаблари ва Олий суд Пленуми қарори тушунтиришларига риоя қилинмаган.

Хусусан, дастлабки тергов органи ва суд ўзбошимчалик билан қурилган иморатга нисбатан мулк ҳуқуқини олиш учун иморат жойлашган ҳудуддаги Давлат хизматлари маркази орқали туман (шаҳар) ҳокимининг номига ёзиладиган аризага фуқаро томонидан илова қилиниб берилиши лозим бўлган ҳужжатлардан бири мурожаат этувчининг оила аъзолари ҳақида ҳамда ер участкасига эгалик қилган муддатлари ва иморат қурилган вақт тўғрисида фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органларининг маълумотномалари илова қилиниши белгиланганидан келиб чиқиб, А.У. МФЙ раиси сифатида маълумотномаларни расмийлаштириб бериш эвазига Б.Б. ва А.И.дан 400 АҚШ доллари ва 500.000 сўм пулларни олган деб ҳамда униўз хизмат мавқеидан фойдаланган ҳолда содир этиши лозим ёки мумкин бўлган муайян ҳаракатни пора бераётган шахснинг манфаатларини кўзлаб бажарган деб топиб, тахминий қарор қабул қилган.

Жиноят иши ҳужжатларига кўра, А.У. 2019 йил 20 январь куни МФЙнинг кенгаш мажлиси давомида ўзлаштириб олинган ер участкаларини олди-сотди қилинишида, фуқаролардан 500.000 сўм миқдорида бир марталик йиғим тўлатиш, шундан сўнг кадастр ҳужжатлари расмийлаштиришни амалга ошириш, тақдим қилинган суммани маҳаллани ободонлаштиришга йўналтириш бўйича қарор чиқарилишига эришиб, ўзини ушбу қарорни ижросини таъминлаётгандек, кўрсатиб, Б.Б.дан 400 АҚШ доллари ҳамда А.И.дан 500.000 сўм пул маблағларини қўлга киритаётганида ушланган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2017 йил 11 октябрдаги «Фирибгарликка оид ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида»ги 35-сонли қарорининг:

21-бандида хизмат мавқеидан фойдаланиб фирибгарлик содир этганлик (ЖК 168-моддаси учинчи қисми «в» банди) учун жавобгарлик мансабдор шахс ўз хизмат мавқеидан фақат алдаш ёки ишончни суиистеъмол қилиш учун фойдаланиб, ўзганинг мулкини ёки унга бўлган ҳуқуқни қўлга киритиш мақсадида ўз хизмат ваколатлари доирасига кирмайдиган ҳаракатларни (ҳаракатсизликни) амалга оширган ҳоллардагина вужудга келиши;

8-бандида, агар шахс ўзганинг мулкини ёки унга бўлган ҳуқуқни мазкур мулк ёки ҳуқуқ унга берилиши шарти билан боғлиқ мажбуриятларни бажармаслик ниятида олган ёки эгаллаган бўлса, қилмиш айбдорда ўзганинг мулкини ёки унга бўлган ҳуқуқни қўлга киритишга нисбатан қасд фақат ўзганинг мулки ёки унга бўлган ҳуқуқ қўлга киритилгунга қадар пайдо бўлган ҳолдагина фирибгарлик сифатида квалификация қилиниши лозимлиги назарда тутилган.

Судлар юқоридаги Олий суд Пленуми қарори талабларига кўра, А.У.нинг МФЙ раиси сифатида ер олди-сотдиси жараёнида йиғиладиган кадастр ҳужжатларини расмийлаштириш вақтида ҳеч қандай ваколати бўлмаса-да, 2019 йил 20 январь куни МФЙнинг кенгаш мажлиси қарорида фуқаролар ўзлаштириб олинган ер участкаларини олди-сотди қилиш олдидан йиғиладиган кадастр ҳужжатлари расмийлаштириш жараёнида 500.000 сўмдан йиғим олишни белгилаб, фирибгарлик йўли билан фуқароларни мулкини қўлга киритиш мақсадида ўзига шароит яратган ҳолда ҳаракат қилганлик ҳолатига ҳамда маҳалла томонидан бериладиган маълумотномафақат маълум бир шахснинг шу ҳудудда яшашлигини билдириб, кадастр ҳужжатлари расмийлаштирилиши жараёнида ҳуқуқий оқибатга эга эмаслигига ҳуқуқий баҳо бермаган.

Юқоридагилардан келиб чиқиб, судлов ҳайъатининг 2020 йил 29 июндаги ажрими билан суд қарорлари ўзгартирилиб, А.У.нинг ҳаракатлари ЖК 210-моддаси иккинчи қисмининг «а», «в» бандларидан ушбу Кодекс 25, 168-моддаси учинчи қисмининг «в» бандига қайта квалификация қилиниб, унга шахси ва қилмишларига мувофиқ меъёрда жазо тайинланган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Раёсатининг 2018 йил 27 июлдаги «Суд амалиёти обзорларини тайёрлаш ва эълон қилиш тўғрисида» РС-44-18-сонли қарорининг 2-банди ижросини таъминлаш мақсадида фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати томонидан 2020 йилнинг иккинчи чорагида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзори тайёрланди.

2020 йилнинг биринчи ярмида судлов ҳайъати томонидан Олий суднинг иш режаси ва тасдиқланган Дастурлар, Йўл харитасида белгиланган вазифалар ижроси юзасидан муайян ишлар амалга оширилган.

Ҳисобот даврида вилоят ва унга тенглаштирилган судларнинг апелляция инстанциясида 1989 та, кассация инстанциясида эса 2597 та фуқаролик иши кўрилган.

Туманлараро (ва вилоят) судлари томонидан чиқарилган ҳал қилув қарорларининг:

238 (2019 йилнинг биринчи ярмида 361) таси ёки 0,3 фоизи апелляция инстанциясида;

кассация инстанциясида 257 (2019 йилнинг биринчи ярмида 520) таси ёки 0,3 фоизи;

назорат инстанциясида 99 (2019 йилнинг биринчи ярмида 189) таси ёки 0,1 фоиз ишлар бўйича ҳал қилув қарорлари бекор қилинган.

Вилоят ва унга тенглаштирилган судлар ҳамда туманлараро судларида биринчи инстанцияда тамомланган ишлардан барча суд инстанцияларида жами 594 та ёки 0,8 фоиз суд қарорлари бекор қилинган.

Ҳал қилув қарорларининг бекор қилиниши кўрилган ишларга нисбатан олганда республика кўрсаткичи 0,8 фоиз бўлган ҳолда Сурхондарё вилоятида 1,2 фоиз (ёки 56 та), Сирдарё (ёки 27 та), Тошкент вилоятларида (ёки 75 та), Қорақалпоғистон Республикасида (ёки 28 та) ва Тошкент шаҳрида (ёки 128 та) 1 фоизни ташкил этган.

Ҳисобот даврида Олий суднинг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатига жами назорат тартибида келиб тушган шикоятлардан 828 таси бўйича ишлар чақиртирилиб ҳал қилинган.

Ўрганилган 828 та фуқаролик ишининг 371 таси ёки 44,8 фоизи судлов ҳайъатида кўрилган бўлиб, шундан 179 та иш бўйича суд қарорлари бекор қилинган, 27 таси бўйича ўзгартирилган, 165 таси бўйича суд қарорлари ўзгаришсиз қолдирилган.

2020 йилнинг биринчи ярмида Олий суд фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатида бекор қилинган жами 179 та ишдан:

14 таси янгидан кўриш учун биринчи инстанцияга, 25 таси апелляция ва 29 таси кассация инстанцияларига юборилган;

73 та иш бўйича янги ҳал қилув қарори чиқарилган;

27 та иш бўйича апелляция ва кассация инстанцияси ажримлари бекор қилиниб, биринчи инстанция суди қарорлари кучида қолдирилган;

10 та иш бўйича суд қарорлари бекор қилиниб, фуқаролик ишлари иш юритишдан тугатилган;

1 та иш бўйича даъво аризаси кўрмасдан қолдирилган.

Таҳлиллардан кўринишича, апелляция, кассация инстанциялари айрим ҳолларда биринчи инстанция судлари томонидан йўл қўйилган хатоликларни тузатиш ўрнига, мазмунан тўғри бўлган суд қарорининг бекор қилинишига йўл қўйган бўлиб, шундан Хоразм вилоятига — 7 та, Тошкент шаҳрига — 4 та, Фарғона, Тошкент вилоятлари ва Қорақалпоғистон Республикасига 3 тадан, Сирдарё ва Сурхондарё вилоятларига — 2 тадан тўғри келган.

Ҳисобот даврида назорат инстанциясида 99 та иш бўйича биринчи инстанция суди қарорлари бекор қилиниб, шундан 73 таси ёки 73,7 фоизи бўйича янги ҳал қилув қарори чиқарилган, 14 таси ёки 14,1 фоизи бўйича тарафлар ишга жалб этилиши лозимлиги сабабли ишлар янгидан кўриш учун юборилган.

Судлов ҳайъатида кўрилган ишлар бўйича қуйи судлар томонидан ишларни кўришда йўл қўйилган қўпол қонун бузилиши ҳолатлари юзасидан 3 та хусусий ажрим чиқарилган.

Бекор қилинган суд қарорларининг таҳлили шуни кўрсатадики, судлар томонидан зарар ундириш, битимлар, уй-жой, ер ва меҳнат билан боғлиқ низолар юзасидан фуқаролик ишларини кўришда моддий ва процессуал ҳуқуқ нормаларини бузиш ёки нотўғри қўллаш натижасида хато-камчиликларга йўл қўйилмоқда.

Суд амалиёти обзори натижаларига кўра, биринчи, апелляция ва кассация инстанцияси судлари томонидан ишларни кўришда амалдаги қонун ҳужжатлари, шунингдек Олий суд Пленумининг қарорларида берилган тушунтиришларга риоя қилмаслик ҳолатларига йўл қўйилаётганлигини кўриш мумкин.

Даъвогар С. Нурматова жавобгар В. Асановга нисбатан судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, унда 2013 йил 30 апрелда туғилган фарзандининг моддий таъминоти учун алимент ундириб беришни сўраган.

Туманлараро судининг 2020 йил 9 январдаги ҳал қилув қарори билан А. Утегенованинг даъвоси қисман қаноатлантирилиб, жавобгар В. Асановдан даъвогар С. Нурматованинг фойдасига 2019 йил 6 декабрдан бошлаб 2013 йил 30 апрелда туғилган фарзандининг моддий таъминоти учун жавобгарнинг ойлик иш ҳақи ва бошқа даромадларининг 1/6 қисми миқдорида алимент ундириш белгиланган.

Апелляция инстанциясининг 2020 йил 25 февралдаги ажрими билан ҳал қилув қарори «Ҳар бир бола учун ундириладиган алимент миқдори қонун ҳужжатлари билан белгиланган меҳнатга ҳақ тўлаш энг кам миқдорининг 26,5 фоизидан кам бўлмаслиги керак»лиги ҳақида ўзгартирилган.

Қуйидаги асосларга кўра, Олий суд фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2020 йил 25 майдаги ажрими билан суд қарорларининг алимент ундиришга оид қисми ўзгартирилиб, алимент миқдори 1/4 қисм этиб белгиланган.

Аниқланишича, тарафлар С. Нурматова ва В. Асанов 2000 йил 24 ноябрда қонуний никоҳдан ўтиб турмуш қуришган ва биргаликдаги турмушидан уч нафар фарзандли бўлишган.

Тарафлар оилавий келишмовчиликлар сабабли туманлараро судининг 2016 йил 26 октябрдаги ҳал қилув қарори билан никоҳдан ажратилган.

Вилоят судининг 2019 йил 2 октябрдаги ҳал қилув қарори билан С. Нурматованинг фойдасига В. Асановдан 2013 йил 30 апрелда туғилган фарзанди моддий таъминоти учун 2019 йил 1 октябрдан бошлаб В. Асановнинг иш ҳақи ва барча даромадларининг 1/6 қисми миқдорида алимент ундириш белгиланган.

С. Нурматованинг алимент олишдан воз кечиш ҳақидаги аризаси туманлараро судининг 2019 йил 25 ноябрдаги ажрими билан қабул қилинган ва шу асосида ижро иш юритуви тугатилган.

Аммо, ота-она ўртасида вояга етмаган фарзандига таъминот бериш борасида ўзаро келишувга эриша олишмаганлиги боис даъвогар С. Нурматова судга янгидан ушбу талаб билан мурожаат этган.

Судлар иш ҳолатлари ва Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг 96-моддасига биноан, алимент ундириш ҳақида хулосага келган бўлса-да, аммо унинг миқдорини белгилашда юқорида қайд этилган қонуний кучда бўлган вилоят судининг 2019 йил 2 октябрдаги ҳал қилув қарорида алимент 1/6 қисм миқдорида ундириш белгиланганлигини асос қилган.

Олий суд Пленумининг 2016 йил 29 июлдаги «Судлар томонидан вояга етмаган ва вояга етган меҳнатга лаёқатсиз болалар таъминоти учун алимент ундиришга оид ишлар бўйича қонунчиликни қўллаш амалиёти тўғрисида»ги 11-сонли қарорининг 23-бандида ҳолат ўзгарганда, даъвогарнинг алимент ундириш тўғрисидаги талаб билан судга қайта мурожаат қилиши истисно этилмаслиги ҳақида судларга тушунтириш берилган.

Бироқ, судлар С. Нурматова алимент олишдан воз кечиши билан алимент ундириш ҳақидаги суд қарори ҳуқуқий кучини йўқотганлиги, алимент даврий тўлов бўлганлиги боис янги талаб билан мурожаат этганлиги ва бунда Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг 99-моддасига кўра алимент бир бола учун 1/4 қисми миқдорида ундирилиши лозимлигини эътиборга олмасдан хатоликка йўл қўйган.

2. Моддий ҳуқуқ нормасининг нотўғри талқин қилинганлиги суд қарорларини бекор қилишга олиб келади.

Даъвогар А. Аброров жавобгар Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитасига нисбатан судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, унда 2013 йил 15 январдан 22 августга қадар ва 2019 йил апрель ойидан бошлаб иш ҳақи ва маънавий зарар ундиришни сўраган.

Туманлараро судининг 2019 йил 9 декабрдаги ҳал қилув қарори билан А.Аброровнинг даъвоси қаноатлантирилиб, А.Аброровнинг фойдасига Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитасидан 50.544.505 сўм иш ҳақи ундириш белгиланган.

Апелляция инстанциясининг 2020 йил 11 февралдаги ажрими билан ҳал қилув қарори ўзгартирилиб, даъвогар А.Аброровнинг фойдасига Ўзбекистон Республикаси Давлат Божхона қўмитасидан 23.298.672 сўм, вилоят Молия бошқармасидан 3.202.700 сўм ундириш белгиланган.

Қуйидаги асосларга кўра, Олий суд фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2020 йил 1 июндаги ажрими билан суд қарорлари бекор қилиниб, даъвони рад қилиш ҳақида янги қарор чиқарилган.

Аниқланишича, даъвогар А. Аброров 2007 йилдан бошлаб вилоят божхона бошқармасида катта инспектор лавозимида ишлаб келган.

А. Аброровга нисбатан хизмат вазифасини бажариш жараёни билан жиноят иши қўзғатилган.

Шу асосида Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитаси раисининг 2013 йил 15 январдаги буйруғи билан А. Аброров лавозимидан озод этилиб, қўмита ихтиёрига қолдирилган.

Жиноят ишлари бўйича туман судининг 2013 йил 2 апрелдаги ҳукми билан А. Аброров Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси 207-моддаси учинчи қисмининг б-банди билан айбдор деб топилиб, у амнистия акти асосида жазодан озод этилган.

Даъвогар А. Аброров Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитаси раисининг 2013 йил 22 августдаг буйруғи билан 2013 йил 13 апрелдан бошлаб лавозимидан бўшатилган, буйруқ чиқаришга суднинг айблов ҳукми ва бошқарманинг хулосаси асос бўлган.

Даъвогар А.Асановга 2013 йил 15 январдан 2013 йил 22 августга қадар бўлган даври учун 3.885.748 сўм тўлаб берилган.

Кейинчалик апелляция инстанциясининг 2018 йил 10 декабрдаги ажрими билан жиноят ишлари бўйича туман судининг 2013 йил 2 апрелдаги ҳукми бекор қилиниб, А.Аброровга нисбатан оқлов ҳукми чиқарилган.

Даъвогар А.Аброровнинг реабилитация оқибатларини қўллаш ҳақидаги мурожаати Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитасининг 2018 йил 27 декабрдаги хати билан уни ишга тиклаш мақсадга мувофиқ эмас деб топилган ва унга бу ҳақда судга мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилган.

Апелляция инстанциясининг 2019 йил 14 мартдаги ажрими билан ўзгаришсиз қолдирилган жиноят ишлари бўйича туман судининг 2019 йил 4 февралдаги ажрими билан даъвогар А.Аброровнинг аризаси қаноатлантирилиб, у аввалги ёки унга тенглаштирилган лавозимга қайта тикланиши, А.Аброровнинг 2013 йил 13 апрелдан бошлаб умумий меҳнат стажи тикланиши ва ушбу муддат унинг меҳнат стажига қўшиб ҳисобланиши белгиланган.

Судларнинг ушбу қарорлари Олий суд жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2019 йил 10 июлдаги ажрими билан бекор қилиниб, А.Аброровнинг аризаси иш юритишдан тугатилган.

Туманлараро судининг 2019 йил 3 октябрдаги ҳал қилув қарори билан А.Аброровнинг даъвоси қаноатлантирилиб, Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитасининг 2013 йил 15 январдаги ва 2013 йил 22 августдаги буйруқларининг А.Аброровга тегишли бандлари бекор қилиниб, у аввалги ёки унга тенглаштирилган лавозимга 2013 йил 22 августдан бошлаб ишга қайта тикланиши белгиланган.

Мазкур суд қарори асосида Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитасининг 2019 йил 5 декабрдаги буйруғи билан даъвогар А.Аброров божхона органлари хизматига тикланган.

