Ушбу Конвенциянинг иштирокчи-давлатлари,

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Уставида эълон қилинган принципларга мувофиқ, жамият барча аъзоларининг ўзига хос бўлган қадр-қиммати, тенг ва ажралмас ҳуқуқлари ер юзасида эркинлик, адолат ва тинчликни таъминлашнинг асоси эканлиги эътироф этилганини ҳисобга олиб,

Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг халқлари Уставда инсоннинг асосий ҳуқуқларига, инсон шахсининг шаъни ва қадр-қимматига бўлган ўз ишончларини тасдиқлаганликлари ҳамда ижтимоий тараққиёт ва турмуш шароитларини яхшилаш борасида кўмаклашишга аҳд қилганликларини эътиборга олиб,

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси ҳамда инсон ҳуқуқлари тўғрисидаги халқаро ҳужжатларда ҳар бир инсон ирқи, танасининг ранги, жинси, тили, дини, сиёсий ёки бошқа эътиқодлари, миллий ёки ижтимоий келиб чиқиши, мулкий аҳволи, туғилиши ёки бошқа ҳолатлар билан боғлиқ белгиларига кўра ҳар қандай тафовутдан қатъи назар, мазкур ҳужжатларда кўрсатиб қўйилган ҳуқуқ ва эркинликларга эга бўлишини эълон қилганлиги ва розилик билдирганлигини эътироф этиб,

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясида болалар алоҳида ғамхўрлик ва ёрдам ҳуқуқига эгадирлар, деб эълон қилганлигини эслатиб,

жамиятнинг асосий бўғини ҳисобланган оила ва табиий муҳитга унинг барча аъзолари, айниқса, болалар ўсиши ва фаровонлиги учун жамият доирасидаги мажбуриятларни ўз зиммасига тўлиқ оладиган бўлишида зарур ҳимоя ва ёрдам билан таъминланиши лозим эканлигига ишонч ҳосил қилган ҳолда,

боланинг шахси соғлом ва ҳар томонлама уйғунлашган ҳолда камолоти учун у оила ғамхўрлигида, бахт, меҳр-муҳаббат ва онгли тушуниш вазиятида ўсиши зарурлигини эътироф этиб, бола жамиятда мустақил ҳаётга тўла тайёрланиши ва Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Уставида эълон қилинган ғоялар руҳида, айниқса, тинчлик, қадр-қиммат, сабр, эркинлик, тенглик ва бирдамлик руҳида тарбияланиши лозимлигини ҳисобга олиб,

болани мана шундай алоҳида ҳимоя қилиш зарурлиги 1924-йилги Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Женева декларациясида ва 1959 йил 20 ноябрда БМТнинг Бош Ассамблеяси томонидан қабул қилинган Бола ҳуқуқлари декларациясида кўзда тутилганлигини ва Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси, Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактда (23 ва 24-моддаларда), Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактда (10-модда), шунингдек ихтисослашган муассасалар ҳамда болаларнинг фаровонлиги масалалари билан шуғулланувчи халқаро ташкилотларнинг Низомлари ва тегишли ҳужжатларида эътироф этилганлигини эътиборга олиб,

Бола ҳуқуқлари декларациясида кўрсатиб ўтилганидек, «бола, жисмоний ва ақлий жиҳатдан камолотга етишмаган бўлса, махсус муҳофаза ва ғамхўрликка, жумладан, туғилгунча ва туғилгандан кейин тегишли ҳуқуқий ҳимояга муҳтож» эканлигини эътиборга олиб,

Ижтимоий ва ҳуқуқий тамойиллар тўғрисидаги декларациянинг болалар ҳимояси ва фаровонлиги, айниқса, болаларни миллий ва халқаро даражаларда тарбиялашга бериш ҳамда асраб олиш пайтидаги ҳимояси ва фаровонлигига доир қоидаларига, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Вояга етмаган болаларга нисбатан одил судлов юритишга доир минимал стандарт қоидалари («Пекин қоидалари») ҳамда Фавқулодда ҳолатларда ва қуролли можаролар даврида аёллар ва болаларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги декларация қоидаларига таяниб,

жаҳондаги барча мамлакатларда ниҳоятда оғир шароитларда яшаётган болалар борлиги ҳамда улар алоҳида эътиборга муҳтож эканликларини эътироф этиб,

боланинг ҳимоя қилиниши ва уйғун равишда ривожланиши учун ҳар бир халқнинг анъаналари ва маданий қадриятлари муҳим аҳамият касб этишини муносиб тарзда ҳисобга олиб,

ҳар бир мамлакатда, жумладан, ривожланаётган мамлакатларда болаларнинг турмуш шароитларини яхшилаш учун халқаро ҳамкорлик қилишнинг муҳимлигини эътироф этиб,

қуйидагилар ҳақида келишиб олдилар:

Ушбу Конвенциянинг мақсадлари учун 18 ёшга тўлмаган ҳар бир инсон зоти, агар ушбу болага нисбатан қўлланиладиган қонунга кўра у эртароқ вояга етмаган бўлса, бола ҳисобланади.

1. Иштирокчи-давлатлар ўз юрисдикцияси доирасида бўлган ҳар бир бола учун, ҳеч қандай камситишларсиз, ирқи, танасининг ранги, жинси, тили, дини, сиёсий ёки бошқа эътиқодлари, миллий, этник ёки ижтимоий келиб чиқиши, мулкий аҳволи, боланинг соғлиги ва туғилиши, унинг ота-онаси ёки қонуний васийси ёхуд ҳар қандай бошқа ҳолатлардан қатъи назар, ушбу Конвенцияда назарда тутилган барча ҳуқуқларни ҳурмат қиладилар ҳамда уларни таъминлаб берадилар.

2. Иштирокчи-давлатлар бола, унинг ота-онаси, қонуний васийси ёки бошқа оила аъзоларининг қарашлари ёки эътиқодида ўз ифодасини топадиган мақом, фаолият асосида камситиш ёки жазолашнинг барча шаклларидан болани ҳимоя қилишни таъминлаш учун ҳамма зарур чораларни кўрадилар.

1. Болаларга нисбатан барча хатти-ҳаракатларда, улар ижтимоий таъминот масалалари билан шуғулланувчи давлат ёки хусусий муассасалар, судлар, маъмурий ёки қонун чиқарувчи органлар томонидан содир этиладими-йўқми, бундан қатъи назар, боланинг манфаатлари яхшироқ таъминланишига биринчи даражали эътибор берилади.

2. Иштирокчи-давлатлар ўз зиммасига болани, унинг ота-онаси, васийси ёки қонун бўйича унга жавобгар бўлган бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ва мажбуриятларини эътиборга олган ҳолда, фаровонлиги учун зарур бўлган ҳимоя ва ғамхўрлик билан таъминлаш мажбуриятини олади ҳамда ана шу мақсадда барча қонуний ва маъмурий чораларни кўради.

3. Иштирокчи-давлатлар болаларга ғамхўрлик қилиш ёки уларни ҳимоя қилиш учун масъул ҳисобланган муассасалар, хизматлар ва органлар ваколатли органлар томонидан белгилаб қўйилган нормаларга, хусусан, хавфсизлик ва соғлиқни сақлаш соҳасида ҳамда улардаги ходимларнинг сони ва ишга яроқлилиги, шунингдек ваколатли назорат олиб бориши нуқтаи назаридан жавоб беришларини таъминлайди.

Иштирокчи-давлатлар ушбу Конвенцияда эътироф этилган ҳуқуқларни амалга ошириш учун барча зарур қонуний, маъмурий ва бошқа чораларни кўради. Иштирокчи-давлатлар бундай чораларни иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқларга нисбатан ўзларида мавжуд имкониятларнинг энг юқори доирасида ҳамда зарур бўлган ҳолларда, халқаро ҳамкорлик доирасида кўради.

Иштирокчи-давлатлар ота-онанинг ва тегишли ҳолатларда кенгайтирилган оила аъзолари ёки маҳаллий урф-одатларда кўзда тутилганидек, жамоанинг васийлар ёки қонун бўйича бола тарбияси учун жавобгар бўлган бошқа шахсларнинг ушбу Конвенцияда эътироф этилган ҳуқуқларни амалга оширишда муносиб даражада болани бошқариш ва унга раҳбарлик қилиш ҳамда бу ишни боланинг ривожланаётган қобилиятларига мувофиқ бажаришдаги масъулияти, ҳуқуқ ва мажбуриятларини ҳурмат қиладилар.

