1. Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (BHMS) “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuniga asosan ishlab chiqilgan va O‘zbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish elementi bo‘lib hisoblanadi. Mazkur standart boshqa BHMSlar bilan birgalikda qo‘llaniladi.

2. Mazkur BHMS xo‘jalik yurituvchi subyektning turli hisobot davrlaridagi moliyaviy hisobotlari, shuningdek turli xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy hisobotlari qiyoslanishini ta’minlash maqsadida xo‘jalik yurituvchi subyekt moliyaviy hisobotini shakllantirish va tuzish uchun asoslarni belgilab beradi.

Ushbu maqsadga erishish uchun mazkur standart xo‘jalik yurituvchi subyektlarning hisob siyosati va moliyaviy hisobotiga asos bo‘ladigan konsepsiyani hamda moliyaviy hisobotning mazmuniga minimal talablarni ko‘zda tutadi.

Ayrim operatsiyalar va hodisalarni aks ettirish, o‘lchash va yoritib berish uchun batafsil talablar boshqa BHMSlarda bayon qilinadi.

Mazkur standart moliyaviy hisobotdan tashqari taqdim etilishi kerak bo‘lgan axborotlarga talablarni bayon qilmaydi. Masalan, xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliyaviy hisobotga qo‘shimcha axborot sifatida moliyaviy sharhlarni taqdim etishlari mumkin.

3. Mazkur standartda hisob siyosati deganda xo‘jalik yurituvchi subyektning rahbari buxgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy hisobot tuzish uchun qo‘llaydigan usullari, ularning prinsip va asoslari bilan birgalikdagi jamlamasi tushuniladi.

Buxgalteriya hisobini yuritish usullariga uni guruhlarga ajratish metodlari va xo‘jalik faoliyati faktlarini baholash, aktivlar qiymatini to‘lash, hujjatlar aylanmasini, inventarizatsiyani tashkil etish usullari, buxgalteriya hisobi schyotlarini qo‘llash usullari, hisob registrlari tizimi, axborotlarni qayta ishlash va boshqa tegishli usullar, uslublar va metodlar kiradi.

4. Xo‘jalik yurituvchi subyektning hisob siyosati subyekt rahbari tomonidan mazkur BHMS asosida xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyatining turli yillar uchun tuzilgan moliyaviy hisobotda keltiriladigan moliyaviy ko‘rsatkichlari bir-biriga qiyoslanadigan bo‘lishi uchun shakllantiriladi.

5. Moliyaviy hisobot xo‘jalik yurituvchi subyekt alohida mustaqil xo‘jalik yurituvchi subyektligi yoki xo‘jalik yurituvchi subyektlarning konsolidatsiyalashgan guruhiga kirishidan qat’i nazar shu xo‘jalik yurituvchi subyektning ma’lum bir davrdagi faoliyatini tavsiflovchi moliyaviy axborotni taqdim etish usulidir.

6. Moliyaviy hisobotlar maqsadi bo‘lib iqtisodiy qarorlar qabul qilish uchun keng foydalanuvchilar doirasiga zarur bo‘lgan xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy holati, uning faoliyati ko‘rsatkichlari to‘g‘risida va pul mablag‘larining harakati haqida axborotni taqdim etish hisoblanadi.

Moliyaviy hisobotlar xo‘jalik yurituvchi subyektning rahbariyati tomonidan amalga oshiriladigan resurslarni boshqarish natijalarini ham ko‘rsatadi.

7. Mazkur standart maqsadiga erishish uchun moliyaviy hisobotlar ulardan foydalanuvchilarga pul mablag‘lari harakati prognoz qilish, xususan pul mablag‘lari va ularning ekvivalentlari shakllanishi muddatlari hamda ehtimolligini belgilashda yordam beradigan quyidagi axborotlarni o‘zida mujassam etishi kerak:

7.1. Xo‘jalik yurituvchi subyekt nazorati ostidagi aktivlar to‘g‘risida (naqd pul mablag‘i tushumlarining yoki boshqa iqtisodiy manfaatlarning manbai bo‘lgan aktivlar to‘g‘risida);

7.2. Xo‘jalik yurituvchi subyektning majburiyatlari to‘g‘risida (pul mablag‘larining yoki boshqa iqtisodiy foydaning ehtimol tutilgan kamayishi manbalari bo‘lgan);

7.3. Xo‘jalik yurituvchi subyektning taqsimlanmagan foydasi to‘g‘risida (xo‘jalik yurituvchi subyektning iqtisodiy resurslari va majburiyatlariga bir hisobot davridan boshqasiga o‘zgartish kiritadigan, bundan mulk egalarining badallari va mulk egalariga to‘lovlar mustasno);

7.4. Pul mablag‘ining harakati to‘g‘risida (kelgusida pul oqimlarining imkoniyatli harakati ko‘rsatkichi sifatida).

Bunday axborot moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilarga xo‘jalik yurituvchi subyektning dividendlar va foizlarni to‘lash, shuningdek majburiyatlar bo‘yicha o‘z vaqtida hisob-kitob qilish imkoniyatlarini baholash uchun zarur.

8. Xo‘jalik yurituvchi subyektning rahbari hisob siyosati uchun, shuningdek xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy hisobotini tayyorlash va taqdim etish uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgardir.

9. Mazkur BHMS ro‘yxati mazkur standartning 12-bandida keltirilgan umumiy maqsadlarga mo‘ljallangan moliyaviy hisobotlarni tayyorlashda qo‘llaniladi. Ushbu standartdan ayrim xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy hisobotini tayyorlashda ham, konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotni tuzishda ham qo‘llash zarur.

10. Mazkur BHMS quyidagilarga qo‘llaniladi:

10.1. Hisob siyosatini shakllantirish bobida — mulkchilik shaklidan qat’i nazar barcha xo‘jalik yurituvchi subyektlarga;

10.2. Hisob siyosatini yoritib berish bobida — qonunchilik hujjatlariga, ta’sis hujjatlariga muvofiq yoki o‘z tashabbusi bilan moliyaviy hisobotini e’lon qiluvchi xo‘jalik yurituvchi subyektlarga.

11. Mazkur BHMS banklar, budjet va sug‘urta tashkilotlarining moliyaviy hisobotni tuzish tartibiga nisbatan qo‘llanilmaydi.

12. “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq yillik moliyaviy hisobot quyidagi hisobotlarning umumiy shakllaridan iborat bo‘ladi:

12.1. Buxgalteriya balansi — 1-shakl;

12.2. Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot — 2-shakl;

12.4. Pul oqimlari haqidagi hisobot — 4-shakl;

12.5. Xususiy kapital to‘g‘risidagi hisobot — 5-shakl;

12.6. Izohlar, hisob-kitoblar va tushuntirishlar.

13. Davriy (choraklik) hisobotlar tarkibi yillik hisobotdan hisobotlar shakli sonining kamligi bilan farq qilishi mumkin.