А.Аброровнинг ушбу даъво талаби реабилитация этилган шахс сифатида мулкий ҳуқуқни тиклашдан иборат бўлиб, бунга қадар фуқаролик ишлари бўйича вилоят суди апелляция инстанциясининг 2019 йил 4 июндаги ажрими билан А.Аброровнинг фойдасига вилоят молия бошқармасидан 2013 йил 22 августдан 2019 йил 25 мартга қадар бўлган давр ва 2019 йил февраль-март ойлари учун жами 201.834.760 сўм иш ҳақи ҳамда 5.000.000 сўм маънавий зарар, жами бўлиб 209.220.260 сўм ундириш белгиланган.

Судлар ушбу фуқаролик ҳуқуқий муносабатга Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 302-моддаси ва Фуқаролик кодексининг 991-моддасини кенгайтирилган ҳолда нотўғри талқин этиб, даъвогар А.Аброровнинг ҳуқуқи реабилитация этилгунга қадар бўлган даврдаги мулкий зарар ва бошқа ҳуқуқлари тикланишини қамраб олиши ҳамда бу давр учун тўловлар суд қарорлари билан тикланганлигини, кейинги муносабат эса реабилитация этилган шахснинг ҳуқуқларини тиклашни назарда тутмаслигини инобатга олмасдан даъвони қаноатлантириш ҳақида барвақт хулосага келган.

3. Судлар даъвогарнинг манфаатига зид равишда унинг арз қилган талаби доирасидан четга чиққанлиги суд ҳужжатларини бекор қилишга асос бўлади.

Даъвогар Д.Рўзиева жавобгар Б.Рўзиевга нисбатан судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, уй-жойдан ҳиссасини ажратиб олишни сўраган.

Туманлараро судининг 2019 йил 23 июлдаги ҳал қилув қарори билан даъво қаноатлантирилиб, уй-жой Д.Рўзиева ва Б.Рўзиевнинг умумий мулки деб топилган, Д.Рўзиевадан Б.Рўзиевнинг фойдасига ушбу уйдаги улуши ҳисобига 43.030.660 сўм ундириш, уй-жойни Д.Рўзиеванинг эгалигида қолдириш белгиланган.

Кассация инстанциясининг 2019 йил 25 декабрдаги ажрими билан ҳал қилув қарори даъвогар Д.Рўзиева томонидан уйнинг компенсация суммаси жавобгар Б.Рўзиевга тўлаб берилганидан сўнг жавобгарнинг ушбу уй-жойга бўлган мулк ҳуқуқи тугатилиши ҳақидаги жумла билан тўлдирилиб, суд қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Қуйидаги асосларга кўра, Олий суд фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2020 йил 13 майдаги ажрими билан суд қарорларининг улушни пул шаклида ажратиш, компенсация пули ундириш ва жавобгарнинг улушини тугатиш ҳақидаги қисмлари бекор қилиниб, Д.Рўзиева ва Б.Рўзиевнинг низоли уй-жойда ҳар бирининг улуши 1/2 қисмдан иборат деб белгиланиб, ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилган.

Аниқланишича, Б.Рўзиев ва Д.Рўзиева 2013 йил 20 сентябрда қонуний никоҳдан ўтиб турмуш қуришган ва ушбу турмушдан бир нафар фарзандли бўлишган.

Тарафларнинг никоҳлари давомида жавобгар Б.Рўзиевнинг номига 2018 йил 19 июндаги нотариал тасдиқланган олди-сотди шартномасига асосан низоли уй-жой олинган.

Улар ўзаро келишмовчилик боис туманлараро судининг 2019 йил 5 январдаги ҳал қилув қарори билан никоҳдан ажратилган.

Экспертиза хулосасига кўра, низоли уй-жойни ½ қисмга тенг ёки чекинган ҳолда бўлиш имконияти мавжуд эмас.

Жавобгар Б.Рўзиев судда улушини пул шаклида ажратиб, уй-жойни ўзининг эгалигида қолдириш ҳақида қарши даъво аризаси билан мурожаат қилмаган.

Судлар низоли уй-жойни тарафларнинг умумий мулки деб топиш асосида қонуний тўхтамга келиш билан бирга даъвогар улушини пул шаклида ажратиб, уй-жойни ўзининг эгалигида қолдириш ҳақидаги талабни илгари сурмаган бўлса-да, даъво талабидан четга чиқиб процессуал ҳуқуқ нормасининг бузилишига йўл қўйган.

Даъвогар Д.Гадоева жавобгар Т.Гадоевга нисбатан алимент ундириш ҳақидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилган.

Кассация инстанциясининг 2019 йил августдаги ажрими билан ўзгаришсиз қолдирилган туман судининг 2019 йил июндаги ҳал қилув қарорига кўра, даъво талаби қисман қаноатлантирилиб, жавобгар Т.Гадоевдан даъвогар Д.Гадоеванинг фойдасига 2019 йил 21 майдан бошлаб жами даромадининг 1/4 қисми миқдорида алимент ундириш, давлат фойдасига давлат божи ундириш белгиланган.

Қуйидаги асосларга кўра, Олий суд фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2020 йил 1 июндаги ажрими билан суд қарорларини алимент ундиришга оид қисми ўзгартирилиб, алимент миқдори ҳар ойда меҳнатга ҳақ тўлаш энг кам миқдорининг 15 фоизи деб белгиланиб, ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилган.

Аниқланишича, 1987 йил 21 сентябрда туғилган Т.Гадоевнинг онаси даъвогар Д.Гадоева ҳисобланади.

Т.Гадоев онаси Д.Гадоевага моддий ёрдам кўрсатмаётганлиги сабабли у алимент ундириш тўғрисида судга мурожаат қилган.

Д.Гадоева қизлари унга моддий ёрдам кўрсатаётганлиги, шунингдек қизларининг уйида яшаётганлиги сабабли алиментни фақат ўғли Т.Гадоевдан ундиришни сўраган.

Ўзбекистон Республикааси Оила кодекси 110-моддасининг тўртинчи қисмига мувофиқ, вояга етган, меҳнатга лаёқатли болалардан ундирилаётган алимент миқдори қонун ҳужжатларида белгиланган меҳнатга ҳақ тўлаш энг кам миқдорининг 11,75 фоизидан кам бўлмаслиги керак.

Судлар алимент ундириш ҳақида тўғри хулосага келган бўлса-да, аммо унинг миқдорини белгилашда моддий ҳуқуқ нормасини нотўғри қўллаган.

Даъвогар Н.Низомов жавобгарлар А.Шарипов ва Ш.Шариповага нисбатан икки нафар фарзандларини ўз тарбиясига олиб бериш ҳакида даъво қилган.

Туманлараро судининг 2019 йил ноябрдаги ҳал қилув қарори билан даъво рад қилинган.

Кассация инстанциясининг 2020 йил январдаги ажрими билан суд қарори бекор қилиниб, даъво талаби қаноатлантирилган.

Қуйидаги асосларга кўра, Олий суд фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2020 йил 2 июндаги ажрими билан кассация инстанциясининг ажрими бекор қилиниб, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Аниқланишича, Н.Низомов Ч.Шарипова билан 2014 йилда қонуний никоҳдан ўтиб турмуш қурган ва бундан икки нафар, яъни 2016 йилда туғилган қиз ва 2017 йилда туғилган ўғил фарзандли бўлишган.

Ўзаро муносабатлари бузилиб, тарафлар 2017 йилдан буён алоҳида яшаб келишган. Бу вақт давомида Ч.Шарипова фарзандлари билан ота-онасининг уйида яшаб келган. Иккинчи фарзанди ота-онасининг уйида яшаб турган вақтида туғилган.

Давлат ижрочисининг 2019 йил 16 ноябрдаги хатига кўра, Н.Низомовнинг алимент тўловидан 9.000.000 сўм қарздорлиги мавжуд.

Ч.Шарипова 2019 йил майда касаллик туфайли вафот этган.

Н.Низомов ва Ч.Шарипованинг икки нафар фарзандлари жавобгарларнинг тарбиясида қолган.

Олий суд Пленумининг 1998 йил 11 сентябрдаги «Болалар тарбияси билан боғлиқ бўлган низоларни ҳал қилишда судлар томонидан қонунларни қўллаш амалиёти тўғрисида»ги 23-сонли қарорининг 5-бандида тушунтирилишича, Оила кодексининг 73-моддасига мувофиқ, ота-оналар бошқа шахслар олдида болаларини шахсан тарбия қилишда устун ҳуқуққа эгадирлар ва болаларини қонунга асосланмаган ҳолда ушлаб турган ҳар қандай шахсдан қайтарилишини талаб қилишга ҳақлидирлар.

Бу талабни кўришда суд болани ота-онасига қайтариш унинг манфаатларига зид деган хулосага келса, боланинг фикрини ҳисобга олган ҳолда ота-онанинг даъвосини рад қилишга ҳақли.

Шу боисдан биринчи инстанция суди Ч.Шарипова иккинчи фарзандига икки ойлик ҳомиладор бўлганида ота-онасининг уйига келиб, шундан сўнг келин бўлиб тушган уйига умуман қайтиб бормаганлигини, иккинчи фарзанди отасини танимаслигини, даъвогар фарзандларининг тарбияси ва таъминотида қатнашмаганлигини инобатга олиб, қонуний, асосли ва адолатли хулосага келган бўлса-да, кассация инстанцияси даъвони қаноатлантириш ҳақида нотўғри хулосага келган.

Даъвогар Э.Ашуров жавобгарлар Мажбурий ижро бюроси, «Ўзтрансгаз» АК филиалига нисбатан моддий ва маънавий зарарларни ундириш ҳақидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилган.

Туманлараро судининг 2019 йил 8 февралдаги ҳал қилув қарорига кўра, даъво талаби қисман қаноатлантирилиб, жавобгар «Ўзтрансгаз» АЖнинг филиалидан даъвогарнинг фойдасига моддий зарар ва суд харажатларини ундириш белгиланган.

Даъво талабининг Мажбурий ижро бюросига нисбатан моддий ва маънавий зарарларни ундириш ҳамда «Ўзтрансгаз» АК филиалига нисбатан маънавий зарар ундириш қисмлари рад қилинган.

Кассация инстанциясининг 2019 йил 3 октябрдаги ажрими билан суд қарори қисман бекор қилиниб, бекор қилинган қисми бўйича даъвогарнинг моддий зарар ундириш ҳақидаги даъво талаби бўйича иш юритиш тугатилган.

Даъвогарга суд ҳужжатининг қайтарма ижро тўғрисида биринчи инстанция судига ариза бериш ҳуқуқи тушунтирилган.

Қуйидаги асосларга кўра, Олий суд фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2020 йил 29 июндаги ажрими билан кассация инстанциясининг ажрими бекор қилиниб, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Аниқланишича, туманлараро судининг 2011 йилдаги суд буйруғи билан ундирувчи «Ўзтрансгаз» АК филиали фойдасига Э.Ашуровдан 2.489.392 сўм қарздорлик ундириш белгиланган.

Туманлараро судининг 2015 йил 5 мартдаги ажрими билан ушбу суд буйруғи бекор қилинган.

Шунингдек, туманлараро судининг 2012 йилдаги суд буйруғи билан ундирувчи «Ўзтрансгаз» АК филиали фойдасига Э.Ашуровдан 3.205.454 сўм қарздорлик ундириш белгиланган.

Мазкур суд буйруғи ҳам туманлараро судининг 2017 йил 25 октябрдаги ажрими билан бекор қилинган.

Шундан сўнг ундирувчи томонидан қарздорликни ундириш масаласида судга мурожаат қилинмаган.

Юқоридаги суд буйруқлари бекор қилингунга қадар Мажбурий ижро бюроси томонидан даъвогарнинг уйидаги мол-мулклар хатланиб, савдога қўйилган ва сотувдан тушган пуллар «Ўзтрансгаз» АК филиалига ўтказиб берилган.

Бундан ташқари, даъвогарнинг пенсиясидан маблағлари ушлаб қолиниб, «Ўзтрансгаз» АЖ филиали ҳисобига ўтказиб берилган.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодексининг 458, 459-моддаларига кўра, ижро этилган суд ҳужжати бекор қилинган ва иш янгидан кўриб чиқилганидан кейин талабларни қаноатлантиришни тўлиқ ёки қисман рад этиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилинган ёхуд иш юритишни тугатиш тўғрисида ёки аризани кўрмасдан қолдириш тўғрисида ажрим чиқарилган тақдирдагина, қайтарма ижро масаласи ҳал этилиши белгиланган.

Шу боисдан биринчи инстанция суди Э.Ашуровдан газ таъминоти учун қарздорликни ундириш тўғрисидаги суд буйруқлари бекор қилинганидан сўнг, мазкур фуқаролик иши кўрилгунига қадар ундирувчи томонидан қарздорликни ундириш масаласида судга мурожаат қилмаганлиги ва бу талаб судда қўрилмаганлигини эътиборга олиб даъвони қисман қаноатлантириш ҳақида қонуний ва асосли тўхтамга келган бўлса-да, кассация инстанцияси даъвони моддий зарар ундириш ҳақидаги қисмини иш юритишдан тугатиш тўғрисида нотўғри хулосага келган.

Даъвогар М.Тошматов жавобгар «Агробанк» АТБ туман филиалига нисбатан ишга тиклаш ҳақидаги даъво билан судга мурожаат қилган.

Туманлараро судининг 2019 йил ноябрдаги ҳал қилув қарори билан даъво рад қилинган.

Кассация инстанциясининг 2020 йил февралдаги ажрими билан суд қарори бекор қилиниб, даъвони қаноатлантириш ҳақида янги ҳал қилув қарори қабул қилинган.

Қуйидаги асосларга кўра, Олий суд фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2020 йил 10 июндаги ажрими билан кассация инстанциясининг ажрими бекор қилиниб, биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Аниқланишича, даъвогар М.Тошматов «Агробанк» АТБ туман филиали Бошқарувчиси ўринбосари — Офис бошлиғи лавозимида ишлаб келган.

М.Тошматовнинг аризасига мувофиқ «Агробанк» АТБ туман филиали бошқарувчисининг буйруғига кўра, у билан тузилган меҳнат шартномаси Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси 97-моддасининг 1-бандига асосан бекор қилинган.

Даъвогар М.Тошматов талабининг асоси сифатида банкнинг вилоят бошқармаси томонидан унга тазйиқ ва босим ўтказилиб ариза ёздирилганлигини кўрсатган.

«Банк» Бошқарувининг қарори билан тасдиқланган «Тизимида меҳнатга оид муносабатларни тартибга солиш тўғрисида»ги Низом талабига кўра «Банк» филиали Офис бошлиғи лавозими билан меҳнат шартномаси филиал бошқарувчиси билан тузилади ва бекор қилинади.

Биринчи инстанция суди даъвогар М.Тошматовнинг аризани тазйиқ ва босим ўтказилганлиги оқибатида ёзганлиги ҳақидаги важи исботланмаганлиги, ушбу ҳолатни исботлаш даъвогарга юклатилганлиги, унга босим ўтказилганлиги ўз тасдиғини топмаганлиги, бу эса меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисида келишув кучда қолган деб ҳисоблашга асос бўлишини, мажбурлашнинг мавжудлигига оид далиллар бўлмаган ҳолда буйруқни ғайриқонуний деб топиш мумкин эмаслигини эътиборга олиб даъвони рад қилиш ҳақида қонуний ва асосли тўхтамга келган бўлса-да, кассация инстанцияси даъвони қаноатлантириш ҳақида нотўғри хулосага келган.

Даъвогар А.Арипова жавобгар Т.Зариповга нисбатан турмуш ўртоғи Б.Ариповдан олган қарз суммасини ундириб бериш ҳақидаги даъво билан судга мурожаат қилган.

Апелляция инстанциясининг 2019 йил 19 ноябрдаги ажрими билан ўзгаришсиз қолдирилган туманлараро судининг 2019 йил 4 октябрдаги ҳал қилув қарори билан даъво қаноатлантирилиб, жавобгар Т.Зариповдан даъвогар А.Арипованинг фойдасига 85.023.000 сўм қарз суммаси ва 3.329.120 сўм суд харажатлари учун тўланган пул ундириш белгиланган.

Қуйидаги асосларга кўра, Олий суд фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2020 йил 26 майдаги ажрими билан суд қарорлари бекор қилиниб, даъвони қаноатлантириш ҳақида янги ҳал қилув қарори қабул қилинган.

Аниқланишича, Т.Зарипов ва Б.Арипов ўзаро оғзаки келишув асосида товар олди-сотдиси билан шуғулланиб, Т.Зарипов Б.Ариповдан дастлаб 5.000 АҚШ доллари, кейин 4.000 АҚШ доллари, жами 9.000 АҚШ доллари миқдорда пул олган.

Судлар Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг 23-моддаси ва Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 228-моддасини қўллаб, Т.Зариповнинг Б.Ариповдан қарз олганлиги ва қайтаришини билдириб ички ишлар органига ёзган тушунтириш хати, Т.Зариповнинг бошқа кўрсатмалари, учинчи шахс ҳамда гувоҳларнинг тушунтиришлари билан асослаб, даъвони қаноатлантирган.

Бироқ, судлар Ариповлар эр-хотин бўлса-да, пул олди-бердиси ҳақидаги келишув Т.Зарипов ва Б.Арипов ўртасида бўлганлиги, А.Арипова унда иштирок этмаганлиги, Б.Арипов хотинига ишончнома бермаганлиги боис, А.Арипова мазкур талаб билан арз қилишга дахлдор даъвогар бўла олмаслигини инобатга олмасдан, даъвони қаноатлантириш ҳақида нотўғри хулосага келган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Раёсатининг “Суд амалиёти обзорларини тайёрлаш ва эълон қилиш тўғрисида” 2018 йил 27 июлдаги РС-44-18-сонли қарори 2-бандининг ижросини таъминлаш мақсадида маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан 2020 йилнинг иккинчи чораги давомида назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзори тайёрланди.

Маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъатининг ўтган даврдаги фаолияти таҳлилларига кўра, судлов ҳайъати томонидан Олий суднинг иш режаси ва тасдиқланган Дастурлар, Йўл хариталарида белгиланган вазифалар ижроси юзасидан муайян ишлар амалга оширилган.

