O‘zbekiston Respublikasining “Davlat tili haqida”gi Qonuniga muvofiq, kon qazib olish korxonalarining yo‘l transportidan foydalanishda, kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning xavfsizligi, sanoat xavfsizligi talablari bajarilishi, ishchilarning sog‘ligi va hayotiga zarar va xavfni oldini olishga qaratilgan xavfsizlik talablarini ta’minlash maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Quyidagilar:

ochiq konlarda xizmat ko‘rsatadigan avtotransport kompaniyasi xodimlarining asosiy vazifalari;

sanoat transport vositalarining harakatlanuvchi tarkibiga qo‘yiladigan talablar va unga texnik xizmat ko‘rsatishning asosiy qoidalari;

karyerlardagi avtomobil yo‘llariga qo‘yiladigan talablar;

harakatlanuvchi tarkibni ishlatish paytida mehnatni muhofaza qilish, xavfsizlik texnikasi, yo‘l harakati xavfsizligi va yongin xavfsizligi talablarini nazarda tutuvchi Kon qazib olish korxonalarining yo‘l transportidan foydalanishda ishlarning xavfsizligi qoidalari 1-ilovaga muvofiq;

texnologik jihatdan foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlash jarayoni bilan bog‘liq qoldiqlar saqlanadigan joy va barcha turdagi boshqa gidrotexnik moslamalar maxsus tashkilotlar tomonidan ishlab chiqilgan loyihalar bo‘yicha qurilishi;

kon-boyitish faoliyati chiqindilari tashkil etish maydonchalari, sanitariya-himoya va muhofaza zonalari;

kon qoldiqlarini saqlovchi gidrotexnik inshoatlardan xavfsiz foydalanish talablarini nazarda tutuvchi Kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning xavfsizligi qoidalari 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Tog‘-kon sanoati va geologiya vazirligi manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda o‘zlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni ikki oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsin.

3. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasi tog‘-kon sanoati va geologiya vaziri B.F. Islamov zimmasiga yuklansin.

1. Mazkur qoidalarda quyidagi asosiy atamalar va ta’riflardan foydalaniladi:

avtotransport korxonasi — avtomobil transportida tashishni, shuningdek avtomobillarni saqlash, ularga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash ishlarini amalga oshiruvchi tashkilot;

avtobaza — avtotransport korxonasining xizmat ko‘rsatish hududida alohida joylashgan kichik bo‘limi;

avtomobil — dvigatel yordamida o‘ziyuruvchi g‘ildirakli (relssiz) transport vositasi;

texnologik yo‘l transport vositasi — kon qazib oluvchi korxonalar texnologik yo‘llarida qo‘llaniluvchi odam, yuk tashish uchun mo‘ljallangan (relssiz) o‘ziyuruvchi mashinalar (avtomobil, traktor).

2. Mazkur qoidalar kon qazib olish korxonalarining texnologik yo‘l transportidan foydalanishda ishlarning bexatar olib borilishini va texnologik yo‘l transportidan foydalanishning butun davridagi jarayonlarga qo‘yiladigan talablarni belgilaydi.

3. Ellikta va undan ortiq texnologik yo‘l transport vositalari mavjud bo‘lgan tashkilotlarda (keyingi o‘rinlarda — avtotransport korxonasi deb yuritiladi) yo‘l harakati xavfsizligi xizmati tashkil etiladi yoki yo‘l harakati xavfsizligi bo‘yicha mutaxassis lavozimi joriy etiladi.

4. Yo‘l harakati xavfsizligi xizmati avtotransport korxonasining mustaqil tarkibiy bo‘linmasi bo‘lib, ular bevosita tashkilot rahbariga bo‘ysunadi.

5. Texnologik yo‘l transport vositalarini ochiq konlarda ishlatish paytida mehnatni muhofaza qilish qoidalari quyidagilarni tartibga soladi:

a) ochiq konlarda xizmat ko‘rsatadigan avtotransport korxonasi xodimlarining asosiy vazifalari;

b) avtotransport vositalarining harakatlanuvchi tarkibiga qo‘yiladigan talablar va unga texnik xizmat ko‘rsatishning asosiy qoidalari (texnik xizmat ko‘rsatish, ta’mirlash, saqlash);

v) texnologik yuk tashish paytida harakatlanuvchi tarkibdan foydalanishning texnik jihatlariga oid ko‘rsatmalar;

g) karyerlardagi avtomobil yo‘llariga qo‘yiladigan talablar;

d) harakatlanuvchi tarkibni ishlatish paytida mehnatni muhofaza qilish, xavfsizlik texnikasi, yo‘l harakati xavfsizligi va yong‘in xavfsizligi talablari.