14. Turli xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatining ko‘p qirraliligi hisobga olganda, moliyaviy hisobotlar foydalanuvchilarni iqtisodiy qarorlar qabul qilish uchun zarur bo‘lgan barcha axborot bilan ta’minlay olmaydi. Shuning uchun yillik moliyaviy hisobotlarga qo‘shimcha ravishda ma’muriyat tomonidan tuziladigan moliyaviy sharh kiritilib, unda xo‘jalik yurituvchi subyekt moliyaviy faoliyati va moliyaviy holatining asosiy belgilari tushuntirib beriladi va ular duch kelayotgan asosiy noaniqliklar bayon qilinadi.

Bu sharhda xo‘jalik yurituvchi subyektning faoliyati natijalariga, faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va mustahkamlash uchun investitsiya siyosatiga, jumladan joriy davrda va kelgusi davrlarda dividendlar siyosatiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar yoritib beriladi, xususan:

14.1. Xo‘jalik yurituvchi subyektni moliyalashtirish manbalari va risklarni boshqarish;

14.2. Xo‘jalik yurituvchi subyekt ishlab turgan tashqi muhitdagi o‘zgarishlar va bu o‘zgarishlarga uning munosabati hamda ularning subyekt faoliyatiga ta’siri;

14.3. Foydalanuvchilar qaror qabul qilishi uchun boshqa muhim axborotlar.

15. Qo‘shimcha axborotni taqdim etish. Tushuntirishlar, izohlar va hisob-kitoblar xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan maxsus shaklda yoki erkin shaklda taqdim etiladi.

16. Pul oqimi haqidagi hisobotdan tashqari moliyaviy hisobotlar hisoblash prinsipi asosida tuziladi.

Hisoblash prinsipiga muvofiq aktivlar, passivlar, xususiy kapital, daromadlar, xarajatlar, xo‘jalik operatsiyalari va hodisalar buxgalteriya hisobida ular bo‘yicha pul mablag‘lari va ularning ekvivalentlari olingan yoki to‘langan paytda emas, balki ular sodir etilgan (yoki haqiqatda olingan) paytda aks ettiriladi.

Hisoblash prinsipi asosida tayyorlangan moliyaviy hisobotlar foydalanuvchilarga o‘tmishda pul to‘lab yoki pul mablag‘larini olib amalga oshirilgan xo‘jalik operatsiyalari to‘g‘risidagina emas, shuningdek kelgusida pul to‘lanadigan majburiyatlar to‘g‘risida ham axborot beradi, bu esa tegishli iqtisodiy qarorlarni qabul qilishda juda zarur hisoblanadi.

17. Ikkiyoqlama yozuv usuli bilan hisob yuritish prinsipi xo‘jalik yurituvchi subyekt buxgalteriya operatsiyalarini ikkiyoqlama yozuv tizimi asosida ro‘yxatga olishi kerakligini bildiradi. Ikkiyoqlama yozuv tizimi shundan iboratki, bir operatsiya bo‘yicha bir summa buxgalteriya hisobining ikki schyotida — birining debetida va ikkinchisining kreditida aks ettiriladi.

18. Moliyaviy hisobotni uzluksizlik prinsipi asosida tayyorlash xo‘jalik yurituvchi subyekt doimiy harakat qilishini va aniq bo‘lmagan uzoq muddat davomida o‘z faoliyatini davom ettirishini, ya’ni xo‘jalik yurituvchi subyektning o‘zini tugatishiga yoki o‘z faoliyati sohasini qisqartirishga ehtiyoji yo‘qligini bildiradi.

Agar rahbar xo‘jalik yurituvchi subyektni tugatish yoki uning faoliyati ko‘lamlarini qisqartirish zarur deb hisoblasa yoxud shunday vaziyatga olib keladigan sharoit mavjud deb o‘ylasa, moliyaviy hisobotga tushuntirishlarda bunday faktning mazmunini yoritib berishi va moliyaviy hisobotni tuzishga asos bo‘lgan jihatlarni, uzluksizlik prinsipidan chekinish sabablarini ko‘rsatishi zarur.

Uzluksizlik prinsipi yana shuni bildiradiki, buxgalteriya hisobini yuritish muddati xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyat ko‘rsatgan muddatga mos bo‘lishi kerak, ya’ni xo‘jalik yurituvchi subyektning buxgalteriya hisobi subyekt tugatilgan yoki u bankrot deb e’lon qilingan paytgacha yuritilishi kerak. Xo‘jalik yurituvchi subyekt o‘z faoliyatini tugatgan kundan boshlab buxgalteriya hisobini yuritishni ham to‘xtatadi.

19. Barcha xo‘jalik operatsiyalari, holatlar, aktivlar va passivlar yagona, bir xil birlikda o‘lchanishi — pul bilan baholanishi kerak.

O‘zbekiston Respublikasida pul birligi — so‘m, uning bo‘laklari — tiyinlardir.

20. Axborotda muhim xato yoki g‘arazlilik bo‘lmasa va foydalanuvchilar unga tayanishlari mumkin bo‘lsa, ishonchli hisoblanadi.

Operatsiyalar yoki hodisalarning ishonchliligi odatda boshlang‘ich hisob hujjatlari bilan tasdiqlanishi kerak.

21.Oldindan ko‘ra bilish (ehtiyotkorlik) prinsipi moliyaviy hisobotda aktivlar va daromadlarni oshirib baholashga hamda majburiyatlar yoki xarajatlarni kamaytirib baholashga yo‘l qo‘yilmasligini nazarda tutadi.

Bu prinsipning qo‘llanishi yashirin zaxiralarni tashkil etishga yoki ta’minotni oshirib ko‘rsatishga, aktivlar yoki foydani, majburiyatlar va xarajatlarni ataylab kamaytirishga va oshirib ko‘rsatishga huquq bermaydi.

Mazmunning shakldan ustunligi

22. Mazkur prinsipning mazmuni shuni bildiradiki, agar hisob hujjatlaridagi va moliyaviy hisobotdagi axborot operatsiyalar va hodisalarning mazmunini to‘g‘ri aks ettirsa, bu axborot moliyaviy hisobotda hisobga olinishi va ko‘rsatilishi lozim.

23. Moliyaviy axborot foydali va mazmunli bo‘lishi uchun u turli hisobot davrlaridagi axborotlarga qiyoslanadigan bo‘lishi kerak. Foydalanuvchilar xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan moliyaviy hisobotni tayyorlashda foydalangan hisob siyosatidan, mazkur siyosatdagi barcha o‘zgarishlardan va shunday o‘zgarishlarning natijalaridan xabardor bo‘lishlari kerak.

24. Moliyaviy hisobotda oldingi davrga nisbatan butun qiyosiy axborotni yoritib berish zarur. Oldingi davrdagi moliyaviy hisobotlarning sharhlari va bayon qiluvchi axborotlari joriy hisobot davri uchun ham taqdim etilishi va joriy hisobot davri moliyaviy hisobotlarini xolisona taqdim etish uchun zarur bo‘lsa, yangilanishi kerak.