Статистик маълумотлар 2020 йилнинг биринчи ярми, яъни олти ойлик давр бўйича келтирилади. Статистик таҳлиллар шуни кўрсатмоқдаки, маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан 2020 йилнинг биринчи ярмида келиб тушган 1 806 та шикоят ва протестлар ўрганилган. Ўрганилган шикоятларнинг 248 таси қайтарилган, 89 тасини қабул қилиш рад этилган, 523 тасини судлов ҳайъатига ўтказиш рад қилинган, 266 таси бўйича тушунтиришлар берилган, 67 таси тегишлилиги бўйича юборилган, 265 таси бўйича Олий суд раисининг ўринбосари томонидан рад жавоби берилган.

Шунингдек, 336 та иш бўйича назорат тартибидаги шикоятлар ва протестлар судлов ҳайъатида кўриб чиқилган. Мазкур ишларнинг 237 тасини оммавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиққан низолар, 99 тасини маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишлар ташкил этган.

Ушбу даврда судлов ҳайъати томонидан кўрилган ишлар бўйича қабул қилинган 69 та суд қарорлари бекор қилиниб, биринчи инстанция судига ишлар янгидан кўриш учун юборилган бўлса, 24 таси бўйича чиқарилган суд ҳужжатлари бекор қилиниб, 20 та иш янгидан кассация инстанцияси судига, 4 та иш апелляция инстанцияси судига кўриш учун юборилган, 56 таси бўйича суд қарорлари бекор қилиниб, янги қарор қабул қилинган, 19 таси бўйича апелляция (кассация) инстанцияси судининг қарорлари бекор қилиниб, биринчи инстанция судининг қарорлари ўз кучида қолдирилган. 28 та иш бўйича эса, суд қарорлари ўзгартирилган, 15 та иш бўйича иш юритиш тугатилган, 1 та иш бўйича суд қарорлари бекор қилиниб, ариза (шикоят) кўрмасдан қолдирилган, 110 та иш бўйича суд ҳужжатлари ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъатида кўриб чиқилган 336 та ишнинг 63 тасини Тошкент шаҳар, 36 тасини Тошкент вилояти, 35 тасини Хоразм вилояти, 31 тасини Фарғона вилояти, 28 тасини Самарқанд вилояти, 21 тасини Сурхондарё вилояти, 23 тасини Қашқадарё вилояти, 19 тасини Навоий вилояти, 16 тадан Андижон ва Жиззах вилоятлари, 15 тадан Наманган ва Бухоро вилоятлари, 12 тасини Сирдарё вилояти, 6 тасини Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий судларининг суд ҳужжатлари устидан берилган назорат шикоятлари ва протестларига асосан кўрилган ишлар ташкил этади.

Судлов ҳайъатида назорат тартибида кўрилган Қашқадарё вилояти маъмурий судларининг 86,9 фоиз, Тошкент вилояти маъмурий судларининг 83,3 фоиз, Тошкент шаҳар маъмурий судларининг 79,3 фоиз, Андижон вилояти маъмурий судларининг 75 фоиз, Фарғона вилояти маъмурий судларининг 74,2 фоиз суд ҳужжатлари ўзгартирилган ёки бекор қилинган.

Мазкур даврда судлов ҳайъати томонидан:

«Маъмурий судлар томонидан 2018-2019 йилларда мулк ҳуқуқи билан боғлиқ кўрилган маъмурий ишлар (оммавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиққан низолар) бўйича суд амалиёти»;

«Маъмурий судлар томонидан 2019 йилда Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг XXIV бобида (маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш юзасидан чиқарилган қарор хусусида шикоят бериш ва протест билдириш) назарда тутилган моддаларда белгиланган нормаларни амалиётда қўлланилиши билан боғлиқ суд амалиёти»;

«Маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан 2019 йилда назорат тартибида келиб тушган шикоятларни ўрганиш ва судлов ҳайъатига ўтказиш учун асослар мавжуд эмаслиги тўғрисида чиқарилган ажримлар самарадорлиги масаласи»;

«Маъмурий суднинг қонуний кучга кирган суд ҳужжатини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш тўғрисидаги ишлар бўйича суд амалиёти» умумлаштирилиб, уларнинг натижалари юзасидан Олий суд Раёсатининг тегишли қарорлари қабул қилинган.

Шунингдек, жорий йилнинг январь-март ойларида судлов ҳайъати томонидан назорат тартибида кўрилган ишлар бўйича суд амалиёти обзори тайёрланиб, Олий суд Раёсатида муҳокама қилинган ва қарор қабул қилинган.

Суд амалиёти обзори натижаларига кўра, биринчи, апелляция ва кассация инстанцияси судлари томонидан ишларни кўришда Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси (бундан буён матнда МСИЮтК деб юритилади), Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси (бундан буён матнда МЖтК деб юритилади) ва бошқа қонун ҳужжатлари, шунингдек Олий суд Пленумининг қарорларида берилган тушунтиришларга риоя қилмаслик ҳолатларига йўл қўйилаётганлигини кўриш мумкин.

Фуқаро Р.Б. 2019 йил 13 сентябрь куни соат 12:00ларда ўзининг бошқарувидаги давлат рақами 10 С 222 АB бўлган «Нексия» русумли автомашинада Гулзор кўчаси бўйлаб ҳаракатланиб кетаётганида «Р» МЧЖга тегишли «Дамас» русумли автотранспорт воситасини орқа қисмига келиб урилиб тўқнашув содир қилган.

Биринчи инстанция судининг қарори билан ҳуқуқбузар Р.Б. МЖтК 133-моддаси билан айбли деб топилиб, унга нисбатан икки йил муддатга транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилиш жазоси тайинланган ва ҳуқуқбузар Р.Б.дан «Р» МЧЖга 9 550 000 сўм зарар ундириш белгиланган.

Кассация инстанцияси судининг қарори билан биринчи инстанция судининг қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати биринчи ва кассация инстанцияси судлари қарорларини ўзгартириб, суд қарорларининг ҳуқуқбузар Р.Б.га нисбатан тайинланган икки йил муддатга транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилиш жазосини бир йилга келтирган. Шунингдек, судлов ҳайъати суд қарорларининг ҳуқуқбузар Р.Б.дан «Р» МЧЖга 9 550 000 сўм зарар ундириш қисмини бекор қилишни ва манфаатдор шахсларга зарарни ундириш масаласини фуқаролик суд ишларини юритиш тартибида ҳал этиш ҳуқуқи мавжудлигини тушунтиришни лозим топган.

Судлов ҳайъати бундай хулосага келишда қуйи судлар томонидан ундирилиши белгиланган зарар суммасидан ҳуқуқбузар норози эканлигига, етказилган зарар қийматини аниқлаш учун уч марта экспертиза ўтказилиб, экспертиза хулосаларида зарар қиймати турлича кўрсатилганлигига асосланган.

Олий суд Пленумининг «Судлар томонидан маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни кўришни тартибга солувчи қонунларни қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида» 2018 йил 30 ноябрдаги 35-сонли қарори 27-бандининг учинчи хатбошисига кўра, агар суд маъмурий ҳуқуқбузарлик оқибатида етказилган зарар миқдори тўғрисидаги масалани тўғри ҳал этиш учун асослар етарли эмаслиги ҳақида хулосага келса, манфаатдор шахсларга ушбу масалаларни фуқаролик суд ишларини юритиш тартибида ҳал этиш тушунтирилади.

Шу сабабли, судлов ҳайъати маъмурий ҳуқуқбузарлик оқибатида етказилган зарар миқдори тўғрисидаги масалани тўғри ҳал этиш учун асослар етарли бўлмаган бўлса-да, қуйи судлар зарар ундириш тўғрисида қарор қабул қилиб хатоликка йўл қўйган деб ҳисоблаб, суд қарорларининг ушбу қисмини бекор қилган ва манфаатдор шахсларга зарарни ундириш масаласини фуқаролик суд ишларини юритиш тартибида ҳал этиш ҳуқуқи мавжудлигини тушунтирган.

Фуқаро Р.Д. 2019 йил 12 октябрь куни ўзининг бошқарувидаги давлат рақами 70 Q 333 GВ бўлган «Матиз» русумли автомашинани туман йўналишидан шаҳар йўналишига ҳаракатланиш вақтинча тақиқланган йўлдан ҳаракатланиб, ушбу йўлнинг бурилиш жойида фуқаро Ж.Ш. бошқариб келаётган «Нексия» русумли автомашина билан тўқнашув содир этган.

Биринчи инстанция судининг қарори билан ҳуқуқбузар Р.Д. МЖтК 133-моддаси билан айбли деб топилиб, унга нисбатан энг кам ойлик иш ҳақининг беш баравари миқдорида 1 115 000 сўм миқдорда жарима солинган. Ж.Ш.га нисбатан маъмурий иш МЖтК 271-моддасининг 1-бандига асосан тугатилган.

Р.Д.нинг кассация шикоятига асосан кассация инстанцияси суди маъмурий ишни кўриб чиқиб, биринчи инстанция суди қарорининг Р.Д.га оид қисмини ўзгаришсиз қолдирган.

Судлов ҳайъати кассация инстанцияси судининг қарорини бекор қилиб, ишни янгидан кўриш учун кассация инстанцияси судига юборишни лозим топган.

Судлов ҳайъати бундай хулосага келишда мутахассис сифатида сўралган суриштирув органи ходимининг кўрсатувига ва кассация шикоятида келтирган важларга асосланган.

Мутахассиснинг фикрига кўра, ҳуқуқбузар Р.Д. хавфни кўрган вақтида йўл- транспорт ҳодисаси олдини олиш имконига эга бўлмаганлиги, чунки у ҳаракатланиб келган йўналишда таъмирлаш ишлари олиб борилаётганлиги сабабли вақтинча йўл ёпилганлиги ва шу сабабли тегишли йўл белгилари ўрнатилган бўлиб, йўлдан ҳаракатланиш мумкин бўлмаганлиги ҳақида баён қилган.

Ҳуқуқбузар Р.Д.нинг кассация шикоятида эса Ж.Ш. ўзининг бошқарувидаги «Нексия» автомашинасини тақиқланган йўлдан бошқариб, унинг йўлига чиққанлиги натижасида тўқнашув содир этилганлиги ҳақида важлар келтирилган.

Бироқ, кассация инстанцияси суди мутахассиснинг берган кўрсатуви ва Р.Д.нинг кассация шикоятида келтирган важларига ҳуқуқий баҳо бермасдан, биринчи инстанция судининг қарорини ўзгаришсиз қолдирган.

Ваҳоланки, МЖтК 307-моддасида маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни кўриб чиқиш вақтида тегишли орган (мансабдор шахс) маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этилган-этилмаганлигини, ҳуқуқбузарлик содир этилган вақт ва жойни, мазкур шахс уни содир этишда айбдор-айбдор эмаслигини, унинг маъмурий жавобгарликка тортилиш-тортилмаслигини, жавобгарликни енгиллаштирувчи ёки оғирлаштирувчи ҳолатлар бор-йўқлигини, мулкий зарар етказилган-етказилмаганлигини, шунингдек ишни тўғри ҳал этишда аҳамиятга молик бошқа ҳолатларни аниқлаши шартлиги кўрсатилган.

Туман ДСИ бошлиғининг 2019 йил 6 августдаги 333-сонли буйруғига асосан «Д» МЧЖга қарашли автомобилларга метан гази қуйиш шохобчасида қисқа муддатли текшириш ўтказилган. Текширишда «Д» МЧЖда уста вазифасида ишловчи, шу куни оператор вазифасини бажараётган фуқаро Д.Ж. харидор З.Х.га 26 000 сўмга харид қилинган метан гази учун харид чекини бермаганлиги, шунингдек 320 000 сўм савдо пуллари назорат-касса машинасининг хотирасига кирим қилинмаганлиги аниқланган.

Биринчи инстанция судининг қарори билан ҳуқуқбузар Д.Ж. МЖтК 164-моддасининг биринчи қисми билан айбли деб топилиб, унга энг кам иш ҳақининг бир баравари миқдорида 202 730 сўм жарима солинган.

Кассация инстанцияси судининг қарори билан биринчи инстанция судининг қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати суд қарорларини бекор қилиб, ҳуқуқбузар Д.Ж.га нисбатан юритилган маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни унинг ҳаракатларида маъмурий ҳуқуқбузарлик аломатлари йўқлиги сабабли, МЖтК 271-моддасининг 1-бандига асосан тугатишни лозим топган.

Судлов ҳайъати бундай хулосага келишда қуйидагиларга асосланган.

Биринчи ва кассация инстанцияси судлари Д.Ж.ни МЖтК 164-моддасининг биринчи қисми билан айбли деб топишда ҳуқуқбузарга қўйилаётган айб ҳужжатлар билан ўз тасдиғини топмаганлигига, текширишни ўтказган ДСИ ходимлари А.Р., Э.Х., Р.О. ва К.Е. текшириш пайтида бир қатор қонун ҳужжатлари талабларини бузганликлари учун уларга нисбатан туман маъмурий суди томонидан маъмурий чоралар кўлланилганлигига, шунингдек ушбу текшириш натижалари бўйича туманлараро иқтисодий судига «Д» МЧЖдан молиявий жарима ундириш тўғрисида киритилган ариза текшириш ноқонуний ўтказилганлиги асоси билан рад этилганлигига эътибор бермаган.

Фуқаро К.Л. 2019 йил 11 апрель куни соат 10:20ларда ўзининг бошқарувида бўлган давлат рақами 75 R 111 АА бўлган «Ласетти» русумли автомашинада Мустақиллик кўчаси бўйлаб Педагогика коллежи томонидан ҳаракатланиб келиб, Мустақиллик ва Навоий кўчалари кесишган чорраҳада Йўл ҳаракати қоидаларининг 98-бандини қўпол равишда бузиб, чорраҳада светофор ишламасдан таъмирланаётган вақтда «Йўл беринг» йўл белгисига амал қилмасдан, чорраҳага асосий йўлдан ҳаракатланиб келган фуқаро О.Л. бошқарувидаги давлат рақами 75 К 222 АВ бўлган «Спарк» русумли автомашинани ўнг томонига бориб урилган. Йўл-транспорт ҳодисаси натижасида «Спарк» русумли автомашинага 3 450 000 сўм моддий зарар етган.

Биринчи инстанция судининг қарори билан ҳуқуқбузар К.Л. МЖтК 133-моддаси билан айбли деб топилиб, унга нисбатан икки йил муддатга транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилиш жазоси тайинланган ва жабрланувчи О.Л. фойдасига 3 450 000 сўм моддий зарар ундириш белгиланган.

Кассация инстанцияси судининг қарори билан биринчи инстанция судининг қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати биринчи ва кассация инстанцияси судлари қарорларининг ҳуқуқбузарни маъмурий жавобгарликка тортиш қисмини бекор қилиб, унга нисбатан МЖтК 133-моддаси билан юритилган маъмурий ишни МЖтК 271-моддасининг 7-бандига асосан иш юритишдан тугатишни ва манфаатдор шахсларга зарарни ундириш масаласини фуқаролик суд ишларини юритиш тартибида ҳал этиш ҳуқуқини тушунтиришни лозим топган.

Судлов ҳайъати бундай хулосага келишда биринчи ва кассация инстанцияси судлари ишни кўришда МЖтК 36-моддасида белгиланган муддатларга риоя қилинмаганлигига асосланган.

Ваҳоланки, МЖтК 36-моддасида маъмурий жазо ҳуқуқбузарлик содир этилган кундан бошлаб, давом этаётган ҳуқуқбузарликлар учун эса, ҳуқуқбузарлик аниқланган кундан бошлаб бир йилдан кечиктирмай қўлланилиши мумкинлиги, жиноят ишини қўзғатиш рад этилган ёки жиноят иши тугатилган бўлса-ю, лекин ҳуқуқбузарнинг ҳаракатларида маъмурий ҳуқуқбузарлик аломатлари мавжуд бўлса, маъмурий жазо чораси жиноят иши қўзғатишни рад этиш ёки жиноят ишини тугатиш тўғрисида қарор қабул қилинган кундан бошлаб бир ойдан кечиктирмай қўлланилиши мумкинлиги белгиланган.

Мазкур ҳолатда эса, ҳуқуқбузарлик бўйича суриштирув органининг жиноят иши қўзғатишни рад қилиш тўғрисидаги қарори 2019 йил 5 май куни чиқарилган бўлса-да, маъмурий иш туман судига кўриш учун 2019 йил 24 июнь куни юборилган.

Биринчи инстанция суди ҳуқуқбузарга нисбатан маъмурий ишни 2019 йил 28 июнь куни, яъни жиноят иши қўзғатишни рад этиш тўғрисидаги қарор қабул қилинганидан кейин 1 ой 23 кун ўтгач кўриб хатоликка йўл қўйган.

1. Суднинг ҳал қилув қарори устидан кассация шикояти бериш муддати ўтказиб юборилган бўлиб, шикоят қилувчи муддат ўтказиб юборилганлигининг узрли сабабларини кўрсатган ҳолда кассация шикояти бериш муддатини тиклаш тўғрисидаги илтимсонома билан мурожаат қилганда, суд илтимосномани қаноатлантиришни рад этиш тўғрисидаги ажримда, албатта, илтимосномада келтирилган шикоят бериш муддати ўтказиб юборилганлигининг сабабларини узрли деб топиб бўлмаслигини асослаши керак. Акс ҳолда, мазкур ажрим юқори инстанция суди томонидан бекор қилиниши мумкин.

Шаҳар прокуратураси Давлат активларини бошқариш агентлигининг вилоят бошқармаси манфаатида судга ариза билан мурожаат қилиб, жавобгар Ўзбекистон Республикаси Давлат мулки қўмитаси вилоят бошқармасининг 1996 йил 14 январдаги 111-сонли ва 1998 йил 26 мартдаги 222-сонли буйруғини, шунингдек Давлат мулки қўмитаси вилоят бошқармасининг 1996 йил 23 январдаги 333-сонли мулкий ҳуқуқни тасдиқловчи давлат ордерини ҳақиқий эмас деб топишни сўраган.