6. Ushbu Qoidalarga rioya etilishini va bajarilishini nazorat qilish qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda ish beruvchiga (mehnatni muhofaza qilish va yo‘l harakati xavfsizligi xizmatlari mutaxassislariga) va kasaba uyushma xodimlariga yuklatiladi. Mehnatni muhofaza qilish qoidalari va shartlariga rioya qilinishi bo‘yicha nazorat tezkor va idoraviy nazorat qilish sxemalari bilan belgilanadi.

7. Avtotransport korxonasi ma’muriyati yoki uning yuqori turuvchi tashkiloti yoxud ular vakolat bergan boshqaruv organi korxonaning mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha qonunchilik hujjatlari talablariga, shuningdek, jamoa shartnomasida nazarda tutilgan majburiyatlarga javob berishini ta’minlaydi.

8. Har bir ish beruvchi mehnatni muhofaza qilish uchun zarur mablag‘larni. qonunchilikda, jamoa shartnomasida, shuningdek, jamoa kelishuvlarida yoki boshqa ichki idoraviy hujjatlarda belgilanadigan miqdorda ajratadi.

9. Avtotransport korxonasi xodimlari baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklaridan majburiy sug‘urta qilish bo‘yicha qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda va sharoitlarda sug‘urtalanadilar.

10. Avtotransport korxonasida mehnatni muhofaza qilish xizmatini tashkil etish O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi hamda mehnat muhofazasiga oid normativ hujjatlar talablariga asosan ishlab chiqilgan qoidalarga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

11. Ishlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlab chiqarishda tashkil etish va olib borish bilan bog‘liq bo‘lgan avtotransport korxonalarining har bir xodimiga belgilangan tartibda xavfsizlik bo‘yicha yo‘l-yo‘riqdan va bilimlar sinovidan o‘tkazilganidan keyingina mustaqil ishlashga ruxsat berilishi mumkin.

12. Avtotransport korxonasi ma’muriyati xodimlarni tasdiqlangan dasturga muvofiq xavfsiz texnika va ish usullariga o‘rgatishni va o‘qitishni o‘z vaqtida va sifatli ta’minlashga majburdir.

13. Xodimlarni o‘qitish va yo‘l-yo‘riqdan o‘tkazish xavfsizlik va sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari bo‘yicha umumiy va sanoat qoidalari va ko‘rsatmalari asosida, aniq ish sharoitlarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi.

14. Yo‘riqnomalar quyidagi turlarga bo‘linadi:

a) ishga qabul qilishda kirish yo‘riqnomasi;

b) ish joyidagi dastlabki yo‘riqnoma;

v) ish joyidagi takroriy yo‘riqnoma;

d) qo‘shimcha (navbatdan tashqari) yo‘riqnoma.

15. Kirish yo‘riqnomasi avtotransport korxonasiga kiradigan barcha xodimlar, muhandislar, texnik xodimlar, xizmatchilar, amaliyot o‘tadigan tinglovchilar va o‘quvchilar uchun tasdiqlangan yo‘riqnomaga muvofiq xavfsizlik texnikasi bo‘yicha muhandis tomonidan amalga oshiriladi.

16. Yo‘riqnomalar ko‘rgazmali qurollar bilan jihozlangan xavfsizlik texnikasi xonasida o‘tkazilishi kerak.

17. Kirish yo‘riqnomasini o‘tkazishda xodimlarga kuyidagi qoidalar tushuntirilishi kerak:

a) avtotransport korxonasining ichki tartib qoidalari;

b) hududda, ishlab chiqarish va maishiy binolarda o‘zini tutish qoidalari;

v) ogohlantiruvchi yozuvlar, plakatlar va signallar ma’nosi;

g) tegishli uchastkaning mehnat sharoitlari, xususiyatlari va baxtsiz hodisalarning oldini olish choralari;

d) avtotransport korxonasida shaxsiy gigiyena va sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga rioya qilish bo‘yicha xodimlarga qo‘yiladigan talablar;

e) maxsus kiyim, poyabzal va himoya vositalari bilan ta’minlash me’yorlari va ulardan foydalanish qoidalari;

j) baxtsiz hodisada jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish bo‘yicha choralari va ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan baxtsiz hodisani rasmiylashtirish tartibi;

z) yong‘in xavfsizligi talablari.