25. Moliyaviy hisobotning ko‘rsatkichlarini tuzatish yoki moddalarini tasnif etishda joriy bilan qiyosiylikni ta’minlash uchun qiyoslama summalar qaytadan tasnif etilishi va bir vaqtni o‘zida bunday qaytadan tasnif etishning tavsifi, summasi, sababi yoritib berilishi kerak. Agar buning imkoniyati bo‘lmasa, xo‘jalik yurituvchi subyekt qayta tasnif etish sababini va agar summalar qaytadan tasnif etilgan bo‘lsa kiritilgan o‘zgartishlarning xarakterini yoritib berishi kerak.

26. Agar axborot faqat taqdim etish uchun, masalan, ma’lum bir davr boshidagi va oxiridagi nomoddiy va moddiy aktivlarning saldosini tekshirish uchun xizmat qilsa, bunday hollarda qiyoslanadigan axborot talab qilinmaydi.

Yangi standartlarni ishlab chiqish va mavjud standartlarni o‘zgartirish natijasida qiyoslanadigan axborot taqdim etishga talablar doirasi kamaytirilishi mumkin. Yangi va qayta ko‘rib chiqilgan standartlardagi o‘tish qoidalari standartdan birinchi marta foydalanilayotganda qiyoslanadigan axborot taqdim etishni talab qilmasligi ham mumkin.

27. Shunday holatlar ham borki, joriy davr bilan qiyoslash maqsadida qiyoslanadigan axborotni qayta tasnif etish mumkin bo‘lmaydi. Masalan, oldingi davrdagi axborot qayta tasnif etish mumkin bo‘lmaydigan tarzda to‘plangan bo‘lishi mumkin, bu esa axborotni o‘zgartirishga amalda imkon bermaydi. Bunday holatlarda qiyoslanadigan summalarga kiritilishi mumkin bo‘lgan tuzatishlarning tavsifi yoritib berilishi lozim.

28. Qiyosiylik prinsipiga rioya qilish uchun quyidagi shartlarni bajarish kerak:

28.1. Barcha miqdoriy axborotlarga nisbatan talablar;

28.2. Hisobot yilida hisobotni taqdim etishga yondashuv o‘zgarganda oldingi davr axboroti qiyoslash maqsadlari uchun qaytadan tasnif etilishi kerak.

28.3. Agar amaliy mulohazalar bilan qayta tasnif etishni amalga oshirish mumkin bo‘lmasa, qayta tasnif etish amalga oshirilgan holda sodir bo‘ladigan o‘zgarishlarning sabablari va tavsifi yoritib berilishi kerak.

29. Moliyaviy hisobotda keltiriladigan axborotlar ishonchliligini ta’minlash uchun u g‘arazlilikdan xoli bo‘lishi kerak.

30. Aktivlar va majburiyatlarni haqiqiy baholash prinsipi ularning tannarxi yoki xarid qilish qiymati baholashga asos bo‘lishini nazarda tutadi.

Standartlarda nazarda tutilgan ayrim hollarda haqiqiy baholash xarid qilish qiymatidan farq qilishi mumkin.

31. Hisobot davridagi daromadlar va xarajatlarning muvofiqligi ushbu davrda mazkur hisobot davrida olingan daromadlarga asos bo‘lgan xarajatlarni aks ettirishini bildiradi. Agar xarajatlar va daromadlarning ayrim turlari o‘rtasidagi bevosita bog‘liqlikni aniqlash qiyin bo‘lsa, xarajatlar taqsimlashning biror-bir tizimiga muvofiq tarzda bir necha hisobot davriga taqsimlab chiqiladi. Bu bir necha yilga taqsimlanadigan amortizatsiya xarajatlariga ham taalluqlidir.

32. Moliyaviy hisobotlarda keltiriladigan axborotlar foydalanuvchilar uchun ochiq va tushunarli bo‘lishi kerak.

33. Moliyaviy axborotning ahamiyatliligi shundan iboratki, bu axborot foydalanuvchilar qarorlar qabul qilish jarayonida va operatsion, moliyaviy hamda xo‘jalik faoliyat hodisalariga baho berishda ularning talabini qanoatlandirish kerak. Axborotning mohiyati va qiymati (muhimligi) uning ahamiyatliligiga ta’sir qilishi mumkin.

34. Agar axborotning tushirib qoldirilishi yoki noto‘g‘ri ko‘rsatilishi axborotdan foydalanuvchilarning moliyaviy hisobot asosida qabul qiladigan iqtisodiy qarorlariga ta’sir qilsa, bunday axborot muhim hisoblanadi.

35. Moliyaviy hisobotlarda bir moddada tavsifi va vazifalari jihatidan o‘xshashlari bilan umumlashtirilishi kerak bo‘lgan yoki alohida ko‘rsatilmasligi kerak bo‘lgan summalar aks ettiriladi.

Biroq, yakka tartibda ham, birgalikda ham muhim hisoblangan axborot boshqa axborot bilan to‘lig‘icha umumlashtirilmasligi kerak. Shu munosabat bilan, agar axborotning yoritib berilmasligi foydalanuvchilar moliyaviy hisobot asosida qabul qiladigan iqtisodiy qarorlariga ta’sir qilishi mumkin bo‘lsa, bunday axborot muhim hisoblanadi.

Muhimlilik uni o‘tkazadigan alohida aniq holatlarda ko‘rib chiqiladigan moddaning hajmiga bog‘liq bo‘ladi.

36. Moliyaviy hisobot tavsifi va vazifalari bo‘yicha guruhlarga tarkibiy birlashtirilgan xo‘jalik operatsiyalarini qayta ishlash natijasidir. Mazkur jarayonning yakunlovchi bosqichi bo‘lib moliyaviy hisobotlarda yoki modda ko‘rinishida tushuntirishlarda aks ettiriladigan, qisqa ko‘rinishda tasnif etilgan axborot taqdim etish hisoblanadi.

Moliyaviy hisobotda ayrim ko‘rsatkichlarni ajratib ko‘rsatish yoki ularni boshqa ko‘rsatkichlar bilan bir moddaga birlashtirish ham muhimdir. Shu uchun, agar aktivlar yoki passivlarning, daromadlar yoki xarajatlarning ayrim moddalari muhim bo‘lmasa, bunday hollarda modda yoki moddalar jamining tavsifi va hajmi bir vaqtning o‘zida baholanadi. Holatga qarab moddaning tavsifi yoki hajmi belgilovchi omil bo‘lib xizmat qiladi.

37. Agar dastlabki axborot muhim bo‘lmasa, BHMSda keltirilgan bunday axborotlarni yoritib ko‘rsatish talablarini bajarishga hojat bo‘lmaydi. Biroq, agar umumiy foydalanishga mo‘ljallangan moliyaviy hisobotlarda muhim axborot boshqa muhim axborot bilan bir moddada birlashtirilgan bo‘lsa, moliyaviy hisobotga tushuntirishlarda bu axborotni yoritib berish zarur.

