1.1. Ушбу Йўриқнома Ўзбекистон Республикасининг Божхона кодексига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси божхона ҳудудига олиб кириладиган товарнинг божхона қийматини аниқлаш тартибини белгилайди.

1.1¹. Божхона ҳудудига олиб кириладиган товарнинг божхона қиймати товарнинг божхона қийматини аниқлаш усулларидан бири орқали аниқланадиган ва божхона тўловларини ҳисоблаш мақсадида фойдаланиладиган товар қийматидир.

1.2. Ўзбекистон Республикасида қўлланиладиган товарларнинг божхона қийматини аниқланиши халқаро амалиётда фойдаланиладиган умумий тамойилларга асосланади.

1.3. Товарнинг божхона қиймати божхона қиймати декларациясини (бундан буён матнда БҚД деб юритилади) тўлдирган ҳолда товарларни декларациялашда декларант ёки божхона брокери томонидан божхона органига маълум қилинади.

1.4. Товарнинг божхона қиймати декларант ёки божхона брокери томонидан келтирилган усулларига биноан маълум қилинади.

Декларант ёки божхона брокери томонидан товарнинг божхона қийматини аниқлаш усули тўғри танланганлиги устидан назорат Ўзбекистон Республикаси Божхона кодексининг 319-моддасига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси божхона органи томонидан амалга оширилади.

2.1. Олиб кириладиган товарнинг божхона қийматини аниқлаш қуйидаги усулларни қўллаш орқали амалга оширилади:

олиб кириладиган товарга доир битимнинг қиймати бўйича;

айнан бир хил товарга доир битимнинг қиймати бўйича;

ўхшаш товарга доир битимнинг қиймати бўйича;

қийматларни чегириб ташлаш асосида;

захира усул.

2.2. Олиб кириладиган товарга доир битимнинг қиймати бўйича аниқлаш усули (бундан буён матнда 1-усул деб юритилади) олиб кириладиган товарнинг божхона қийматини аниқлашнинг асосий усули ҳисобланади.

Агар олиб кириладиган товарнинг божхона қийматини аниқлашнинг 1-усулини қўллаш мумкин бўлмаса, ушбу Йўриқноманинг 2.1-бандининг учинчи — еттинчи хатбошиларида кўрсатилган усуллар кетма-кетликда қўлланилади. Бунда ҳар бир кейинги усулнинг қўлланилишига, агар божхона қийматини аниқлашда олдингисидан фойдаланиш мумкин бўлмаса, йўл қўйилади. Қийматларни чегириб ташлаш ва қўшиш усуллари тескари кетма-кетликда қўлланилиши мумкин.

2.3. 1-усул қийматли негизга эга бўлган ташқи савдо битимларига мувофиқ олиб кириладиган товарнинг божхона қийматини аниқлашда қўлланилади.

2.4. Айнан бир хил ва ўхшаш товарга доир битимнинг қиймати бўйича усуллар (бундан буён матнда 2 ва 3-усуллар деб юритилади) илгари 1-усул билан аниқланган айнан бир хил ёки ўхшаш товарларга доир битим қийматидан божхона қийматини белгилаш учун асос қилиб олинадиган база сифатида фойдаланишга асосланган. Бунда декларант ёки божхона брокери томонидан амалда мавжуд бўлган ташқи савдо битимларининг нархи ва товарларнинг Ўзбекистон Республикаси чегараси орқали олиб ўтилиши тўғрисидаги ҳужжатлар асосида тасдиқланган маълумотларни қўллайди.

2.5. Қийматларни чегириб ташлаш ва қўшиш усуллари (бундан буён матнда 4 ва 5-усуллар деб юритилади) божхона қийматини ҳисоб-китоб қилишнинг принципиал жиҳатдан бошқача негизини назарда тутади: 4-усул товарларнинг дастлабки ҳолати ўзгармаган ҳолатда (ёки қайта ишланган ҳолатда, агар қайта ишланганлик ҳолати товарларнинг нархига таъсирини аниқлаш мумкин бўлса) сотиладиган нархга асосланади; 5-усул товар экспортер мамлакатда ишлаб чиқариш ва олиб чиқиш учун кетган харажатлар тўғрисидаги ахборотларга асосланади. Мазкур усулларнинг қўлланилиши учун зарур бўлган маълумотларни олиш муайян қийинчиликлар билан боғлиқ бўлганлиги сабабли уларнинг қўлланилиши кетма-кетлиги декларант ёки божхона брокери томонидан ўзгартирилиши мумкин.

2.6. Захира усули (бундан буён матнда 6-усул деб юритилади) бундан олдинги усуллардан ҳеч бирини қўллаш имконияти мавжуд бўлмаганда қўлланилади. Ушбу усул бўйича божхона қиймати божхона органларида мавжуд бўлган нарх маълумотлари асосида аниқланади. Божхона органлари БҚДда мавжуд бўлган ахборотларни йиғиш, умумлаштириш ва тизимлаштирилишини, шунингдек, ушбу ахборотларни ўзаро алмашинувини таъминлайди.

Агар божхона органи товарнинг божхона қийматини мустақил равишда аниқлайдиган бўлса, у 1 — 5-усулларнинг шартларини қўллашда бир мунча қайишқоқликни назарда тутувчи 6-усулдан фойдаланади.

3.1. 1-усул олиб кириладиган товарнинг божхона қийматини битим қиймати бўйича, яъни олиб кирилаётган товар божхона чегарасини кесиб ўтаётган пайтда товар учун амалда тўланган ёки тўланиши лозим бўлган, ушбу Йўриқноманинг 3.9 ва 3.9¹-бандлари қоидалари ҳисобга олинган ҳолда тузатилган нарх бўйича аниқлашни назарда тутади.

3.2. 1-усулдан қуйидаги ҳолларда божхона қийматини аниқлаш учун фойдаланилиши мумкин эмас, агар:

а) сотиб олувчининг баҳоланаётган товардан фойдаланишга ёки уни тасарруф этишга бўлган ҳуқуқларига нисбатан чекловлар мавжуд бўлса, бундан қонунчилик ҳужжатларида белгиланган чекловлар ёхуд товар қайта сотилиши мумкин бўлган географик минтақадаги чекловлар ёки товарнинг қийматига жиддий таъсир кўрсатмайдиган чекловлар мустасно;

б) товар божхона ҳудудига қиймат асосига эга бўлмаган битим бўйича олиб кирилган бўлса;

в) сотиш ёки битимнинг баҳоси таъсирини ҳисобга олиш мумкин бўлмаган шартларга риоя этилишига боғлиқ бўлса (айирбошлаш, контрактация, қайта ишлаш шартномалари);

г) товарни кейинчалик қайта сотиш, ундан фойдаланиш ёки уни тасарруф этишдан тушган тушумнинг исталган қисми сотувчига бевосита ёки билвосита ўтса ва бунда товарнинг қийматига Ўзбекистон Республикаси Божхона кодекснинг 304-моддасига мувофиқ тегишли тузатишларни киритиш мумкин бўлмаса;

д) товарнинг божхона қийматини аниқлашда декларант ёки божхона брокери томонидан фойдаланилган маълумотлар ҳужжатлар билан тасдиқланган бўлмаса;

е) битимнинг тарафлари (сотиб олувчи ва сотувчи) бир-бирига ўзаро боғлиқ шахслар бўлса, бундан уларнинг ўзаро боғлиқлиги битимнинг баҳосига таъсир этмаган ҳоллар мустасно, бу эса декларант ёки божхона брокери томонидан исботланиши лозим.

3.3. Сотиб олувчининг олиб кириладиган товарларга доир ҳуқуқларига нисбатан муайян чекловлар мавжуд бўлганда 1-усул қўлланилмайди. Шу сабабли 1-усулнинг қўлланилишига имкон бермайдиган чекловларни ва ушбу усулнинг қўлланилишига рухсат бериладиган чекловларни аниқ фарқлай билиш зарур.

Қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ сотиб олувчининг баҳоланаётган товарга доир ҳуқуқларига нисбатан чекловлар мавжуд бўлганда ҳам 1-усулнинг қўлланилишига рухсат бериладиган чекловларнинг фақат учта тури белгиланган:

а) Ўзбекистон Республикаси қонунчилик ҳужжатларида белгиланган чекловлар. Бунда қуйидаги тарздаги чекловлар назарда тутилади, масалан, муайян товарни импорт қилиш ҳуқуқига эга бўлган шахслар доирасига нисбатан чекловлар ва ҳоказо. Жумладан, ядровий, кимёвий, заҳарловчи моддалар, гиёҳвандлик моддалари импорти фақат қатъий чекланган доирадаги шахсларга рухсат этилади;

б) товарлар қайта сотилиши мумкин бўлган географик минтақадаги чекловлар. Бунда товарнинг қайта сотилиши бўйича алоҳида шахслар учун ҳудудий чекловлар назарда тутилади.

Масалан, сотувчи товарни Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ўзининг сотувчиларига сотади ва барча ҳудудни уларнинг ҳар бирида алоҳида сотувчиси бўлган 10 та қисмга бўлади. Бунда сотувчиларнинг ҳар бири товарни фақат муайян ҳудудда сотиши мумкинлиги тўғрисидаги шарт қўйилади;

в) товарнинг қийматига жиддий таъсир кўрсатмайдиган чекловлар. Агар нархга жиддий таъсир кўрсатадиган шарт мавжудлиги ҳақида маълум қилинса, унда 1-усулнинг қўлланилиши фақат бундай шарт натижасида нархнинг миқдорий ўзгариши ҳужжатлар асосида белгиланган ҳолдагина мумкин бўлади. Агар нархга миқдорий таъсир қилишни белгилаш ва ҳужжатлар асосида тасдиқлаш мумкин бўлмаса, унда божхона қийматини аниқлашнинг бошқа усулларига ўтиш керак бўлади.

Чекловларнинг 1-усулдан фойдаланиш имкониятига таъсир кўрсатиши нуқтаи назаридан олганда, бундай чекловларни баҳолашдаги асосий мезон у ёки бу шартнинг битим қийматига таъсир кўрсатиш даражасидир. Чеклов битим нархига жиддий таъсир кўрсатмайдиган ҳолда у 1-усулдан фойдаланишга тўсқинлик қилмайди.

Агар сотиб олувчи ҳуқуқига нисбатан яна қандайдир бошқа чекловлар мавжуд бўлса, унда 1-усул қўлланилмайди.

3.4. 1-усул қиймат асосига эга бўлмаган ташқи савдо битимларига нисбатан қўлланилиши мумкин эмас. Жумладан:

а) товарнинг бепул етказиб берилиши.