18. Kirish yo‘riqnomasi o‘tkazilganligi to‘g‘risida ro‘yxatga olish jurnalida yozuv qayd qilinishi kerak.

19. Avtotransport korxonasiga yangi ishga qabul qilingan xodimlar, amaliyot o‘taydigan tinglovchilar va ishlab chiqarish ta’limi o‘quvchilari, vaqtincha va xizmat safariga yuborilgan xodimlar bilan yo‘riqnoma ish boshlanishidan oldin kamida 5 kun mobaynida ish joyida o‘tkaziladi.

20. Buni tegishli uchastka rahbari kasbiga binoan ish joyida o‘tkazadi. Yo‘riqnoma ish jarayonlari xavfsiz to‘g‘ri bajarilishini namoyish etish bilan birgalikda o‘tkazilishi kerak.

21. Ishlarni xavfsiz usullari bo‘yicha ish joyida dastlabki yo‘riqnoma dasturi quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

a) muayyan uchastkada texnologik jarayon bilan umumiy tanishish;

b) jihozlar, qurilmalar, to‘suvchi va himoya etuvchi vositalar bilan tanishish, shuningdek, shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish;

v) ishga tayyorlanish tartibi (uskunalar, ishga tushirish jihozlar, yerga ulagich qurilmalar, moslamalar va asboblarning yaroqliligini tekshirish);

g) ish joyini tutish tartibiga qo‘yiladigan talablar;

d) xodim yakka va boshqa xodimlar bilan birgalikda ishni bajarishda asosiy xavfsizlik qoidalari.

22. Agar ish joyidagi yo‘riqnomadan so‘ng, tekshirish natijasida xodim xavfsizlik texnikasi talablarini o‘zlashtirmaganligi aniqlansa, uchastka rahbari tushuntirishni takrorlashi va xavfsiz ish uslublarini namoyish etishi shart.

23. Materialni o‘zlashtirmaguncha xodim mustaqil ishlashga qo‘yilmasligi kerak. Xodim sinov muddati davomida amaliy mashg‘ulotlar o‘tish uchun malakali xodimga biriktirilishi kerak.

24. O‘quvchilar va amaliyot o‘tadigan tinglovchilarga ishlash uchun ruxsat avtotransport korxonasi rahbarining buyrug‘i bilan tayinlangan tajribali xodimlar rahbarligida ish joyida yo‘riqnoma o‘tganidan so‘ng beriladi. Ish joyida o‘tkaziladigan yo‘riqnoma amaldagi qonunchilik talablariga muvofiq rasmiylashtiriladi.

25. Xodimlarga ularning malakasi, ish staji va tajribasidan qat’iy nazar, yo‘riqnoma dasturiga binoan kamida yarim yilda bir marta ish joyida takroriy yo‘riqnoma o‘tkaziladi.

26. Xavflilik darajasi yuqori bo‘lgan ishlarni bajaradigan xodimlar uchun (akkumulyator ta’mirlovchilar, bo‘yoqchilar, elektr va gaz bilan payvandlovchilar, elektriklar, o‘t yoquvchilar, bosim ostidagi uskunalarda ishlaydiganlar, etil qo‘shilgan benzin va benzol bilan ishlaydiganlar, yuk tashuvchilar, dastgohchilar va boshqalar) takroriy yo‘riqnoma har chorakda o‘tkaziladi.

Xodimlar tomonidan qoidalar va xavfsizlik texnikasi bo‘yicha yo‘riqnomalar, texnologik va ishlab chiqarish intizomi buzilgan taqdirda, shuningdek, texnologik jarayon, ish turi va harakatlanuvchi tarkib o‘zgargan holda ishlab chiqarish uchastkasining rahbari tomonidan ishning xavfsiz texnikasi va usullari bo‘yicha ish joyida rejadan tashqari yo‘riqnoma o‘tkaziladi.

27. Takroriy va rejadan tashqari yo‘riqnoma o‘tkazilishi maxsus jurnalda yo‘riqnomalarning raqamlari ko‘rsatilgan yozuvlar bilan rasmiylashtirilishi lozim. Jurnal ishlab chiqarish uchastkasi rahbarida saqlanishi kerak.

28. Avtotransport korxonasiga ishga yangi kelgan barcha xodimlar xavfsizlik bo‘yicha yo‘riqnomadan o‘tishdan tashqari, dasturlarda belgilangan hajmda va muddatlarda korxonada tasdiqlangan dastur bo‘yicha xavfsiz ishlash usullari va texnikasi bo‘yicha mashg‘ulotlar o‘tishlari va avtotransport korxonasi rahbari tomonidan tayinlangan maxsus komissiyaga imtihon topshirishlari kerak.