Шаҳар маъмурий судининг 2019 йил 15 ноябрдаги ҳал қилув қарори билан арз қилинган талаблар тўлиқ қаноатлантирилган.

Ҳал қилув қароридан норози бўлиб иш бўйича учинчи шахс ҳисобланган «Х» МЧЖ 2020 йил 16 январда кассация шикояти билан мурожаат қилиб, унга кассация шикояти бериш муддатини тиклаш ҳақидаги илтимоснома илова қилинган.

Вилоят маъмурий суди судьясининг 2020 йил 20 январдаги ажрими билан илтимосномани қаноатлантириш рад этилган ва кассация шикояти унга илова қилинган ҳужжатлар билан бирга қайтарилган.

«Х» МЧЖ мазкур ажримдан норози бўлиб назорат шикояти билан мурожаат қилган ва кассация инстанцияси суди судьясининг ажримини бекор қилиб, ишни кассация инстанциясига мазмунан кўриш учун юборишни сўраган.

Судлов ҳайъати кассация инстанцияси суди судьясининг 2020 йил 20 январдаги ажримини бекор қилиб, 2019 йил 15 ноябрдаги ҳал қилув қарори устидан берилган кассация шикоятини мазмунан кўриш учун кассация инстанцияси судига юборган.

Судлов ҳайъати қуйидагиларга кўра бундай хулосага келган.

Аниқланишича, иш бўйича учинчи шахс ҳисобланган «Х» МЧЖнинг вакили биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори эълон қилинган суд мажлисида қатнашганлиги ва ҳал қилув қароридан кўчирма нусха олганлиги ҳақида маълумот ишда мавжуд эмас.

«Х» МЧЖ ҳал қилув қарори устидан кассация шикояти бериш муддатини бир оз ўтказиб юборганлиги сабабли, унга кассация шикоятини бериш муддатини тиклаш тўғрисидаги илтимосномани илова қилган. Мазкур илтимосномада муддатни ўтказиб юборилишига ҳал қилув қарорини ўз вақтида олмаганлиги, шунингдек «Х» МЧЖнинг молиявий аҳволи оғирлиги сабабли давлат божини ўз вақтида тўлаш ва ўз ҳуқуқларини судда ҳимоя қилиш учун ҳуқуқий маслаҳат олиш имконияти бўлмаганлиги баён қилинган.

Бироқ, вилоят судининг судьяси муддатни тиклаш ҳақидаги илтимосномани кўриб чиқиб, унда кўрсатилган асослар кассация шикояти бериш муддатини тиклашга етарли эмас деган хулосага келган. Аммо, судья илтимосномада келтирилган кассация шикоятини бериш муддатининг ўтказиб юборилганлиги сабабларини нима учун узрли деб топиб бўлмаслигини ўз ажримида асосламаган.

МСИЮтК 227-моддасига кўра, кассация шикояти (протести) суднинг ҳал қилув қарори қонуний кучга кирганидан кейин бир ой ичида берилиши мумкин.

Кассация шикояти (протести) беришнинг ўтказиб юборилган муддати шикоят (протест) берган шахснинг илтимосномаси бўйича кассация инстанцияси суди томонидан, агар илтимоснома ҳал қилув қарори қонуний кучга кирган кундан эътиборан олти ой ичида берилган ва кассация шикоятини (протестини) бериш муддати ўтказиб юборилишининг сабаблари суд томонидан узрли деб топилган бўлса, тикланиши мумкин.

Мазкур ҳолатда судлов ҳайъати «Х» МЧЖнинг кассация шикояти ва унга илова қилинган кассация шикояти бериш муддатини тиклаш тўғрисидаги илтимоснома ҳал қилув қарори қонуний кучга кирган кундан эътиборан олти ой ичида берилганлиги, ишни кассация инстанциясида кўрилмаслиги уни кейинги ҳаракатланишига тўсиқ бўлиши, кассация шикояти бериш муддати эса, аризачига боғлиқ бўлмаган узрли сабабларга кўра ўтказиб юборилганлиги сабабли, кассация инстанцияси судининг 2020 йил 20 январдаги ажримини бекор қилиб, кассация шикоятини мазмунан кўриш учун кассация инстанцияси судига юборишни лозим топган.

«А» МЧЖ 2016 йил 12 октябрда Молдова давлати резиденти «Л» компанияси билан 111-сонли импорт шартномасига асосан қиймати 250 500 АҚШ доллари бўлган дори воситалари, 2017 йил 23 мартда Молдова давлати резиденти «Р» компанияси билан 222-сонли импорт шартномасига асосан қиймати 300 200 АҚШ доллари бўлган дори воситалари, 2017 йил 22 октябрда Молдова давлати резиденти «Р» компанияси билан 223-сонли импорт шартномасига асосан қиймати 150 300 АҚШ доллари бўлган дори воситалари ва Россия давлати резиденти «С» МЧЖ билан 2017 йил 11 майда тузилган 333–сонли импорт шартномасига асосан 350 500 АҚШ доллари бўлган дори воситаларини импорт қилиб, божхона юк декларациялари расмийлаштирилган ва товарлар эркин муомалага чиқарилган. Бунда Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги давлатлари ўртасида 2011 йил 18 октябрда тузилган «Эркин савдо зонаси тўғрисида»ги шартнома ҳамда Ўзбекистон Республикасининг амалдаги қонун ҳужжатларига асосан эркин муомалага чиқарилган товарлар учун божхона тўловларига ҚҚС бўйича имтиёз қўлланилган.

Шаҳар божхона бошқармаси томонидан ўтказилган мониторинг натижасида юқорида қайд этилган импорт шартномаларига ўзгартиришлар киритилган бўлиб, шартномалар бўйича ҳамкорлар «Б» компаниясига ўзгартирилганлиги аниқланган ва имтиёзлар нотўғри қўлланилган деган хулосага келиниб, аризачи «А» МЧЖга барча юқорида қайд этилган импорт шартномалари бўйича қўшимча ҳисобланган бож тўловларини тўлаш тўғрисида талабномалар юборилган.

Шу сабабли, «А» МЧЖ судга ариза билан мурожаат қилиб, Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитаси шаҳар бошқармасининг қўшимча ҳисобланган бож тўловларини тўлаш тўғрисидаги талабномаларини ҳақиқий эмас деб топишни сўраган.

Туман маъмурий судининг ҳал қилув қарори билан аризани қаноатлантириш рад этилган.

Кассация инстанцияси судининг қарори билан билан биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати биринчи ва кассация инстанцияси судларининг қарорларини бекор қилиб, иш юритишни тугатишни лозим топган.

Судлов ҳайъати бундай хулосага келишда биринчи ва кассация инстанцияси судлари талабнома аризачига божхона тўловларини тўлаш бўйича огоҳлантириш сифатида берилганлигини инобатга олмасдан, талабномаларни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги аризани мазмунан кўриб хатоликка йўл қўйган. Чунки, мазкур талабномалар хўжалик юритувчи субъектга божхона тўловини ихтиёрий равишда амалга ошириш лозимлиги тўғрисидаги огоҳлантирувчи хат бўлиб, уни бажармаслик аризачи учун ҳеч қандай ҳуқуқий оқибат келтириб чиқармайди.

МСИЮтК 27-моддаси биринчи қисмининг 2-бандига кўра, маъмурий суд давлат бошқаруви органларининг, маъмурий-ҳуқуқий фаолиятни амалга оширишга ваколатли бўлган бошқа органларнинг, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг ва улар мансабдор шахсларининг қонун ҳужжатларига мос келмайдиган ҳамда фуқаролар ёки юридик шахсларнинг ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузадиган қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан низолашиш тўғрисидаги ишларни ҳал қилади.

Шу сабабли, судлов ҳайъати аризадаги ҳақиқий эмас деб топилиши сўралган божхона органининг талабномалари ҳуқуқий оқибат келтириб чиқарувчи ҳужжат ҳисобланмаслиги ва улар аризачининг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини бузмаслигидан келиб чиқиб, суд қарорларини бекор қилиб, МСИЮтК 108-моддасининг 1-бандига асосан иш бўйича иш юритишни тугатишни лозим топган.

Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил чет эл фуқароси бўлган «М» қўшма корхона таъсисчиси Р.О.нинг манфаатини кўзлаб маъмурий судга мурожаат қилиб, туман Давлат хизматлари маркази ходимларининг ҳаракатларини қонунга хилоф деб топишни, туман Давлат хизматлари марказининг 2017 йил 22 майдаги 111-сонли ва 2018 йил 12 январдаги 222-сонли тугатиш тўғрисидаги ҳужжатларини ҳақиқий эмас деб топишни, туман Давлат хизматлари марказига «М» қўшма корхонасини давлат реестрига тиклаш мажбуриятини юклашни сўраган.

Туман маъмурий судининг ҳал қилув қарори билан арз қилинган талаблар қаноатлантирилган.

Кассация инстанцияси судининг қарори билан биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ўзгартирилиб, туман Давлат хизматлари марказининг 2017 йил 22 майдаги 111-сонли ва 2018 йил 12 январдаги 222-сонли тугатиш тўғрисидаги ҳужжатларини ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги талабларни қаноатлантириш рад этилган, ҳал қилув қарорининг қолган қисми ўзгаришсиз қолдирилган.

Судлов ҳайъати кассация инстанцияси суди қарорининг туман Давлат хизматлари марказининг 2017 йил 22 майдаги 111-сонли ва 2018 йил 12 январдаги 222-сонли тугатиш тўғрисидаги ҳужжатларини ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги талабларни қаноатлантиришни рад этиш қисмини бекор қилиб, ушбу талаблар бўйича иш юритишни тугатишни лозим топган.

Судлов ҳайъати бундай хулосага келишда туман Давлат хизматлари марказининг 2017 йил 22 майдаги 111-сонли ва 2018 йил 12 январдаги 222-сонли тугатиш тўғрисидаги ҳужжатлари хат кўринишидаги муайян маълумотларни ўз ичига олган ҳужжат бўлиб, суд хатларни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги ишларни кўриб чиқмаслигига асосланган.

Ваҳоланки, МСИЮтК 27-моддасининг 2-бандига мувофиқ, маъмурий судга маъмурий органларнинг қонун ҳужжатларига мос келмайдиган ҳамда фуқаролар ёки юридик шахсларнинг ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузадиган қарорлари юзасидан низолашиш тўғрисидаги ишлар таллуқлидир.

Олий суд Пленумининг «Маъмурий органлар ва улар мансабдор шахсларининг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоят қилиш тўғрисидаги ишларни кўриб чиқиш бўйича суд амалиёти ҳақида» 2019 йил 24 декабрдаги 24-сонли қарорининг 5-бандига кўра, маъмурий органнинг қарори деганда, маъмурий орган ёки унинг мансабдор шахси томонидан якка ёки коллегиал тарзда қабул қилинган ва муайян ҳуқуқий оқибат туғдирувчи ҳужжат тушунилади.

Аризачи А.Р. судга ариза билан мурожаат этиб, туман ҳокимлиги зиммасига туман ҳокимлиги ҳузуридаги ташкил этилган комиссиянинг 2019 йил 28 мартдаги 111-сонли баённомасининг 4-бандини ҳақиқий эмас деб топиб, унга тегишли бўлган уй-жой жойлашган ер майдони давлат эҳтиёжлари учун олиб қўйилганлиги муносабати билан унинг оила аъзоларига яшаш учун бошқа уй-жой ажратиш мажбуриятини юклашни сўраган.

Туман маъмурий судининг ҳал қилув қарори билан арз қилинган талабни қаноатлантириш рад этилган.

Аризачи биринчи инстанция судининг ҳал қилув қароридан норози бўлиб, кассация шикояти билан мурожаат қилган.

Кассация инстанцияси суди кассация шикояти шикоят бериш ҳуқуқига эга бўлмаган шахс томонидан берилган деган важ билан кассация шикоятини қабул қилишни рад этиш тўғрисида ажрим чиқарган. Кассация инстанцияси суди бунда шикоят уни имзолаш ваколатига эга бўлмаган «M» адвокатлик ҳайъатининг адвокати К.К. томонидан имзоланганлигига асосланган.

Судлов ҳайъати кассация инстанцияси судининг ажримини бекор қилиб, кассация шикоятини кўриб чиқиш учун кассация инстанция судига юборишни лозим топган.

Судлов ҳайъати бундай хулосага келишда кассация инстанцияси суди кассация шикояти нафақат «M» адвокатлик ҳайъатининг адвокати К.К. томонидан, балки аризачи А.Р.нинг ўзи томонидан ҳам имзоланганлигига эътибор бермаганлигига асосланган. Ваҳоланки, А.Р. иш бўйича аризачи ҳисобланиб кассация шикоятини имзолашга ваколатли бўлганлиги учун кассация инстанцияси суди шикоятни қабул қилишни рад этмасдан, балки уни иш юритишга қабул қилиб, ишни мазмунан кўриб чиқиши лозим эди, деб ҳисоблаган.

МСИЮтК 233-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига кўра, кассация инстанцияси суди кассация шикояти (протести) ҳал қилув қарори устидан шикоят қилиш (протест келтириш) ҳуқуқига эга бўлмаган шахс томонидан берилган бўлса кассация шикоятини (протестини) иш юритишга қабул қилишни рад этади.

Иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатининг 2020 йил 1-ярмидаги иш фаолияти таҳлилларига кўра, судлов ҳайъати томонидан Олий суднинг иш режаси ва тасдиқланган Дастурлар, Йўл харитасида белгиланган вазифалар ижроси юзасидан муайян ишлар амалга оширилган, шу жумладан қонуний кучга кирган суд ҳужжатлари назорат тартибида қайта кўрилган.

2020 йилнинг биринчи ярми давомида иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатида ҳисобот даврининг бошига қолдиқдаги назорат шикоятлари сони 146 тани ташкил этиб, ҳисобот даврида жами 750 та назорат шикояти (протести) келиб тушган.

Улардан: 208 та шикоят қайтарилган, 82 та шикоятни қабул қилиш рад этилган, 193 та шикоят бўйича уларни кўриб чиқиш учун судлов ҳайъатига ўтказиш рад этилган, шундан 15 та ажрим бекор қилинган, 258 та шикоят (протест) иш юритувга қабул қилинган.

301 та шикоят (протест) кўриб чиқилган. Шулардан: 118 таси бўйича суд қарорлари ўзгаришсиз қолдирилган, 35 та суд қарори ўзгартирилган, 147 та суд қарори эса бекор қилинган.

Жумладан, 38 та иш бўйича қабул қилинган суд ҳужжатлари бекор қилиниб, иш янгидан кўриш учун юборилган, 68 таси бўйича янги қарор қабул қилинган, 26 таси бўйича аввал қабул қилинган суд ҳужжати ўз кучида қолдирилган, 2 таси бўйича даъво кўрмасдан қолдирилган, 13 таси бўйича иш юритиш тугатилган, 111 та шикоят ҳисобот даврининг охирига қолдиқда қолган.

Судлов ҳайъати судьялари томонидан жами 8 марта ҳуқуқий тарғибот ишлари амалга оширилган. 7 та норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар (5 та қонун ва 2 та қонуности ҳужжатлари), 2 та Олий суд Пленуми қарорларининг лойиҳаларининг ишлаб чиқилишида иштирок этилган. Суд амалиёти юзасидан 3 та умумлаштириш ва 2 та обзор ўтказилиб, Олий суд Раёсатининг муҳокамасига киритилган.

Шунингдек, Навоий вилояти иқтисодий судларининг одил судловни амалга ошириш бўйича 2018-2019 йиллардаги фаолияти амалий ёрдам кўрсатиш йўли билан ўрганилиб, натижалари Олий суд Раёсатининг муҳокамасига киритилган.

Суд амалиёти обзори натижаларига кўра, биринчи, апелляция ва кассация инстанцияси судлари томонидан айрим ишларни кўришда Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади), Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади) ва бошқа қонун ҳужжатлари, шунингдек Олий суд Пленумининг қарорларида берилган тушунтиришларга риоя қилмаслик ҳолатларига йўл қўйилаётганлигини кўриш мумкин.

«Н» қўриқлаш бошқармаси (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади) «Ўзбектелеком» АЖ вилоят филиали тасарруфидаги телекоммуникация боғланмаларининг автомат телефон станцияси биноларидан фойдаланганлиги учун ижара ҳақи ва фойдаланилган электр энергияси ҳақини «Ўзбектелеком» АЖ вилоят филиалига тўлаши лозимлиги ҳақидаги асос билан Савдо-саноат палатаси вилоят ҳудудий бошқармаси мазкур филиал манфаатида иқтисодий судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгардан 45 232 838 сўм ундиришни сўраган.

Суднинг ажрими билан «Ўзбектелеком» АЖ даъвогар сифатида, вилоят молия ва ғазначилик бошқармалари эса, низонинг предметига мустақил талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахс сифатида ишга жалб қилинган.

Туманлараро иқтисодий судининг ҳал қилув қарори билан даъво қисман қаноатлантирилиб, жавобгардан «Ўзбектелеком» АЖ фойдасига 26 367 082 сўм фойдаланилган электр энергияси учун қарздорлик ундирилган. Даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган. «Ўзбектелеком» АЖ вилоят филиалига нисбатан иш юритиш тугатилган.

Кассация инстанцияси судининг қарори билан ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Суд қарорлари устидан берилган назорат протестида иқтисодий судлар юридик шахслар ўртасидаги низоларни кўриши, ФК 47-моддасининг учинчи қисмига кўра, филиал юридик шахс ҳисобланмаслиги, ИПКда ишга бошқа даъвогарни жалб қилиш назарда тутилмаган бўлса-да, биринчи инстанция суди «Ўзбектелеком» АЖни даъвогар сифатида ишга жалб қилганлиги, кассация инстанцияси суди ишни кўриш билан боғлиқ давлат божини ҳам нотўғри ундирганлиги баён қилинган ва суд қарорларини бекор қилиб, иш юритишни тугатиш сўралган.