1. Иштирокчи-давлатлар ҳар бир бола яшаш учун ажралмас ҳуқуққа эга эканлигини эътироф этадилар.

2. Иштирокчи-давлатлар боланинг омон яшаши ва соғлом ривожланиши учун энг юқори даражада имконият яратадилар.

1. Бола туғилган заҳоти рўйхатга олинади ҳамда туғилган дақиқасидан бошлаб исм ва фуқароликни олиш ҳуқуқига эга, шунингдек иложи борича, ота-онасини билиш ва уларнинг ғамхўрлик қилишлари ҳуқуқига эга.

2. Иштирокчи-давлатлар бундай ҳуқуқларни ўзларининг миллий қонунчилигига мувофиқ амалга оширилишини ҳамда бу соҳадаги тегишли халқаро ҳужжатларга асосан ўзларининг мажбуриятлари, хусусан, агар бола бошқа фуқароликка эга бўлмаган тақдирда бажарилишини таъминлайдилар.

1. Иштирокчи-давлатлар қонунда назарда тутилганидек, боланинг ўзига хос хусусиятлари, жумладан, фуқаролиги, исми ва оилавий алоқаларини сақлаб қолиш ҳуқуқини ҳурмат қилиш, қонунга хилоф равишда аралашувга йўл қўймаслик мажбуриятини оладилар.

2. Агар бола ўзига хослик элементларининг бир қисми ёки барчасидан ноқонуний тарзда маҳрум этилган бўлса, иштирокчи-давлатлар унинг бу хусусиятлари тезроқ тикланиши учун зарур ёрдам ва ҳимояни таъминлайди.

1. Иштирокчи-давлатлар бола ўз ота-онасидан уларнинг хоҳишларига зид равишда айрилиб қолмаслигини таъминлайдилар, ваколатли органлар суд қарорига кўра, қўлланилган қонун ва тартиб-таомилларга мувофиқ бундай айрилиш боланинг энг яхши манфаатлари йўлида зарурлигини аниқлаган ҳолатлар бундан мустасно. Бундай ажрим, масалан, ота-оналар болага шафқатсиз муносабатда бўлган ёки у тўғрисида ғамхўрлик қилмаган ёхуд ота-оналар алоҳида яшаётган ва боланинг яшаш жойига нисбатан қарор қабул қилиши керак бўлган у ёки бу аниқ ҳолатда зарур бўлиши мумкин.

2. Ушбу модданинг 1-бандига мувофиқ ҳолда ишни ҳар қандай шароитда кўриб чиқиш жараёнида барча манфаатдор томонларга муҳокамада қатнашиш ва ўз нуқтаи назарини баён қилиш имконияти берилади.

3. Иштирокчи-давлатлар ота-онасининг биттаси ёки ҳар иккаласидан ҳам айрилган боланинг улар билан мунтазам шахсий муносабатлар ва тўғридан-тўғри алоқалар боғлаб туриш ҳуқуқини ҳурмат қиладилар, бундай муносабатлар боланинг энг яхши манфаатларига зид келадиган ҳолатлар бундан мустасно.

4. Иштирокчи-давлат томонидан қабул қилинган бирор-бир қарор, масалан, ҳибсга олиш, қамаш, сургун қилиш, депортация ёки ота-онадан биттаси ёхуд иккаласининг ҳам ёки боланинг ўлими (ана шу шахс давлат ихтиёрида бўлган пайтда ҳар қандай сабабга кўра рўй берган ўлим ҳам шунга киради) туфайли содир бўлган бўлса, иштирокчи-давлат ота-онага, болага ёки, агар зарурат туғилса, оиланинг бошқа аъзосига уларнинг илтимосига биноан оиланинг йўқолган аъзоси (аъзолари яшаб турган жой) ҳақида, агар бу боланинг фаровонлигига зиён келтирмайдиган бўлса, зарур ахборотни етказиб беради. Иштирокчи-давлатлар бундай илтимосни қондириш ўз-ўзидан тегишли шахс (шахслар) учун нохуш оқибатларга олиб келмаслигини таъминлайдилар.

1. 9-модданинг 1-банди бўйича иштирокчи-давлатларнинг мажбуриятига мувофиқ бола ёки унинг ота-онаси оилани бирлаштириш мақсадида иштирокчи-давлатга кириш ёхуд ундан чиқиш учун берган ариза иштирокчи-давлатлар томонидан ижобий, инсонпарварлик ва тезкорлик билан кўриб чиқилиши керак. Иштирокчи-давлатлар бундай илтимослар аризачилар ва уларнинг оила аъзолари учун нохуш оқибатлар келтириб чиқармаслигини таъминлайди.

2. Ота-онаси турли давлатларда яшаётган бола алоҳида ҳолатлардан ташқари, ота-онанинг ҳар иккаласи билан мунтазам равишда шахсий муносабатлар ва тўғридан-тўғри алоқалар боғлаб туриш ҳуқуқига эга. Ана шу мақсадда 9-модданинг 2-банди бўйича иштирокчи-давлатларнинг мажбуриятларига мувофиқ иштирокчи-давлатлар боланинг ва ота-онасининг ҳар қандай мамлакатни тарк этиш, жумладан, ўз мамлакатини ташлаб кетиш ва унга қайтиб келиш ҳуқуқини ҳурмат қилади. Ҳар қандай мамлакатни тарк этиш ҳуқуқига нисбатан қонунда белгилаб қўйилган ва давлат хавфсизлигини, жамоат тартибини (ordre public), аҳолининг соғлиғи ва маънавияти ҳамда бошқа шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини сақлаш учун зарур ҳисобланган, ушбу Конвенцияда эътироф этилган бошқа ҳуқуқларга мос тушадиган чеклашларгина амалда бўлади.

1. Иштирокчи-давлатлар болаларнинг ғайриқонуний равишда кўчирилишига ва чет элдан қайтмаслигига қарши кураш олиб бориш учун чора-тадбирлар кўрадилар.

2. Ушбу мақсадда иштирокчи-давлатлар икки томонлама ёки кўп томонлама битимлар тузилишига ёхуд амалдаги битимларга қўшилишга кўмаклашадилар.

1. Иштирокчи-давлатлар ўз қарашларини шакллантиришга қодир болага шу қарашларни болага тааллуқли барча масалалар бўйича эркин ифода этиш ҳуқуқини таъминлайдилар, зеро боланинг ёши ва етуклигига мувофиқ, унинг қарашларига муносиб даражада эътибор берилади.

2. Ушбу мақсадда болага, хусусан, болага таъсир кўрсатадиган ҳар қандай суд ёки маъмурий муҳокамада бевосита ёхуд вакил ёки тегишли орган орқали миллий қонунчиликнинг процессуал нормаларида назарда тутилган тартибда эшитилиш имконияти берилади.

1. Бола ўз фикрини эркин ифодалаш ҳуқуқига эга: бу ҳуқуқ ҳар қандай турдаги ахборот ва ғояларни чегарасидан қатъи назар, оғзаки, ёзма ёки босма шаклда, санъат асари кўринишида ёки боланинг танловига кўра бошқа воситалар ёрдамида излаш, олиш ва узатиш эркинлигини ўз ичига олади.

2. Бундай ҳуқуқнинг амалга оширилиши баъзи чеклашларга дуч келиши мумкин, бироқ бундай чеклашлар фақат қонунда назарда тутилган ва зарур бўлган чеклашлар бўлиши мумкин, булар қуйидагилар учун:

а) бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ва обрўсини ҳурмат қилиш учун;

б) давлат хавфсизлиги ёки жамоат тартибини (ordre public) ёхуд аҳолининг соғлиғи ёки маънавиятини муҳофаза қилиш учун.

1. Иштирокчи-давлатлар боланинг фикрлаш, виждон ва дин эркинлиги ҳуқуқини ҳурмат қиладилар.