б) товар консигнация шартларида етказиб берилган.

в) товарнинг воситачига сотилмасдан воситачи орқали етказиб берилиши.

Масалан, юридик шахс бўлган компания Бельгияда жойлашган ва Тошкентда ўз номидан фаолият юритмайдиган ўз филиалига эга. Улар ўртасидаги товар етказиб берилиши олди-сотди битими тушунчасига кирмайди;

г) товарларнинг бартер ёки компенсацион операциялар доирасида етказиб берилиши, агар товарлар нархи кўрсатилмаган бўлса;

д) товарларнинг ижара шартномалари (лизинг) бўйича етказиб берилиши. Мазкур ҳолатда товарга мулкчилик қилиш ҳуқуқи ижарага берувчидан ижарага олувчига ўтмайди, мулкдор товардан фойдаланганлик ҳуқуқи учун фойданинг бир қисмини олади ва товарни муайян вақтдан сўнг унинг эгасига (ижарага берувчига) қайтариши мумкин;

е) товарларнинг вақтинча олиб кириш мақсадида етказиб берилиши.

ж) товарларнинг контрактда назарда тутилган кафолатлар ҳисобига етказиб берилиши. Етказиб берилган ускуна учун кафолат муддати давомида алоҳида механизмлари ишдан чиқди. Уларни алмаштириш учун янги деталлар етказиб берилади.

3.5. Битимнинг тузилишида, агар баҳоланадиган товарлар қийматини аниқлашга ва бинобарин, битим қийматининг божхона мақсадлари учун қабул қилинишига тўсқинлик қиладиган шартлар битим шартлари сифатида илгари сурилган бўлса, бундай ҳолатда 1-усулнинг қўлланилиши мумкин эмас. Қуйидагилар мана шундай шартларга киради:

сотувчи импорт қилинадиган товарларга нархни сотиб олувчи, шунингдек, муайян миқдорлардаги бошқа турдаги товарларни ҳам товарнинг ҳар бир турига нарх кўрсатилмаган ҳолда сотиб олади деган шарт асосида белгилайди.

импорт қилинадиган товарларнинг нархи мана шундай товарлар сотиб олувчининг импорт қилинадиган товарларнинг сотувчисига сотадиган бошқа товарларнинг нархи ёки нархларига боғлиқ бўлади.

нарх импорт қилинадиган товарларга алоқаси бўлмаган ҳақ тўлаш шакли асосида белгиланади.

Масалан, импорт қилинадиган товарлар сотувчи тайёр маҳсулотларнинг муайян миқдорини олиш шарти асосида етказиб берадиган ярим тайёр маҳсулотлардан иборат бўлади. Сотувчи 10000 пул бирлигига ёғоч-тахта сотаяпти. Сотиб олувчи ёғоч-тахтадан жами 1000 дона столни ишлаб чиқаради. Сотувчи шарт қўяди: сотиб олувчи ёғоч-тахта учун ҳақ тўлаш ҳисобига 500 та столни етказиб беради, столлар қиймати аниқланмаган;

олди-сотди шартномаси фақат ушбу сотувчидан сотиб олиш шартини назарда тутади;

Бундай шартлар мавжуд бўлганда уларнинг битим қийматига таъсир этган ёки этмаганлигини ва бундай таъсирни миқдорий жиҳатдан белгилаш мумкин ёхуд мумкин эмаслигини аниқлаш керак бўлади. Фақатгина шартнинг қийматга таъсири миқдорий жиҳатини белгилаш мумкин бўлса ҳамда маълум қилинган нарх ҳақиқатда тўланган ёки тўланиши лозим бўлган нарх бўлсагина, 1-усулни қўллаш мумкин.

Бундай ҳолатда битим шартларини кўриб чиқишда, шунингдек, умум қабул қилинган тусга эга бўлган ва ташқи иқтисодий фаолиятнинг барча қатнашчиларига тегишли бўладиган (ёки уларга тақдим этилиши мумкин бўлган) етказиб бериш шартларни ва танланган тусдаги ҳамда умум қабул қилинмаган етказиб бериш шартларини фарқлай билиш лозим. Қуйида ташқи иқтисодий фаолиятда мавжуд бўлган, 1-усулнинг қўлланилишига рухсат этадиган товар етказиб беришнинг умум қабул қилинган шартлари келтирилган:

товар етказиб беришларнинг барча умум қабул қилинган шартлари (аввало, ИНКОТЕРМСга киритилган етказиб бериш шартлари);

битимларни тузиш ва товар етказиб берилишини амалга оширишнинг «экспертни жалб этиш (эксперт хулосаси мавжудлиги) шарти билан харид қилиш», «товарни муайян санагача етказиб бериш шарти билан харид қилиш» сингари умум қабул қилинган шартлари, шунингдек, ташқи савдо операциялари учун умумий бўлиб ҳисобланадиган ва битим нархига таъсир қилмайдиган (товар сонига қараб чегирмалар бериш, мазкур сотувчининг «ишончлилиги» ва х.к.) бошқа шартлар. Масалан, агар мазкур сотиб олувчига товарни ҳар доим айнан шу сотувчидан сотиб олганлиги учун қийматидан чегирма қилиниши умум қабул қилинган амалиёт деб ҳисобланадиган бўлса, унда бундай чегирма ва бинобарин, битим қиймати эътироф этилиши керак ва 1-усул қўлланилиши лозим;

сотиб олувчининг сотувчига Ўзбекистон Республикасида тайёрланган техник топшириқлар ёки чизмаларни тақдим этиш;

сотиб олувчининг у импорт қиладиган товарларнинг сотилишига доир қандайдир ҳаракатларни ўз ҳисобидан (эҳтимол, ҳатто сотувчи билан келишувга кўра) амалга ошириш, масалан, сотиб олувчи ҳақини тўлайдиган реклама бўйича фаолият.

3.6. Агар тузилган шартнома шартларига кўра сотиб олувчи товарнинг кейинчалик қайта сотилиши, тасарруф этилиши ёки ундан фойдаланилишидан сўнг тушган тушумнинг бир қисмини сотувчига ўтказиши керак бўлса-ю, лекин, бундай қисм миқдори ёки уни аниқлаш усули шартномада кўрсатилмаган бўлса, 1-усулнинг қўлланилиши мумкин эмас.

Агар шартнома шартларига кўра, тушумнинг бериладиган қисми миқдорини ҳисоблаб чиқариш мумкин бўлса, унда божхона қиймати икки босқичда аниқланади.

Биринчи босқич. Божхона қиймати товар олиб кирилиши вақтида 1-усул билан аниқланади ва унинг муомалага чиқарилиши белгиланган тартибда божхона органининг белгиси қўйилган ҳолда амалга оширилади.

Иккинчи босқич. Товарни кейинчалик қайта сотилиши, тасарруф этилиши ёки ундан фойдаланилгандан сўнг декларант ёки божхона брокери олинган тушум миқдори ва сотувчига бериладиган сумма тўғрисидаги ҳужжатларни тақдим этади.

Мана шундай маълумотлар асосида божхона қиймати ва, бинобарин, ундирилиши лозим бўлган божхона тўловлари суммасига тузатишлар киритилади.

3.7. Декларант ёки божхона брокери маълум қиладиган товарнинг божхона қиймати ва уни аниқлашга тааллуқли тақдим этиладиган маълумотлар тўғри, миқдорий жиҳатдан аниқлаш мумкин бўлган ва ҳужжатлар билан тасдиқланган ахборотга асосланиши керак. БҚДда кўрсатилган суммалар сотиб олувчи ҳақиқатда тўлаган ёки тўлаши лозим бўлган суммалар сифатида ҳужжатлар асосида тасдиқланган бўлиши шарт.

Бунда тўловлар бевосита ёки билвосита Ўзбекистон Республикасининг қонунчилик ҳужжатлари билан тақиқланмаган ҳар қандай шаклда амалга оширилиши мумкин.

Мана шундай талабга мувофиқ равишда божхона қиймати фақат унинг БҚДда кўрсатилган ҳамма элементлари тегишли ҳужжатлар билан тасдиқлан тақдирда, 1-усул билан аниқланиши мумкин, шу жумладан:

битим нархи — етказиб берилганга тўланган ҳисоб-фактура (инвойс) орқали;

битим қийматига қўшимча ҳисобланмалар — тўлов ва товарнинг кузатув ҳужжатлари орқали;

ҳисобдан чиқариладиган (чегириладиган) харажатларнинг суммалари — тўлов, товарнинг кузатув ва божхонага доир ҳужжатлар орқали.

1-усул ҳужжатлар асосида тасдиқланмаса қўлланилиши мумкин эмас.

Товарнинг у экспорт қилинган мамлакатдан чегара орқали Ўзбекистон Республикасига олиб ўтилиши ва сотиб олувчидан мана шундай товар ўрнига пуллик ҳисоб-китоблар (тўловлар)нинг қабул қилинган шаклларига мувофиқ тенг келадиган пул суммасини ёки товарни олиш учун асос бўладиган, қийматга доир баҳолаш ёки унинг ҳисоб-китоб усулини ўз ичига олган ташқи савдо шартноманинг (контрактнинг) мавжудлиги 1-усулни қўллаш шарти ҳисобланади.

3.8. Ўзаро боғлиқ шахслар деганда қуйидаги белгиларнинг ҳеч бўлмаганда биттасига мос келадиган шахслар тушунилади:

битим тарафларининг бири (жисмоний шахс) ёки битим тарафларидан бирининг мансабдор шахси айни вақтда битим бошқа тарафининг мансабдор шахси бўлса;

битим тарафлари юридик шахсга биргаликда эгалик қилувчилар бўлса;

битим тарафларининг бири (жисмоний шахс) бошқа тараф билан меҳнат муносабатлари бўйича боғлиқ бўлса;

битим тарафларининг бири битим бошқа иштирокчисининг устав фондида (устав капиталида) овоз бериш ҳуқуқи билан устав фондининг (устав капиталининг) камида беш фоизини ташкил этувчи ҳиссага (пайга) эгалик қилса ёки акцияларининг эгаси бўлса;

битимнинг ҳар иккала тарафи бевосита ёки билвосита учинчи шахс томонидан назорат қилинаётган бўлса;

битимнинг тарафлари бевосита ёки билвосита учинчи шахсни назорат қилаётган бўлса;

битимнинг бир тарафи ва (ёки) унинг мансабдор шахси бевосита ёки билвосита битимнинг иккинчи тарафини назорат қилаётган бўлса;

битим тарафлари ва (ёки) уларнинг мансабдор шахслари қариндош бўлса.