Иш ҳужжатларига кўра, Савдо-саноат палатаси вилоят ҳудудий бошқармасининг даъво аризасида даъвогар сифатида «Ўзбектелеком» АЖ вилоят филиали кўрсатилиб, жавобгардан 45 232 838 сўмни ушбу филиал фойдасига ундириш сўралган.

ИПК 25-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига кўра, иқтисодий судга иқтисодиёт соҳасида юридик шахслар ҳамда юридик шахс ташкил этмаган ҳолда тадбиркорлик фаолиятини амалга ошираётган ва якка тартибдаги тадбиркор мақомини қонунда белгиланган тартибда олган фуқаролар, шунингдек корпоратив низолар бўйича ишлар кўрилаётганда тарафлар бўлган фуқаролар ўртасидаги фуқаровий, маъмурий ва бошқа ҳуқуқий муносабатлардан юзага келадиган низоларга доир ишлар тааллуқлидир.

ФК 47-моддасининг учинчи қисмида агар қонунда бошқача тартиб белгиланган бўлмаса, ваколатхона ва филиаллар юридик шахс ҳисобланмаслиги, улар ўзларини ташкил этган юридик шахс томонидан мол-мулк билан таъминланишлари ҳамда у тасдиқлаган низомлар асосида иш олиб боришлари, ваколатхона ва филиалларнинг раҳбарлари юридик шахс томонидан тайинланиши ҳамда унинг ишончномаси асосида иш олиб бориши белгиланган.

ИПКда ишга қўшимча даъвогарни жалб қилиш, даъвогарни алмаштириш мумкинлиги назарда тутилган бўлмаса-да, биринчи инстанция суди ажрим билан «Ўзбектелеком» АЖни ишга даъвогар сифатида жалб қилган. Бу билан процессуал ҳуқуқ нормасининг бузилишига йўл қўйилган.

ИПК 110-моддасининг 1-бандида иш судга тааллуқли бўлмаса, суд иш юритишни тугатиши белгиланган.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Биринчи инстанция суди томонидан иқтисодий процессуал қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида» 2019 йил 24 майдаги 13-сонли қарори 10-бандининг учинчи хатбошисида юридик шахснинг алоҳида бўлинмаси (филиали, ваколатхонаси) юридик шахс мақомига эга эмаслиги ва ишончнома асосида юридик шахснинг номидан ҳаракат қилишини назарда тутиш кераклиги, агар юридик шахснинг алоҳида бўлинмаси (филиали, ваколатхонаси) Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси ёхуд унинг ҳудудий бошқармаси аъзоси бўлган бўлса, алоҳида бўлинма эмас, балки унинг юридик шахси палата аъзоси ҳисобланишини, шунинг учун, Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси ёки унинг ҳудудий бошқармаси томонидан киритиладиган даъво аризасида даъвогар сифатида юридик шахс кўрсатилиши шартлиги, ушбу талабга риоя қилмаслик ИПК 154-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига асосан даъво аризасини қабул қилишни рад этишга асос бўлиши, агар бу ҳолат даъво аризаси иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса, ИПК 110-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига асосан иш юритиш тугатилиши ҳақида тушунтириш берилган.

Қайд этилганлардан кўринадики, биринчи инстанция суди процессуал ҳукуқ нормасини бузган ҳолда «Ўзбектелеком» АЖни ишга даъвогар сифатида жалб қилган. Кассация инстанцияси суди ҳам Савдо-саноат палатаси вилоят ҳудудий бошқармасининг кассация шикоятини кўришда ушбу ҳолатларга эътибор бермаган ва ҳал қилув қарорини кучида қолдирган.

Қайд этилганларга кўра, судлов ҳайъати назорат протестини қаноатлантиришни, иш юзасидан қабул қилинган биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ҳамда кассация инстанцияси судининг қарорини бекор қилишни, иш юритишни тугатишни лозим топган.

«А» МЧЖнинг (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади) фаолияти йил якуни бўйича давлат солиқ инспекциясига тақдим қилган молиявий ва солиқ ҳисоботлари, солиқ органлари ахборотлар базасидаги ҳамда ташқи манба маълумотлари асосида ўрганилиб, камерал назоратдан ўтказилган.

Ўтказилган таҳлиллар натижасида тақдим этилган молиявий ва солиқ ҳисоботларида бир қатор тафовут ва хатоликлар мавжудлиги ҳақида хулосага келиниб, солиқ ва бошқа мажбурий тўловлар ҳисобланмасдан қолганлиги юзасидан тузатилган қайта ҳисобот тақдим қилиш тўғрисида вилоят давлат солиқ бошқармаси (бундан буён матнда даъвогар деб юритилади) томонидан жавобгарга талабнома юборилган. Талабномага жавобгар томонидан жавоб берилган.

Жавобгар томонидан тақдим қилинган асосларнинг ишончлилигини аниқлаш мақсадида вилоят давлат солиқ бошқармасининг буйруғига асосан жавобгарда ўтказилган мавзули экспресс-ўрганиш натижалари юзасидан жавобгарга ҳисобот йили ягона солиқ тўлови учун 2 681 300 сўм, жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғига 32 752 500 сўм, дивиденд солиғига 417 000 сўм ва кейинги йил иккинчи чораги учун қўшилган қиймат солиғи учун 460 802 300 сўм, жами 496 473 100 сўм бюджетга қўшимча тўлов ҳисоблаш тавсия қилинган.

Жавобгар томонидан солиқ тўловлари амалга оширилмаганлиги сабабли даъвогар жавобгарга нисбатан судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, мавзуга оид ва экспресс-ўрганишлар натижасида аниқланган ҳолатлар юзасидан жамият томонидан ҳисоботлар тақдим қилинишини ва жавобгардан ягона солиқ тўлови учун 2 681 300 сўм, жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғига (1 724 000+30 848 500)=32 572 500 сўм, дивиденд тарзида олинган даромад бўйича 417 000 сўм ҳамда қўшилган қиймат солиғи учун 460 802 300 сўм, жами 496 473 100 сўм қўшимча ҳисобланган солиқ суммасини ундиришни сўраган.

Биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори билан даъво талаби қисман қаноатлантирилиб, жавобгардан жами 9 055 290 сўм солиқ қарзи ундирилган. Даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган.

Апелляция инстанцияси судининг қарори билан ҳал қилув қарори ўзгартирилган. Ҳал қилув қарорининг «Жавобгар «А» МЧЖ ҳисобидан 9 055 290 сўм солиқ қарзи ундирилсин» қисми «Жавобгар «А» МЧЖ ҳисобидан 10 900 740 сўм солиқ қарзи ундирилсин» деб, ўзгартирилган.

Иш юзасидан қабул қилинган суд ҳужжатларига нисбатан даъвогарнинг назорат шикоятида жавобгар томонидан тақдим қилинган ҳужжатлар ўрганилганда, тафовут ва хатоликлар аниқланганлиги, жавобгар ҳисобот йил якуни бўйича ягона солиқ тўлови ҳисоботини 177 765 449 сўмга тақдим қилганлиги, кейинчалик 2 681 300 сўм миқдорида камайтириб қайта ҳисоботлар тақдим қилганлиги, камайтирилган суммага қайта ҳисобот тақдим қилмаганлиги, шунингдек жамият томонидан 15 нафар жисмоний шахслардан кафиллик шартномасига асосан кредит тўловига 7 662 000 сўм ўтказилганлиги, ҳисобот йили давомида жамиятнинг улгуржи савдо фаолияти ва зарурий харажатлари учун корпоратив пластик карталари орқали жами 1 661 060 100 сўм пул маблағлари бошқа ташкилот ва корхоналарга ўтказилган бўлиб, шундан савдо фаолияти ва жамият харажатлари учун жами 1 523 955 700 сўмлик товар-моддий бойликлар олинганлиги, қолган 137 104 400 сўмлик маблағларнинг ҳужжатлари ўрганишга тақдим этилмаганлиги сабабли, ушбу маблағ жамият раҳбарининг шахсий эхтиёжларига ишлатилганлиги учун эски таҳрирдаги Солиқ кодексининг 177-моддасига асосан унинг моддий наф тарзидаги даромади сифатида эътироф этилиб, бюджетга 30 848 500 сўм (137 104 400 х 22,5 %) жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи ҳисобланганлиги, судлар томонидан ушбу талаб ҳам асоссиз рад этилганлиги, жамиятга кейинги йил 2-чораги учун 460 802 300 сўм қўшилган қиймат солиғи ҳисоблаш масаласи судда кўрилганда, жамиятнинг баённомасига асосан 2 703 671 500 сўмлик, шундан жамият таъсисчилари «Б»га 115 000 000 сўмлик ва «М»га 2 588 671 500 сўмлик товар-моддий бойликлар уларнинг устав фонди ҳисобидан чиқим қилинганлиги, Солиқ кодекси 209-моддаси биринчи қисмининг 7-бандида юридик шахсларнинг устав фондидаги улушларни реализация қилиш қўшилган қиймат солиғидан озод қилинадиган молиявий хизматлар жумласига кириши белгиланганлиги, суд томонидан ушбу модда асосида ҳисобланган солиқ суммасини ундириш ҳақидаги талабни қаноатлантириш асоссиз рад этилганлиги кўрсатилиб, суд қарорларини бекор қилиб, даъво талабини тўлиқ қаноатлантириш тўғрисида қарор қабул қилиш сўралган.

ИПК 153-моддасининг биринчи қисмига кўра, судья ушбу Кодексда назарда тутилган талабларга риоя этган ҳолда берилган даъво аризасини иш юритишга қабул қилиши ва иш қўзғатиши шарт.

Аниқланишича, даъвогарнинг жавобгарга нисбатан судга берган даъво аризасида мавзуга оид ва экспресс-ўрганишлар натижасида аниқланган ҳолатлар юзасидан жамият томонидан ҳисоботлар тақдим қилиш ва жавобгардан 496 473 100 сўм қўшимча ҳисобланган солиқ тўловини ундириш сўралган.

Биринчи инстанция суди томонидан даъвогарнинг даъво аризасида билдирган фақатгина битта, яъни жавобгардан 496 473 100 сўм қўшимча ҳисобланган солиқ тўловини ундириш ҳақидаги талаби иш юртитишга қабул қилинган. Даъво аризасида билдирилган биринчи, яъни мавзуга оид ва экспресс-ўрганишлар натижасида аниқланган ҳолатлар юзасидан жамият томонидан ҳисобот тақдим қилиниши ҳақидаги талаб иш юритишга қабул қилинмаган.

Ушбу талаб бўйича қарор ҳам қабул қилинмаган. Ваҳоланки, ИПК 179-моддасининг олтинчи қисмида ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида билдирилган талаблардан ҳар бирини тўлиқ ёки қисман қаноатлантириш ҳақидаги ёки қаноатлантиришни рад этиш тўғрисидаги хулосалар бўлиши кераклиги белгиланган.

Қайд этилган ҳолатлар процессуал ҳуқуқ нормасининг бузилиши ҳисобланади.

Апелляция инстанцияси суди ҳам ушбу ҳолатга, яъни даъво аризасида билдирилган талаб биринчи инстанция суди томонидан иш юритишга қабул қилинмаганлиги ва ушбу талаб бўйича қарор ҳам қабул қилинмаганлигига эътибор бермаган ва ҳал қилув қарорини ўзгартириш билан чекланиб қолган.

ИПК 322-моддасининг биринчи қисмига биноан суд ҳужжатининг ноқонунийлиги ёки асоссизлиги ҳал қилув қарорини, қарорни назорат тартибида ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади.

ИПК 321-моддасининг 2-бандига кўра, суд ишни назорат тартибида кўриб чиққанда ушбу Кодекс 302-моддаси тўртинчи қисмининг 4 ва 7-бандларида назарда тутилган асослар мавжуд бўлганда ҳал қилув қарорини, қарорни тўлиқ ёки қисман бекор қилишга ва ишни янгидан кўриш учун юборишга ҳақли.

ИПК 302-моддаси тўртинчи қисмининг 7-бандида билдирилган талаб бўйича суд ҳал қилув қарори қабул қилмаганлиги биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ҳар қандай ҳолда бекор қилиш учун асос бўлиши белгиланган.

Бундай ҳолатда судлов ҳайъати назорат шикоятини қисман қаноатлантириш, иш юзасидан қабул қилинган суд ҳужжатларини бекор қилиб, ишни эса янгидан кўриш учун биринчи инстанция судига юбориш тўғрисида қарор қабул қилган.

Давлат солиқ инспекциясининг (бундан буён матнда ДСИ деб юритилади) «Д» бозори МЧЖга нисбатан Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодекси (бундан буён матнда Солиқ кодекси деб юритилади) 114-моддасининг учинчи қисмига асосан 8790 сўм ва 119-моддасининг иккинчи қисмига асосан энг кам иш ҳақининг 100 баравари 14 977 500 сўм миқдорида молиявий санкция қўллаш тўғрисидаги аризаси туманлараро иқтисодий судининг ҳал қилув қарори билан қаноатлантирилиб, жавобгарга нисбатан Солиқ кодексининг 114-моддаси учинчи қисмига асосан мазкур Кодекснинг 112-моддаси тўртинчи қисмини қўллаган ҳолда 8790 сўм, Солиқ кодексининг 119-моддаси иккинчи қисмига асосан ушбу Кодекснинг 112-моддаси тўртинчи қисмини қўллаган ҳолда 5 500 000 сўм молиявий санкция тайинланиб, Солиқ кодекси 108-моддасининг саккизинчи қисмига асосан тайинланган санкцияларни тўлиқ қўшиш орқали жавобгарга нисбатан узил-кесил 5 508 790 сўм молиявий санкция қўлланилган.

Вилоят иқтисодий судининг ажрими билан кассация протестини иш юритишга қабул қилиш рад этилган.

Назорат протестида суд жавобгар муқаддам ҳудди шу турдаги ҳуқуқбузарликларни содир этганлиги учун ДСИнинг қарори билан унга нисбатан Солиқ кодекси 114-моддасининг учинчи қисми ва 119-моддасининг иккинчи қисмига асосан 11 233 905 сўм молиявий санкция қўлланилиб, шундан 9 771 700 сўми тўланганлигига ҳуқуқий баҳо бермасдан, молиявий санкция миқдорини асоссиз равишда камайтирганлиги, шунингдек жавобгарнинг суд мажлисига келмагани ва жавобгарликни енгиллаштирувчи ҳолатларни исботловчи далиллар судга тақдим этилмаганлиги, бироқ биринчи инстанция суди мазкур ҳолатга баҳо бермасдан, асоссиз хулосага келганлиги баён қилинган ва суд ҳужжатини бекор қилиб, даъво талабини қисман қаноатлантириш сўралган.

Аниқланишича, бозорлар ва савдо комплекслари фаолиятини назорат қилиш бош бошқармаси вилоят бўлимининг буйруқларига асосан жавобгарга қарашли марказий деҳқон бозори ва 10-кичик туман деҳқон бозорлари ҳудудларида жойлашган автотураргоҳларида солиқ қонунчилигига риоя этилиши юзасидан ўтказилган текшириш натижалари юзасидан далолатнома тузилиб, қонунда белгиланган тартибда расмийлаштирилган. Текшириш ўтказиш учун асос бўлган ҳужжатлар жавобгар вакилига имзолатилиб, топширилган ва унга қонунда белгиланган ҳуқуқ ҳамда мажбуриятлари тушунтирилган.

Текширишда жавобгар вакили томонидан харидорга амалга оширган хариди учун 48000 сўмга харид чеки бермаганлиги, назорат-касса машинасига кирим қилинмаган жами 43950 сўмлик кунлик савдодан тушган пуллар мавжудлиги аниқланган.

Текшириш жараёнида аниқланган солиққа оид қонунбузарликлар текшириш далолатномаси ва унинг иловалари билан тўлиқ ўз исботини топган ва текшириш материаллари имзоланган.

Текшириш натижалари давлат солиқ инспекцияси томонидан кўриб чиқилиб, солиққа оид қонунбузарликларни бартараф этиш тўғрисидаги қарор билан жавобгарга Солиқ кодекси 114-моддасининг учинчи қисмига асосан 8790 сўм, 119-моддасининг иккинчи қисмига асосан 14 977 500 сўм молиявий санкция қўлланилган.

Қўлланилган молиявий санкцияни 30 кун муддат ичида тўланиши белгиланиб, қарор нусхаси жавобгарга топширилган. Қарорда кўрсатилган муддат мобайнида жавобгар томонидан белгиланган молиявий санкция ихтиёрий тартибда тўлаб берилмаганлиги сабабли аризачи судга мурожаат қилган.

Биринчи инстанция суди томонидан арз қилинган талаб қаноатлантирилиб, жавобгарга нисбатан Солиқ кодекси 114-моддасининг учинчи қисми ва 119-моддасининг иккинчи қисмига асосан мазкур Кодекснинг 112-моддаси тўртинчи қисмини қўллаган ҳолда молиявий санкция тайинланиб, Солиқ кодекси 108-моддасининг саккизинчи қисмига асосан тайинланган санкцияларни тўлиқ қўшиш орқали жавобгарга нисбатан узил-кесил молиявий санкция қўлланилган ҳолда моддий ҳуқуқ нормаси нотўғри қўлланган. Яъни, суд жавобгарнинг муқаддам худди шу турдаги ҳуқуқбузарликни содир этганлигига, шунинг учун ДСИнинг қарори билан унга нисбатан Солиқ кодексининг 114-моддаси ва 119-моддаси иккинчи қисмига асосан 11 233 905 сўм молиявий санкция қўлланилиб, шундан 9 711 700 сўми тўлаб берилганлигига ҳуқуқий баҳо бермасдан, молиявий санкция миқдорини асоссиз камайтирган.

Шунингдек, протестда қайд этилганидек, мазкур ҳолатда суд жавобгарнинг суд мажлисига келмаганлигига ва жавобгарликни енгиллаштирувчи, яъни оғир шахсий ёки оилавий шароитлар кечиши оқибатида, шунингдек таҳдид ёки мажбурлаш таъсирида ёхуд моддий, хизмат ёки бошқа жиҳатдан қарамлик сабаби ҳуқуқбузарлик содир этганлигини исботловчи далилларни тақдим этмаганлигига баҳо бермаган.