38. Muhimlik moliyaviy hisobotda keltirilgan tushunarlilik va aniqlik darajasi bilan bog‘liq. Axborotni ming yoki milliongacha yaxlitlashtirish chog‘ida muhimlik tamoyili buzilmagan paytgacha aniqlik darajasidan foydalanishga yo‘l qo‘yiladi.

39. Moliyaviy hisobotlar foydalanuvchilarda subyektning moliyaviy holati, operatsiyalarning natijalari va pul mablag‘larining harakati to‘g‘risida haqqoniy va beg‘araz tasavvur hosil qilishi kerak.

40. Ishonchlilikni ta’minlash uchun moliyaviy hisobotlardagi axborot to‘liq bo‘lishi kerak.

41. Foydalanuvchilar xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy holatidagi o‘zgarishlar tendensiyalarini aniqlash uchun uning turli hisobot davrlaridagi moliyaviy hisobotlarini qiyoslash imkoniyatiga ega bo‘lishlari kerak.

42. Agar xo‘jalik yurituvchi subyekt operatsiyalari tavsifida muhim o‘zgarishlar yoki hisobotni taqdim etish shaklini tahlil qilish hisobotni taqdim etish shaklini o‘zgartirish maqsadga muvofiqligidan dalolat bermasa, moliyaviy hisobot moddalarini taqdim qilish va tasnif etish saqlanib qolinishi kerak.

43. Vaqti-vaqti bilan katta miqdordagi xarid qilish yoki chiqib ketish yoki subyektni operatsion faoliyatining tavsifida ayrim boshqa muhim o‘zgarishlar yoki moliyaviy hisobotning sharhi moliyaviy hisobotlarni boshqacha taqdim etish maqsadga muvofiqligiga olib keladi. Bunday hollarda xo‘jalik yurituvchi subyekt muhimlik va qiyosiylik prinsiplariga rioya qilish o‘rtasidagi muvofiqlikni ta’minlashi kerak. Xo‘jalik yurituvchi subyekt qayta ko‘rib chiqilgan tuzilish uzoq davr davomida saqlansa yoki muqobil taqdim etishning afzalligi ravshan bo‘lsa, faqat shunday hollardagina moliyaviy hisobot taqdim etishni o‘zgartirishi mumkin. Hisob siyosati bir davrdan ikkinchisiga izchillik bilan o‘tkazilishi nazarda tutiladi.

44. Agar axborot o‘z vaqtida taqdim etilsa, u foydali hisoblanadi. Agar moliyaviy hisobotlar foydalanuvchilar tasarrufiga tuzilgan vaqtdan keyin oqilona vaqt ichida taqdim etilmasa, ular o‘zining foydaliligini yo‘qotadi. Hisobot axborotlari asossiz ravishda ushlab qolinsa, u o‘z ahamiyatini yo‘qotishi mumkin. Xo‘jalik yurituvchi subyekt mazkur BHMSning 62 — 65-bandlarida ko‘rsatilgan muddatlarda moliyaviy hisobotni tuzishga qodir bo‘lishi kerak. Hech qanday omillar, hatto xo‘jalik yurituvchi subyektning operatsiyalari murakkabligi ham hisobotni vaqtida taqdim etishga qodir emasligi sababi sifatida foydalanilmaslik kerak.

Moliyaviy hisobot e’lon qilish “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

45. Agar hisobotni tuzish va taqdim etish uning hamma jihatlari ma’lum bo‘lgan paytgacha kechiktiriladigan bo‘lsa, eng ishonchli axborot ham kam foyda berishi mumkin, chunki foydalanuvchilar oldinroq qaror qabul qilishga majbur bo‘ladi. Ahamiyatlilik va ishonchlilik o‘rtasida muvozanatga erishish maqsadida iqtisodiy qarorlarni qabul qilishda foydalanuvchilarning talablarini qanday qilib yaxshiroq qanoatlantirishni hal etish kerak.

46. Aktivlar va passivlar o‘rtasida o‘zaro hisobga olinishi bo‘lmasligi kerak, boshqa BHMSlarda ko‘zda tutilgan hollar bundan mustasno.

47. Daromadlar va xarajatlar moddalari o‘zaro hisobga olinishi mumkin emas, faqat quyidagi hollar bundan mustasno:

47.1. BHMS buni talab qiladi yoki ruxsat etadi;

47.2. Foyda, zararlar, shuningdek bunday operatsiyalar va hodisalar bilan bog‘liq xarajatlar yakka holda ham, jamlangan holda ham muhim emas. Ularning taqdim etilishi operatsiyalarning yoki bir xildagi bitimlar guruhining mohiyatini eng yaxshi tarzda aks ettirsa, bunday summalar umumlashtirilishi va netto-asosda taqdim etilishi kerak.

48. Agar daromadlar va xarajatlar o‘zaro hisobga olingan bo‘lsa, shunga qaramay xo‘jalik yurituvchi subyekt muhimlik prinsipiga asoslanib, moliyaviy hisobotlarga izohlarda bu miqdorlarni ochib ko‘rsatish ehtiyojini qarab chiqishi kerak. Masalan, agar buxgalteriya balansida debitorlik qarzlarini “Xaridorlar va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblar” moddasida tashkil etilgan zaxiralarni dargumon qarzlardan chiqarib tashlab aks ettirish ko‘zda tutilgan bo‘lsa. Lekin tushuntirish xatida debitorlik qarzi summasi ham, dargumon qarzlar bo‘yicha tashkil etilgan zaxiralar summasi ham alohida ko‘rsatiladi.

49. Moliyaviy hisobot subyektning moliyaviy holatini, faoliyatining moliyaviy natijalarini va pul mablag‘larining harakatini xolisona ko‘rsatishi kerak.

Xolislik prinsipiga erishish uchun har bir xo‘jalik yurituvchi subyekt buxgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy hisobot tuzishda BHMS va buxgalteriya hisobi asosiy prinsiplarini qo‘llashga majbur.

50. Faoliyatning xilma-xil turlari bo‘yicha yangiliklarni joriy etishning tezligi hali bu bo‘yicha BHMS ishlab chiqilmagan operatsiyalar va vaziyatlarga olib kelishi mumkin. Bunday holatlarda moliyaviy hisobotning xolisligiga xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan mazkur standartga muvofiq mustaqil ishlab chiqilishi kerak bo‘lgan hisob siyosatini tanlash va qo‘llanish yo‘li bilan erishiladi.

51. Subyektning hisob siyosati mazkur standartning 16 — 50-bandlarida keltirilgan prinsiplar asosida belgilanishi kerak.

Hisob siyosati xo‘jalik yurituvchi subyekt moliyaviy hisobotni tayyorlash va tuzish uchun foydalanadigan maxsus prinsiplarni, konvensiyalarni, tartib va amaliy yondashuvlarni ifodalaydi.