Сотувчи билан сотиб олувчининг ўзаро боғлиқлиги, шунингдек, бундай боғлиқликнинг битим нархига таъсири тўғрисидаги маълумотлар декларант ёки божхона брокери томонидан кўрсатилади.

Сотувчи билан сотиб олувчи ўртасида алоқа мавжудлигининг ўзи битимнинг маълум қилинган қийматини тан олмаслик ва 1-усулни қўллашни рад этиш учун асос бўла олмайди.

Олиб кириладиган товарга доир битим тарафларининг ўзаро боғлиқлик белгилари мавжуд бўлган тақдирда божхона органи битимнинг амалдаги ҳолатларини ўрганиб чиқиши керак.

Агар божхона органи битим тарафларининг ўзаро боғлиқлиги битим баҳосига таъсир кўрсатмаган деб топса, ушбу битим божхона қийматини аниқлаш учун қабул қилинади. Акс ҳолда, божхона органи декларантга ёки божхона брокерига мазкур ўзаро боғлиқлик битим нархига таъсир кўрсатмаганлигини исботловчи далилларни ўттиз календарь кундан ошмаган муддатда тақдим этиш зарурлиги тўғрисида ёзма шаклда хабардор қилади.

Декларант ёки божхона брокерининг аризасига кўра амалга оширилган битимнинг нархи товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун қабул қилинади, агар декларант ёки божхона брокери битимнинг қиймати баҳоланаётган товар олиб кирилишидан олдин ёки олиб кирилганидан сўнг ўттиз календарь кун ичида товарнинг олиб кирилаётганда божхона органи рози бўлган қуйидаги қийматларнинг бирига яқинлигини исботлай олса:

Ўзбекистон Республикасида ўзаро боғлиқ бўлмаган сотиб олувчиларга айнан бир хил ёки ўхшаш товарлар сотилаётгандаги битимнинг қийматига;

айнан бир хил ёки ўхшаш товарнинг қийматларини чегириб ташлаш усули бўйича аниқланган божхона қийматига;

айнан бир хил ёки ўхшаш товарнинг қийматларини қўшиш усули бўйича аниқланган божхона қийматига.

Декларант ёки божхона брокери томонидан таққослаш учун тақдим этилган, ушбу банднинг ўн бешинчи — ўн саккизинчи хатбошларида кўрсатилган битимнинг баҳосига ва товарнинг божхона қийматига қуйидаги мезонлар бўйича фарқлар ҳисобга олинган ҳолда тузатишлар киритилади:

тижорат шартлари;

миқдори;

Ўзбекистон Республикаси Божхона кодекснинг 304-моддасида санаб ўтилган харажатлар;

ўзаро боғлиқ бўлмаган шахслар ўртасидаги битимда сотувчининг харажатлари, агар бундай харажатлар сотувчи томонидан ўзаро боғлиқ бўлган шахс билан тузилган битимда амалга оширилмаса.

Декларант ёки божхона брокери томонидан таққослашга тақдим этилган айнан бир хил ёки ўхшаш товарнинг битим баҳосидан ёки божхона қийматидан баҳоланаётган товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун битимнинг баҳоси ўрнига фойдаланилиши мумкин эмас.

3.8¹. Сотувчи билан сотиб олувчи ўртасида ўзаро боғлиқлик бўлган ҳолатларда божхона органларининг асосий ҳаракатлари:

Бундан илгари ушбу ташқи иқтисодий фаолият қатнашчиси билан битимлар бўлган-бўлмаганлиги ва улар юзасидан қандай эътирозлар бўлганлигини текшириш; божхона органида мавжуд бўлган мазкур битимга бевосита ёки билвосита тегишли бўлган ахборотни таҳлил этиш.

Божхона органлари зарур ахборотга эга бўлгач, ўзаро боғлиқ бўлмаган шахслар ўртасидаги айнан бир хил ёки ўхшаш товарлар юзасидан тузилган битимлар ёхуд 4 ёки 5-усуллар бўйича аниқланган божхона қиймати билан назоратли таққослашларни мустақил равишда амалга ошириши мумкин. Агар бундай ахборот ўзаро боғлиқлик битим қийматига таъсир қилмаган деб хулоса чиқариш учун етарли бўладиган ҳолда маълум қилинган қиймат божхона органи томонидан декларантдан ёки божхона брокеридан қўшимча ахборотни сўрамасдан қабул қилинади ва божхона қийматини аниқлаш учун 1-усул қўлланилади. Кейинги текширув (таҳлил) ўтказилмайди.

Бундай ўзаро боғлиқликнинг товар қийматига таъсирини таҳлил этиш. Текширув (таҳлил этиш) жараёнида сотувчи билан сотиб олувчининг тижорат муносабатларининг хусусияти ва ташкил этилиши; товарни сотиш шартлари; буюртмалар қай тарзда берилганлиги; товар қиймати қандай ҳисоблангани, нархнинг қандай белгилангани ва ҳисобвараққа киритилганлиги; ҳақ тўлаш қай тарзда амалга оширилгани, тўловларнинг қандай ўтказилганлиги ва х.к. кўриб чиқилади.

Агар текширув (таҳлил этиш) жараёнида сотувчи билан сотиб олувчи гарчи ўзаро боғлиқ шахслар бўлса-да, уларнинг бир-биридан товарларни сотиб олиши ва сотиши улар ўртасида гўё бундай боғлиқлик бўлмагани ҳолда содир этиладигани тарздаги каби юз бериши аниқланса, унда бундай ўзаро муносабатлар қийматга таъсир қилмаган деб қабул қилинади. Масалан, агар қийматнинг ушбу саноат тармоғидаги нархни белгилашга доир оддий амалиётга мувофиқ ёки сотувчининг сотиш нархини у билан боғлиқ бўлмаган сотиб олувчиларга сотишидаги каби йўл билан тайинлаши аниқланса, унда бу ҳол контрагентларнинг ўзаро муносабатлари қийматга таъсир кўрсатмаганлигини тасдиқлайди.

Агар текширув (таҳлил) сотувчи билан сотиб олувчининг ўзаро боғлиқлиги битим қийматига таъсир қилмаганлигини тасдиқласа, бундай қиймат қабул қилиниши мумкин деб эътироф этилади ва божхона қийматини аниқлаш учун 1-усул қўлланилади. Акс ҳолда 2 — 6-усуллар қўлланилади.

Декларантга ёки божхона брокерига ўзаро боғлиқликнинг битим қийматига таъсири бўлмаганлигини исботлаш имкониятини бериш ва декларант ёки божхона брокери тақдим этган далилларни кўриб чиқиш;

Агар божхона органида декларант ёки божхона брокери маълум қилган битим қийматини қабул қилмасликка асос мавжуд бўлса бундай асосларни ёзма шаклда маълум қилиш;

Декларантнинг ёки божхона брокерининг аризасига биноан шахслар ўзаро боғлиқлигининг битим қийматига таъсирининг текшируви (таҳлили) натижаларини кутиб ўтирмасдан божхона қийматини аниқлашнинг бошқа усулларига ўтиш;

Ушбу ташқи иқтисодий фаолият қатнашчисини махсус ҳисобга олиб қўйиш.

Шуни ҳисобга олиш керакки, божхона органи ўзаро боғлиқлик мавжудлиги ва шу жумладан, унинг битим қийматига таъсири юзасидан етарли даражадаги асосли шубҳалар бўлмаганда ташқи иқтисодий фаолият қатнашчисини махсус назорат остига олиб қўйиши мумкин. Бундай назорат ташқи иқтисодий фаолият қатнашчисининг бошқа битимларни расмийлаштиришидаги фаолиятини кузатиш учун керак ва мана шундан кейингина зарур бўлган ҳолатда ва зарур бўлган ахборотлар йиғилганда текширув (таҳлил) ўтказилади.

Шуни назарда тутиш керак бўладики, текширувнинг (таҳлилнинг) ўтказилиши ва ўзаро боғлиқ шахслар ўртасидаги битим шароитларини ўрганиш сотувчи билан сотиб олувчи ўртасида ўзаро боғлиқлик аниқланган ҳамма ҳолатларда ҳам амалга оширилиши керак эмас. Бу тарздаги ўрганиш фақат божхона органида қийматнинг қабул қилиниши мақбуллиги юзасидан етарли даражадаги асосли шубҳалар мавжуд бўлгандагина талаб этилади. Қийматнинг қабул қилиниши мақбуллиги юзасидан божхона органида шубҳа уйғонмаганда бундай нарх декларантга ёки божхона брокерига қўшимча ахборотларни сўраб мурожаат қилмасдан қабул қилинади (масалан, агар божхона органи бундан илгари мазкур контрагентлар ўртасидаги мавжуд алоқани ўрганган ёки улар тўғрисидаги зарур маълумотларга эга бўлса).

Битимнинг бир қиймати ёки божхона қийматининг бошқа қийматга қанчалик «жуда яқинлигини» белгилашда қатор омилларни эътиборга олиш керак бўлади. Бундай омиллар импорт қилинадиган товарлар хусусиятини; тармоқнинг ўзига хос хусусиятларини; товар импорт қилинадиган мавсумни, шунингдек, фарқнинг қийматда тижорат моҳиятига эга ёки эга эмаслиги омилини ҳисобга олиши зарур. Бундай омилларнинг турли ҳолларда бир хил бўлмаслиги учун универсал андоза, масалан, қатъий белгиланган фоизини ҳар бир алоҳида ҳолда қўлланилиши мумкин бўлмаслиги каби. Масалан, бир хилдаги товарга тегишли ҳолатда қийматлардаги унчалик жиддий бўлмаган фарқ қабул қилинмаслиги мумкин, айни бир вақтда эса бошқа бир хилдаги товарга тегишли ҳолатда қийматлардаги анча жиддий фарқнинг бемалол қабул қилиниши ҳам мумкин.

Шундай қилиб, ҳар бир аниқ ҳолатда махсус текширув (таҳлил) ўтказилиши ва ушбу ишга вазиятдан келиб чиққан ҳолатда қарор қабул қилиниши лозим.

3.8². Кўриб чиқилаётган битим шартларининг мувофиқлигини ҳисобга олган ҳолда божхона қийматини аниқлашнинг 1-усули қўлланилиши мумкинлиги белгилангандан сўнг маълум қилинган қийматга тузатиш киритиш Ўзбекистон Республикаси Божхона кодексининг 304-моддасига мувофиқ амалга оширилади.