29. Komissiya tomonidan bilimlari qoniqarsiz deb topilgan shaxslarga mustaqil ishlashga ruxsat berilmaydi va ular imtihonni ikki haftalik muddatdan kechiktirmay qayta topshirishadi.

30. Xavfsizlik texnikasi bo‘yicha o‘qishdan o‘tgan xodimlar bilimlari yiliga bir marta davriy sinov (imtihon)da tekshiriladi.

31. Mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha qo‘shimcha talablar qo‘yiladigan yuqori xavfli ishlarga faqat maxsus o‘quv tayyorgarlikdan o‘tib, imtihon topshirgan va ushbu uskunada ishlash huquqi beruvchi guvohnoma olgan shaxslarga ruxsat beriladi.

32. Muhandis-texnik xodimlarning mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha bilim darajasini oshirish uchun o‘quv mashg‘ulotlar tasdiqlangan dastur bo‘yicha maxsus tashkil etilgan seminarlarda, lavozim bo‘yicha ish boshlagan kundan boshlab bir oydan kechiktirmay bilimlarni sinovdan o‘tkazish bilan o‘tkaziladi. Bilimlarni sinash kamida uch yilda bir marta o‘tkaziladi.

33. Elektr transmissiyali avtomashinani boshqarish va texnik xizmat ko‘rsatish ishlarini bajarish uchun elektr xavfsizligi bo‘yicha “II”-guruhdan past bo‘lmagan malakaviy guruhga ega xodimlarga ruxsat beriladi.

34. Elektr qurilmalariga xizmat ko‘rsatuvchi shaxslar o‘qishdan tashqari 6 — 12 ish kuni davom etadigan zaruriy stajirovkadan o‘tishlari kerak, shundan so‘ng ularga mustaqil ishlashga ruxsat berilishi mumkin.

35. Haydovchi sifatida transport vositasini boshqarish huquqini beradigan tegishli toifadagi haydovchilik guvohnomasiga ega bo‘lgan shaxs qabul qilinadi.

36. Ishga qabul qilinadigan haydovchilar tibbiy ko‘rikdan, Yo‘l harakati qoidalari bo‘yicha bilimlari yuzasidan sinovdan, dastlabki yo‘riqnomadan, ish joyida yo‘riqnomadan, stajirovkadan hamda karyerning texnologik yo‘llarida avtomobilni boshqarish bo‘yicha tekshiruvdan o‘tkaziladi.

37. Haydovchilarga karyerda ishlashga avtotransport vositalari qurilmalarining xususiyatlarini oldindan o‘rganib chiqqandan va karyer yo‘llarida stajirovka paytida avtotransport vositasini boshqarishda amaliy ko‘nikmalarni o‘zlashtirgandan so‘ng ruxsat beriladi.

38. Yangi haydovchilarni amaliy haydash texnikasiga o‘rgatish tegishli bo‘linma (kolonna, sex) rahbari yoki uning o‘rnini bosuvchi shaxs tomonidan avtotransport korxonasi rahbariyati bilan kelishilgan holda tashkil etilishi kerak.

39. Avtotransport korxonasi va karyer rahbariyati haydovchilarni xavfsiz ishlash usullari, shu jumladan qiyin (yo‘lning qiyaligi va uzoq qiyaligi, tepaga ko‘tarilishi, yomg‘ir, qor, yaxmalak, yondan esuvchi kuchli shamol ta’siri), yo‘lning ko‘rinishi qiyin bo‘lgan (tuman, chang, qorong‘ulik) sharoitlarda avtomobil haydashni o‘rgatishlari kerak, majburiy to‘xtab qolgan holda xavfsizlik choralari, quyosh yoki boshqa yorug‘lik manbai ta’sirida ko‘rmay qolishi, ularni harakat marshrutlari, trassalarni profili va xavf ehtimoli bo‘lgan uchastkalar, bular natijasida imtihonlarni topshirish shartlari bilan tanishtirishi lozim.

40. Tayyorlangan haydovchilarga karyerda ishlash huquqiga belgilangan shakldagi guvohnomalar beriladi.

41. Haydovchilar uchun stajirovka muddati (haydovchining tajribasi va avtotransport turiga qarab) kamida 10 — 15 smenani tashkil qilishi kerak.