2. Иштирокчи-давлатлар ота-онанинг ҳамда тегишли ҳолатларда қонуний васийларнинг болага унинг ривожланаётган қобилиятларига мувофиқ келадиган усул орқали бола ҳуқуқини амалга оширишда раҳбарлик қилиш ҳуқуқи ва мажбуриятларини ҳурмат қиладилар.

3. Ўз дини ёки эътиқодига амал қилиш эркинлиги фақат қонунда белгиланган ҳамда давлат хавфсизлиги, жамоат тартиби, аҳолининг маънавияти ва соғлиғини муҳофаза қилиш ёки бошқа шахсларнинг асосий ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш учун зарур бўлган чеклашларга дуч келиши мумкин.

1. Иштирокчи-давлатлар боланинг уюшмалар ва тинч йиғилишлар эркинлигига бўлган ҳуқуқини эътироф этадилар.

2. Ушбу ҳуқуқнинг амалга оширилишига нисбатан қонунга мувофиқ қўлланиладиган ва демократик жамиятда давлат хавфсизлиги ёки жамият хавфсизлиги, жамоат тартиби (ordre public) манфаатлари йўлида, аҳолининг соғлиғи ёки маънавиятини сақлаш, бошқа шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш учун зарур бўлган чеклашлардан ташқари, бирор-бир чеклашлар қўлланилмайди.

1. Ҳеч бир бола унинг шахсий ҳаёт, оилавий ҳаёт, уй-жой дахлсизлиги ёки ёзишмалар махфийлигига бўлган ҳуқуқининг амалга оширилишига ўзбошимчалик билан ёки қонунга зид равишда аралашиш ёхуд унинг шаъни ва обрўсига ғайриқонуний тажовуз қилиш объекти бўлиши мумкин эмас.

2. Бола ана шундай аралашишлар ёки тажовуз қилишлардан қонун билан ҳимоя қилиниш ҳуқуқига эга.

Иштирокчи-давлатлар оммавий ахборот воситаларининг муҳим ролини эътироф этадилар ҳамда боланинг турли миллий ва халқаро манбалардан олинган ахборотлар ҳамда материаллари, айниқса, ижтимоий, маънавий ва ахлоқий фаровонликка, шунингдек боланинг соғлом, жисмоний ва руҳий ривожланишига кўмаклашишга қаратилган ахборотлар ва материаллардан фойдаланиш имкониятини таъминлайди. Шу мақсадда иштирокчи-давлатлар:

а) оммавий ахборот воситаларининг ижтимоий ва маданий йўналишдаги ҳамда 29-модда руҳидаги бола учун фойдали ахборот ва материалларни тарқатишини рағбатлантирадилар;

б) турли хил маданий, миллий ва халқаро манбалардан бундай ахборот ва материалларни тайёрлаш, айирбошлаш ҳамда тарқатиш соҳасидаги халқаро ҳамкорликни рағбатлантирадилар;

с) болалар адабиётини нашр этиш ва тарқатишни рағбатлантирадилар;

д) оммавий ахборот воситаларининг қандайдир озчиликни ташкил қилувчи гуруҳ ёки туб аҳолига мансуб боланинг тил эҳтиёжларига алоҳида эътибор беришни рағбатлантирадилар;

э) 13 ва 18-моддаларни ҳисобга олган ҳолда боланинг фаровонлигига зарар етказадиган ахборот ва материаллардан уни ҳимоя қилишнинг тегишли принципларини ишлаб чиқишни рағбатлантирадилар.

1. Иштирокчи-давлатлар бола тарбияси ва ривожланиши учун ота-онанинг умумий ва бир хил жавобгарлиги тамойилининг эътироф этилишини таъминлашга қаратилган барча мумкин бўлган саъй-ҳаракатларни амалга оширадилар. Ота-она ёки тегишли ҳолатларда қонуний васийлар боланинг тарбияси ва ривожланиши учун асосий жавобгар бўладилар. Боланинг энг яхши манфаатлари уларнинг асосий ғамхўрлиги предмети ҳисобланади.

2. Иштирокчи-давлатлар ушбу Конвенцияда баён қилинган ҳуқуқларнинг амалга оширилишини кафолатлаш ва унга кўмаклашиш мақсадида ота-она ва қонуний васийларга бола тарбияси бўйича мажбуриятларини бажаришларига тегишли ёрдам кўрсатадилар ҳамда болалар муассасалари тармоғининг ривожланишини таъминлайдилар.

3. Иштирокчи-давлатлар ота-онаси ишлайдиган болалар учун мўлжалланган хизматлар ҳамда болалар парвариш қилинадиган муассасалардан уларнинг фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлишларини таъминлаш учун барча зарур чораларни кўрадилар.

1. Иштирокчи-давлатлар болани ота-она, қонуний васийлар ёки болага ғамхўрлик қилувчи ҳар қандай бошқа шахс томонидан жисмоний ёки руҳий зўравонлик, ҳақоратлаш ёки суиистеъмоллик, ғамхўрлик кўрсатмаслик ёки эътиборсизлик, қўпол муомала ёки эксплуатация қилиш, жумладан, жинсий зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш мақсадида ҳамма зарур қонуний, маъмурий, ижтимоий ва маърифий чора-тадбирларни кўради.

2. Бундай ҳимоя чоралари, керак бўлганда, бола ва унга ғамхўрлик қилаётган шахсларга зарур қўллаб-қувватлашни тақдим этиш мақсадида ижтимоий дастурлар ишлаб чиқиш учун, шунингдек бола билан юқорида кўрсатилганидек шафқатсизларча муносабатда бўлиш ҳоллари муносабати билан огоҳлантириш ва аниқлаш, хабар бериш, кўриб чиқиш, тергов қилиш, даволашга юбориш ва шундан кейинги чораларнинг бошқа шаклларини амалга ошириш, жумладан, зарур бўлганда, суд ишини бошлаш учун самарали тартиб-таомилларни ўз ичига олади.

1. Ўзининг оила ғамхўрлигидан вақтинча ёки доимий маҳрум бўлган ёки ўзининг энг яхши манфаатлари йўлида бундай ғамхўрликда қола олмайдиган бола давлат томонидан кўрсатиладиган алоҳида ҳимоя ва ёрдамни олиш ҳуқуқига эгадир.

2. Иштирокчи-давлатлар ўз миллий қонунларига мувофиқ болани парвариш қилишнинг алмаштирилишини таъминлайдилар.

3. Болани бундай парваришлаш, жумладан, ислом шариати бўйича «кафолат»га тарбияга беришни, асраб олишни ёки зарурат бўлганда, болалар боқиладиган тегишли муассасаларга жойлаштиришни ўз ичига олади. Парваришни алмаштириш турлари кўриб чиқилаётганда бола тарбиясидаги ворисликнинг мақсадга мувофиқлиги ҳамда унинг этник келиб чиқиши, диний ва маданий мансублиги, она тили етарли даражада ҳисобга олиниши лозим.

Бола асраб олиш тизимининг мавжудлигини эътироф этган ёки ҳал қиладиган иштирокчи-давлатлар боланинг энг яхши манфаатлари биринчи навбатда ҳисобга олинишини таъминлайдилар, улар:

а) болани асраб олиш фақат қўлланиладиган қонун ва тартиб-таомилларга мувофиқ ҳамда барча ишга тааллуқли ва ишончли ахборот асосида боланинг ота-она, қариндошлар ва қонуний васийларига нисбатан мақомига қараб, агар талаб этилса, манфаатдор шахслар зарур бўлиши мумкин бўлган маслаҳат асосида асраб олиш учун ўзларининг онгли розиликларини беришларини аниқлайдиган ваколатли ҳокимликлар томонидан ҳал этилишини таъминлайдилар;

б) бошқа мамлакатда болани асраб олиш, агар болани тарбияга топшириш ёки унинг тарбиясини таъминлай оладиган ёхуд асраб оладиган оилага жойлаштириш мумкин бўлмаса, агар болани келиб чиқиши мамлакатида бирон бир муносиб парвариш билан таъминлашнинг иложи бўлмаса, болани парвариш қилишнинг муқобил усули сифатида қаралиши мумкинлигини эътироф этадилар;

с) бола бошқа мамлакатда асраб олинган тақдирда худди мамлакат ичкарисида болани асраб олишга нисбатан қўлланиладиган кафолат ва нормалар бир хил қўлланилишини таъминлайдилар;

д) бола бошқа мамлакатда асраб олинган тақдирда боланинг жойлаштирилиши шу иш билан боғлиқ шахсларга ўзини оқламаган молиявий фойда келтирмаслигини таъминлаш учун зарур чораларни кўрадилар;

э) зарур ҳолатларда ушбу модданинг мақсадларига икки томонлама ва кўп томонлама шартлашувлар ёки битимлар тузиш йўли билан эришишга кўмаклашадилар ҳамда шу асосда боланинг бошқа мамлакатда жойлашуви ваколатли ҳокимиятлар ёки органлар томонидан амалга оширилишини таъминлашга интиладилар.