Суд ҳужжатини қабул қилиш пайтида амалда бўлган Солиқ кодекси 114-моддасининг учинчи қисмига кўра, товарларни (ишларни, хизматларни) реализация қилишдан тушган тушумни яшириш (камайтириб кўрсатиш) - товарларни (ишларни, хизматларни) реализация қилишдан тушган тушум яширилган (камайтириб кўрсатилган) суммасининг 20 фоизи миқдорида санкция қўллашга сабаб бўлади.

Суд ҳужжатини қабул қилиш пайтида амалда бўлган Солиқ кодекси 119-моддасининг биринчи қисмига асосан фискал хотирали назорат-касса машиналарини ва (ёки) тўловларни пластик карточкалар асосида қабул қилиш бўйича ҳисоб-китоб терминалларини ишлатиш мажбурий бўлгани ҳолда уларни ишлатмасдан савдони амалга оширганлик ва хизматлар кўрсатганлик, худди шунингдек сотиб олувчига квитанциялар ёзиб бериш, талонлар, чеклар ёки уларга тенглаштирилган бошқа ҳужжатларни бериш мажбурий бўлгани ҳолда бундай ҳужжатларни бермасдан товарларни реализация қилганлик ва хизматлар кўрсатганлик - энг кам иш ҳақининг ўттиз бараваридан эллик бараваригача миқдорда санкция қўллашга сабаб бўлади.

Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг «Иқтисодий суднинг ҳал қилув қарори тўғрисида» 2007 йил 15 июндаги 161-сонли қарорининг 1-бандида, суд томонидан қабул қилинган қарор моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари билан тўлиқ мос келиши, иш ҳужжатлари ва суд аниқлаган ҳолатларга мувофиқ бўлиши кераклиги тўғрисида тушунтириш берилган.

Судлов ҳайъати жавобгарнинг ҳал қилув қарори қонуний кучга кирганига бир йилдан ортиқ вақт ўтганлиги, иш апелляция ёки кассация инстанцияси судида кўрилмаганлиги сабабли ИПК талабига кўра назорат протести иш юритишга нотўғри қабул қилинганлиги ҳақидаги важларини асоссиз деб ҳисоблайди. Чунки, ИПК 2018 йил 1 апрелдан эътиборан кучга кирган. Яъни, ҳал қилув қарори қонуний кучга кирган пайтда (2018 йил 7 февраль) Хўжалик процессуал кодекси амалда бўлган. Ушбу Кодексда эса, назорат тартибида протест келтириш тўғрисида ариза бериш муддати ҳал қилув қарори қонуний кучга кирган кундан эътиборан уч йил деб белгиланган (ХПК 1921-моддасининг тўртинчи қисми). Бундан ташқари, Хўжалик процессуал кодексида назорат тартибида протест келтириш учун иш апелляция ёки кассация инстанцияси судида кўрилган бўлиши шартлиги белгиланмаган.

Жавобгар томонидан содир этилган ҳуқуқбузарлик иш ҳужжатлари билан тўлиқ тасдиқланганлиги сабабли, судлов ҳайъати ДСИнинг талабини асосли деб ҳисоблаб, ҳал қилув қарорини бекор қилиш, ариза талабини қаноатлантириш ҳақида янги қарор қабул қилган.

Савдо-саноат палатаси ҳудудий бошқармасининг (бундан буён матнда палата деб юритилади) АТ банки (бундан буён матнда банк ёки даъвогар деб юритилади) манфаатида жавобгар «Х» МЧЖдан (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади) 10 926 198 018 сўм ва 304769,64 евро ундириш тўғрисидаги даъво аризаси туманлараро иқтисодий судининг ҳал қилув қарори билан қаноатлантиришдан рад этилган.

Апелляция инстанцияси судининг қарори билан биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори бекор қилиниб, жавобгардан банк фойдасига қопланмаган комиссиялар 179845,26 евро, ижрочи банк томонидан савдони молиялаштирилиш узайтирилмаганлиги учун 78400 евро, аккредитивга хизмат кўрсатилгани учун унинг валютада қопланмаган қисмига ҳисобланган, бироқ сўндирилмаган 816 294 198,38 сўм, савдони молиялаштирилиш муддати узайтирилганлиги учун ундирилмаган комиссия 450000 сўм, чет эл валютасини сотиб олиш учун банкдаги ҳисоб-варақ ўз вақтида тўлдирилмаганлиги учун қўшимча миллий валютада резерв қилиниши лозим бўлган 7 444 437 006 сўм, шартнома талабларини бажармаганлиги учун ҳисобланган пеня 46524,38 евро, 2 665 016 813,62 сўм, жами 304769,64 евро ва 10 926 198 018 сўм қарздорлик ҳамда 17840 сўм почта харажатлари ундирилган.

ФК 8 ва 234-моддаларига кўра, мажбуриятлар шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда ушбу Кодексда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади.

Мазкур ҳолатда тарафларнинг мажбуриятлари кафиллик ва ҳисоб-китоб хизматлари кўрсатиш шартномасидан келиб чиққан.

ФК 796-моддасининг биринчи қисмига кўра, аккредитив бўйича ҳисоб-китоб қилинганида мижознинг (тўловчининг) топшириғи билан ва унинг кўрсатмаларига мувофиқ аккредитив очган банк (банк-эмитент) маблағларни олувчи ёки у кўрсатган шахс ҳужжатларни тақдим этган ва аккредитивда назарда тутилган бошқа шартларни бажарган тақдирда тўловни амалга ошириш мажбуриятини олади.

Иш ҳужжатларидан аниқланишича, банк ва жавобгар ўртасида аккредитивлар бўйича ҳисоб-кафолат хизматини кўрсатиш тўғрисида шартномалар тузилган.

Ушбу 1-сонли шартномага асосан банк ўз зиммасига олди-сотди шартномаси бўйича 904150 еврога ҳамда 2-сонли шартномага асосан олди-сотди шартномаси бўйича 176000 еврога 180 кунлик муддатга аккредитив очиш мажбуриятини олган, бунда банкнинг аккредитив бўйича барча харажатларини қоплашни жавобгар ўз зиммасига олишга келишилган.

Мазкур шартномаларга мувофиқ жавобгарнинг аризаларига асосан банк томонидан ижрочи RBI AG (Хорижий давлат) банкининг савдони молиялаштирилиш (пост финансирование) тақдим қилинган ҳолда 904150 еврога ҳамда 176000 еврога қопланмаган аккредитив очилган.

Тарафлар ўртасида тузилган шартномаларнинг 3.2.1-бандига асосан жавобгар ўз зиммасига ҳар ой якунида банк бош офисидаги ҳисобварақни Ўзбекистон Республикаси валюта биржасидаги чет эл валютаси курсидан келиб чиқиб тўлдириш ҳамда чет эл валютасини сотиб олиш билан боғлиқ харажатларни қоплаш мажбуриятини олган.

Жавобгар томонидан ушбу шартномаларга асосан чет эл валютасида очилган аккредитивларни қоплаш мақсадида ушбу миқдорлардаги чет эл валютаси (евро)ни Ўзбекистон Республикаси валюта биржасида сотиб олиш учун буюртманома тақдим қилинган бўлиб, 2019 йил 15 апрель ҳолатига мижознинг даъвогар банк бош офисида очилган блок ҳисобварағидаги маблағи 2 923 922 844 сўмни ташкил қилган.

Биринчи инстанция суди ФК 333, 335-моддаларига асосланган ҳолда, яъни, мижознинг блок ҳисобварағида мавжуд бўлган 2 923 922 844 сўм пул маблағи 1 080 150 еврони ўз вақтида шакллантириш учун етарли эканлиги, бироқ банкнинг ҳаракатсизлиги туфайли маблағ еврога конвертация қилинмаганлиги, мазкур ҳолатлар Марказий банк Эксперт кенгашининг хулосаси билан тасдиқланганлигига асосланиб, даъво талабини қаноатлантиришни рад этиш ҳақида иш ҳолатларига мувофиқ асосли хулосага келган.

Бинобарин, Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Эксперт кенгашининг хулосасига кўра, АТ банк томонидан 2015 йил 1 апрелдан 2017 йил 4 сентябрга қадар, Ўзбекистон Республикаси валюта биржасида савдо сессияларида сўм пул маблағларини еврога конвертация қилиш учун 1212 дона, жами 188 954 743,39 еврога тенг буюртманома тақдим этилган. Шундан 136 534 366,8 евро миқдоридаги қисми биржа савдоларида қаноатлантирилган.

Банк томонидан тақдим этилган 52 420 376,59 евро миқдоридаги 164 та буюртманомалар конвертация қилинмаган. Шундан, 11 022 068,96 евро миқдоридаги 85 та буюртманома мижознинг аризасига асосан қайтарилган бўлиб, 39 158 585,79 евро миқдоридаги 76 та буюртманома 2017 йил 5 сентябрдан бошлаб 2018 йил 1 майга қадар валюта биржа савдо сессияларида фақатгина АҚШ долларида буюртманомалар қабул қилинганлиги сабабли қайтарилган.

Шунингдек, 2017 йил 5 сентябрдан валюта курсларини эркинлаштириш натижасида хорижий валюта курслари ошганлиги ва буюртмада кўрсатиб ўтилган хорижий валютани сотиб олиш учун сўм маблағлари етарли бўлмаган мижозларнинг 2 239 721,84 евро миқдоридаги 3 та буюртманомалари биржа савдоларига қўйилмаган.

Марказий банк Эксперт кенгашининг хулосасига кўра, банклараро савдо сессиясига банк бошқаруви томонидан имзоланган маълумотда хорижий валютанинг жами пул маблағлари ва улардан фойдаланиш мақсадлари кўрсатилади, яъни мижоз сифатида тижорат банки валюта сотиб олишда ўз номидан иштирок этади.

Даъвогар томонидан тақдим этилган ҳужжатларга кўра, банк буюртманома билан биржа савдоларида қатнашган. АТ банк томонидан мижоз сифатида 2015 йил 1 апрелдан 2017 йил 4 сентябрга қадар 136 534 366,8 евро валюта биржасида конвертация қилинган бўлса-да, банк жавобгарнинг 1 080 150 евро бўйича буюртманомаси қайтарилганлиги, шунингдек айнан жавобгарга тегишли сўмдаги маблағларни конвертация қилиш учун биржага буюртманомалар берганлиги исботлаб берилмади. Ваҳоланки, ИПК 68-моддасининг биринчи қисмига кўра, ишда иштирок этувчи ҳар бир шахс ўз талаблари ва эътирозларига асос қилиб келтираётган ҳолатларни исботлаши керак.

Апелляция инстанцияси суди эса иш ҳужжатларида мавжуд далиллар ва эксперт хулосасига ҳуқуқий баҳо бермасдан, 1 ва 2-сонли шартномалар бўйича жами 1 080 150 евронинг (904150+176000) сўмдаги қийматини аниқлашда, Ўзбекистон Республикаси валюта биржасида 2019 йил 15 апрель ҳолатига валюта курси 9599 сўм эканлигидан келиб чиқиб, 1 080 150 евронинг сўмдаги қиймати 10 368 359 850 сўмни (1 080 150х9599=10 368 359 850) ташкил қилиши, бундан келиб чиқиб эса, жавобгарнинг очилган аккредитивларни қоплаш бўйича даъвогар олдидаги қарзи 7 444 437 006 сўмни ташкил қилиши ҳақида асоссиз хулосага келган.

Суд ўз қарорида банк ва жавобгар ўртасида тузилган шартномаларнинг 3.2.4-бандига таянган ҳолда, яъни жавобгар банк эмитентга бенефициар тўлаши лозим бўлган комиссия ва хорижий банкнинг аккредитив бўйича бошқа харажатларини, агарда ушбу маблағлар ижрочи банкнинг талабига кўра, банк-эмитент томонидан тўланган бўлса ҳам, қоплаб бериши лозимлиги билан баҳолаган.

Хусусан, судлов ҳайъати аккредитивларга хизмат кўрсатиш бошланган даврдан бошлаб 2019 йил 15 апрелга қадар аккредитивлар бўйича ижрочи хорижий банк (RBI AG) томонидан банкдан жами ундириб олинган ва қопланмаган комиссиялар 179845,26 еврони ташкил қилган.

Шунингдек, апелляция инстанцияси суди RBI AG (хорижий) банк томонидан 78400 евро миқдордаги савдони молиялаштириш (пост финансирование) муддати узайтирилмаган ва 2019 йил 25 январда банкнинг вакиллик ҳисобварағидан ечиб олинганлиги ҳолатига ҳуқуқий баҳо берган бўлса-да, қайси ҳужжат асосида пул маблағлари ечиб олинганлиги банк томонидан исботлаб берилмаганлигига ҳуқуқий баҳо бермаган.

Бундан ташқари, мазкур пул маблағларини ечиб олиниши даъвогарга етказилган зарар сифатида баҳоланиши лозимлиги апелляция инстанцияси судининг эътиборидан четда қолган.

ФК 335-моддасига мувофиқ, агар кредитор қасддан ёки эҳтиётсизлик туфайли мажбуриятни бажариш мумкин бўлмаслиги юз беришига ёки бажармаслик туфайли етказилган зарар миқдорининг кўпайишига кўмаклашган бўлса, шунингдек кредитор мажбуриятни бажармасликдан етказилган зарарни камайтириш чораларини қасддан ёки эҳтиётсизлик туфайли кўрмаган бўлса, суд ишнинг ҳолатларига қараб тўланадиган ҳақ миқдорини камайтиришга ёки кредиторга ҳақ тўлашни батамом рад этишга ҳақли.

ФК 337-моддасининг учинчи қисмига кўра, агар кредитор қарздор томонидан таклиф қилинган лозим даражадаги ижрони қабул қилишдан бош тортган бўлса ёки ўзи амалга ошириши керак бўлган ва амалга оширилгунича қарздор ўз мажбуриятини бажара олмаган ҳаракатларни қилган бўлмаса, кредитор муддатни кечиктириб юборган ҳисобланади.

ФК 339-моддасига асосан, агар кредитор ижронинг кечиктириб юборилиши қонунга мувофиқ ёки кредиторнинг топшириғи билан ижрони қабул қилиш вазифаси юклатилган шахслар қасддан иш тутганлиги ёки эҳтиётсизлиги туфайли келиб чиққанлигини исботласа, у ижронинг кечиктириб юборилганлиги учун жавобгарликдан озод қилинади.

Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг «Мажбуриятларни бажармаганлик ёки лозим даражада бажармаганлик учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида» 2007 йил 15 июндаги 163-сонли қарорининг 17-бандида агар кредитор қарздор томонидан таклиф қилинган лозим даражадаги ижрони қабул қилишдан бош тортган бўлса ёки ўзи амалга ошириши керак бўлган ва амалга оширилгунича қарздор ўз мажбуриятини бажара олмаган ҳаракатларни бажармаган бўлса (маблағлар ўтказилиши лозим бўлган ҳисоб рақами ҳақидаги маълумотларни хабар қилмаган бўлса ва ҳ.к.), кредиторнинг ўзи муддатни кечиктириб юборган ҳисобланади ва ФК 338-моддасининг иккинчи қисмига асосан, қарздор пул мажбурияти бўйича кредитор кечиктирган вақт учун фоиз тўлашга мажбур эмас.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2001 йил 10 июлдаги 294-сонли қарори билан тасдиқланган «Биржадан ташқари валюта бозорида хорижий валютани харид қилиш ва сотиш операцияларини ўтказиш тартиби тўғрисида»ги Низомнинг (бундан буён матнда Низом деб юритилади) 8-бандига асосан Ўзбекистон Республикасининг тижорат банклари ва Марказий банк банклараро валюта бозори қатнашчилари ҳисобланади.

Ушбу Низомнинг 9-бандига кўра, тижорат банкларининг мижозлари банклараро валюта бозори битишувларида фақат ўзлари мижози ҳисобланган тижорат банклари орқали қатнашиши мумкин. Ушбу ҳолда тижорат банки бозорда мижознинг топшириғига кўра ўз номидан иш кўради

Ушбу Низомнинг 13-бандига кўра, савдо қатнашчилари банклараро савдо сессияси бошланишидан бир кун олдин хорижий валютани харид қилиш ёки сотишга олдиндан буюртманомалар беришлари шарт. Бунда қатнашчиларнинг буюртманомаларига банк бошқаруви раиси томонидан имзоланган хорижий валютанинг манбалари ва улардан фойдаланиш мақсадлари тўғрисидаги ахборот илова қилинади.

Шартномаларнинг 1.2-бандларида банк томонидан очилган аккредитивлар бўйича мажбурият таъминоти сифатида банк Бош офисининг махсус ҳисоб рақамида Ўзбекистон Республикаси валюта биржасининг савдо сессиясида чет эл валютасини сотиб олиш учун очилган аккредитивнинг суммаси эквивалентидаги сўмдаги маблағлар қабул қилинади.

Шартномаларнинг 3.3.3-бандларига кўра, банк ўз ташаббуси билан истаган вақтида шартнома амал қилиш муддати ичида мижознинг барча валюта ва сўмдаги ҳисоб рақамларидан акцептсиз ҳисобдан чиқаришга ҳақлилиги белгиланган бўлса-да, банк ўзининг ушбу ҳуқуқини амалга оширмаган.

Эксперт хулосасида қайд этилганидек, шартномаларнинг муддатини узайтириш бир томонлама бўлиб, банк ва жавобгар ўртасида бундай келишувлар тузилмаганлиги, блок счетдаги пул маблағлари даъвогарда сақланаётганлиги, 2015 йил 1 апрелдан 2017 йил 4 сентябрга қадар жами 188 954 743,39 еврога тенг буюртма тақдим этилиб, бундан 136 534 366,8 евро қисми биржа садоларида қаноатлантирилган. Яъни, бундай ҳолатда банкда жавобгарнинг буюртмасини қаноатлантириш имконияти мавжуд бўлган.