Ҳақиқатда тўланган ёки тўланиши лозим бўлган қийматнинг, яъни сотиб олувчи сотувчига ҳақи тўлаган амалдаги харажатларнинг белгиланиши ҳар доим божхона қийматини аниқлаш учун асосий негиз бўлади.

Ҳар қандай ҳолда ҳам декларант ёки божхона брокери битим қийматини тасдиқлаш учун БҚДни тўлдиришда, ҳақи тўланган ёки тўланмаганлигидан қатъий назар, сотувчининг ушбу товарга ҳақ тўланиши учун қўйган ҳисобварақни тақдим қилиши шарт.

Агар божхона расмийлаштируви пайтида товар учун ҳақ тўланиши амалга оширилган бўлса, унда сотувчи қўйган ва сотиболувчи ҳақини тўлаган ҳисобварақ унинг тасдиғи сифатида тақдим этилади.

Агар товарнинг божхона расмийлаштируви пайтида сотиб олувчи сотувчи тақдим этган ҳисобварақнинг ҳақини тўламаган бўлса, унда божхона органига ҳақи тўланмаган ҳисобварақ тақдим этилади ва шу ҳисобварақ бўйича БҚДда кўрсатилган сумманинг ҳисобварақдаги суммага мувофиқлиги текширилади.

Бунда агар битим шартларига доир фактура қийматига чегирмалар назарда тутилган бўлса ва божхона расмийлаштируви пайтида товарга ҳисоб учун ҳақ тўланиши ушбу чегирмалар инобатга олиниб амалга оширилган бўлса, божхона қийматини аниқлашда амалда тўланган сумма асос этиб қабул қилинади (яъни чегирмалар инобатга олинади). Божхона органи ушбу тўловни тасдиқловчи банк ҳужжатларини талаб қилиш ҳуқуқига эга, сотиб олувчи кўрсатилган ҳужжатларни божхона органига тақдим этишга мажбур.

Ҳақи тўланмаган ҳисоблар бўйича тўлов шартлари бўйича чегирмалар қабул қилинмайди. Ҳисобнинг ҳақи тўланганидан кейин божхона қийматига тузатишлар киритилиши мумкин.

Ҳисобварақ бўлмаганда 1-усул қўлланилмайди ва божхона қийматини бошқа усуллар билан аниқланади. Агар тақдим этилган ҳисобварақ божхона органида шубҳа уйғотса (муҳрлар, сотувчи ёки сотиб олувчи реквизитлари йўқлиги, маълумотларнинг ноаниқ ифодаланиши ва х.к.), унда божхона органи битим қийматини тасдиқлайдиган бошқа ҳужжатларни (банк, тижоратчилик ва х.к.) талаб қилишга мажбур.

3.9. Божхона органи декларант ёки божхона брокери тақдим этган ҳужжатларга биноан битим қийматини қабул қилгандан сўнг товарнинг божхона қийматини ҳисоб-китоб қилиш учун унга қўшимча ҳисобланмалар ёки чегирмаларни белгилаши зарур. Битим қийматининг таркиби товарни етказиб бериш шартларига боғлиқ бўлади.

Фақат Ўзбекистон Республикаси Божхона кодексининг 304-моддасида белгиланган харажатлар қийматга қўшимчалар сифатида киритилиши мумкин:

а) товарни божхона ҳудудига олиб кириладиган жойга етказиб берилгунга қадар қилинадиган харажатлар:

ташиш қиймати. Ташиш қийматига товарларни Ўзбекистон Республикасининг божхона ҳудудига олиб кириладиган жойгача ташиш харажатлари, агар бу харажатлар етказиб бериш шартларига мувофиқ битимнинг нархига киритилмаган бўлса киради. Бунда агар ташиш турли хил транспорт воситаларида амалга оширилса, ҳар бир транспорт воситаси учун харажатлар инобатга олинади.

Ташиш харажатларига шунингдек фрахт учун қўшимча тўловлар, товарни олиб кирганлик учун тўлов (товарнинг кузатув ҳужжатларини расмийлаштируви учун харажатлар), ташиш вақтида товарларга ишлов бериш харажатлари (товарнинг сақланишини таъминланиши учун керакли ҳароратни, намликни ушлаб туриш, ҳаво айланилиши, йўлда ҳайвонларнинг озуқа билан таъминланиши ва муолажа қилиши ва х.к. учун қилинадиган харажатлар) киритилади.

EXW ва FAS етказиб бериш шартларида товарни экспорт мамлакатидан олиб чиқишда сотиб олувчи томонидан божхона расмийлаштируви учун сарфланган харажатлар инобатга олинади.

Агар етказиб бериш беғараз ёки сотиб олувчи ўзининг транспорт воситалари ёрдамида амалга оширилган бўлса, унда юкларни ташиш пайтидаги тегишли транспорт воситалари учун амалда бўлган тарифлар бўйича ҳисобланган ташиш харажатлари суммаси божхона қийматига қўшилади. Истисно тариқасида, автомобиль транспорти орқали ташиш тарифлари тўғрисидаги маълумот бўлмаган тақдирда, ташиш қиймати корхонанинг (жамиятнинг) тегишли бухгалтерлик ҳисоб-китоб ҳужжатларига асосан ташиш харажатларининг суммасини белгилашга рухсат этилади;

товарларни юклаш, тушириш, қайта юклаш ва бошқа жойга тўкиш харажатлари. Ушбу харажатлар Ўзбекистон Республикасининг божхона ҳудудига олиб кириладиган жойгача юзага келган бўлса, улар божхона қийматига киритилади.

Масалан, агар етказиб бериш шартларига биноан товарни етказиш сотувчининг мажбуриятига кирмаса ва шундан келиб чиқиб, тегишли харажатлар товар қийматига қўшилмаган бўлса, унда етказиб бериш сотиб олувчининг ҳисобидан амалга оширилади. Товарни йўлда бир транспорт воситасидан бошқа транспорт воситасига қайта юклаш (агарда етказиб бериш турли хил транспорт воситалари орқали амалга оширилган бўлса), уларни йўлда тушириш ва шу каби ҳолатларнинг юзага келиши натижасидаги ҳамма харажатлар божхона қийматига қўшилиши керак;

суғурта қиймати. Суғурта қийматига товарни етказиб бериш билан боғлиқ бўлган суғурталаш харажатлари киради, яъни товарларни юклаш, тушириш, қайта юклаш ва бошқа жойга тўкиш даврини суғурталаш;

б) сотиб олувчи томонидан қилинган харажатлар:

воситачилик ва брокерлик ҳақлари, бундан товарни харид қилишдаги воситачилик харажатлари мустасно. Товарни харид қилишдаги воситачилик ҳақлари деганда, сотиб олувчи (комитент) баҳоланаётган (олиб кирилаётган) товарни чет элда уни тақдим этиш ва унга керакли бўлган товарни топиб бериш учун комиссионерга тўлаб бериладиган ҳақлар тушунилади;

контейнерлар ва (ёки) кўп марта ишлатиладиган бошқа идишларнинг қиймати, агар улар Ўзбекистон Республикаси Ташқи иқтисодий фаолиятининг товар номенклатурасига мувофиқ баҳоланаётган товар билан бир бутун деб қаралса;

ўров-жойлов қиймати, шу жумладан ўраш-жойлаш материалларининг ва ўраш-жойлаш ишларининг қиймати;

в) сотувчи сотиб олувчига бепул ёки арзонлаштирилган нархда бевосита ёхуд билвосита тақдим этадиган хизматларнинг ва бошқа товарларнинг қиймати;

г) интеллектуал мулк объектларидан фойдаланганлик учун сотиб олувчи баҳоланаётган товарни сотиш шарти сифатида бевосита ёки билвосита тўлаши керак бўлган лицензия тўловлари ва бошқа тўловлар;

д) олиб кирилган товарни кейинчалик қайта сотиш, ўзгача тарзда тасарруф этиш ёки ундан бошқа тарзда фойдаланишдан тушган тушумнинг бевосита ёки билвосита сотувчига тегиши керак бўлган ҳар қандай қисмининг қиймати;

Ушбу банднинг «а» — «д» бандларида кўрсатилган, битимнинг нархига киритиладиган харажатлар тегишли товарлар, ишлар ва хизматлар (ташиш, суғурта қилиш, брокерлик хизмати) учун ҳақ тўланганлиги тўғрисида ваколатли шахс томонидан тақдим этилган ҳужжатлар (ҳисобварақ-фактуралар, тўлов топшириқномалари, чеклар) асосида аниқланади.

Ушбу бандда кўрсатилмаган харажатларни битим нархига қўшишга йўл қўйилмайди.

Турли номдаги товарлардан ташкил топган товарларнинг битта туркуми етказиб берилганда, божхона ҳудудига олиб кирилган товарлардан ҳар бирининг божхона қийматига қўшилиши лозим бўлган ҳамда товарларнинг бутун туркуми учун белгиланган харажатларни аниқлаш ҳар бир товар қийматининг товарлар туркумининг қийматига нисбати билан аниқланадиган катталикка мутаносиб равишда, транспорт харажатларини ҳисобга олишда эса, товарларнинг оғирлигига ёхуд ҳажмига мутаносиб равишда амалга оширилади.

3.9¹. Олиб кириладиган товарнинг божхона қийматини аниқлашда битим нархидан қуйидаги тўловлар ва харажатлар, башарти улар божхона ҳудудига олиб кириладиган товар учун ҳақиқатда тўланган ёки тўланиши лозим бўлган нархдан ажратиб олинган бўлса, чиқариб ташланади:

саноат қурилмалари, машиналар ёки ускуналар каби товарлар божхона ҳудудига олиб кирилганидан кейин амалга оширилган ускуналарни қуриш, ўрнатиш, йиғиш, монтаж қилиш, созлаш ва уларга хизмат кўрсатиш ёки техник кўмаклашиш харажатлари;

товар божхона ҳудудига олиб кирилганидан кейин қилинадиган транспорт харажатлари;

товарни олиб кириш ёки сотиш билан боғлиқ ҳолда Ўзбекистон Республикасида тўланадиган божхона тўловлари ва бошқа тўловлар, агар контракт (шартнома, келишув) шартларига кўра бу тўловлар сотувчи томонидан тўланса.

Битимнинг нархидан чиқариб ташланадиган тўловлар ва харажатлар, бундан Ўзбекистон Республикасида тўланадиган божхона тўловлари мустасно, тегишли товарлар, ишлар ва хизматлар (ташиш, суғурта қилиш) учун ҳақ тўланганлиги тўғрисида ваколатли шахс томонидан тақдим этилган ҳужжатлар (ҳисобварақ-фактуралар, тўлов топшириқномалари, чеклар) асосида аниқланади.