52. Hisob siyosati moliyaviy hisobot barcha maqbul BHMSlarni qo‘llanish asosida tuziladigan tarzda tashkil etilishi kerak. Maxsus talablar bo‘lmagan taqdirda moliyaviy hisobot quyidagicha bo‘lishi kerak:

52.1. Foydalanuvchilar ehtiyoji uchun ahamiyatli;

52.2. Shu jihatdan ishonchli bo‘lishi kerak:

52.2.1. Subyekt faoliyati va moliyaviy holatining barcha natijalarini xolisona ko‘rsatishi;

52.2.2. Faqat yuridik shakldan iborat bo‘lmay, hodisa va operatsiyalarning iqtisodiy mohiyatini aks ettirishi;

52.2.3. Betaraf (beg‘araz) bo‘lishi va majburiy bo‘lmasligi;

52.2.4. Betaraflikka zarar yetkazmagan holda ehtiyotkor bo‘lishi;

52.2.5. Barcha muhim jihatlari to‘la (tugallangan) bo‘lishi, ya’ni subyekt xo‘jalik faoliyatining barcha faktlarini to‘la aks ettirishi lozim;

52.3. Faoliyati o‘xshash boshqa subyektlar moliyaviy hisoboti bilan taqqoslanadigan;

52.4. Tushunarli.

53. Subyektning hisob siyosatini aniq bir yo‘nalish (masala) bo‘yicha shakllantirishda, buxgalteriya hisobini tashkil etish, yuritish va hisobot tuzishda O‘zbekiston Respublikasining buxgalteriya hisobi bo‘yicha qonunchilik hujjatlariga amal qilish kerak.

54. Maxsus ixtisoslashgan BHMSlar mavjud bo‘lmaganda subyekt rahbari xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy hisobotidan foydalanuvchilarga eng foydali axborot beradigan hisob siyosatini ishlab chiqishda o‘z qarorlaridan foydalanishga haqlidir.

O‘z qarorlaridan foydalanish jarayonida rahbar quyidagilarni ko‘rib chiqadi:

54.1. Bunday masalalar xususida BHMSning talablari va qo‘llanmalarini;

54.2. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan e’lon qilingan har qanday boshqa axborotni;

54.3. Aktivlar, majburiyatlar, daromadlar va xarajatlar uchun aks ettirish va o‘lchashning O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan belgilab qo‘yilgan mezonlarini;

54.4. Kapitallarning asosiy jahon moliya bozorlari qabul qilgan tarmoq ish tajribasini.

55. Xo‘jalik yurituvchi subyektning hisob siyosati xo‘jalik yurituvchi subyekt rahbarining tegishli tashkiliy-farmoyish hujjatlari (buyruq, farmoyish va boshqalar) bilan rasmiylashtirilishi kerak.

Hisob siyosatini shakllantirishda subyekt tanlab olgan buxgalteriya hisobini yuritish usullari tegishli tashkiliy-farmoyish hujjati chiqarilgan yildan keyingi yilning 1-yanvaridan boshlab qo‘llaniladi, hisobot yili davomida yangi tashkil etilgan xo‘jalik yurituvchi subyektlar bundan mustasnodir.

Bunda ular xo‘jalik yurituvchi subyektning barcha tarkibiy bo‘linmalarida (jumladan, alohida balansga ajratilgan bo‘linmalarida) ularning qayerda joylashganidan qat’i nazar qo‘llaniladi.

Yangi tashkil etilgan xo‘jalik yurituvchi subyekt tanlab olgan hisob siyosatini mazkur bandga muvofiq moliyaviy hisobot birinchi marta e’lon qilingunga qadar, lekin davlat ro‘yxatidan o‘tib yuridik shaxs huquqini olgan kundan boshlab 90 kundan kechiktirmay rasmiylashtiradi. Subyekt tanlab olgan hisob siyosati yuridik shaxs huquqini olgan (davlat ro‘yxatidan o‘tgan) kundan boshlab qo‘llanish mumkin deb hisoblanadi.

56. Hisob siyosati kalendar yil davomida o‘zgartirilmaydi.

Xo‘jalik yurituvchi subyektning hisob siyosatini quyidagi hollarda o‘zgartirishga yo‘l qo‘yiladi:

56.1. Subyekt qayta tashkil etilganda (qo‘shib yuborilganda, bo‘linganda, qo‘shib olinganda);

56.2. Mulk egalari almashganda;

56.3. O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlarida yoki O‘zbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini tartibga soluvchi me’yoriy tizimda o‘zgarishlar bo‘lganda;

56.4. Buxgalteriya hisobining yangi usullari ishlab chiqilganda.

Hisob siyosatining o‘zgartirilishi asoslab berilishi va mazkur standartning 55-moddasida nazarda tutilgan tartibda rasmiylashtirilishi kerak.

Hisob siyosatida O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlaridagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lmagan o‘zgarishlarning oqibatlari subyektning buxgalteriya hisobini yuritishning o‘zgartirilgan usullari qo‘llanila boshlagan vaqtdagi (oyning birinchi kunida) tekshirilgan ma’lumotlar asosida qiymat jihatidan baholanishi kerak.

57. Moliyaviy hisobotlar moliyaviy hisobotlarning bir xil turdagi shakllarida aniq identifikatsiyalangan bo‘lishi kerak.

58. Quyidagi axborotlar moliyaviy hisobotlarning har bir sahifasida iloji boricha to‘liq aks ettirilishi kerak:

58.1. Subyektning nomi, mulk shakli, yuridik manzili, bo‘ysunishi, identifikatsiya raqami va subyektni aniqlash uchun boshqa rekvizitlar;

58.2. Moliyaviy hisobotlar yakka korxonalarni yoki korxonalar guruhini o‘z ichiga oladimi;

58.3. Hisobot sanasi yoki moliyaviy hisobotlar bilan qamrab olingan davr.

59. Taqdim etilgan hisobot axborotini to‘g‘ri tushunish uchun quyidagi rekvizitlar ham yoritib berilishi va zarur bo‘lganda takrorlanishi kerak:

59.1. Moliyaviy hisobotlar o‘lchangan valyuta va agar bir necha valyutadan foydalanilgan bo‘lsa, ular ifodalangan valyutalar;

59.2. Moliyaviy hisobotlarda raqamlarni ko‘rsatish uchun foydalanilgan aniqlik darajasi, masalan, raqamlar minglar hisobida ko‘rsatilganmi yoki millionlar hisobidami va hokazo.

60. 1-yanvardan 31-dekabrgacha bo‘lgan kalendar yil moliyaviy hisobotning hisobot davri hisoblanadi.

Moliyaviy hisobot kalendar yildan farqli davr uchun, qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda oy yoki chorak uchun tuzilishi mumkin.

61. Moliyaviy hisobotlar uchun hisobot sanasi hisobot davrining so‘nggi kalendar kuni hisoblanadi. Chunonchi subyektning yillik buxgalteriya balansi uchun 31-dekabr hisobot sanasi hisoblanadi, moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi yillik hisobot uchun 1-yanvardan 31-dekabrgacha bo‘lgan davr hisobot davri hisoblanadi.