42. Stajirovka karyerda kamida ikki yillik ish stajiga ega haydovchi-instruktor rahbarligida o‘tkaziladi.

43. Kon ustasi va yo‘l uchastkasi ustasi smenaning boshida va oxirida ekskavatorlarga, qayta yuklash joylariga va avtomobil ag‘darmalariga kirish joylarining holatini tekshiradi. Smena tugashi bilan ular smenani qabul qilgan kon ustasi va yo‘l ustasiga ishga tayyorligini ma’lum qiladi.

44. Karyer boshlig‘i, bosh muhandis (karyer boshlig‘ining o‘rinbosari) yoki karyerning kon ustasi avtotransport bazasining dispetcheriga marshrutlar va ish turlari bo‘yicha yuk transportlar soni bo‘yicha buyurtma beradi.

45. Avtobaza dispetcheri maxsus jurnalni yuritadi, unga buyurtma to‘g‘risidagi ma’lumotlarni, uni yuborgan shaxsning familiyasi, lavozimi kiritiladi.

46. Qabul qilingan buyurtma bo‘yicha avtobazaning dispetcheri mexanik bilan birgalikda karyerda ishlarni tashkil etuvchi kon ustasi ixtiyoriga yuk transportlarni yuboradi.

47. Haydovchining yo‘l varaqasida avtobazasining dispetcheri karyerda yuklash ishlarini bajaruvchi ekskavator raqamini, yuk tushirilishi yoki qayta yuklashga mo‘ljallangan joyi va garajga qaytish vaqtini ko‘rsatadi.

48. Tasdiqlangan pasportga muvofiq qayta yuklash punktida yoki avtomobil ag‘darmasida ish paytida xavfsizlik choralariga rioya etilishi kon ustasi tomonidan nazorat qilinadi.

49. Yuk transporti yukini faqat belgi bilan ko‘rsatilgan joyda tushirishi kerak. Ish smenasi davomida yuk ortish va tushirish joylarining o‘zgarishi kon ustasi tomonidan yo‘l varaqasida yozib ko‘rsatiladi (avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi bilan jihozlangan ish jarayoni bundan mustasno).

50. Karyerda ishlashda yuk transporti haydovchisi kon ustasi ko‘rsatmalariga qat’iy rioya qilishi shart.

51. Haydovchi kon ustasiga xabar bermasdan ish joyidan chiqib ketish huquqiga ega emas. Karyerda yuklash ishlarini bajarayotgan bir ekskavatordan boshqasiga o‘zboshimchalik bilan o‘tish yoki harakatlanish marshrutini o‘zgartirish taqiqlanadi.

Karyerlar va konlarda harakatlanayotgan yuk avtomobillari hamda og‘ir vaznli transport vositalarini avtomobil yo‘llarida harakatlanishida O‘zbekiston Respublikasi hududidagi avtomobil yo‘llari mintaqasida xavfsizlikni ta’minlash va tashkil etish qoidalari hamda Katta hajmli va og‘ir vaznli yuklarni avtomobil transportida tashishda harakat xavfsizligini ta’minlash qoidalarida belgilangan talablariga qat’iy amal qilish kerak.

Normativ-huquqiy hujjatlarda belgilangan o‘qqa tushadigan og‘irlik normalaridan yuqori bo‘lgan og‘ir vaznli transport vositalarining karyer hududidan tashqaridagi qattiq qoplamali avtomobil yo‘llari (asfaltbeton, temirbeton va qora qoplamali yo‘llar), ko‘priklar va yo‘l o‘tkazgichlarda harakatlanishini cheklash bo‘yicha transport vositasini texnik ekspluatatsiya qilish jurnaliga tegishli yozuv kiritish va ularni obyektlarga yetkazish ishlarini tegishli ruxsatnomalar asosida olib borish kerak.

Avtotransport karyer va konlardan kuzovni va avtotransport vositalarining g‘ildiraklarini yuvmasdan umumiy foydalaniladigan yo‘llarga chiqishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

52. Avtotransportning harakatlanuvchi tarkibining texnik holatini nazorat qilish yo‘l harakati qoidalariga rioya qilingan holda amalga oshiriladi va avtobazaning mansabdor shaxslari tomonidan ta’minlanadi.

53. Yo‘llarning tuproq ko‘tarmasi va yo‘l cheti qattiq tuproq (jinslar)dan barpo etilgan bo‘lishi kerak.

54. Ushbu maqsadlar uchun ko‘mir, maysazor va o‘simlik qoldiqlaridan foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi.

55. Transheyalarga vaqtinchalik kirish joylari shunday joylashtirilishi kerakki, ular bo‘ylab transport harakatlanayotganda kamida 1,5 m kenglikdagi erkin o‘tish qolishi kerak.