Шунга кўра, банк аккредитивларнинг муддати узайтирилган вақтида молиялаштирилганлиги учун комиссия тўловини олишга ҳақли эмас.

Шартнома бўйича мажбуриятлари бажармаганлигида жавобгарнинг айби мавжуд эмас. Яъни, жавобгар шартнома бўйича ўз мажбуриятини бажарган. Юқорида қайд этилганидек, 2019 йил 15 апрель ҳолатига мижознинг даъвогар банк Бош офисида очилган блок ҳисобварағидаги маблағи 2 923 922 844 сўмни ташкил қилган. Қолаверса, шартномалар амал қилган вақтида банклараро валюта савдосида чет эл валютасини банклараро савдо сессиясида харид қилиш банкнинг ваколатига киритилган.

Судлов ҳайъати даъвогарнинг жавобгардан шартномалар бўйича 179845,26 евро миқдоридаги комиссия тўловини ҳамда 78400 еврони зарар сифатида ундириш ҳақидаги талаб билан судга мурожаат этиши мумкинлиги сабабли, хизмат кўрсатганлиги учун 816 294 198,38 сўм, савдони молиялиштириш учун 450000 сўм, қўшимча резерв қилиниши лозим бўлган 7 444 437 003 сўм, қарздорлик кечиктирилганлиги учун 46524,38 евро ва 2 665 016 813,62 сўм пеняни ундириш талаби эса асоссизлиги сабабли биринчи инстанция суди даъво талабларини қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида асосли хулосага келган деб ҳисоблайди.

Апелляция инстанцияси суди биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиб, палатанинг даъво талаблари асосли ва ўз исботини топган деб ҳисоблаб, ушбу даъво талабларини тўлиқ қаноатлантирилиш ҳақида асоссиз хулосага келган.

Биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари тўғри қўлланган ҳолда судда аниқланган иш ҳолатларини тасдиқловчи ишдаги мавжуд ҳужжатларга тўлиқ мос ҳолда қабул қилинган.

Ушбу ҳолатда биринчи инстанция суди қайд этилган ҳолатларни, жумладан, шартномаларнинг муддатини узайтириш бир томонлама бўлиб, банк ва жавобгар ўртасида бундай келишувлар тузилмаганлиги, блок счетдаги пул маблағлар банкда сақланаётганлиги, 2015 йил 1 апрелдан 2017 йил 4 сентябрга қадар жами 188 954 743,39 еврога тенг буюртма тақдим этилиб, бундан 136 534 366,8 евро қисми биржа савдоларида қаноатлантирилганлиги, банкнинг айби туфайли қарздорлик ошиб кетганлигини инобатга олиб, даъво талабини қаноатлантиришни рад этиш ҳақида тўғри асослантирилган хулосага келган.

Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг «Суднинг ҳал қилув қарори ҳақида» 2007 йил 15 июндаги 161-сонли қарорининг 1-бандида қарорнинг одил судловнинг конституциявий асосларини амалга оширадиган ва Ўзбекистон Республикаси номидан қабул қилинадиган ҳужжат сифатида қонуний ва асослантирилган бўлиши ҳақидаги Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг 18-боби талабларига сўзсиз ва қатьий риоя этилиши шартлиги, суд томонидан қабул қилинган қарор моддий ва процессуал қонунчилик нормалари билан тўлиқ мос келиши, иш ҳужжатлари ва суд аниқлаган ҳолатларга мувофиқ бўлиши кераклиги, қайд этилган талабларга риоя этмаслик ИПКнинг 279, 302 ва 322-моддаларига мувофиқ қарорнинг бекор қилиниши ёки ўзгартирилиши учун асос бўлиши мумкинлиги, ИПКнинг 177-моддасида назарда тутилган барча масалаларни ҳал этмайдиган, юзаки, асослантирилмаган қарорларнинг қабул қилиниши мумкин эмаслиги ҳақида тушунтириш берилган.

Бундай ҳолатда, судлов ҳайъати шикоятни қаноатлантириш, апелляция инстанцияси судининг қарорини бекор қилиш ва биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдириш тўғрисида қарор қабул қилган.

Ер участкалари билан боғлиқ битимлар давлат рўйхатидан ўтказилиши керак. Ердан ижара асосида фойдаланувчида унга эгалик ҳуқуқи шартнома давлат рўйхатидан ўтказилган пайтдан бошлаб вужудга келади.

«К» фермер хўжалигининг (бундан буён матнда даъвогар деб юритилади) унга ажратилган ер майдонининг 8 гектар қисмидан «П» фермер хўжалиги (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади) ўзбошимчалик билан фойдаланиб келганлиги, ушбу ер майдонига ғалла экиб, ғаллани ўз ҳисобига ўзлаштирганлиги, натижада у (даъвогар) 46 652 800 сўм зарар кўрганлигини асос қилиб, ушбу суммани жавобгардан ундириш тўғрисидаги даъво аризаси биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори билан қисман қаноатлантирилиб, жавобгардан даъвогар фойдасига 23 326 400 сўм зарар ундирилган. Даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган.

Кассация инстанцияси судининг қарори билан ҳал қилув қарори бекор қилиниб, даъвогарнинг даъво талабларини қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида янги қарор қабул қилинган.

Иш ҳужжатларига кўра, туман ҳокимининг қарорида даъвогар «К» фермер хўжалигига «Н» СИУ ҳудудидаги 240-к контурдан 50 гектар ер майдони ажратилиши белгиланган бўлса-да, фермер хўжалиги ҳамда туман ҳокимлиги ўртасида ер ижара шартномаси кейинги йилда тузилган ва давлат рўйхатидан ўтказилган. Яъни, даъвогарда жавобгар томонидан эгаллаб олинган деб кўрсатилаётган ер майдонига бўлган ҳуқуқ шартнома давлат рўйхатидан ўтказилган вақтдан бошлаб вужудга келган. Чунки, ФК 111-моддасининг биринчи қисмида ер участкалари ва бошқа кўчмас мол-мулк билан боғлиқ битимлар (бошқа шахсга бериш, ипотека, узоқ муддатли ижара, меросни қабул қилиб олиш ва бошқалар) давлат рўйхатидан ўтказилиши кераклиги, ушбу Кодекс 185-моддасининг иккинчи қисмида агар мол-мулкни бошқа шахсга бериш ҳақидаги шартнома давлат рўйхатидан ўтказилиши ёки нотариал тасдиқланиши керак бўлса, мол-мулкни олувчида мулк ҳуқуқи шартнома рўйхатдан ўтказилган ёки тасдиқланган пайтдан бошлаб, шартномани ҳам нотариал тасдиқлаш, ҳам давлат рўйхатидан ўтказиш зарур бўлганида эса - рўйхатдан ўтказилган пайтдан бошлаб вужудга келиши белгиланган.

Шунинг учун биринчи инстанция суди даъвогар шартнома давлат рўйхатидан ўтказилган вақтдан олдинги йил учун ўзига етказилган зарарни ундиришни талаб қилиш ҳуқуқига эга эмаслиги ҳақида асосли хулосага келган бўлса-да, унга етказилган зарар миқдори 23 326 400 сўмни ташкил қилганлигини ҳал қилув қарорида асослантириб бермаган. Даъвогар томонидан икки йил учун ҳисобланган зарар (бой берилган) сумманинг эллик фоизини ундириш билан чекланган холос.

Даъвогар ўз важини асослаш учун даъво аризасида бир гектар ер майдонидан 1,5-2 тонна арпа, 100-150 та сиқилган сомон (пресс) йиғиб олиш мумкинлигини, 1,75 тонна арпа (1 кг 1500 сўмдан) 2 625 000 сўмни ташкил қилишини, 125 та сиқилган сомон (пресс) қиймати (1 донаси 6000 сўмдан) 750 000 сўмни ташкил қилишини, шундан 1 гектар ер майдонидан 3 375 000 сўмлик, 8 гектар ер майдонидан олинадиган арпа қиймати 27 000 000 сўмни, икки йиллик бой берилган фойда қиймати 54 000 000 сўмни ташкил қилишини билдириб, ушбу суммадан 8 гектар ер майдонидан ҳосил олиш учун қилинадиган харажатлар суммасини (7 347 200 сўм) чегириб, жавобгардан 46 652 800 сўм зарарни ундиришни сўраган.

Бироқ, иш ҳужжатларида бир гектар ер майдонидан 100-150 та сиқилган сомон олиш мумкинлигини тасдиқловчи ҳужжат мавжуд эмас. Бундан ташқари, иш ҳужжатларида туман ҳокими ўринбосари, қишлоқ ва сув хўжалиги бўлими бошлиғи томонидан имзоланган маълумотномада 1 гектар лалми майдонда ўртача ялпи ҳосилдорлик 10-12 центнерни ташкил қилиши кўрсатилган. Бу 1-1,2 тоннани ташкил қилади. Даъвогар эса зарарни ҳисоблашда бир гектар ер майдонидан олинадиган ҳосилни 1,5-2 тонна деб кўрсатган. Биринчи инстанция суди ушбу ҳолатларга эътибор бермаган. Кассация инстанцияси суди эса, даъвогар чорвачиликка ихтисослашганлиги, ўзига етказилган зарар суммасини ғалла ҳосили қийматидан ҳисоблаши мумкин эмаслиги ҳақида асоссиз хулосага келган. Чунки, биринчидан даъвогар гарчи чорвачиликка ихтисослашган бўлса-да, туман ҳокимлиги билан тузилган ер ижара шартномасига кўра у ўзига ажратилган ер майдонининг 4 гектар қисмига арпа, 4 гектар қисмига эса буғдой экиши лозим бўлган. Иккинчидан, кассация инстанцияси суди ўз хулосасини моддий ҳуқуқ нормаси билан асослантириб бермаган. Шунинг учун биринчи ва кассация инстанцияси судлари қарорларини бекор қилиб, даъвони қисман қаноатлантириш лозим бўлади.

ФК 14-моддасига кўра, агар қонун ёки шартномада зарарни камроқ миқдорда тўлаш назарда тутилмаган бўлса, ҳуқуқи бузилган шахс ўзига етказилган зарарнинг тўла қопланишини талаб қилиши мумкин.

Зарар деганда, ҳуқуқи бузилган шахснинг бузилган ҳуқуқини тиклаш учун қилган ёки қилиши лозим бўлган харажатлари, унинг мол-мулки йўқолиши ёки шикастланиши (ҳақиқий зарар), шунингдек бу шахс ўз ҳуқуқлари бузилмаганида одатдаги фуқаролик муомаласи шароитида олиши мумкин бўлган, лекин ололмай қолган даромадлари (бой берилган фойда) тушунилади.

Агар ҳуқуқни бузган шахс бунинг натижасида даромад олган бўлса, ҳуқуқи бузилган шахс бошқа зарар билан бир қаторда бой берилган фойда бундай даромаддан кам бўлмаган миқдорда тўланишини талаб қилишга ҳақли.

Судлов ҳайъати жавобгар ҳақиқатан ҳам даъвогарга ажратилган ер майдонидан фойдаланиб келганлигини, ушбу ҳолат ишдаги ҳужжатлар, шу жумладан, туман прокуратурасининг хати, Ўзбекистон Республикаси Ер ресурслари, геодезия, картография ва давлат кадастри давлат қўмитаси мансабдор шахси томонидан имзоланган ер қонунчилигини бузганлиги учун маъмурий жавобгарликка тортиш тўғрисида (ишлаб чиқаришда ер қонунчилиги бузилганлиги бўйича ишларни тўхтатиб қўйиш ҳақида)ги қарори билан тасдиқланишини, қолаверса, жавобгар раҳбари ҳам даъвогарга тегишли ер майдонидан фойдаланганлигини суд мажлисида инкор қилмаганлигини инобатга олиб, даъвогар бир йил учун жавобгардан ўзига етказилган зарарни, яъни 8 гектар ер майдонидан олиши лозим бўлган бой берилган фойдани ундириш ҳуқуқига эга деб ҳисоблайди.

Юқорида қайд этилганидек, туман қишлоқ ва сув хўжалиги бўлими бошлиғи томонидан имзоланган маълумотномада 1 гектар лалми майдонда ўртача ялпи ҳосилдорлик 10-12 центнерни, 1 гектар ерга қилиниши лозим бўлган харажат эса 459200 сўмни ташкил қилиши кўрсатилган. Туман деҳкон бозори томонидан берилган маълумотномада эса 1 кг арпа донининг баҳоси 2000 сўмни ташкил қилиши кўрсатилган.

Судлов ҳайъати судга тақдим этилган ушбу ҳужжатларни муҳокама қилиб, даъвогарнинг саккиз гектар ердан олиши мумкин бўлган даромад қиймати ўртача 17 600 000 (1100 кг х 8 гектар = 8 800 кг х 2000 сўм ) сўмни ташкил қилиши мумкинлиги, ушбу суммадан саккиз гектар ерга қилиниши керак бўлган 3 673 600 (459 200 сўм х 8 гектар) сўм харажат суммасини чегирганда, даъвогар жавобгардан 13 926 400 сўм бой берилган фойдани талаб қилиш ҳуқуқига эга эканлиги ҳақида хулосага келган.

Қайд этилганларга кўра, судлов ҳайъати назорат шикоятини қисман қаноатлантириш, биринчи ва кассация инстанцияси судларининг қарорларини бекор қилиб, даъвони қисман қаноатлантириш ҳақида янги қарор қабул қилишни, жавобгардан даъвогар фойдасига 13 926 400 сўм бой берилган фойдани ундиришни, даъво талабининг қолган қисмини қаноатлантиришни рад этишни лозим топган.

Солиқ тўловчи солиқ даври тугаганидан кейин беш йил ичида солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларнинг ортиқча тўланган суммаларини ҳисобга олишни ёки қайтаришни талаб қилишга ҳақли.

Туман давлат солиқ инспекциясининг (бундан буён матнда ДСИ деб юритилади) «Б» МЧЖнинг (бундан буён матнда жавобгар деб юритилади) солиқ ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича 48 175 382,91 сўм солиқ қарзи ундирувини унинг мол-мулкига қаратиш тўғрисидаги даъво аризаси биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори билан тўлиқ қаноатлантирилган.

Кассация инстанцияси судининг қарори билан ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

2020 йил 1 январига қадар амалда бўлган Солиқ кодекси 59-моддасининг иккинчи қисмига биноан солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларни тўлаш мажбуриятлари бажарилишини таъминлаш чоралари жумласига юридик шахслар, шунингдек тадбиркорлик фаолиятига доир қисм бўйича якка тартибдаги тадбиркорлар учун - солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларни тўлаш муддати тугаганидан кейин уч иш кунидан кечиктирмасдан давлат солиқ хизмати органи томонидан уларга юбориладиган солиқ қарзини тўлаш тўғрисидаги талабнома киради.

Солиқ кодекси 61-моддасининг иккинчи қисмига кўра, юридик шахс, шунингдек тадбиркорлик фаолиятига доир қисм бўйича якка тартибдаги тадбиркор солиқ қарзини узиш тўғрисидаги талабномани олган кундан эътиборан ўттиз кун ичида солиқ қарзини узмаган тақдирда ва агар ушбу модданинг биринчи қисмида назарда тутилган чораларни қўллаш натижасида мол-мулкка қаратиш учун, қонун ҳужжатларида белгиланган энг кам миқдордан кўп бўлган суммадаги солиқ қарзи узилмай қолса, давлат солиқ хизмати органлари ундирувни ушбу Кодекснинг 65-моддасида белгиланган тартибда солиқ тўловчининг мол-мулкига қаратади.

Солиқ кодекси 65-моддасининг иккинчи қисмига биноан, ундирувни солиқ тўловчининг мол-мулкига қаратиш тўғрисидаги даъво аризаси ёзма шаклда, шу жумладан электрон шаклда расмийлаштирилади, унда солиқ қарздорлиги ҳосил бўлган солиқ даври кўрсатилади ва солиқ тўловчи солиқ ҳисобига қўйилган жойдаги давлат солиқ хизмати органининг раҳбари ёки раҳбар ўринбосари томонидан имзоланади. Даъво аризасига қуйидаги ҳужжатлар илова қилинади:

солиқ қарзи борлиги тўғрисида солиқ тўловчининг мавжуд шахсий карточкаларидан кўчирма;

тўлов топшириқномалари, тўлов талабномалари ва инкассо топшириқномалари мавжудлиги тўғрисидаги маълумотнома.

Бироқ, ДСИ даъво аризасига солиқ қарзини солиқ тўловчининг банкдаги ҳисобварақларидан сўзсиз ундириш чораларини кўрганлигини тасдиқловчи далиллар, яъни тўлов топшириқномалари, тўлов талабномалари ёки инкассо топшириқномалари илова қилинмаган.

Бундан кўринадики, ДСИ судга даъво аризаси билан мурожаат қилгунга қадар Солиқ кодекси 62-моддасининг биринчи қисмида назарда тутилган солиқ қарзини мажбурий ундириш, яъни солиқ қарзини солиқ тўловчининг банкдаги ҳисобварақларидан сўзсиз ундириш чорасини кўрмаган.

Шунингдек, Солиқ кодексининг 38-моддасига кўра, давлат солиқ хизмати органи солиқ даври тугаганидан кейин беш йил ичида солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларни ҳисоблаши ёки уларнинг ҳисобланган суммасини қайта кўриб чиқиши мумкин.

Солиқ тўловчи солиқ даври тугаганидан кейин беш йил ичида солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларнинг ортиқча тўланган суммаларини ҳисобга олишни ёки қайтаришни талаб қилишга ҳақли.

Солиқ мажбурияти бўйича даъво қилиш муддатининг ўтиши фуқаролик қонун ҳужжатларига мувофиқ тўхтатиб турилади, узилади ва тикланади.

2020 йилнинг 1 январидан амалга киритилган янги таҳрирдаги Солиқ кодекси 88-моддасининг биринчи, иккинчи ва тўртинчи қисмларига биноан, солиқ органи ёки бошқа ваколатли орган солиқ текширувини ўтказишга, текширув натижалари бўйича солиқ тўловчига солиқ қарзини узиш тўғрисида талабнома юборишга ёки солиқ тўғрисидаги қонун ҳужжатларига мувофиқ тўланиши лозим бўлган солиқлар миқдорини қайта кўриб чиқишга ҳақли бўлган муддат солиқ мажбурияти бўйича даъво қилиш муддати ҳисобланади.