4.1. 2-усул божхона ҳудудига олиб кирилаётган товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун асос сифатида айнан бир хил товарга доир битимнинг қиймати қабул қилинишини назарда тутади.

Айнан бир хил товар деганда:

баҳоланаётган товар билан физик хусусиятларига, сифатига ва бозордаги қадрига кўра бир хил бўлган;

баҳоланаётган товар қайси мамлакатда ишлаб чиқарилган бўлса, шу мамлакатда ишлаб чиқарилган ва Ўзбекистон Республикасига олиб кириш учун сотилган;

баҳоланаётган товарни ишлаб чиқарган айни ўша шахс томонидан ишлаб чиқарилган товар тушунилади.

4.2. Товарнинг ташқи кўринишидаги жузъий фарқлар, агар бундай товар қолган жиҳатлари билан ушбу Йўриқноманинг 4.1-бандида кўрсатилган шартларига мувофиқ бўлса, унга айнан бир хил деб қарашни рад этиш учун асос бўлиб хизмат қила олмайди.

Масалан, бир ҳолатда боғ ва полиз учун инсектицидли пуркагич қисмларга бўлинган ва суюқликсиз (кимёвий моддасиз) етказиб берилади. Иккинчи ҳолатда эса заҳарловчи дорилар тўлдирилган ва йиғилган ҳолатдаги худди шундай пуркагичлар етказиб берилади.

Пуркагич иккита йиғма қисмдан иборат бўлади: а) насос ва қопқоғига бириктирилган учлик ва б) заҳарли кимёвий моддалар учун контейнер (идиш). Қисмларга бўлинган пуркагичларни ишлайдиган ҳолатга келтириш учун контейнер суюқлик билан тўлдирилади ва қопқоғи беркитилади. Шундай қилиб, ишлатиш учун тайёрланган пуркагичлар таққосласа бўладиган (ўхшаш) ҳолга келади, ҳамма жиҳатларига кўра, шу жумладан, физик хусусиятлари ва қадрига кўра бозорда худди шундай товарлар тарзида тақдим этилади, бундан бир мамлакатда у қисмларга бўлинган ҳолда, бошқасида эса йиғилган ҳолда қўйилиши бундан мустаснодир. Йиғишга доир операция айнан бир хил ёки ўхшаш товарлар тарзида кўриб чиқилаётган йиғилмаган ёки йиғилган товарлардаги фарқларнинг бартараф этилишига олиб келади. Шундай қилиб, товарларнинг бир ҳолатда йиғилган ҳолда, бошқа ҳолатда эса — қисмларга бўлинган ҳолда етказиб берилиши уларни айнан бир хил товарлар тарзида кўриб чиқишни истисно эта олмайди.

4.3. Агар товарнинг битим қиймати Ўзбекистон Республикасида бажарилган лойиҳалашнинг, тажриба-конструкторлик ишларининг, бадиий безатишнинг, дизайннинг, эскизларнинг ёки чизмаларнинг қийматини ўз ичига олган бўлса, айнан бир хил товар деб ҳисобланмайди.

4.4. Агар айнан бир хил товар божхона ҳудудига:

баҳоланаётган товар олиб кирилгунига қадар тўқсон календарь кун ичида олиб кирилган бўлса;

тахминан ўша миқдорда ва (ёки) ўша тижорат шартларида олиб кирилган бўлса, айнан бир хил товар юзасидан тузилган битимнинг қиймати баҳоланаётган товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун асос сифатида қабул қилинади.

Агар товарни ўша миқдорда ва ўша тижорат шартларида божхона ҳудудига олиб кириш ҳоллари мавжуд бўлмаса, бошқача миқдорда ва бошқа тижорат шартларида олиб кирилган айнан бир хил товарнинг ушбу фарқлар ҳисобга олиниб битимнинг нархига тузатишлар киритилган ҳолдаги қийматидан фойдаланиш мумкин.

Агар айнан бир хил товар учун ушбу Йўриқноманинг 3.9-банди иккинчи қисмининг «а» бандида кўрсатилган харажатларнинг қиймати баҳоланаётган товар учун шундай харажатларнинг қийматидан масофа ва транспортнинг турларидаги тафовут туфайли анча фарқ қилса, айнан бир хил товарга доир битимнинг қийматига кўра аниқланадиган божхона қийматига тегишли тарзда тузатишлар киритилиши керак.

Баҳоланаётган товарнинг божхона қийматига тузатишлар киритиш декларант ёки божхона брокери томонидан тўғри ва ҳужжат билан тасдиқланган маълумотлар асосида амалга оширилиши лозим.

Агар 2-усул қўлланилганда айнан бир хил товарга доир бир нечта битим аниқланса, баҳоланаётган товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун баҳоси энг паст бўлган айнан бир хил товарга доир битим қўлланилади.

5.1. 3-усул божхона ҳудудига олиб кирилаётган товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун ўхшаш товарга доир битимнинг қиймати ушбу бўлимда кўрсатилган шартларга риоя этган ҳолда асос сифатида қабул қилинишини назарда тутади.

Ўхшаш товар деганда:

баҳоланаётган товар билан ҳар жиҳатдан бир хил бўлмаса-да, у билан ўхшаш хусусиятларга эга бўлганлиги ва таркиб жиҳатдан ўхшашлиги туфайли бир хил вазифаларни бажара оладиган ҳамда тижорат нуқтаи назаридан, шу жумладан сифати, бозордаги қадри, товар белгисининг мавжудлигига кўра унинг ўрнини боса оладиган;

баҳоланаётган товар олиб кирилгунига қадар тўқсон календарь кун ичида олиб кирилган;

баҳоланаётган товар ишлаб чиқарилган айни ўша мамлакатда ишлаб чиқарилган ва Ўзбекистон Республикасига олиб кириш учун сотилган;

баҳоланаётган товарни ишлаб чиқарган айни бир шахс томонидан ишлаб чиқарилган товар тушунилади. Баҳоланаётган товарни ишлаб чиқарган айни бир шахс томонидан ишлаб чиқарилган товар мавжуд бўлмаган тақдирда бошқа шахс томонидан ишлаб чиқарилган товар ўхшаш товар сифатида қабул қилинади.

5.2. 3-усулдан фойдаланишда 2-усулни қўллашдаги каби қоидалар қўлланилади.

Масалан, бир-бирига ўхшаган бўлимли доиралардаги резина покришкалар бир мамлакатда жойлашган иккита турли ишлаб чиқарувчилардан импорт қилинмоқда. Ҳар бир ишлаб чиқарувчининг ўз савдо маркаларидан фойдаланишига қарамасдан резина покришкалар бир хил стандартлар, сифатга эга, импорт қилувчи мамлакатнинг автомобиль саноатида фойдаланилади ва бир хил қадрга эга.

Мана шундай маълумотлар асосида қуйидагича хулосалар чиқарилиши мумкин:

а) ушбу резина покришкалар турли савдо маркаларига эга бўлганлиги сабабли улар айнан бир хил товарлар сифатида кўриб чиқилиши мумкин эмас;

б) шу билан бирга, гарчи покришканинг хоссалари ҳамма жиҳатларига кўра бир хил бўлмаса-да, бироқ улар бир-бирига ўхшаш хусусиятларга ва таркибий материалларга эга, бу уларнинг бир хил функцияларни бажаришига имкон беради. Товарларнинг бир хил стандартларни ҳисобга олиб бажарилгани, сифати ва бозордаги қадри жиҳатидан бир хиллиги ва савдо маркасига эгалиги сабабли уларни ўхшаш товарлар сифатида кўриб чиқиш керак бўлади.

5.3. Агар битимнинг қиймати Ўзбекистон Республикасида бажарилган лойиҳалашнинг, тажриба-конструкторлик ишларининг, бадиий безатишнинг, дизайннинг, эскизларнинг ёки чизмаларнинг қийматларини ўз ичига олса, товар ўхшаш товар деб ҳисобланмайди.

3-усулдан фойдаланилаётганда ушбу Йўриқноманинг 4.4-банди қоидалари қўлланилади.

Тузатишлар киритишга нисбатан қўйиладиган талаблар 2-усул бўйича тузатишлар киритишга қўйиладиган талаблар сингари бўлади.

Масалан:

Ушбу ҳолатда айнан бир хил бўлмаган товарлар тақдим этилган, чунки товарлар турли савдо маркасига ва ташқи безатилиши жиҳатидан принципиал фарқларга эга. Бу ўринда гап бир хилдаги хусусиятларга эга ва бир хилдаги материаллардан тайёрланган ўхшаш товарлар ҳақида бораяпти. Савдода улар ўзаро бир-бирининг ўрнини босади.

Агар декларант ёки божхона брокери ихтиёрида айнан бир хил ва ўхшаш товарларнинг божхона қиймати тўғрисидаги ахборотлар мавжуд бўлмаса, унда божхона қийматини аниқлашнинг бошқа усулларига ўтилиши лозим.

6.1. 4-усул баҳоланаётган товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун асос сифатида:

божхона ҳудудида дастлабки ҳолати ўзгармаган ҳолатда;

баҳоланаётган товар божхона ҳудудига олиб кирилгунига қадар тўқсон календарь кун ичида катта миқдорларда (бир нечта туркумларда);

шундай товарни сотувчи билан ўзаро боғлиқ бўлмаган шахсга сотилаётган, баҳоланаётган, айнан бир хил ёки ўхшаш товар бирлигининг нархи қабул қилинишини назарда тутади.

6.3. Баҳоланаётган, айнан бир хил ёки ўхшаш товар бирлигининг нархидан қуйидаги харажатлар чегириб ташланади:

тўланадиган ёхуд тўлашга келишилган воситачилик ҳақи ёки фойда учун устамалар ҳамда олиб кирилган ўша классдаги ва турдаги товарни божхона ҳудудида сотиш билан боғлиқ бўлган умумий харажатлар;

товарларни олиб кириш ёки сотиш муносабати билан Ўзбекистон Республикасида тўланиши лозим бўлган божхона тўловларининг ва бошқа тўловларнинг суммалари;

божхона ҳудудида транспортда ташиш, суғурталаш, юклаш ва тушириш учун сарфланган харажатлар.

Ўша классдаги ёки турдаги товар иқтисодиётнинг муайян тармоғи маҳсулотига тааллуқли бўлган товарлар гуруҳини, шу жумладан айнан бир хил ва ўхшаш товарларни англатади..