56. Yo‘llarning uzoq cho‘ziladigan qiya (0,06 dan ortiq) uchastkalari bo‘lgan holda, har 600 metr nishab masofadan so‘ng qiyaligi 0,02 gacha va uzunlikka kamida 50 metr bo‘lgan yo‘l uchastkalari o‘rnatilishi lozim.

57. Bunday uchastkalarni yaratish zarurati ishlatiladigan yuk transportlarning ekspluatatsion xususiyatlariga va ularni ishlab chiqaruvchi zavod tavsiyalariga qarab loyiha bilan belgilanadi.

58. O‘ta tor bo‘lgan avtomobil ag‘darmalarining hududi va yo‘llari sharoitida burilishlarning rejadagi radiusi qiymatini avtotransport vositalarining konstruksiyasiga asosan oldingi tashqi g‘ildirak bo‘ylab burilishining kamida ikki radiusi miqdorida — bitta mashina uchun hisoblashda va kamida uchta burilish radiusi — yarim tirkamali shatakka oluvchi transport vositasi uchun hisoblashda qabul qilishga ruxsat beriladi.

59. Karyer konturidagi yo‘lning qatnov qismi (pog‘onalardagi kovjoy yo‘llaridan tashqari) amaldagi qonunchilikka muvofiq bo‘lishi kerak.

60. Tog‘ jinslaridan uyuladigan himoya uyumining balandligi hisoblash yo‘li bilan olinishi kerak, shu bilan birga uning ichki qirrasi qulash prizmasidan tashqarida bo‘lishi kerak.

61. Qish mavsumida avtomobil yo‘llari muntazam ravishda qor va muzdan tozalanib, qum, shlak va mayda shag‘al bilan qoplanishi kerak. Yo‘llarni muzlashdan saqlaydigan kimyoviy moddalar bilan ishlov berishga ruxsat etiladi.

62. Transport vositalarining harakatlanishi uchun kon ishlari rejalari va loyihalarida ko‘zda tutilmagan yo‘llar, panduslar va boshqalar uyushtirish, shuningdek ulardan foydalanish taqiqlanadi.

63. Karyer ma’muriyatining ruxsati bilan (dalolatnoma-ruxsat bo‘yicha) va maxsus jurnalda yozma ravishda belgilangan holda hamda xavfsizlik bo‘yicha yo‘riqnoma berilgandan keyin karyerga bir martalik kirish uchun boshqa korxonalar va tashkilotlarga tegishli bo‘lgan avtomobillar, traktorlar, shatakka oluvchi, yuklash mashinalari va boshqa turdagi transport vositalarining haydovchisiga ruxsat beriladi.

64. Karyer yo‘llarida avtomobillar, avtopoyezdlar va traktor poyezdlarining harakatlanish tezligi va tartibi mahalliy sharoitlarni, ishlab chiqaruvchi zavod tavsiyalarini hisobga olgan holda, avtotransport korxonasi (avtobaza) bilan kelishilgan holda karyer ma’muriyati tomonidan belgilanishi kerak va transport vositalarining harakati yo‘l harakati qoidalarida nazarda tutilgan belgilar bilan tartibga solinishi kerak. Bu holda belgilarning kattaligi mutanosib ravishda kattarog‘iga (balandroq) o‘zgartirilishi mumkin.

65. Karyerda harakatlanishni tartibga soluvchi belgilar karyer egasi bo‘lgan yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan, yo‘l harakati qoidalari asosida o‘rnatilishi kerak.

66. Karyerning avtomobil yo‘llarida texnologik avtotransport vositalarining harakati quvib o‘tishga yo‘l qo‘ymasdan amalga oshirilishi kerak.

67. Avtomobil texnik jihatdan soz bo‘lishi kerak, orqa ko‘zgular, samarali yorug‘lik va ovozli signalizatsiya vositalari, yoritish va xizmatga yaroqli tormoz tizimlari, shuningdek, tibbiy to‘plam (aptechka), o‘t o‘chirgich, orqaga siljishga qarshi qo‘yiladigan tayanchlarga ega bo‘lishi kerak.

68. Yuk transportlarning texnik holati, yo‘l harakati Qoidalariga rioya etilishi ustidan nazoratni avtotransport korxonasining mansabdor shaxslari, karyerda pudratchi tashkilotning avtotransport vositalarini shartnoma asosida ishlatishda ushbu tashkilotning muhandis-texnik xodimlari tomonidan ta’minlanishi kerak.

69. Avtotransport vositalariga texnik xizmat ko‘rsatish ishlab chiqaruvchi zavodlarning tavsiyalariga muvofiq tashkil etilishi kerak.