1. Иштирокчи-давлатлар қочоқ мақомини олишни истаган ёки қочоқ ҳисобланган болани қўлланиладиган халқаро ёки ички ҳуқуқ ва тартиб-таомилларга мувофиқ ҳам унга ҳамроҳ бўлаётган ва бўлмаётган ота-онаси ёки ҳар қандай бошқа шахсга ушбу Конвенцияда ва инсон ҳуқуқлари бўйича бошқа халқаро ҳужжатларда ёки кўрсатиб ўтилган давлатлар иштирокчилари ҳисобланган инсонпарварлик ҳужжатларида баён қилинган қўлланиладиган ҳуқуқлардан фойдаланишда тегишли ҳимоя ва инсонпарварлик ёрдам билан таъминлаш учун зарур чораларни кўрадилар.

2. Ушбу мақсадда иштирокчи-давлатлар, ўзлари зарур деб топган ҳолатларда, бундай болани ҳимоя қилиш, унга ёрдам кўрсатиш ҳамда ҳар қандай қочоқ боланинг ота-онаси ёки оиласининг бошқа аъзоларини излашда, унинг ўз оиласига қўшилиши учун зарур бўлган ахборотни олиш бўйича Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ва бошқа ваколатли ҳукуматлараро ташкилотлар ёки Бирлашган Миллатлар Ташкилоти билан ҳамкорлик қилаётган нодавлат ташкилотларининг ҳар қандай саъй-ҳаракатларига кўмаклашадилар. Ота-онаси ёки оиласининг бошқа аъзоларини топиб бўлмаган ҳолатларда бу болага, ушбу Конвенцияда назарда тутилганидек бирор-бир сабабга кўра ўзининг оилавий қуршовидан доимий ёки вақтинча маҳрум бўлган ҳар қандай бошқа болага кўрсатиладигани каби ҳимоя тақдим этилади.

1. Иштирокчи-давлатлар ақлий ёки жисмоний жиҳатдан норасо бола ўзининг қадр-қимматини таъминлайдиган, ўзига ишонч туғдирадиган ва унинг жамият ҳаётидаги фаол иштирокини енгиллаштирадиган шароитларда тўлақонли ҳамда муносиб тарзда яшаши лозимлигини эътироф этадилар.

2. Иштирокчи-давлатлар норасо боланинг унга нисбатан алоҳида ғамхўрлик кўрсатилиши ҳуқуқига эга эканлигини эътироф этадилар ҳамда имкониятлар мавжуд бўлган тақдирда, ёрдам сўраб илтимос қилинган бўлса ва боланинг аҳволига, унинг ота-онаси ва бола тўғрисида ғамхўрлик қилаётган бошқа шахсларнинг мавқеига мос келадиган ёрдамни, уни олиш ҳуқуқига эга бўлган болага ва унга ғамхўрлик қилиш учун жавобгар бўлганларга бундай ёрдамнинг тақдим этилишини рағбатлантирадилар ва таъминлайдилар.

3. Норасо боланинг алоҳида эҳтиёжлари эътироф этилиб, ёрдам ушбу модданинг 2-бандига мувофиқ боланинг ота-онаси ёки унга ғамхўрликни амалга ошираётган бошқа шахсларнинг молиявий имкониятларини ҳисобга олган ҳолда, имкон қадар бепул берилади ҳамда бундай ёрдам норасо бола таълим, касбий тайёргарлик, тиббий хизмат, соғлиқни тиклаш, меҳнат фаолиятига тайёргарлик кўриш соҳасидаги хизматлардан ва дам олиш воситаларидан самарали фойдаланишни таъминлашни мақсад қилган, бу эса, болани, иложи борича тўлиқ ижтимоий ҳаётга жалб этиш ва унинг шахсиятининг ривожланиши, жумладан, боланинг маданий ва маънавий ривожланишига олиб келади.

4. Иштирокчи-давлатлар халқаро ҳамкорлик руҳида норасо болаларнинг соғлиғини сақлаш профилактикаси, тиббий, руҳий ва функционал даволаниши соҳасидаги тегишли ахборотнинг айирбошланишига, хусусан, реабилитация усуллари, умумий таълим ва касбий тайёргарлик тўғрисидаги ахборотни тарқатишга, шунингдек иштирокчи-давлатлар ўзларининг бу соҳадаги имкониятлари ва билимларини яхшилаш ҳамда тажрибаларини кенгайтириш имконини бериш учун ушбу ахборотлардан фойдаланишга кўмаклашадилар. Шу муносабат билан ривожланаётган мамлакатларнинг эҳтиёжларига алоҳида эътибор қаратилиши керак.

1. Иштирокчи-давлатлар боланинг соғлиқни сақлаш тизимининг такомиллашган хизматларидан, касалликларни даволаш ва саломатликни тиклаш воситаларидан фойдаланиш ҳуқуқини эътироф этадилар.

Иштирокчи-давлатлар ҳеч бир бола соғлиқни сақлаш тизимининг бундай хизматларидан фойдаланиш ҳуқуқидан маҳрум қилинмаслигини таъминлашга интилади.

2. Иштирокчи-давлатлар ушбу ҳуқуқнинг тўлиқ амалга ошишига эришадилар, хусусан, қуйидагилар учун зарур чораларни кўрадилар:

а) чақалоқлар ва болалар ўлими даражасини камайтириш;

б) бирламчи тиббий-санитария ёрдамини ривожлантиришга биринчи даражали эътибор берилиши билан ҳамма болаларга зарур тиббий ёрдам бериш ва соғлиғини муҳофаза қилишни таъминлаш;

с) бошқа усуллар қаторида қулай технологияни қўллаш ҳамда атроф-муҳитнинг ифлосланиш хавфи ва хатарни эътиборга олган ҳолда етарли миқдорда тўйимли озиқ-овқат ва тоза ичимлик суви етказиб бериш йўли билан бирламчи тиббий-санитария ёрдами доирасида касалликлар ва тўйиб овқатланмасликка қарши курашиш;

д) оналарга туғишдан олдин ва туғруқдан кейинги даврда соғлиғини сақлаш бўйича тегишли хизматларни тақдим этиш;

э) жамиятнинг барча табақаларини, хусусан, ота-оналар ва болаларни, болаларнинг соғлиғи ва овқатланиши, кўкрак сути билан боқишнинг афзалликлари, гигиена, бола яшаётган муҳит санитарияси ва бахтсиз ҳодисаларнинг олдини олиш, шунингдек уларнинг таълим олиш имконияти ва бундай билимлардан фойдаланишни қўллаб-қувватлаш тўғрисида хабардорлигини таъминлаш;

ф) профилактик тиббий ёрдам ва оила ҳажмини режалаштириш соҳасидаги маърифий ишлар ва хизматларни ривожлантириш.

3. Иштирокчи-давлатлар болаларнинг соғлиғига салбий таъсир кўрсатадиган анъанавий амалиётга барҳам бериш мақсадида ҳар қандай самарали ва зарур чораларни кўрадилар.

4. Иштирокчи-давлатлар ушбу моддада эътироф этилган ҳуқуқларнинг тўла амалга ошишига аста-секин эришиш мақсадида халқаро ҳамкорликни рағбатлантириш ва уни ривожлантириш мажбуриятини оладилар. Шу муносабат билан ривожланаётган мамлакатларнинг эҳтиёжларига алоҳида эътибор берилиши керак.