62. Moliyaviy hisobot quyidagilarga taqdim etiladi:

62.1. Subyektning mulk egalariga (davlat mulkini boshqarishga vakolatli organlarga, ishtirokchilarga, ta’sischilarga) — ta’sis hujjatlariga muvofiq;

62.2. Davlat soliq xizmati organlariga — subyekt ro‘yxatga olingan joyi bo‘yicha;

62.3. Davlat statistika organlariga;

62.4. Qonunchilik hujjatlariga muvofiq — boshqa organlarga.

63. Xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliyaviy hisobotni hisobot yilidan keyingi 15-fevraldan kechiktirmay topshiradi.

64. Vazirliklar, idoralar, boshqa boshqaruv organlari va ayrim subyektlar uchun O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi hisobot taqdim etishning boshqa muddatlarini belgilaydi.

65. Subyekt bilan bir shaharda joylashgan mahkamalarga moliyaviy hisobotni taqdim etish vaqti uni amalda tegishli joyga topshirish kuni, boshqa shahardagilar uchun esa pochta korxonasi shtempelida ko‘rsatilgan sana uni jo‘natish kuni hisoblanadi.

Hisobotni taqdim etish sanasi dam olish kuniga to‘g‘ri kelib qolgan hollarda taqdim etish muddati dam olish kunidan keyingi birinchi ish kuniga o‘tkaziladi.

66. Xo‘jalik yurituvchi subyektning buxgalteriya balansi uning resurslarini va moliyaviy tarkibini tushunib yetishga imkoniyat berishi uchun hisobot vaqtidagi moliyaviy holatini aks ettirishi kerak.

67. Har bir subyekt joriy aktivlarni va joriy majburiyatlarni buxgalteriya balansida alohida tasnif sifatida ko‘rsatishni (yoki ko‘rsatmaslikni) belgilab olishi kerak. Mazkur standartning 69 — 71-bandlari ana shunday cheklash amalga oshirilganda qo‘llaniladi. Xo‘jalik yurituvchi subyekt bu tasnifni amalga oshirmaydigan variantni tanlab olsa, aktivlar va majburiyatlarni to‘lash muddatlari bo‘yicha axborotlar baribir yoritib berilishi kerak.

68. Xo‘jalik yurituvchi subyekt aniq belgilanadigan operatsion siklidan foydalanib tovarlar va xizmatlarni yetkazib berganda, balans hisobotidagi joriy va uzoq muddatli aktivlar hamda majburiyatlarning alohida tasnif etilishi aylanma mablag‘ sifatida doimo murojaat qilinadigan sof aktivlar bilan subyektning uzoq muddatli operatsiyalarida foydalaniladigan aktivlar o‘rtasidagi tafovutni farqlash yo‘li bilan juda foydali axborot bo‘ladi. Shuningdek u joriy operatsion sikli davomida olinishi kutilayotgan aktivlarni hamda shu davr ichida to‘lanishi lozim bo‘lgan majburiyatlarni ham ta’kidlab ko‘rsatadi. Subyekt joriy va uzoq muddatli aktivlari hamda majburiyatlarini alohida-alohida ko‘rsatsa, bunday hollarda ular 69 — 76-bandlarga muvofiq tasnif etiladi.

69. Aktivlar quyidagi hollarda joriy aktiv sifatida tasnif etilishi kerak, agar:

69.1. Xo‘jalik yurituvchi subyekt operatsion faoliyatining bir qismi bo‘lsa va subyektning bir normal o‘tayotgan operatsion siklida uni olish yoki iste’mol qilish kutilayotgan bo‘lsa;

69.2. Asosan qayta sotish maqsadida yoki qisqa muddatda saqlab turilgan bo‘lsa va undan hisobot sanasidan keyingi 12 oy mobaynida foydalanish kutilayotgan bo‘lsa. Boshqa barcha aktivlar joriy bo‘lmagan aktivlar (uzoq muddatli aktivlar) sifatida tasnif etilishi kerak.

70. Joriy aktivlarning ikki turi mavjud. Birinchi turi xo‘jalik yurituvchi subyekt aylanma kapitalining bir qismi sifatida namoyon bo‘lib, xo‘jalik yurituvchi subyektning normal operatsion sikli davomida olingan yoki iste’mol qilingan bo‘ladi. Ikkinchi turi operatsion aktivlar hisoblanmagan, lekin savdo yoki investitsiya maqsadlarida saqlab turilgan va ularni hisobot sanasidan keyingi 12 oy mobaynida sotish kutilayotgan joriy aktivlar sifatida namoyon bo‘ladi. Joriy aktivlarga hisobot sanasidan keyingi 12 oy mobaynida olinadigan yoki iste’mol qilinadigan zaxiralar va debitorlik qarzlari kiritiladi.

71. Xo‘jalik yurituvchi subyektning operatsion sikli — bu materiallarni xarid qilish, ishlab chiqarish va naqd pulga yoki osonlikcha pulga aylantiriladigan moliyaviy aktivlar hisobiga sotish o‘rtasidagi o‘rtacha vaqtdir. Operatsion aktivlarni uzoq muddatli va joriy operatsion sikl o‘rtasida tasnif etish maqsadida bir yil hisoblanadi, agar faqat shu tarmoq yoki faoliyat turi uchun kattaroq davr ancha muvofiqroq hisoblanmasa.

72. 67-bandda talab qilingan tasniflash usuliga asoslanib, subyektning joriy bo‘lmagan aktivlari quyidagi aktivlardan iborat bo‘ladi:

72.1. Subyekt faoliyatida uzoq muddatli asosda foydalaniladigan aktivlar, jumladan subyektning mulki, binolari va uskunalari, nomoddiy aktivlari, taraqqiyot xarajatlari va gudvill;

72.2. Investitsiya maqsadida saqlab turilgan va hisobot kunidan boshlab 12 oy davomida sotilishi mumkin bo‘lmagan aktivlar.

73. Quyidagilar joriy majburiyat hisoblanadi, agar:

73.1. Hisobot kunidan boshlab 12 oy mobaynida ular bo‘yicha hisob-kitob qilinsa;

73.2. Majburiyatlarning qolgan moddalari joriy emas.

74. Joriy majburiyatlarning tavsifi joriy aktivlar tavsifiga o‘xshash. Kreditorlik qarzi, ish haqi, soliqlar va boshqa operatsion xarajatlar bo‘yicha qarzlar kabi ayrim joriy majburiyatlar joriy aktivlar hisobidan hisob-kitob qilishni talab qiladi, chunki subyektning odatdagi operatsion siklida foydalaniladigan aylanma kapitalni tashkil etuvchi moddalar bo‘yicha majburiy hisoblanadi. Bunday operatsion moddalar hatto hisobot sanasidan boshlab 12 oydan ortiq davr mobaynida hisob-kitob qilinishi kerak bo‘lsada, joriy majburiyatlar ko‘rinishida tasnif qilinadi.

75. Joriy majburiyatlarga hisobot kunidan boshlab 12 oy mobaynida hisob-kitobni talab etsada, operatsion sikli nuqtai nazaridan ularni joriy hisoblanishini aniqlash qiyin bo‘lgan quyidagilar ham kiradi: bank overdraftlari, to‘lanadigan dividendlar, daromad soliqlari, savdo bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa kreditorlik qarzlari, foizlarni to‘lashni talab qiladigan qisqa muddatli majburiyatlarning joriy qismi.