70. Yuk transportlari karyerda ishlaydigan avtotransport korxonasida nazorat va texnik punktlar yaratilishi, marshrutga chiqish va avtoxo‘jalikka qaytishdan oldin transport vositalarining texnik holatini tekshirish uchun zarur asboblar, moslamalar va uskunalar bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.

71. Og‘ir yuk tashiydigan avtosamosvallarning (yuk ko‘tarish qobiliyati 10 tonnadan ortiq) har bir smena tugashi bilan avtobazaga qaytib bormasdan, karyerda maxsus ajratilgan maydonchalarida haydovchilarni almashtirishga ruxsat etiladi. Bunday holda og‘ir yuk tashuvchi avtosamosvallarning texnik sozligi tekshirilishi kerak:

a) texnik xizmat ko‘rsatilgandan yoki ta’mirlangandan keyin marshrutga chiqishdan oldin — avtotransport xo‘jaligining mansabdor shaxsi tomonidan;

b) smenani tugatgan haydovchi va ish boshlayotgan haydovchi tomonidan birgalikda amalga oshiriladi, bu holda yo‘l varaqalarida ularning almashish vaqti, spidometr ko‘rsatkichlari va yuk transportlarning holati ko‘rsatilgan yozuv ularning imzosi bilan tasdiqlanadi.

72. Og‘ir yuk tashiydigan yuk transportlar har bir smena tugaganda avtoparkiga qaytarilmasdan ularning haydovchilarini almashtirish va texnik holatini tekshirish tartibi avtotransport korxonasi rahbari tomonidan tasdiqlangan yo‘riqnoma bilan belgilanishi kerak.

73. Karyerda foydalaniladigan yuk transportlarning ishlashiga yo‘l qo‘yilmaydigan nosozliklar ro‘yxati avtotransport korxonasining bosh muhandisi tomonidan transport vositalarining konstruktiv xususiyatlarini va ularning ekspluatatsiya qilish sharoitlarini hisobga olgan holda tasdiqlanadi.

74. Ro‘yxatda yo‘l harakati xavfsizligiga ta’sir etuvchi tizimlar, agregatlar, bo‘g‘inlar va detallarning, shu jumladan, rul boshqaruvi mexanizmlari, tormoz tizimlari, g‘ildiraklar, shinalar, tashqi yoritish moslamalari, yorug‘lik va ovozli signalizatsiya jihozlari, oyna tozalagichlari va boshqa qurilmalari ishga yaroqliligini tekshirish ko‘zda tutilgan bo‘lishi kerak.

Og‘ir yuk transportlarni ishga chiqaruvchi mansabdor shaxslar va haydovchilari ushbu ro‘yxat bilan tanishtirilishi hamda bu haqida imzo qo‘ygan bo‘lishlari shart.

75. Og‘ir yuk tashiydigan yuk transportlarni ishlatishda ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilangan muddatlarda ularning bo‘g‘inlari, detallari va agregatlari hamda yo‘l harakati xavfsizligiga ta’sir ko‘rsatadigan kapital ta’mirlash ishlari o‘tkazilganda defektoskopiya qilinishi kerak.

Bunday bo‘g‘inlar, detallar va agregatlarning ro‘yxati ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan belgilanadi.

76. Yuk ko‘tarish qobiliyati 15 tonnadan ortiq bo‘lgan nosoz yuk transportlarni shatakka olish maxsus jihozlangan shatakka oluvchi transport tomonidan amalga oshirilishi kerak.

77. Yo‘l harakati Qoidalariga muvofiq, ishdan chiqqan yuk transportlarni shatakka olishni tashkil qilish paytida ogohlantiruvchi belgilar bilan ikkala tomonidan to‘sib qo‘yilgan holda yo‘lning qatnov qismida qoldirishga ruxsat etiladi.

78. Shinalarni o‘rnatish ishlari avtotransport korxonasining bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan maxsus yo‘riqnomalarga muvofiq, alohida xonalarda yoki zarur mexanizmlar va to‘siqlar bilan jihozlangan joylarda amalga oshirilishi kerak. Shinalar o‘rnatish ishlari bo‘yicha ish bajaruvchilar o‘qitilishi va yo‘riqnomalar olgan bo‘lishi kerak.

79. Yopishgan va muzlagan kon massasidan yukxonasini tozalash maxsus jihozlangan joyda mexanik, gidravlik yoki boshqa vositalar yordamida amalga oshirilishi kerak. Bunday holda qo‘lda tozalashdan foydalanishga xavfsizlik choralarini nazarda tutadigan va avtotransport korxonasining bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan yo‘riqnomalarga muvofiq ruxsat beriladi.