Иштирокчи-давлатлар ваколатли органлар томонидан ҳомийликка олинган боланинг, уни парвариш қилиш, ҳимоя қилиш ёки жисмоний ёхуд руҳий даволаш, болага тақдим этиладиган даволашни вақтинча баҳолаш ҳуқуқини ҳамда бола тўғрисида бундай ғамхўрлик қилиш билан боғлиқ барча бошқа шарт-шароитларни эътироф этадилар.

1. Иштирокчи-давлатлар ҳар бир боланинг ижтимоий таъминот имтиёзларидан, жумладан, ижтимоий суғуртадан фойдаланиш ҳуқуқини эътироф этадилар ҳамда бу ҳуқуқ ўзларининг миллий қонунчилигига мувофиқ тўлиқ амалга ошишига эришиш учун зарур чораларни кўрадилар.

2. Бу имтиёзлар заруратга қараб боланинг ҳамда болани боқиш масъулиятини зиммасига олган шахсларнинг мавжуд ресурслари ва имкониятларини, шунингдек бола томонидан ёки унинг номидан имтиёзларни олиш билан боғлиқ ҳар қандай мулоҳазаларни ҳисобга олган ҳолда тақдим этилади.

1. Иштирокчи-давлатлар ҳар бир боланинг жисмоний, ақлий, маънавий, ахлоқий ва ижтимоий ривожланиши учун зарур турмуш даражасига эга бўлиш ҳуқуқини эътироф этадилар.

2. Ота-она ёки болани тарбиялаётган бошқа шахслар ўз қобилиятлари ва молиявий имкониятлари доирасида боланинг ривожланиши учун зарур бўлган турмуш шароитини таъминлашга асосий жавобгардир.

3. Иштирокчи-давлатлар миллий шарт-шароитларга мувофиқ ва ўз имкониятлари доирасида бу ҳуқуқнинг амалга ошишида ота-она ва болани тарбиялаётган бошқа шахсларга ёрдам кўрсатиш юзасидан зарур чораларни кўрадилар ҳамда зарур бўлган ҳолларда моддий ёрдам берадилар ва, айниқса, озиқ-овқат, кийим-кечак ва уй-жой билан таъминлаш борасидаги дастурни қўллаб-қувватлайдилар.

4. Иштирокчи-давлатлар ота-она ёки бола учун молиявий жавобгар бўлган бошқа шахслар томонидан болани боқишни иштирокчи-давлат ичидаги каби хорижда ҳам тикланишини таъминлаш учун барча зарур чораларни кўрадилар. Хусусан, агар бола учун молиявий жавобгар бўлган шахс ва бола турли давлатларда яшаётган бўлсалар, иштирокчи-давлатлар халқаро битимларга қўшилишга ёки бундай битимларни тузишга, шунингдек бошқа тегишли келишувларга эришишга кўмаклашадилар.

1. Иштирокчи-давлатлар боланинг илм олиш ҳуқуқини эътироф этадилар ҳамда бу ҳуқуқнинг тенг имкониятлар асосида амалга ошишига аста-секин эришиш мақсадида улар, хусусан:

а) бепул ва мажбурий бошланғич таълимни жорий этадилар;

б) ҳам умумий, ҳам касб-ҳунар бўйича ўрта таълимнинг турли шакллари ривожланишини рағбатлантирадилар, бундай таълим ҳамма болалар учун очиқлигини таъминлайдилар ҳамда бепул таълимни жорий этиш ва зарур бўлган ҳолларда, молиявий ёрдам кўрсатиш сингари зарур чора-тадбирларни кўрадилар;

с) барча зарур воситалар ёрдамида ҳар бир боланинг қобилияти асосида олий маълумот олиш имкониятини таъминлайдилар;

д) барча болалар учун таълим ва касбий тайёргарлик соҳасида ахборот ҳамда материаллар билан танишиш имкониятини таъминлайдилар;

э) мактабга мунтазам боришга кўмаклашиш ҳамда мактабни ташлаб кетадиган ўқувчилар сонининг камайиши бўйича чоралар кўрадилар.

2. Иштирокчи-давлатлар мактаб интизоми боланинг инсонийлик қадр-қимматини ҳурмат қилишни акс эттирувчи усуллар ёрдамида ва ушбу Конвенцияга мувофиқ қўллаб-қувватланишини таъминлаш учун барча зарур чораларни кўрадилар.

3. Иштирокчи-давлатлар таълимга тааллуқли масалалар бўйича, хусусан, бутун дунёда жоҳиллик ва саводсизликка барҳам беришга ёрдам берадиган ҳамда илмий-техникавий билимлар ва ўқитишнинг замонавий усулларидан фойдаланишни енгиллаштириш мақсадида халқаро ҳамкорликни рағбатлантирадилар ва ривожлантирадилар. Шу муносабат билан ривожланаётган мамлакатларнинг эҳтиёжларига алоҳида эътибор берилиши керак.

1. Иштирокчи-давлатлар болага бериладиган таълим қуйидагиларга йўналтирилиши кераклигига розилик билдирадилар:

а) боланинг шахси, истеъдоди, ақлий ва жисмоний қобилиятлари энг тўла ҳажмда ривожланиши;

б) инсон ҳуқуқлари ва асосий эркинликларига, шунингдек Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Низомида эълон қилинган принципларга ҳурматни тарбиялаш;

с) боланинг ота-онага, унинг маданий ўзига хослиги, тил ва қадриятларга, бола яшаётган мамлакатнинг, унинг келиб чиқиши мамлакатининг миллий қадриятларига, унинг ўзиникидан фарқ қиладиган цивилизацияларга ҳурматни тарбиялаш;

д) болани эркин жамиятда тушуниш, тинчлик, сабр-тоқатли бўлиш, эркаклар ва хотин-қизларнинг тенглиги ҳамда барча халқлар, этник, миллий ва диний гуруҳлар, шунингдек туб аҳоли орасидан бўлган шахслар ўртасида дўстлик руҳида онгли ҳаётга тайёрлаш;

э) атрофдаги табиатга ҳурматни тарбиялаш.

2. Ушбу модданинг ёки 28-модданинг ҳеч қайси банди алоҳида шахслар ва органларнинг ўқув муассасаларини ташкил этиш ва уларга ушбу модданинг 1-бандида баён этилган принципларга доимий риоя қилиши шарти билан раҳбарлик қилиши ҳамда бундай ўқув муассасаларида бериладиган таълим давлат томонидан ўрнатилган минимал меъёрларга жавоб бериши тўғрисидаги талабини бажариш, уларнинг эркинлигини чеклаш сифатида талқин қилинмайди.

Этник, диний ёки тил жиҳатдан озчиликни ташкил қилувчи ёхуд туб аҳолига мансуб шахслар яшайдиган давлатларда ана шундай озчилик ёки туб аҳолига мансуб боланинг мазкур гуруҳнинг бошқа аъзолари билан биргаликда ўз маданиятидан фойдаланиш, ўз динига эътиқод қилиш ва унинг расм-русумларини бажариш, шунингдек она тилидан фойдаланиш ҳуқуқи рад этилмаслиги лозим.

1. Иштирокчи-давлатлар боланинг дам олиш ва бўш вақтини ўтказиш ҳуқуқини, ўзининг ёшига мос келадиган ўйинлар ва кўнгилочар тадбирларда иштирок этиш, маданий ҳаётда эркин қатнашиш, санъат билан шуғулланиш ҳуқуқини эътироф этадилар.

2. Иштирокчи-давлатлар боланинг маданий ва ижодий ҳаётда ҳар томонлама қатнашиш ҳуқуқини ҳурмат қиладилар, рағбатлантирадилар ҳамда маданий ва ижодий фаолият, бўш вақтни ўтказиш ва дам олиш учун тегишли тенг имкониятлар яратиб берилишига кўмаклашадилар.

1. Иштирокчи-давлатлар боланинг иқтисодий эксплуатациядан ҳамда унинг соғлиғи учун хавф-хатар етказиши мумкин бўлган ёки таълим олишига тўсқинлик қиладиган ёхуд соғлиғи, жисмоний, ақлий, маънавий, ахлоқий ва ижтимоий ривожланишига зарар келтирадиган ҳар қандай ишлардан ҳимоя қилиниш ҳуқуқини эътироф этадилар.