6.4. Ички бозорда товарнинг сотилиш нархини танлашда кўрилаётган товарнинг импорт қилинганидан кейинги биринчи тижорат босқичидаги нархини, яъни олиб кирилган товарнинг биринчи марта қайта сотилишидаги нархини ҳисобга олиш керак бўлади.

6.5. Божхона қиймати белгиланиши лозим бўлган товар гуруҳини танлаш учун мисолларни кўриб чиқамиз.

Бир нарх бўйича сотилган товарларнинг энг кўп миқдори 80 тани ташкил этади, шундай қилиб, энг кўп жамланган туркумдаги товар бирлиги нархи 90 та бирликни ташкил этади.

Божхона қийматини аниқлаш учун товарнинг сотиш нархидан 6.3-бандда кўрсатилган, товар бирлигига тўғри келадиган харажатларнинг бир қисмини чиқариб ташлаш керак бўлади. Масалан, бу, айтайлик, 18 пул бирлиги — савдо устамаси, 5,4 пул бирлиги — божхона божлари ва солиқлар, 0,6 пул бирлиги — транспорт харажатлари бўлсин. Ўзбекистон Республикаси ҳудудида амалга оширилган ва товар бирлигига тўғри келадиган барча харажатларнинг жами суммаси 24 пул бирлигини ташкил этади. Товар бирлиги нархи 90 дан 24 пул бирлигини чиқариб ташлаш керак. Шундай қилиб, товар бирлигининг божхона қиймати 66 пул бирлигидан иборат бўлади. Божхона қийматини олиб кириладиган товарлар сонига тузатиш киритиб, баҳоланаётган товарлар туркумининг божхона қийматини белгилаш мумкин.

6.6. 4-усул бўйича божхона қийматини аниқлаш мақсадида фойдаланиш учун товар бирлиги нархини белгилашда импорт қилинадиган мамлакатда сотувчига товар ва хизматларни товарлар ишлаб чиқарилиши ва уларнинг импорт қилинадиган мамлакатга экспортга сотилиши муносабати билан фойдаланиш учун бевосита ёки билвосита бепул ёки камайтирилган нарх бўйича етказиб беришни амалга оширадиган шахсга қандайдир сотилиши эътиборга олинмаслиги керак.

6.8. Баҳоланаётган, айнан бир хил ёки ўхшаш товарнинг баҳоланаётган товар олиб кирилишидан олдин тўқсон календарь кун ичида сотилганлиги фактлари мавжуд бўлмаган тақдирда, ушбу Йўриқноманинг 6.1-банди ва 6.3-банди биринчи — тўртинчи хатбошларининг қоидалари инобатга олинган ҳолда баҳоланаётган товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун асос сифатида баҳоланаётган, айнан бир хил ёки ўхшаш товар бирлигининг қайси нархи бўйича Ўзбекистон Республикасида энг катта туркумда, ўзгармас ҳолатда, баҳоланаётган товар олиб кирилган кунга энг яқин муддатда, лекин баҳоланаётган товар олиб кирилган кундан эътиборан тўқсон кундан кечиктирмай сотилаётган бўлса, ўша нарх қабул қилинади.

Баҳоланаётган, айнан бир хил ёки ўхшаш товарнинг божхона ҳудудида ўзгармас ҳолатда сотилганлиги фактлари мавжуд бўлмаган ҳолатларда баҳоланаётган товарнинг божхона қиймати товарга кейинчалик ишлов берилганидан кейин олинган, шундай товарни сотувчи билан ўзаро боғлиқ бўлмаган шахсга божхона ҳудудида энг катта миқдорда сотиладиган маҳсулот бирлигининг нархи асосида, декларант ёки божхона брокерининг аризасига кўра аниқланади. Бунда товарнинг божхона қийматига ушбу Йўриқнома 6.3-бандининг биринчи — тўртинчи хатбошларида назарда тутилган тузатишлар киритилади.

7.1. 5-усул баҳоланаётган товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун асос сифатида товарнинг қуйидагиларни қўшиш орқали ҳисоблаб чиқарилган нархи қабул қилинишини назарда тутади:

а) баҳоланаётган товарни тайёрлашда сарфланган материалларнинг қиймати ҳамда ишлаб чиқариш ва (ёки) ишлов бериш харажатлари;

б) ушбу банднинг «а» бандида акс эттирилмаган умумий харажатларнинг ҳажми ва баҳоланаётган товар ишлаб чиқарилган айни ўша мамлакатда ишлаб чиқарилган айни ўша классдаги ва турдаги товарни Ўзбекистон Республикасида сотишда одатда экспорт қилувчи томонидан олинадиган фойда;

в) Ўзбекистон Республикаси Божхона кодексининг 304-моддаси биринчи қисмининг «а» бандида кўрсатилган харажатлар.

7.2. 5-усул бўйича божхона қиймати фақат Ўзбекистон Республикасидан ташқарида олинган ҳужжат ва маълумотлар асосида аниқланади. Қоидага кўра, товарни ишлаб чиқарувчи Ўзбекистон Республикаси юрисдикциясидан ташқарида бўлади. Шу сабабли 5-усулнинг қўлланилиши одатда шундай шартлар билан чекланган бўладики, улар сотиб олувчи билан сотувчи ўзаро боғлиқ бўлади ва ишлаб чиқарувчи Ўзбекистон Республикасининг божхона органига Ўзбекистон Республикаси Божхона кодексининг 312-моддасида кўрсатилган зарур маълумотларни тақдим этишга тайёр бўлади.

Товарни ишлаб чиқарувчи товарнинг божхона қийматини аниқлаш мақсадида тақдим этган ҳужжат ва маълумотлар унинг мамлакатида Ўзбекистон Республикасининг вакиллари томонидан ишлаб чиқарувчининг розилиги билан ва манфаатдор мамлакат ҳукуматини олдиндан хабардор қилинганда ва унинг бундай текширувга нисбатан қаршилиги мавжуд бўлмаган шартга мувофиқ тасдиқланиши мумкин.

7.3. Товарни тайёрлашда сарфланган материалларнинг қиймати ҳамда ишлаб чиқариш ва (ёки) ишлов бериш харажатлари баҳоланаётган товарнинг ишлаб чиқарилишига тегишли, ишлаб чиқарувчи томонидан ёки унинг номидан тақдим этиладиган ҳужжат ва маълумотлар асосида аниқланган бўлиши лозим. Улар ишлаб чиқарувчининг тижоратга оид ҳисоботларида қайд этилган бўлиши, бундай ҳисоботлар товар ишлаб чиқарилган мамлакатда қўлланиладиган ҳисобга олишнинг умумий қабул қилинган қоидаларига мувофиқ бўлиши керак.

7.4. «Умумий харажатлар» атамаси ушбу Йўриқноманинг 7.1-бандининг «а»-бандида акс эттирилмаган товарнинг ишлаб чиқарилиши ва экспортга сотилишига доир бевосита ва билвосита харажатларни қамраб олиши керак.

Агар импорт қилинадиган товар учун қўлланилган 1 — 4 усуллар божхона қийматини аниқлашга имконига олиб келмаса, унда чет эл ишлаб чиқарувчи тақдим этган калькуляция ҳужжатлари асосида божхона қийматини аниқлаш имконияти ҳам мавжуд бўлиб, бундай қиймат, масалан, материал учун харажатлар, умумий (қўшимча) харажатлар, олиб кириладиган товарнинг ҳисоб-китоб қилинган қиймати усули бўйича божхона қиймати каби харажатларни ўз ичига олиши лозим. Агар шубҳа уйғотадиган бўлса, ушбу Йўриқнома 7.2-банднинг иккинчи хатбошида назарда тутилган шартларга риоя қилингани ҳолда калькуляция ҳужжатлари текширилиши мумкин.

7.5. Баҳоланаётган товар билан бир синфдаги ёки шу турдаги, келиб чиқиш мамлакати бир хил бўлган товарларни Ўзбекистон Республикасига сотишда экспортер томонидан олинадиган фойда миқдори ишлаб чиқарувчи томонидан ёки унинг номидан тақдим этиладиган маълумот асосида белгиланиши лозим. Ишлаб чиқарувчи тақдим этган маълумотларнинг ишлаб чиқарувчилар экспорт мамлакатида товарларни импорт мамлакатига олиб чиқиш учун амалга оширадиган, баҳоланаётган товарлар синфидаги ёки шу турдаги товарларнинг сотилишидаги кўрсаткичларга мувофиқ келишига эътибор бериш зарур.

Тақдим этилган маълумотларни таҳлил этишда шуни қайд қилиш керакки, «фойда ва харажатлар миқдори» бир бутун сифатида кўриб чиқилиши лозим. Бу шуни англатадики, агар бирон-бир алоҳида ҳолда ишлаб чиқарувчи фойдаси миқдори унчалик катта бўлмасдан, унинг умумий харажатлари юқори бўлса, унда унинг биргаликда олинган фойдаси ва умумий харажатлари барибир одатда шундай синфдаги ёки турдаги товарлар сотилишида акс этадиган бундай кўрсаткичларга мувофиқ келиши мумкин. Бундай вазият, масалан, маҳсулот импорт мамлакатида бозорга чиқадиган ва ишлаб чиқарувчи ушбу бозорни ўзлаштириш билан боғлиқ юқори умумий харажатларини қисман шунинг ҳисобига қоплаш ниятида фойданинг ноль даражаси ёки ундан паст даражани қабул қиладиган ҳолда вужудга келиши мумкин. Агар ишлаб чиқарувчи импорт қилинадиган товарларни сотишда у алоҳида тижоратчилик ҳолатлари оқибатида фойда олишини кўрсата олса, унда унинг фойданинг амалдаги кўрсаткичларини оқлаш учун жиддий тижоратга доир далиллари мавжуд бўлиб, унинг нархларга оид сиёсати саноатнинг ушбу тармоғидаги оддий нарх сиёсатини акс эттириши шарти билан бундай кўрсаткичларни эътибор учун қабул қилиш керак бўлади. Бундай вазият, масалан, ишлаб чиқарувчилар талабнинг кутилмаган тарзда пасайиб кетиши натижасида нархларни пасайтиришга мажбур бўлганида ёки улар товарларни импорт мамлакатида ишлаб чиқариладиган товарлар тоифасини тўлдириш тартибида сотадиган ва ўзининг рақобатга бардошлилигини сақлаб қолиш мақсадида кам фойдага рози бўладиган ҳолда вужудга келиши мумкин.