Агар ушбу Кодексда бошқача қоида белгиланмаган бўлса, солиқ мажбурияти бўйича даъво қилиш муддати, натижаларига кўра солиқ мажбурияти аниқланадиган солиқ даври тугаганидан кейин беш йилни ташкил этади. Агар солиқ мажбуриятининг юзага келиши муайян воқеа ёки ҳаракат билан боғлиқ бўлса, агар ушбу Кодексда бошқача қоида белгиланмаган бўлса, солиқ мажбурияти бўйича даъво қилиш муддати шу воқеа ёки ҳаракат содир бўлган пайтдан эътиборан беш йилни ташкил этади.

Солиқ мажбурияти бўйича даъво қилиш муддатининг ўтиши фуқаролик қонун ҳужжатларига мувофиқ тўхтатиб турилади, узилади ва қайта тикланади.

Биринчи инстанция суди томонидан низо юзасидан ҳал қилув қарори қабул қилиш пайтида амалда бўлган Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг «Иқтисодий судлар томонидан Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодекси Умумий қисмини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида» 2010 йил 18 июндаги 210-сонли қарори 7-бандининг учинчи хатбошисида солиқлар ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича даъво муддатини қўллаш фуқаролик ҳуқуқий муносабатларида қўлланиладиган даъво муддатидан фарқланиши, шунинг учун солиқлар ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича даъво муддатини қўллашда тарафнинг бу ҳақдаги аризаси талаб этилмаслиги, аммо Солиқ кодекси 38-моддасининг учинчи қисмига кўра солиқ мажбурияти бўйича даъво муддатининг ўтиши фуқаролик қонун ҳужжатларига мувофиқ тўхтатиб турилиши, узилиши ва тикланиши мумкинлиги ҳақида тушунтириш берилган.

Иш ҳужжатларидан кўринишича, ДСИнинг даъво аризасида ундирув мол-мулкка қаратиш сўралган 48 175 382,91 сўм (шундан, 41 839 598,32 сўм - нефть маҳсулотлари ўртасидаги фарқ, 4 183 959,83 сўм – СОРЖга ундириладиган 10 % пеня) қарздорлик Адлия вазирлигида 2012 йил 25 июлда 2381-сон билан рўйхатга олинган «Автомобилларга ёнилғи қуйиш шохобчалари томонидан маҳаллий бюджетга нефть маҳсулотларининг чакана нархи билан белгиланган чекланган устамадан ортиқ бўлган харид нархи ўртасидаги тафовутни ҳисоблаб чиқиш ва тўлаш тартиби тўғрисида»ги Низом асосида 2012 йилнинг 1 августига қадар вужудга келган бўлиб, бу ҳақда 2012 йил 1 август куни ДСИ ва жавобгар ўртасида солиштирма-далолатнома имзоланган.

Бироқ, ушбу маблағлар белгиланган муддатда ихтиёрий тўлаб берилмаган, ДСИ эса 2013 йилнинг январь ойидан бошлаб 2019 йилнинг сентябрь ойига қадар мажбурий ундирув чораларини кўрмаган ва фақат 2019 йил 16 сентябрда, яъни 6 йилдан ортиқ вақт (5 йиллик даъво муддати) ўтгач, жавобгарга солиқ қарзини узиш тўғрисида талабнома юборган.

Шунинг учун, яъни ДСИ томонидан мажбурий ундириш чоралари кўрилмаганлиги ҳамда даъво муддати ўтганлиги сабабли биринчи инстанция суди ДСИнинг даъво талабини қаноатлантиришни рад этиши лозим эди.

Бундан кўринадики, биринчи инстанция суди томонидан моддий ҳуқуқ нормаси нотўғри қўлланилган ва бу эса ноқонуний қарор қабул қилишга сабаб бўлган. Кассация инстанцияси суди биринчи инстанция суди томонидан йўл қўйилган хатоликни тузатмасдан, асоссиз ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдирган.

Бундай ҳолатда, судлов ҳайъати назорат шикоятини қаноатлантириш, иш юзасидан қабул қилган биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ва кассация инстанцияси судининг қарорини бекор қилиш ва ДСИнинг даъво аризасини қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида янги қарор қабул қилган.

2003 йилда «Сариосиё деҳқон (озиқ-овқат) бозори» МЧЖ (бундан буён матнда МЧЖ деб юритилади) ташкил қилинган ва унинг таъсис ҳужжатлари вилоят ҳокимлиги Адлия бошқармасининг 2003 йил 27 ноябрдаги 4990-сонли қарори билан рўйхатга олинган. МЧЖнинг таъсис ҳужжатларига кўра, жамият устав фонди 9 891 000 сўмни ташкил қилган ва қуйидагича тақсимланган:

Сариосиё туман ҳокимлиги – 5 044 000 сўм (ёки 51 %);

«Матлуботсавдо» ХАК – 3 462 000 сўм (ёки 35 %);

фуқаро А.Вохидов – 1 385 000 сўм (ёки 14 %).

2009 йилда МЧЖнинг таъсисчилари (иштирокчилари) таркиби ўзгарганлиги сабабли жамият таъсис ҳужжатларига ўзгартиришлар киритилган ва МЧЖнинг таъсис ҳужжатлари вилоят ҳокимлиги Адлия бошқармаси томонидан 2009 йил 7 май куни 499-Г-сон реестр рақам билан қайта рўйхатга олинган. МЧЖнинг ушбу таъсис ҳужжатларига кўра, жамият устав фонди 9 891 000 сўмни ташкил қилган ва қуйидагича тақсимланган:

Сариосиё туман ҳокимлиги – 5 044 000 сўм (ёки 51 %);

фуқаро М.Махкамова – 1 385 000 сўм (ёки 14 %);

фуқаро С.Жабборов – 1 978 300 сўм (ёки 20 %);

фуқаро М.Саидова – 1 483 700 сўм (ёки 15 %).

2019 йил 14 июнь куни жамиятнинг 2018 йилдаги фаолияти якуни бўйича таъсисчиларнинг умумий йиғилиши бўлиб ўтган ва йиғилиш кун тартибига 10 та масала, яъни кузатув кенгашининг ҳисоботи (1-масала), бошқарув раисининг ҳисоботи (2-масала), тафтиш комиссиясининг ҳисоботи (3-масала), аудит хулосасини тасдиқлаш (4-масала), жамият бошқарув раиси К.Исоевнинг ваколат муддатини 1 (бир) йилга узайтириш (5-масала), кузатув кенгаши аъзоларини сайлаш (6-масала), тафтиш комиссиясини қайта сайлаш (7-масала), соф фойда ва дивиденд тақсимотини тасдиқлаш (8-масала), жамиятнинг 2019 йилги бизнес режасини тасдиқлаш (9-масала) ва бошқа ҳар хил масалалар (супермаркет қурилиш сабабли бузилган иншоотларни тиклаш ҳақида)ги (10-масала) масалалар киритилган.

Таъсисчилар умумий йиғилишининг 2-сонли баёнига кўра, кун тартибидаги ўнинчи масаладан ташқари барча масалалар бўйича қуйидаги қарор қабул қилинган:

кузатув кенгашининг 2018 йил фаолияти қониқарли деб топилиб, кузатув кенгаши раислигига Э.Хасанов номзоди сайланган (1-банд);

жамият бошқарув раисининг 2018 йил молиявий хўжалик фаолияти натижалари қониқарли деб топилган (2-банд);

2018 йил якуни бўйича бухгалтерия баланси, молиявий натижалар, (даромад) улуш ҳажми ва тўлов муддати тасдиқланган (3-банд);

тафтиш комиссиясининг ҳисоботи қониқарли деб топилиб, таклиф қилинган номзодлар сайланган (4-банд);

жамиятнинг 2018 йил якуни бўйича молиявий фаолияти тўғрисидаги аудитор хулосаси тасдиқланган ва 2019 йил фаолиятини таҳлил қилиш бўйича «Термиз Аудит» МЧЖ аудиторлик компанияси билан шартнома тузиш белгиланган (5-банд);

жамиятнинг ижроия органига бошқарув раиси лавозимига Комилжон Исоев сайланган (6-банд);

жамият фаолиятининг 2019 йилга мўлжалланган бизнес режаси тасдиқланган (7-банд);

бош савдо мажмуасида МЧЖга етказилган зиённи ҳамда бино ва иншоотларини қайта тиклатиш ёки етказилган зиённи жавобгар ҳисобидан қоплатиш жамият маслаҳатчиси ва ҳуқуқшунос зиммасига юклатилган (8-банд).

МЧЖ таъсисчиси (иштирокчиси) С.Жабборов (бундан буён матнда даъвогар деб юритилади) МЧЖга нисбатан туманлараро иқтисодий судига даъво аризаси билан мурожаат қилиб, МЧЖ таъсисчиларининг 2019 йил 14 июндаги 2-сонли навбатдаги умумий йиғилиш баёнини ҳақиқий эмас деб топишни сўраган. Бунга асос қилиб даъво аризасида кун тартибидаги 5-масала, яъни жамият бошқарув раиси ваколат муддатини 1 йилга узайтириш масаласи бўйича таъсисчилар бир овоздан қаршилик билдириб, янги раҳбар тайинлаш масаласи муҳокама қилинган бўлса-да, йиғилиш баённомасида йиғилишда айтиб ўтилган фикрларга мутлақо тескари ҳолат баён этилганлиги, йиғилишда таъсисчилар билан бирга фақат туман ҳокимлиги вакили Э.Хасанов иштирок этган бўлса-да, баённомада кузатув кенгаши аъзолари Б.Жумаев, А.Рўзиев, ҳокимият вакили М.Шомуродов ва Ж.Маъмуровлар МЧЖ таъсисчиларнинг умумий йиғилишида иштирок этган деб кўрсатилганлиги, кун тартибидаги 10 та масала бўйича таъсисчилар ўз фикрларини билдирган бўлса-да, йиғилиш баёнида барча кўрилган масалаларга таъсисчилар томонидан бирон-бир қаршиликлар бўлмаган деб қайд этилганлигини кўрсатган.

Суднинг ажрими билан туман ҳокимлиги низонинг предметига нисбатан мустақил талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахс сифатида ишга жалб қилинган.

Биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори билан даъво қисман қаноатлантирилиб, жамият иштирокчиларининг 2019 йил 14 июндаги 2-сонли навбатдаги умумий йиғилиш баёнининг бошқарув раиси лавозимига К.Исоевни сайлаш ҳақидаги 6-банди ҳақиқий эмас деб топилган.

Апелляция инстанцияси судининг қарори билан ҳал қилув қарори бекор қилиниб, даъвони қаноатлантиришни рад этиш ҳақида янги қарор қабул қилинган.

«Масъулияти чекланган ҳамда қўшимча масъулиятли жамиятлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни (бундан буён матнда Қонун деб юритилади) 33-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмларига кўра, жамият иштирокчиларининг умумий йиғилишини чақирувчи орган ёки шахслар уни ўтказишдан камида ўттиз кун олдин бу ҳақда жамиятнинг ҳар бир иштирокчисини жамият иштирокчиларининг рўйхатида кўрсатилган манзил бўйича буюртма хат билан ёки жамиятнинг уставида назарда тутилган бошқа усулда хабардор қилиши шарт.

Хабарномада жамият иштирокчиларининг умумий йиғилиши ўтказиладиган вақт ва жой, шунингдек таклиф қилинаётган кун тартиби кўрсатилиши керак.

МЧЖ Низомининг 6.18 ва 6.19-бандларида ҳам шундай тартиб белгиланган.

Қонун 33-моддасининг олтинчи ва еттинчи қисмларига биноан жамият иштирокчиларининг умумий йиғилишига тайёргарлик кўриш чоғида жамият иштирокчиларига тақдим этилиши лозим бўлган ахборот ва материаллар жумласига қуйидагилар киради:

жамиятнинг йиллик ҳисоботи;

жамиятнинг йиллик ҳисоботлари ва йиллик бухгалтерия балансларини текшириш натижалари бўйича жамият тафтиш комиссиясининг (тафтишчисининг) хулосаси;

молиявий ҳисоботларнинг тўғрилиги ва бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби белгиланган талабларга мувофиқлиги тўғрисидаги аудиторлик хулосаси;

жамиятнинг ижро этувчи органларига, жамиятнинг кузатув кенгашига ва жамиятнинг тафтиш комиссиясига (тафтишчилигига) номзод (номзодлар) тўғрисидаги маълумотлар;

жамиятнинг уставида назарда тутилган бошқа ахборот (материаллар).

Агар жамият уставида жамиятнинг иштирокчиларини ахборот ва материаллар билан таништиришнинг бошқача тартиби назарда тутилган бўлмаса, жамият иштирокчиларининг умумий йиғилишини чақирувчи орган ёки шахслар уларга ахборот ва материалларни жамият иштирокчиларининг умумий йиғилишини ўтказиш тўғрисидаги хабарнома билан биргаликда юбориши шарт, кун тартиби ўзгартирилган тақдирда, тегишли ахборот ва материаллар ана шундай ўзгартиш тўғрисидаги хабарнома билан биргаликда юборилади.

МЧЖ Низомининг 6.23-бандига кўра, ушбу Низомнинг 6.22-бандида кўрсатилган ахборот ва материаллар жамият иштирокчиларининг умумий йиғилиши ўтказилишидан олдин 10 кун мобайнида жамият биносида танишиш учун жамиятнинг барча иштирокчиларига тақдим этилиши белгиланган.

Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг «Акциядорлик ва бошқа хўжалик жамиятлари томонидан улар ҳақидаги ахборотни ошкор қилишнинг белгиланган тартиби бузилган ҳолда амалга оширилган (қабул қилинган) битимларни (қарорларни) ҳақиқий эмас деб топишнинг айрим масалалари тўғрисида» 2015 йил 27 ноябрдаги 290-сонли қарорининг 7-бандида ахборотни ошкор қилишнинг белгиланган тартибининг бузилганлиги сабаби билан умумий йиғилишнинг қарорини ҳақиқий эмас деб топиш учун умумий йиғилиш ўтказиш санаси, вақти ва жойи тўғрисида акциядорларга, жамият иштирокчиларига хабар бериш тартибини бузиш асос бўлиши мумкинлиги ҳақида тушунтириш берилган.

Ушбу Пленум қарори 7.2-банди биринчи хатбошисининг «б» кичик бандига кўра, умумий йиғилиш ўтказиш санаси, вақти ва жойи тўғрисида масъулияти чекланган ҳамда қўшимча масъулиятли жамиятлар иштирокчиларига хабар бериш тартибини бузиш деганда:

жамият иштирокчиларининг умумий йиғилишини ўтказишдан камида ўттиз кун олдин жамиятнинг ҳар бир иштирокчиси жамият иштирокчиларининг рўйхатида кўрсатилган манзил бўйича буюртма хат билан ёки жамиятнинг уставида назарда тутилган бошқа усулда хабардор қилинмаганлиги;

хабарномада жамият иштирокчиларининг умумий йиғилиши ўтказиладиган вақт ва жой, шунингдек таклиф қилинаётган кун тартиби кўрсатилмаганлиги;

жамият иштирокчиларининг таклифига биноан жамият иштирокчилари умумий йиғилишининг дастлабки кун тартибига ўзгартишлар киритилган бўлса, жамият иштирокчиларининг умумий йиғилишини чақирувчи орган ёки шахслар умумий йиғилиш ўтказиладиган кундан камида ўн кун олдин кун тартибига киритилган ўзгартишлар ҳақида жамиятнинг барча иштирокчилари хабардор қилинмаганлиги тушунилиши лозим.

Жавобгар томонидан 2019 йил 14 июнь куни бўлиб ўтиши лозим бўлган жамият иштирокчиларининг умумий йиғилишини чақиришда баён этилган қоидаларга риоя қилинмаган. Жумладан, иш ҳужжатларидан кўринишича, жамият (жавобгар) даъвогарга 2019 йил 11 майда юборилган 113-сонли хати билан жамият иштирокчилари (таъсисчилари)нинг 2018 йил якуни бўйича умумий йиғилиши 2019 йил 14 июнь соат 10-00да жамият маъмурий биносида бўлиб ўтиши ҳақида хабар қилинган. Бироқ, ушбу хатни даъвогарга умумий йиғилиш ўтказишдан камида ўттиз кун олдин топширилганлиги ёки буюртма хат билан юборилганлиги ҳақида далил ишда мавжуд эмас.

Бундан ташқари, жавобгарнинг хатида умумий йиғилишга таклиф қилинаётган кун тартиби кўрсатилмаган ва Қонун 33-моддасининг олтинчи қисмида кўрсатилган ҳужжатлар илова қилинмаган.

Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг «Иқтисодий судлар томонидан корпоратив низоларни ҳал этишнинг айрим масалалари тўғрисида қарори» 2014 йил 20 июндаги 262-сонли қарорининг 20.1-бандида жамият иштирокчилари умумий йиғилиши қарори у қонун ҳужжатларига зид бўлган ва (ёки) умумий йиғилиш қонун ҳужжатлари ва жамият уставида белгиланган тартибга риоя этилмаган ҳолда ўтказилган ҳоллардагина, ҳақиқий эмас деб топилиши мумкинлиги ҳақида тушунтириш берилган.

Бироқ, судлар низо юзасидан қарор қабул қилишда Қонун ва МЧЖ низоми талабларига ҳамда Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг 2014 йил 20 июндаги 262-сонли ва 2015 йил 27 ноябрдаги 290-сонли қарорларининг кўрсатмаларига риоя қилмаган, иш учун аҳамиятли ҳолатларни аниқламаган, бу эса иш юзасидан ноқонуний қарор қабул қилинишига олиб келган.

Бундай ҳолатда судлов ҳайъати даъвогарнинг назорат шикоятини қаноатлантириш, иш юзасидан қабул қилинган суд ҳужжатларини бекор қилиб, даъвони қаноатлантириш ҳақида янги қарор қабул қилган.