2. Иштирокчи-давлатлар ушбу модданинг амалга оширилишини таъминлаш учун қонуний, маъмурий ва ижтимоий, шунингдек таълим соҳасидаги чора-тадбирларни кўрадилар. Ушбу мақсадларда, бошқа халқаро ҳужжатларнинг тегишли қоидаларига амал қилган ҳолда, иштирокчи-давлатлар, жумладан:

а) ишга қабул қилиш учун энг кичик ёш ёки энг кичик ёшларни белгилайдилар;

б) иш кунининг давомийлиги ва меҳнат шароити тўғрисидаги зарур талабларни аниқлайдилар;

с) ушбу модданинг самарали амалга оширилишини таъминлаш учун жазонинг тегишли турлари ёки бошқа санкцияларни назарда тутадилар.

Иштирокчи-давлатлар болаларни тегишли халқаро шартномаларда белгиланганидек, гиёҳвандлик ва психотроп моддаларини ноқонуний истеъмол қилишдан ҳимоя қилиш учун барча зарур чораларни, жумладан, қонунчилик, маъмурий ва ижтимоий, шунингдек таълим соҳасидаги чораларни ҳамда бундай моддаларни ғайриқонуний равишда ишлаб чиқаришда ва уларни сотишда болалардан фойдаланишга йўл қўймаслик чораларини кўрадилар.

Иштирокчи-давлатлар болани жинсий эксплуатация ва жинсий бузишнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш мажбуриятини оладилар. Шу мақсадларда иштирокчи-давлатлар, хусусан, миллий, икки томонлама ва кўп томонлама даражаларда қуйидагиларнинг олдини олиш учун ҳамма зарур чораларни кўрадилар:

а) болани ҳар қандай ғайриқонуний жинсий фаолиятга тортиш ва мажбурлаш;

б) фоҳишалик ёки ғайриқонуний бошқа жинсий амалиётда болаларни эксплуатация қилиш мақсадларида фойдаланиш;

с) порнография ва порнография материалларини тайёрлашда болаларни эксплуатация қилиш мақсадларида фойдаланиш.

Иштирокчи-давлатлар болаларни ўғирлаш, болалар савдоси ёки уларни ҳар қандай мақсадларда ва ҳар қандай шаклларда контрабанда қилишнинг олдини олиш учун миллий, икки томонлама ва кўп томонлама даражаларда барча зарур чораларни кўрадилар.

Иштирокчи-давлатлар болани унинг фаровонлигининг ҳар қандай жиҳатига зарар етказадиган эксплуатациянинг барча бошқа шаклларидан ҳимоя қиладилар.

Иштирокчи-давлатлар қуйидагиларни таъминлайдилар:

а) бирорта ҳам бола қийноқларга ёхуд муомала ёки жазолашнинг бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситадиган турларига дучор этилмаслигини. На ўлим жазоси, на озод қилиш имкониятини назарда тутмайдиган умрбод қамоқ жазоси 18 ёшдан кичик бўлган шахслар томонидан содир этилган жиноятлар учун тайинланмайди;

б) бирорта ҳам бола ноқонуний ёки ўзбошимчалик билан озодликдан маҳрум этилмаслигини. Болани ҳибсга олиш, ушлаб туриш ёки қамоққа олиш қонунга асосан амалга оширилади ҳамда фақат охирги чора сифатида ва иложи борича тегишли қисқа вақт мобайнида қўлланилади;

с) озодликдан маҳрум этилган ҳар бир бола унинг ёшидаги шахсларнинг эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда инсонпарвар муносабатдан фойдаланиш ва унинг шахсиятининг дахлсиз бўлган қадр-қимматининг ҳурмат қилинишини. Хусусан, озодликдан маҳрум этилган ҳар бир бола, агар боланинг энг яхши манфаатлари учун шундай қилмаслик керак, деб ҳисобланмаса, катталардан ажратилиши керак ҳамда алоҳида ҳолатларни истисно қилган ҳолда, ўз оиласи билан ёзишмалар ва учрашувлар орқали алоқада бўлиш ҳуқуқига эга;

д) озодликдан маҳрум этилган ҳар бир бола ҳуқуқий ва бошқа тегишли ёрдамдан зудлик билан фойдаланиш ҳуқуқига, шунингдек суд ёки бошқа ваколатли, мустақил ва холис орган олдида ўзининг озодликдан маҳрум этилишининг қонунийлигига эътироз билдириш ҳуқуқи ҳамда улар томонидан ҳар қандай шу каби процессуал ҳаракатга нисбатан зудлик билан қарор қабул қилиниши ҳуқуқига эга бўлган.

1. Иштирокчи-давлатлар халқаро гуманитар ҳуқуқнинг қуролли можаролар юзага келган ҳолатда уларга нисбатан қўлланиладиган ва болаларга тааллуқли нормаларини ҳурмат қилишни ҳамда уларга риоя этилишини таъминлаш мажбуриятини оладилар.

2. Иштирокчи-давлатлар 15 ёшга тўлмаган шахсларнинг ҳарбий ҳаракатларда бевосита иштирок этмасликларини таъминлаш учун имкони бўлган барча чораларни кўрадилар.

3. Иштирокчи-давлатлар 15 ёшга тўлмаган ҳар қандай шахсни ўз қуролли кучлари сафида хизматга чақиришга йўл қўймайдилар. Иштирокчи-давлатлар 15 ёшга етган, бироқ ҳали 18 ёшга тўлмаган шахслар орасидан ёллаётганида ёши каттароқ шахсларни маъқул кўришга интилади.

4. Иштирокчи-давлатлар қуролли можаролар пайтида тинч аҳолини ҳимоя қилиш билан боғлиқ халқаро гуманитар ҳуқуқ бўйича мажбуриятларига мувофиқ қуролли можаролар дахл қилган болаларни ҳимоя қилиш ва парваришлашни таъминлаш мақсадида барча имкони бўлган чораларни кўришга мажбурдир.

Иштирокчи-давлатлар ҳар қандай бепарволик, эксплуатация ёки суиистеъмолликлар, қийноқлар ёки муомала, жазолашнинг бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситадиган турлари ёхуд қуролли можаролар қурбони бўлган боланинг жисмоний ва руҳий тикланиши ҳамда ижтимоий реинтеграциясига кўмаклашиш учун барча зарур чораларни кўради. Бундай тикланиш ва реинтеграция боланинг соғлиғи, ўзини ўзи ҳурмат қилиш ва қадр-қимматини таъминлайдиган шароитларда амалга оширилиши керак.

1. Иштирокчи-давлатлар жиноят қонунчилигини бузган деб топилган, уни бузганликда айбланаётган ёки айбдор деб топилган ҳар бир боланинг, унинг қадр-қиммати ва аҳамияти туйғусини ривожлантиришга ёрдам берадиган, унда инсон ҳуқуқларига ва бошқаларнинг асосий эркинликларига ҳурматни мустаҳкамлайдиган ҳамда бунда боланинг ёши ва унинг реинтеграцияси, жамиятда фойдали ўрин тутишига кўмаклашиш мақсадга мувофиқлигини ҳисобга оладиган бундай муомалага бўлган ҳуқуқини эътироф этадилар.