Uzoq muddatli asosda aylanma kapitalni pul bilan ta’minlanadigan, foizni to‘lashni talab qiluvchi va 12 oy mobaynida hisob-kitob qilinmaydigan majburiyatlar uzoq muddatli (joriy bo‘lmagan) majburiyatlar hisoblanadi.

76. Hisobot sanasidan keyin 12 oy mobaynida hisob-kitob qilinishi lozim bo‘lgan majburiyatlar faqat quyidagi shartlarda joriy bo‘lmagan majburiyatlar sifatida tasnif etilishi kerak:

76.1. Dastlabki muddat 12 oydan uzoqroq bo‘lsa;

76.2. Subyekt majburiyatni uzoq muddatli asosda qayta moliyalashtirishni rejalashtirayotgan bo‘lsa;

76.3. Bu niyat moliyaviy hisobot ma’qullangunga qadar to‘ldiriladigan qayta moliyalashtirishga yoki to‘lovlar tarkibiy jihatdan o‘zgartirishga qaratilgan bitim bilan qo‘llab-quvvatlansa,.

Joriy majburiyatlardan chiqarib yuboriladigan har qanday qisqa muddatli qarz miqdori uni taqdim etishni qo‘llab-quvvatlovchi axborot bilan birgalikda buxgalteriya balansiga izohlarda yoritib berilishi kerak.

77. Xo‘jalik yurituvchi subyektning buxgalteriya balansi moliyaviy holatning turli jihat rekvizitlarini aks ettiradigan tarzda taqdim etilishi kerak. Quyidagilar buxgalteriya balansining majburiy elementlari hisoblanadi:

77.1. Moddiy aktivlar;

77.2. Nomoddiy aktivlar;

77.3. Moliyaviy aktivlar;

77.4. Zaxiralar;

77.5. Debitorlik qarzi;

77.6. Pul mablag‘i va pul ekvivalentlari;

77.7. Kreditorlik qarzi;

77.8. Ajratmalar;

77.9. Foiz to‘lashni talab qiluvchi majburiyatlar;

77.10. Xususiy kapital va zaxiralar.

78. Mazkur standartda buxgalteriya balansini taqdim etish zarur bo‘lgan tartib yoki shakl ko‘rsatilmaydi. Buxgalteriya balansining shakli alohida BHMS “Buxgalteriya balansi”da keltirilgan.

79. 77-banddagi majburiy talablar zaxiralarni aks ettirish uchun alohida satrlarni o‘z ichiga oladi.

Taxminiy baholashdan ko‘proq darajada foydalanish orqali baholanishi mumkin bo‘lgan majburiyatlar zaxira hisoblanadi. Subyektni va kredit bergan tashkilotlarni zarar oqibatlaridan qo‘shimcha muhofaza qilishni ta’minlash uchun qonunchilik hujjatlari yoki ustavda zaxiralarni tashkil etish ko‘zda tutiladi.

80. Subyekt tushuntirishlarda quyidagilarni yoritib berishga majbur:

80.1. Aksiyadorlik kapitalining har bir toifasi bo‘yicha:

80.1.1. E’lon qilingan aksiyalar soni;

80.1.2. Chiqarilgan, haqi to‘la to‘langan, chiqarilgan, lekin haqi to‘la to‘lanmagan aksiyalar soni;

80.1.3. Aksiyalarning nominal qiymati;

80.1.4. Yilning boshida va oxirida haqi to‘lanmagan aksiyalar sonining kamayishi;

80.1.5. Aksiyadorlik kapitalining har bir toifasiga taalluqli huquqlar, afzalliklar va cheklashlar, shu jumladan dividendlarni taqsimlash va kapitalni qoplashga doir cheklash;

80.1.6. Jamiyatning o‘ziga, xo‘jalik yurituvchi subyektga qarashli shu’ba va uyushgan jamiyatlariga tegishli aksiyalar;

80.1.7. Opsion va savdo kontrakti bo‘yicha emissiya uchun zaxiraga ajratilgan aksiyalar, shu jumladan ularning muddatlari va miqdorlari.

80.2. Xususiy kapitaldagi zaxiralar mohiyati va maqsadlari bayoni.

80.3. Majburiyatlarda aksiyadorlar (ta’sischilar, ishtirokchilar) yig‘ilishida rasman ma’qullanmagan dividendlarni (daromad) to‘lash uchun summalarning mavjudligi.

81. Subyekt xususiy kapitaldagi o‘zgarishlarni aks ettirishi lozim va bunda quyidagilarni alohida ko‘rsatishi zarur:

81.1. Davr boshida va hisobot sanasida jamg‘arilgan foyda yoki zararlarning qoldig‘i hamda shu davrda yuz bergan muhim o‘zgarishlar, jumladan davr uchun sof foyda va aksiyadorlar (ta’sischilar, ishtirokchilar) har bir toifasiga taqsimlanashi;

81.2. Xususiy kapital va rezervlarni har bir toifasining joriy summasini davrning boshi va oxirida o‘zgarishlarning miqdori.

82. Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot xo‘jalik yurituvchi subyektning hisobot davridagi moliyaviy faoliyatini tavsiflaydi va bu faoliyatning turli jihatlarini tushunishga imkon beradigan usul bilan ko‘rsatadi.

83. Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotda quyidagi majburiy elementlar bo‘lishi lozim:

83.1. Tushum;

83.2. Operatsion faoliyatining natijalari;

83.3. Moliyaviy faoliyat natijalari;

83.4. Favqulodda foydalar va zararlar;

83.5. Davrdagi sof foyda yoki zarar. Qo‘shimcha satrlar, sarlavhalar va yakunlar moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotning yuz tomonida BHMSga muvofiq ko‘rsatiladi.

84. Xo‘jalik yurituvchi subyekt moliyaviy hisobotga izohlar, hisob-kitoblar va tushuntirishlarda daromadlar va xarajatlar turlari yoki faoliyat turlari bo‘yicha tasniflash yo‘li bilan daromadlar va xarajatlarni tahlil qilib berishi kerak.

85. Xarajatlarni faoliyat turlari bo‘yicha tasniflaydigan xo‘jalik yurituvchi subyektlar xarajatlarning turlari bo‘yicha qo‘shimcha axborotni, jumladan eskirish (amortizatsiya) xarajatlarini, xodimlarni saqlash bilan bog‘liq xarajatlarni, xom ashyo va xalq iste’moli tovarlaridan foydalanish xarajatlari bo‘yicha qo‘shimcha axborotlarni yoritib berishga majbur.

87. Xo‘jalik yurituvchi subyekt pul oqimlari haqidagi hisobotni BHMS “Pul oqimlari haqidagi hisobot” ga muvofiq taqdim etishga majbur.