7.6. Ўзбекистон Республикаси Божхона кодексининг 304-модда биринчи қисми «а» бандида кўрсатилган харажатларга қуйидаги товарни божхона ҳудудига олиб кириладиган жойга етказиб берилгунга қадар қилинадиган харажатлар киради:

ташиш қиймати;

товарларни юклаш, тушириш, қайта юклаш ва бошқа жойга тўкиш харажатлари;

суғурта қиймати;

Ушбу харажатлар ҳам ҳужжатлар билан тасдиқланиши лозим.

7.7. Божхона қийматини 5-усул билан аниқлаш мақсадлари учун ишлаб чиқарувчи томонидан ёки унинг номидан тақдим этиладиганидан ташқари ҳужжат ва маълумотлардан фойдаланилаётган бўлса, божхона органи бундай ахборотларнинг манбасини, фойдаланилган маълумотлар ҳамда улар асосида амалга оширилган ҳисоботларини декларантга ёки божхона брокерига, агар у бу ҳақда сўраса, хабардор қилиши шарт.

7.8. Божхона қийматини 5-усул билан аниқлашда ҳеч қандай чиқимлар ва материалларнинг қиймати икки баровар ҳисобга олинмаслиги керак.

8.1. Агар товарнинг божхона қийматини ушбу Йўриқноманинг 2.1-бандининг иккинчи — еттинчи хатбошларида кўрсатилган божхона қийматини аниқлаш усулларини кетма-кетликда қўллаш натижасида декларант ёки божхона брокери томонидан аниқлаш мумкин бўлмаса, баҳоланаётган товарнинг божхона қиймати божхона қийматини аниқлаш усулларининг муддатларни қўллаш, товарларнинг ишлаб чиқарилган мамлакатини, айнан бир хиллигини ёки ўхшашлигини аниқлашга доир талабларини бир мунча қайишқоқлик билан қўллаш орқали аниқланади.

8.2. 6-усулни қўллашда божхона органи декларант ёки божхона брокерига ўз ихтиёрида мавжуд бўлган нархлар тўғрисидаги ахборотни тақдим этади. Божхона органи захира усулни тўғри қўллаш мақсадида шундай ахборотни йиғиб боради.

Товарнинг божхона қийматини 6-усулда аниқлаш учун асос сифатида қуйидагилардан фойдаланишга йўл қўйилмайди:

а) Ўзбекистон Республикасида ишлаб чиқарилган ўхшаш товарнинг сотилиш нархидан;

б) икки ва ундан ортиқ муқобил қийматларнинг энг юқори қийматидан;

в) экспорт қилувчи мамлакатнинг ички бозоридаги товар нархидан;

г) божхона қийматини аниқлаш учун қийматларни қўшиш усулини қўллашда фойдаланилмайдиган ишлаб чиқариш чиқимларидан;

д) экспорт қилаётган мамлакатдан учинчи мамлакатларга етказиб берилаётган товарнинг нархидан;

е) энг паст божхона қийматларидан;

ж) товарнинг ўзбошимчалик билан белгиланган ёки тўғри тасдиқланмаган нархидан.

8.4. Қуйидагилар тартибга кўра белгиланган усулларни қўлланишда йўл қўйилиши мумкин бўлган оқилона қайишқоқ ёндашувига айрим мисоллар бўла олади:

а) айнан бир хил товарларга нисбатан қайишқоқлик қуйидагилар юзасидан йўл қўйилиши мумкин:

айнан бир хил товарларни олиб кириш муддатлари, бироқ божхона қийматини белгилаш учун асос сифатида экспорт қилувчи мамлакатида бошқа ишлаб чиқарувчи томонидан ва божхонада баҳоланиши лозим бўлган товарларни экспорт қилувчи мамлакатдан бошқа қайсидир ўзга мамлакатда ишлаб чиқарилган худди шунингдек импорт қилинган товарлар кўриб чиқилиши мумкин;

айнан бир хил импорт қилинган товарларнинг илгари 4 ва 5-усулларга кўра белгиланган божхона қийматидан фойдаланиш;

б) ўхшаш товарларга нисбатан қайишқоқлик қуйидагилар юзасидан йўл қўйилади:

ўхшаш товарларнинг олиб кирилиши муддатларига нисбатан;

божхонада баҳоланиши лозим бўлган товарларни экспорт қилувчи мамлакатдан бошқа қайсидир ўзга мамлакатда ишлаб чиқарилган шунга ўхшаган импорт қилинган товарлар шунга ўхшаган товарларнинг божхона қийматини белгилаш учун асос сифатида фойдаланилганида;

ўхшаш импорт қилинган товарларнинг илгари 4 ва 5-усулларга кўра белгиланган божхона қийматидан фойдаланиш;

в) 4-усулга нисбатан товарларнинг ички бозорда сотилиши муддатлари тўғрисидаги, шунингдек, уларнинг қай ҳолда импорт қилингани (яъни, муайян қайта ишлашга йўл қўйилиши) ҳақидаги талабларнинг қайишқоқлик билан талқин этилишига йўл қўйилиши мумкин.

6-усулдан фойдаланишда ҳужжатлар билан тасдиқлашга доир талаблар қуйидагиларни бошқа усулларга нисбатан бир мунча қайишқоқликка йўл қўяди: жаҳон нархларига доир, ички бозордаги нархларига доир ахборот маълумотномаларидан фойдаланиш; воситачилик ҳақлари, чегирмалар, фойдалар, транспорт тарифлари умум қабул қилинган даражаларининг статистик маълумотларидан фойдаланиш. Бунда баҳоланаётган товарларнинг етказиб бериш шартларини ҳисобга олган ҳолда маълумотларга тегишли тузатишлар киритилиши шарт.

8.4¹. Божхона органи ушбу бўлимга мувофиқ аниқланган товарнинг божхона қиймати ҳамда шундай қийматни аниқлаш учун фойдаланилган усул тўғрисида декларант ёки божхона брокерининг аризасига кўра унга ахборот беради.

8.5. Ўзбекистон Республикаси ҳудудида сарфланган харажатларни тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд бўлмаган тақдирда, 4-усул билан божхона қийматини аниқлаш учун иловага мувофиқ эксперт баҳолаш қўлланилишига йўл қўйилади. Бунда товар бирлигининг божхона қиймати аниқланиб, кейинчалик бутун туркумнинг божхона қиймати қайта ҳисоб-китоб қилинади.

9.1. Маълум қилинган божхона қийматини текшириш зарурати, шу жумладан, қўшимча ахборотнинг олиниши товарни ушлаб туриш учун асос бўла олмайди.

Божхона органи декларантга ёки божхона брокерига божхона қийматини белгилаш ёки маълум қилинган қийматни тасдиқлайдиган ҳужжатларни тақдим этиш учун Ўзбекистон Республикасининг амалдаги қонунчилигида белгиланган тартибда қўшимча муддат бериши мумкин.

Товарлар чиқариб юборилганидан кейин божхона органлари божхона қиймати миқдорини аниқлаш мақсадида текшириш ўтказиши мумкин. Текшириш натижаларига кўра божхона қиймати қайта ҳисоб-китоб қилиниши, шунингдек, божхона тўловларининг қўшимча тўланиши лозим бўлган суммасини аниқланиши ва уларнинг ундирилиши ёки қайтарилиши амалга оширилиши мумкин.

Товарлар чиқариб юборилганидан кейинги божхона назорати айни бир контракт (шартнома, келишув) бўйича кўпи билан бир марта ўтказилиши мумкин.

Текширув давомида қўшимча равишда божхона тўловларининг ҳисобланишига сабаб бўлувчи божхона қийматининг миқдорига таъсир этувчи ҳолат аниқланган тақдирда, божхона тўловларини қўшимча ҳисоблаш товарларнинг божхона назорати остида бўлиши тугаган пайтдан эътиборан бир йил ичида амалга оширилиши мумкин.

Божхона органлари текширув амалга оширилган контрактлар (шартномалар, келишувлар) бўйича реестр юритади.

9.2. Агар импорт қилинадиган товарнинг божхона қиймати божхона органлари томонидан аниқланадиган бўлса, унда декларантнинг ёки божхона брокерининг ёзма ёки электрон аризасига кўра божхона органлари бундай қийматнинг қайси йўл билан аниқлаганини ёзма ёхуд электрон шаклда хабардор этади.

9.3. Декларант ёки божхона брокери божхона органининг қароридан норози бўлса, у юзасидан юқори божхона органларига ва шунингдек, суд органларига шикоят билан мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.

Ўзбекистон Республикаси ҳудудида сарфланган харажатларни тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд бўлмаган тақдирда, 4-усул билан божхона қийматини аниқлаш учун иқтисодий-математика усулларини қўллаган ҳолда ишлаб чиқилган эксперт баҳолаш қўлланилишига йўл қўйилади. Бунда товар бирлигининг божхона қиймати аниқланиб, кейинчалик бутун туркумнинг божхона қиймати қайта ҳисоб-китоб қилинади.

Божхона тўловларининг адвалор (фоиздаги) ставкалари белгиланган товарларнинг божхона қийматини аниқлаш учун вазифа қуйидаги тарзда шакллантирилади:

Қисқартмаларни белгилаймиз:

Бқ — товар бирлигининг божхона қиймати;

Сн — Ўзбекистон Республикаси ҳудудида биринчи марта сотилганда мазкур товар бирлигининг қиймати.

Товар бирлигининг қийматидан (Сн) божхона ҳудудида амалга оширилган қуйидаги харажатлар чегирилади:

1. Импорт божхона божи (Бб). Божнинг энг юқори миқдори Бб = 2*к*Бқ, бунда к — к =Ббс/100% формуласи билан аниқланадиган божхона божи коэффициенти ставкаси. Масалан, бож ставкаси 10 фоиз бўлса, коэффициент 0,1 га тенг. Бошқа турдаги тўловлар коэффициентлари ҳам шу тартибда аниқланади.

2. Акциз солиғи (Ас). Ас = m*Бқ, бунда m — акциз солиғи ставкаси коэффициенти.

3. Қўшилган қиймат солиғи (Ққс). Ққс = n*(Бқ+2*к*Бқ+m*Бқ) формуласи бўйича аниқланади, бунда n — ҚҚС ставкаси коэффициенти.

4. Жисмоний шахслардан олинадиган йиғим (Жшй). Жшй = f*Бқ, бунда f — жисмоний шахслардан олинадиган йиғимнинг энг юқори ставкаси коэффициенти.