2. Ушбу мақсадларда ва халқаро ҳужжатларнинг тегишли қоидаларини эътиборга олиб, иштирокчи-давлатлар, хусусан, қуйидагиларни таъминлайдилар:

а) ҳеч бир бола ҳаракат содир этилган вақтда миллий ёки халқаро ҳуқуқда тақиқланмаган ҳаракат ёки ҳаракатсизлик сабабли жиноят қонунчилигини бузган деб топилмаслиги, айбланмаслиги ва айбдор деб топилмаслигини;

б) жиноят қонунчилигини бузган деб ҳисобланаётган ёки уни бузишда айбланаётган ҳар бир бола камида қуйидаги кафолатларга эга:

i) унинг айби қонунга мувофиқ исботланмагунча айбсизлик презиумпцияси;

ii) унга қарши айбловлар ҳақида ва зарур ҳолларда, унинг ота-онаси ёки қонуний васийлари орқали кечиктирмасдан ва бевосита хабардор қилиш ҳамда ўзининг ҳимоясини тайёрлаш ва амалга оширишда ҳуқуқий ҳамда бошқа зарур ёрдам олиши;

iii) кўриб чиқилаётган масала юзасидан ваколатли, мустақил ва холис орган ёки суд органи томонидан адвокат ёки бошқа тегишли шахс иштирокида қонунга мувофиқ адолатли судда кўришда, агар бу боланинг энг яхши манфаатларига зид деб ҳисобланмаса, хусусан, унинг ёши ёхуд ота-онаси ёки қонуний васийларининг мавқеини ҳисобга олган ҳолда кечиктирмасдан қарор қабул қилиниши;

iv) гувоҳлик кўрсатмасини бериш ёки айбни тан олишга мажбурлашдан озод бўлиш; айблаш бўйича гувоҳларнинг кўрсатмаларини ёхуд мустақил равишда ёхуд бошқа шахслар ёрдамида ўрганиб чиқиш ҳамда ҳимоя гувоҳларининг тенг ҳуқуқли иштироки ва уларнинг кўрсатмаларини ўрганиб чиқишни таъминлаш;

v) агар бола жиноят қонунчилигини бузган деб ҳисобланса, қонунга мувофиқ юқори турувчи ваколатли, мустақил ва холис орган ёки суд томонидан тегишли қарорни ва у билан боғлиқ ҳолда қабул қилинган ҳар қандай чораларни такроран кўриб чиқиш;

vi) агар бола фойдаланилаётган тилни тушунмаса ёки бу тилда гапира олмаса, таржимоннинг бепул ёрдами;

vii) муҳокама қилишнинг барча босқичларида унинг шахсий ҳаётини тўлиқ ҳурмат қилиш.

3. Иштирокчи-давлатлар жиноят қонунчилигини бузган деб ҳисобланаётган, уни бузганликда айбланаётган ёки айбдор деб топилган болаларга бевосита тааллуқли бўлган қонунлар, тартиб-таомиллар, органлар ва муассасаларни белгилашда кўмаклашишга интиладилар, хусусан:

а) болалар жиноят қонунчилигини бузишга қодир эмас деб ҳисобланадиган энг кичик ёшни белгилашга;

б) зарур ва мақсадга мувофиқ бўлган тақдирда, бундай болалар билан инсон ҳуқуқлари ва ҳуқуқий кафолатларга тўла риоя қилган ҳолда суд муҳокамасидан фойдаланмасдан муомала қилиш бўйича чораларни кўришга.

4. Боланинг фаровонлиги, шунингдек унинг ҳолати ва жиноятнинг хусусиятига мувофиқ келадиган муассасалардаги парваришнинг ўрнини босадиган муомала қилишни таъминлаш мақсадида парвариш, васийлик ва назорат ҳақидаги қоида, маслаҳат хизматлари, синов муддатини тайинлаш, таълим, ўқув ва касбий тайёргарлик дастурлари ва парваришнинг бошқа шакллари каби турли хил тадбирларнинг мавжудлиги зарурдир.

Ушбу Конвенцияда ҳеч нарса бола ҳуқуқларини амалга оширишга кўпроқ даражада ёрдам берадиган ҳар қандай вазиятга дахл қилмайди ҳамда қуйидагиларда ўз ифодасини топиши мумкин:

а) иштирокчи-давлат қонунида; ёки

б) мазкур давлатга нисбатан амалда бўлган халқаро ҳуқуқ нормаларида.

Иштирокчи-давлатлар тегишли ва таъсирли воситалардан фойдаланган ҳолда Конвенциянинг принциплари ва қоидалари тўғрисида ҳам катта ёшдагиларни, ҳам болаларни кенг хабардор қилиш мажбуриятини оладилар.

1. Иштирокчи-давлатлар томонидан ушбу Конвенцияга мувофиқ қабул қилинган мажбуриятларни бажаришда эришилган тараққиётни кўриб чиқиш мақсадида қуйида кўзда тутилган вазифаларни бажарадиган Бола ҳуқуқлари бўйича қўмита таъсис қилинади.

2. Қўмита ўзининг юксак ахлоқий фазилатларга ҳамда ушбу Конвенция билан қамраб олинган соҳаларда ваколатли деб эътироф этилган ўн нафар экспертдан иборатдир. Қўмита аъзолари иштирокчи-давлатлар томонидан ўз фуқаролари орасидан сайланади ҳамда улар шахсан иштирок этадилар, бинобарин, адолатли жуғрофий тақсимланишга, шунингдек бош ҳуқуқий тизимларга эътибор берилади.

3. Қўмита аъзолари иштирокчи-давлатлар томонидан кўрсатилган шахслар рўйхатига киритилганлар орасидан яширин овоз бериш йўли билан сайланади. Ҳар бир иштирокчи-давлат ўз фуқаролари орасидан битта шахсни кўрсатиши мумкин.

4. Қўмитага дастлабки сайловлар ушбу Конвенция кучга кирган кундан эътиборан олти ойдан кечиктирмасдан, кейинчалик эса ҳар икки йилда бир марта ўтказилади. Ҳар бир сайлов кунидан камида тўрт ой олдин Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котиби иштирокчи-давлатларга икки ой мобайнида ўз номзодларини тақдим этиш таклифи билан хат орқали мурожаат қилади. Сўнгра Бош котиб шу тарзда илгари сурилган барча шахсларнинг рўйхатини, ушбу шахсларни илгари сурган иштирокчи-давлатларни кўрсатган ҳолда алифбо тартибида тузиб чиқади ҳамда бу рўйхатни ушбу Конвенциянинг иштирокчи-давлатларига тақдим этади.

5. Сайловлар Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Марказий муассасаларида Бош котиб томонидан чақириладиган иштирокчи-давлатлар йиғилишларида ўтказилади. Иштирокчи-давлатларнинг учдан икки қисми кворумни ташкил этадиган ушбу йиғилишларда Қўмита таркибига сайланган деб энг кўп овоз олган ҳамда иштирокчи-давлатлар вакилларининг овоз беришда ҳозир бўлган ва иштирок этаётган мутлақ кўпчилик овозини тўплаган номзодлар ҳисобланадилар.

6. Қўмита аъзолари тўрт йиллик муддатга сайланадилар. Улар номзодлари такроран кўрсатилган ҳолларда қайта сайланиш ҳуқуқига эгадирлар. Биринчи сайловларда сайланган беш аъзонинг ваколат муддати икки йиллик давр охирида тугайди; биринчи сайловдан кейин зудлик билан ушбу беш аъзонинг исмлари Йиғилиш раиси томонидан қуръа ташлаш орқали аниқланади.

7. Қўмитанинг бирор бир аъзоси вафот этган ёки истеъфога чиққан ёхуд у қандайдир бошқа сабабга кўра Қўмита аъзоси мажбуриятларини бажара олмай қолган тақдирда, Қўмита ушбу аъзосини кўрсатган иштирокчи-давлат Қўмита томонидан маъқулланиши шарти билан қолган муддатга ўз фуқаролари орасидан бошқа эксперт тайинлайди.

8. Қўмита ўзининг тартиб-таомиллари қоидаларини ўрнатади.

9. Қўмита икки йиллик муддатга ўзининг мансабдор шахсларини сайлайди.

10. Қўмита сессиялари, одатда, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Марказий муассасаларида ёки Қўмита томонидан белгиланган ҳар қандай бошқа қулай жойда ўтказилади. Қўмита, қоидага кўра ҳар йили ўз сессияларини ўтказади. Қўмита сессиясининг давомийлиги Бош Ассамблея томонидан маъқулланган тақдирда ушбу Конвенциянинг иштирокчи-давлатлари йиғилишида белгиланади ва зарурат бўлганда қайта кўриб чиқилади.

11. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котиби Қўмита томонидан ушбу Конвенцияга мувофиқ ўз вазифаларининг самарали амалга оширилиши учун ходимлар ва моддий маблағларни тақдим этади.

12. Ушбу Конвенцияга мувофиқ таъсис этилган Қўмита аъзолари Бош Ассамблея томонидан белгиланган тартиб ва шартларда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти маблағларидан Бош Ассамблея тасдиқлаган рағбатлантиришларни оладилар.