88. BHMS “Pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot” pul oqimlari haqidagi hisobotni taqdim etish va unga tegishli tushuntirishlarni taqdim etish bo‘yicha talablarni belgilaydi. Mavjud oqim haqidagi axborot moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilarga xo‘jalik yurituvchi subyektning pul mablag‘ini va pul ekvivalentlarini xo‘jalik subyektining ehtiyojlariga yo‘llash qobiliyatini baholash imkoniyatini taqdim etishda foydalidir.

89. Xususiy kapital to‘g‘risidagi hisobotda xususiy kapitalning harakati, rezervlarni shakllantirish, to‘lash uchun hisoblangan dividendlar to‘g‘risidagi axborot taqdim etiladi.

90. Xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliyaviy hisobotga izohlar, hisob-kitoblar va tushuntirishlarda quyidagilarni amalga oshirishi kerak:

90.1. Xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy hisobotini tuzishda va hisob siyosatida tanlab olingan va qo‘llanilayotgan asos to‘g‘risidagi axborot taqdim etishi;

90.2. BHMS talab qiluvchi, moliyaviy hisobotning hech bir joyida ko‘rsatilmagan axborotni yoritib berishi;

90.3. Moliyaviy hisobotda keltirilmagan, lekin moliyaviy hisobotni aniq va haqqoniy tasavvur etish uchun zarur bo‘lgan qo‘shimcha tahliliy axborotni taqdim etishi.

91. Moliyaviy hisobotlarga tushuntirishlar tizimli ravishda tushuntirish xati ko‘rinishida taqdim bo‘lishi kerak.

Tushuntirishlardagi axborot moliyaviy hisobotda keltirilgan tegishli moddalarga havola etilgan holda taqdim etilishi lozim.

92. Tushuntirish odatda shunday tuziladiki, u foydalanuvchiga moliyaviy hisobotlarni yaxshiroq tushunishga va ularni boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy hisoboti bilan quyidagicha qiyoslashiga yordam beradi:

92.1. Buxgalteriya hisobining milliy standartlariga muvofiqligi haqidagi hisobot;

92.2. O‘lchov asosi va buxgalteriya hisobida qo‘llanilayotgan siyosat to‘g‘risidagi hisobot;

92.3. Moliyaviy hisobotlarda keltirilgan moddalar uchun yordamchi axborot;

92.4. Quyidagilarni o‘z ichiga olgan boshqa yoritib berishlar:

92.4.1. Shartli majburiyatlar, oddiy majburiyatlar va boshqa moliyaviy yoritib berishlar;

92.4.2. Moliya bilan bog‘liq bo‘lmagan yoritib berishlar.

93. Moliyaviy hisobotlarni tayyorlash asosi va buxgalteriya hisobi bobidagi maxsus siyosat haqidagi axborot moliyaviy hisobotga izohlar oldidan alohida hisobot ko‘rinishida taqdim etilishi kerak.

94. Moliyaviy hisobotga tushuntirish xatidagi hisob siyosati to‘g‘risidagi bo‘lim quyidagilarni bayon qilib berishi kerak:

94.1. Moliyaviy hisobotlarni tayyorlashda qo‘llanilgan (qo‘llanilayotgan) baholash asosi (asoslari);

94.2. Moliyaviy hisobotlarni aniq tasavvur etishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan hisob siyosatining har bir maxsus qismi;

94.3. Hisob siyosatida biror o‘zgarish sodir bo‘lganda tuziladigan tushuntirish hisoboti.

95. Moliyaviy hisobotlarni tuzishda qo‘llaniladigan maxsus hisob siyosatiga qo‘shimcha ravishda hisobotdan foydalanuvchilar uchun moliyaviy hisobotlarda qo‘llaniladigan baholash (boshlang‘ich qiymat, joriy qiymat, sotish qiymati, diskont qiymat va balans qiymati) asosini (asoslarini) anglash juda muhimdir. Bu prinsiplar ko‘p jihatdan uzluksizlik va hisoblash prinsiplariga o‘xshash bo‘lib, ular moliyaviy hisobotni tuzishning asosini shakllantiradi. Ular ana shu prinsiplardan ba’zi holatlarda baholash asoslarini tanlab olish imkoniyati mavjudligi bilan farq qiladi.

Agar moliyaviy hisobotlarda baholashning bittadan ortiq asosi qo‘llanilsa, masalan, asosiy vositalarning muayyan turini baholashda bitta asos qo‘llanilsa, o‘lchashning alohida asosi qo‘llanilgan aktivlar va majburiyatlar toifasi aks ettirilishini ko‘rsatish zarur.

96. Hisobotdan foydalanuvchi uchun hisob siyosatining o‘ziga xos jihatlarini yoritib berishning ustuvorligini ko‘rib chiqishda rahbarlar u xo‘jalik yurituvchi subyektning xatarlarini va kelgusidagi pul mablag‘i oqimini baholashga imkon berishini e’tiborga olishi kerak. Hisob siyosatini yoritib berish quyidagi axborotlarni o‘z ichiga oladi, lekin ular bilan cheklanib qolmaydi:

96.1. Foydani aks ettirish:

96.2. Konsolidatsiyalash prinsiplari;

96.3. Faoliyat turlarini uyg‘unlashtirish;

96.4. Birgalikdagi faoliyat;

96.5. Moddiy va nomoddiy aktivlarning aks etishi va eskirishi (amortizatsiyasi);

96.6. Jalb etilgan mablag‘lar qiymatining kapitalizatsiya qilinishi va boshqa xarajatlar;

96.7. Kapital quyilmalar;

96.8. Investitsiya mulki;

96.9. Moliyaviy instrumentlar va investitsiyalar;

96.10. Ijara;

96.11. Tadqiqot va taraqqiyot bilan bog‘liq xarajatlar;

96.12. Tovar-moddiy zaxiralar;

96.13. Soliqlar, jumladan kechiktirilgan soliqlar;

96.14. Zaxiralar;

96.15. Xodimlarni saqlab turish;

96.16. Xorijiy valyutani o‘tkazish;

96.17. Faoliyat turlarini, jug‘rofiy segmentlarni va xarajatlarni segmentlar o‘rtasida taqsimlash usulini belgilash;

96.18. Inflyatsiyani hisobga olish;

96.19. Hukumat subsidiyalari.

97. Xo‘jalik yurituvchi subyekt, agar boshqa moliyaviy hisobotlarda yoritilmay qolgan bo‘lsa, quyidagi axborotlarni yoritib berishi kerak:

97.1. Xo‘jalik yurituvchi subyektning huquqiy shakli, ta’sis etilgan mamlakat va ro‘yxatga olingan idoraning yuridik manzili (yoki amaliy faoliyat aniq joyi, agar amaliy faoliyatning manzili ro‘yxatga olingan idora manzilidan farq qilsa);

97.2. Xo‘jalik yurituvchi subyektlar asosiy faoliyati xo‘jalik muomalalari mohiyatining tavsifi;

97.3. Bosh kompaniya yoki guruh bosh kompaniyasining nomi;

97.4. Xodimlarning ro‘yxatdagi o‘rtacha soni.