5. Товарни биринчи марта қайта сотишда Ўзбекистон Республикаси ҳудудида олинадиган тижорат фойдаси (Тф).

Тф = р*(Бқ+Бб+Ас+Ққс+Жшй),

бунда р — тижорат фойдаси коэффициенти.

6. Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги транспорт ва бошқа кутилмаган харажатлар (Тх).

Тх = r*(Бқ + Бб + Ас + Ққс + Жшй), бунда r — транспорт харажатлари коэффициенти.

Олиб кириладиган товар бирлиги божхона қиймати:

Бқ = Сн — Бб — Ас — Ққс — Жшй — Тф — Тх

Сн = Бқ + Бб + Ас + Ққс + Жшй + Тф + Тх.

Тенгламага Бб, Ас, Ққс, Жшй, Тф, Тх маълумотлари кўрсаткичларини киритамиз ва Сн = Бқ*[(1+2*к+m)* (1+n) + f] * (1+р+r) олинади;

Демак,

Қулайлик учун [(1+2*к+m)*(1+n)+f]*(1+р+r) коэффициентини харажатлар умумий коэффициенти деб номлаймиз ва Ухк1 ҳарфи билан белгилаймиз. Шу тариқа, Ўзбекистон Республикаси божхона ҳудудида товарнинг биринчи марта сотилиши нархи тўғрисида маълумотлар бўлганда ҳар бир товар тури учун умумий харажатлар коэффициентини ҳисоб-китоб қилишга эътибор берилади: Бқ = Сн/Ухк1.

1-масала. Йўнилмаган тўсиннинг бир куб метри шартли равишда улгуржи бозорда 20 минг сўм туради, божхона божи ставкаси — 3% (к = 0,03), жисмоний шахслардан олинадиган йиғим ставкаси — 50% (f = 0,5), ҚҚС — 20% (n = 0,2), акциз солиғи — йўқ (m=0).

Тижорат фойдаси коэффициенти шартли равишда ҚҚС ставкасига тенг деб қабул қилинади ҚҚС — 20% (р = 0,2), бошқа харажатлар коэффициенти — 5% (r = 0,05)га тенг. Божхона қийматини аниқлаш учун:

1) Мазкур турдаги товар учун умумий харажатлар коэффициентини аниқлаймиз Ухк1 = [(1+2*к+m) * (1+n) +f] * (1+р+r). Қийматларни қўйиб, қуйидагини оламиз Ухк1 = [(1+2*0,03+0) * (1+0,2)+0,5] * (1+0,2+0,5) = 2,215;

2) божхона қийматини аниқлаймиз

Бқ = 20000 : 2,215 = 9029 сўм.

Яъни олиб кирилган йўнилмаган тўсиннинг бир куб метри қиймати тахминан 9000 сўмни ташкил қилади.

Изоҳ: акси ҳисоблаш усули билан текширишда уч фоизгача янглишишга йўл қўйилади.

2-масала. Улгуржи бозорда битта чарм куртканинг қиймати шартли равишда 35000 сўм. Бунда божхона божи ставкаси 30% (к = 0,3), акциз солиғи 25% (m = 0,25), жисмоний шахслардан йиғим 50% (f = 0,5), ҚҚС ва тижорат фойдаси 20% (n = p = 0,2), транспорт харажатлари 5 фоиз (r = 0,05)га тенг. Божхона қийматини аниқлаш учун:

1) мазкур товар тури учун умумий харажатлар коэффициентини аниқлаймиз. Ухк1 = [(1+2*к+m)*(1+n)+f] *(1+р+r) = [(1+2*0,3+0,25)*(1+0,2)+0,5]*(1+0,2+0,05) = 3,4;

2) божхона қийматини аниқлаймиз Бқ = Сн / Ухк1

Бқ = 35000/3,4 = 10294,1.

Битта чарм куртканинг божхона қиймати тахминан 10200 сўмга тенг.

Акциз солиғининг алоҳида ставкаси белгиланган товарлар (масалан, илгари фойдаланишда бўлган енгил автомобиллар) учун божхона қиймати қуйидагича аниқланади:

Божхона ҳудудида қилинган харажатлар:

1. Импорт божхона божи Бб = 2*к*Бқ, бунда к — божхона божи ставкаси коэффициенти;

2. Акциз солиғи Ас = m*V, бунда V — акциз солиғининг алоҳида ставкаси қўйилган параметр, масалан, двигатель ҳажми;

3. Қўшилган қиймат солиғи Ққс = n*(Бқ+2*к*Бқ+ m*V), бунда n — ҚҚС ставкаси коэффициенти;

4. Жисмоний шахслардан йиғим Жшй = f*Бқ, бунда f — жисмоний шахслардан олинадиган йиғим ставкаси коэффициенти;

5. Товарни биринчи марта қайта сотишда Ўзбекистон Республикаси ҳудудида олинадиган тижорат фойдаси;

Тф = Р*(Бқ+Бб+Ас+Ққс+Жшй), бунда Р — тижорат фойдаси коэффициенти;

6. Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги транспортга оид ва кутилмаган харажатлар:

Тх = r*(Бқ+Бб+Ас+Ққс+Жшй), бунда r — транспорт харажатлари коэффициенти.

Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги барча харажатларни ҳисобга олган ҳолда товар бирлиги қиймати қуйидагига тенг бўлади:

Сн = Бқ+Бб+Ас+Ққс+Жшй+Тф+Тх =

Бқ*[(1+2*к) (1+n) +f]* (1+р+r)+m*V+(1+n)*(1+р+r).

Тенгламани ўзгартириб, қуйидагига эга бўламиз:

Бунда [(1+2*к)(1+n)+f]*(1+р+r) коэффициентини умумий харажатлар коэффициенти деб ҳам номлаймиз ва Ухк2 ҳарфи билан белгилаймиз. Бу тенгламани соддалаштириб, қуйидаги формулани олишимиз мумкин:

Бқ = [Сн-m* V+(1+n)*(1+р+r)]/Ухк2.

3-масала. Бозорда «Мерседес-Бенц-190» (ишлаб чиқарилган йили 3 йилдан ортиқ) туркумидаги енгил автомобиль қиймати 6 млн. сўм. 1 ЕВРО курси = 143 сўм. Двигатель ҳажми 1999 куб. см. Божхона божи ставкаси — 100% (к = 1), акциз солиғи — 1 куб см учун 2,9 ЕВРО, жисмоний шахслардан олинадиган йиғим — 50% (f = 0,5), ҚҚС ва тижорат фойдаси — 20% (n = p = 0,2), транспорт харажатлари 5% (r = 0,05).

1) мазкур товар тури учун умумий харажатлар коэффициентини аниқлаймиз.

Ухк2 = [(1+2*к)(1+n)+f]*(1+р+r) =

[(1+2*1) (1+0,2) +0,5]* (1+0,2+0,05) = 3*1,25 = 3,75.

2) Товар бирлиги нархидан чегириладиган акциз солиғи суммасини аниқлаймиз m* V*(1+n)*(1+р+r) = 2,9*1999 * 143*(1+0,2)*(1+0,2+0,05) = 1243478 (сўм).

3) Божхона қийматини аниқлаймиз:

Бқ = (Сн — m* V+(1+n)*(1+р+r))/Ухк2 =

(6000000 — 1243478) / 3,75 = 1268405,8 сўм.

Худди шундай божхона божи ставкаси алоҳида белгиланган товарлар учун формула қуйидаги кўринишга эга бўлади:

Божхона божи ва акциз солиғининг алоҳида ставкаси белгиланган товарлар (масалан, янги енгил автомобиллар) учун божхона қиймати қуйидагича аниқланади:

Божхона ҳудудида қилинган харажатлар:

1. Импорт божхона божи Бб = 2*к*V. Сертификат бўлмаганлиги сабабли икки баравар миқдорда ундирилади, бунда к — божхона божининг алоҳида ставкаси, V — божхона божи белгиланган параметр, масалан, двигатель ҳажми;

2. Акциз солиғи Ас = m*V, бунда m — акциз солиғининг алоҳида ставкаси;

3. Қўшилган қиймат солиғи Ққс = n*(Бқ+2*k*V+m*V), бунда n — ҚҚС ставкаси коэффициенти;

4. Жисмоний шахслардан олинадиган йиғим Жшй = f*Бқ, бунда f — жисмоний шахслардан олинадиган йиғим ставкаси коэффициенти;

5. Товарни биринчи марта қайта сотишда Ўзбекистон Республикаси ҳудудида олинадиган тижорат фойдаси:

Тф = p*(Бқ+Бб+Ас+Ққс+Жшй), бунда р — тижорат фойдаси коэффициенти;

6. Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги транспортга оид ва бошқа кутилмаган харажатлар: Тх = r*(Бқ+Бб+Ас+Ққс+Жшй), бунда r — транспорт харажатлари коэффициенти.

Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ўтказилган барча харажатларни ҳисобга олиб, битта товарнинг қиймати:

Сн = Бқ+Бб+Ас+Ққс+Жшй+Тф+Тх =

Бқ*(1+n+f) * (1+p+r) + V* (2k+m) * (1+n) * (1+p+r)

Демак,

Бунда [(1+n+f)*(1+p+r)] коэффициентини умумий харажатлар коэффициенти деб ҳам номлаймиз ва Ухк3 ҳарфи билан қайд этамиз.

4-масала. «Мерседес-Бенц-190» туркумидаги (1998 йилда ишлаб чиқарилган) енгил автомобиль нархи бозорда 30 млн. сўм туради. 1 ЕВРО курси = 143 сўм. Двигатель ҳажми 1999 куб. см. Божхона божи ставкаси –1 куб см учун 2,2 ЕВРО, акциз солиғи — 1 куб. см учун 2,5 ЕВРО, жисмоний шахслардан олинадиган йиғим — 50% (f = 0,5), ҚҚС ва тижорат фойдаси — 20% (n=p=0,2), транспорт харажатлари — 5% (r = 0,05).

1) Умумий харажатлар коэффициентини аниқлаймиз

Ухк3 = (1+n+f)*(1+p+r) = (1+0,2+0,5) * (1+0,2+0,05) = 1,7.

2) Сотиш нархидан чегириладиган тўланган божхона божи ва акциз солиғи учун харажатлар суммасини аниқлаймиз:

V*(2k+m)*(1+n)*(1+p+r)=1999*(2*2,2+2,5)*(1+0,2)*(1+0,2+0,05)=285857*6,9*1,2*1,25=2958620.

3) Божхона қийматини аниқлаймиз

Бқ = (30000000 — 2958620)/1,7 = 15906694 (сўм).