1. Иштирокчи-давлатлар Қўмитага Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Бош котиби орқали Конвенцияда эътироф этилган ҳуқуқларни мустаҳкамлаш юзасидан қабул қилинган чоралар ҳамда ушбу ҳуқуқларни амалга оширишда эришилган тараққиёт тўғрисида маърузалар тақдим этиш мажбуриятини оладилар:

а) Конвенция кучга кирганидан кейин икки йил мобайнида тегишли иштирокчи-давлат учун;

б) кейинчалик ҳар беш йилда.

2. Ушбу моддага мувофиқ тақдим этиладиган маърузаларда мазкур Конвенция бўйича мажбуриятларнинг бажарилиш даражасига таъсир этувчи омил ва қийинчиликлар, агар улар мавжуд бўлса, кўрсатилади. Маърузалар, шунингдек Қўмитага мазкур мамлакатда Конвенциянинг амал қилишини тўлиқ тушунишни таъминлаш учун етарли ахборотларни ўз ичига олади.

3. Қўмитага ҳар томонлама дастлабки маърузани тақдим этган иштирокчи-давлат ушбу модданинг 1б-бандига мувофиқ тақдим этадиган кейинги маърузаларида илгари баён қилинган асосий ахборотни такрорлашига зарурат бўлмайди.

4. Қўмита иштирокчи-давлатлардан ушбу Конвенцияни амалга оширишга тааллуқли бўлган қўшимча ахборотни сўраб олиши мумкин.

5. Қўмита фаолияти тўғрисидаги маърузалар икки йилда бир марта Бош Ассамблеяга Иқтисодий ва Ижтимоий Кенгаш орқали тақдим этилади.

6. Иштирокчи-давлатлар маърузаларини ўз мамлакатларида кенг ошкора бўлишини таъминлайдилар.

Конвенциянинг самарали амалга оширилишига кўмаклашиш ва ушбу Конвенция билан қамраб олинган соҳалардаги халқаро ҳамкорликни рағбатлантириш мақсадида:

а) ихтисослаштирилган муассасалар, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Болалар жамғармаси ҳамда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг бошқа органлари ушбу Конвенциянинг ўз ваколати доирасига кирадиган бундай қоидаларини амалга ошириш ҳақидаги масалаларни кўриб чиқишда вакил юбориш ҳуқуқига эгадирлар. Қўмита ихтисослаштирилган муассасаларга, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Болалар жамғармаси ва бошқа ваколатли органларига, агар у буни мақсадга мувофиқ деб ҳисобласа, уларнинг тегишли ваколат доирасига кирадиган соҳаларда Конвенцияни амалга оширишга доир экспертлар хулосасини тақдим қилишни таклиф этиши мумкин. Қўмита ихтисослаштирилган муассасалар, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Болалар жамғармаси ҳамда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг бошқа органларига ўз фаолият доирасига кирадиган соҳаларда Конвенцияни амалга ошириш ҳақида маърузалар тақдим қилишни таклиф этиши мумкин;

б) Қўмита, агар у буни мақсадга мувофиқ деб ҳисобласа, ихтисослаштирилган муассасалар, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Болалар жамғармаси ва бошқа ваколатли органларига иштирокчи-давлатларнинг техник маслаҳат ёки ёрдам ёхуд шунга эҳтиёж кўрсатилган ҳар қандай маърузаларини, шунингдек Қўмитанинг бундай илтимос ёки кўрсатмаларга доир фикр-мулоҳаза ва таклифларини, агар улар мавжуд бўлса, қайта йўллайди;

с) Қўмита Бош Ассамблеяга унинг номидан Бош котибга бола ҳуқуқларига тааллуқли алоҳида масалалар юзасидан тадқиқотлар ўтказишни таклиф этишни тавсия қилиши мумкин;

д) Қўмита ушбу Конвенциянинг 44 ва 45-моддаларига мувофиқ олинадиган ахборотларга асосланган умумий аҳамиятга молик таклиф ва тавсиялар киритиши мумкин. Умумий аҳамиятга молик бундай таклиф ва тавсиялар ҳар қандай манфаатдор иштирокчи-давлатга юборилади ҳамда иштирокчи-давлатларнинг мулоҳазалари билан бирга, агар мавжуд бўлса, Бош Ассамблеяга хабар қилинади.

Ушбу Конвенция барча давлатлар томонидан имзоланиши учун очиқ.

Ушбу Конвенция ратификация қилиниши керак. Ратификация ёрлиқлари Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котибига сақлаш учун топширилади.

Ушбу Конвенция унга ҳар қандай давлатнинг қўшилиши учун очиқ. Қўшилиш тўғрисидаги ҳужжатлар Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котибига сақлаш учун топширилади.

1. Ушбу Конвенция Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котибига йигирманчи ратификация ёрлиғи ёки қўшилиш тўғрисидаги ҳужжат сақлаш учун топширилган санадан кейин ўттизинчи кундан кучга киради.

2. Ушбу Конвенцияни ратификация қиладиган ёхуд унга йигирманчи ратификация ёрлиғи ёки қўшилиш тўғрисидаги ҳужжат сақлаш учун топширилгандан кейин унга қўшиладиган ҳар бир давлат учун мазкур Конвенция бундай давлат томонидан ратификация ёрлиғи ёки қўшилиш тўғрисидаги ҳужжат сақлаш учун топширилгандан кейин ўттизинчи куни кучга киради.

1. Ҳар қандай иштирокчи-давлат тузатиш таклифини киритиши ва уни Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котибига тақдим этиши мумкин. Сўнгра, Бош котиб таклиф киритилган тузатишларни, ушбу таклифларни кўриб чиқиш ва улар юзасидан овоз бериш мақсадида иштирокчи-давлатлар конференциясини чақириш тарафдори эканликларини билдиришларини сўраб мазкур иштирокчи-давлатларга қайта юборади. Агар бундай хабар етказилган санадан бошлаб тўрт ой мобайнида иштирокчи-давлатларнинг камида учдан бир қисми шундай конференцияни чақиришни ёқлаб чиқса, Бош котиб бу конференцияни Бирлашган Миллатлар Ташкилоти шафелигида чақиради. Ушбу конференцияда ҳозир бўлган ва овоз беришда қатнашувчи иштирокчи-давлатларнинг кўпчилиги томонидан қабул қилинган ҳар қандай тузатиш Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Бош Ассамблеясига тасдиқлаш учун тақдим этилади.

2. Ушбу модданинг 1-бандига мувофиқ қабул қилинган тузатиш уни Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Бош Ассамблеяси тасдиқлагандан кейин ҳамда иштирокчи-давлатларнинг учдан икки қисмининг кўпчилиги томонидан қабул қилинганидан кейин кучга киради.

3. Тузатиш кучга киргандан кейин уни қабул қилган иштирокчи-давлатлар учун мажбурий бўлиб қолади, бошқа иштирокчи-давлатлар учун эса ушбу Конвенция қоидалари ва улар томонидан қабул қилинадиган ҳар қандай тузатишлар мажбурий бўлиб қолади.

1. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котиби ратификация қилиш ёки қўшилиш пайтида давлатлар томонидан қилинган қўшимча шартлар матнини қабул қилади ҳамда барча давлатларга юборади.

2. Ушбу Конвенциянинг мақсад ва вазифаларига мос келмайдиган қўшимча шартларга йўл қўйилмайди.

3. Қўшимча шартлар исталган вақтда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котибига юборилган тегишли билдиришнома орқали олиб ташланиши мумкин, кейин эса у бу ҳақда барча давлатлар хабардор қилинади. Бундай билдиришнома уни Бош котиб томонидан олинган кундан бошлаб кучга киради.

Ҳар қандай иштирокчи-давлат Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котибига ёзма равишда билдириш орқали ушбу Конвенцияни денонсация қилиши мумкин. Денонсация Бош котиб томонидан билдиришнома олинганидан кейин бир йил ўтгач кучга киради.

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котиби ушбу Конвенциянинг депозитарийси этиб тайинланади.

Ушбу Конвенциянинг инглиз, араб, испан, хитой, рус ва француз тилларидаги матнлари айнан бир хил бўлиб, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котибига сақлаш учун топширилади. Шуни тасдиқлаш учун қуйида имзо чеккан ваколатли вакиллар ўзларининг тегишли ҳукуматлари томонидан шунга етарли даражада вакил қилинган бўлиб, мазкур Конвенцияни имзоладилар.