80. Avtotransport vositalariga (avtopoyezdlarga) yukni ekskavatorlar bilan yuklashda quyidagi shartlar bajarilishi kerak:

a) yuk ortishni kutayotgan avtomobil (avtopoyezd) ekskavator (yuklovchi)ning cho‘michi harakat qilishi doirasidan tashqarida bo‘lishi va faqat ekskavator haydovchisining ruxsat bergan signalidan keyin yuklashga turishi kerak;

b) yuk ortishda turgan avtomobil (avtopoyezd) tormozlangan bo‘lishi kerak;

v) avtomobil (avtopoyezd) yukxonasiga (kuzoviga) yuklash faqat yon tomondan yoki orqadan amalga oshirilishi kerak;

d) ekskavator (yuklovchi)ni cho‘michini avtomobil yoki traktor kabinasi ustidan olib o‘tish taqiqlanadi;

e) yuklangan avtomobil (avtopoyezd) ekskavator haydovchisining ruxsat berish signalidan keyin harakatni boshlashi kerak.

81. Yuklash paytida haydovchining xavfsizligini ta’minlash uchun karyer yuk transportlarning kabinasi maxsus himoya peshayvon bilan qoplanishi kerak. Himoya peshayvoni bo‘lmagan taqdirda, avtomobil haydovchisi yuklashni boshlashdan oldin kabinadan chiqib turishi va ekskavator haydovchisi yuk ortishni tugatganligi to‘g‘risida signal berguniga qadar ekskavator cho‘michining harakati doirasidan tashqarida bo‘lishi kerak.

82. Avtomobil karyerda ishlashida quyidagilar taqiqlanadi:

a) ko‘tarilgan yukxonasi bilan transport vositasining harakati;

b) elektr uzatish liniyalari ostida ta’mirlash va yuk tushirish;

v) yuk ortish joyiga 30 m dan ortiq masofaga orqaga qarab harakatlanish (transheyalar ochish hollardan tashqari);

g) maxsus himoya vositalarisiz yerga yotqizilgan kabellar ustidan harakatlanish;

d) o‘z-o‘zidan harakatlanishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun choralar ko‘rmasdan pastga va tepaga qaratilgan qiyaliklarda avtomobilni qoldirish;

e) qiyalikdan pastga harakatlanishidan foydalanib avtomobil dvigatelini ishga tushirish;

j) tik qiyaliklarda va nishablarda uzatmalar qutisida uzatmani almashtirish hamda qiyaliklarda pastga qaragan yo‘nalishda yuqori uzatmada harakatlanish.

83. Barcha holatlarda avtomobil orqaga harakatlanayotganda uzluksiz ovozli signal berilishi kerak va avtomobil 10 tonna va undan ortiq yuk ko‘tarish qobiliyatiga ega bo‘lgan holda orqaga qarab harakatlanishida ovozli signal avtomatik ravishda yoqilishi kerak.

84. Ishlab chiqaruvchi zavodning texnik hujjatlariga muvofiq ishlayotgan kon, transport va yo‘l qurilish mashinalari soz holatida bo‘lishi va ishchi signalizatsiya moslamalari, xizmat ko‘rsatish maydonchalari, yong‘inga qarshi uskunalar, yoritish vositalari, ta’mirlovchi soz asboblar va himoya vositalari to‘plami, xodimlar va uskunalar uchun nazorat-o‘lchov asboblari va avariyadan himoya qilish vositalari bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.

85. Mashinalar, yo‘l transporti uskunalari va traktorlarning yaroqliligi har smenada haydovchi tomonidan, har haftada mexanik tomonidan va har oyda katta mexanik, avtotransport korxonasi boshligining o‘rinbosarlari yoki boshqa tayinlangan shaxs tomonidan smenani topshirish — qabul qilish kitobiga (jurnaliga) qayd etilgan holda tekshirilishi kerak.

Avtomobil transportining yaroqliligi haydovchisi tomonidan va avtobaza (bo‘linmasi) mexanigi tomonidan tekshirilishi kerak.

86. Nosoz mashina va mexanizmlarda, shu jumladan, ularning nosoz tormoz mexanizmlari, ko‘taruvchi organlarning haddan tashqari ko‘tarilishini cheklovchi moslamalari, harakatlanuvchi qismlarning to‘siqlari (muftalar, tishli uzatmalar, shkivlar va boshqalar) bilan ishlash taqiqlanadi.

87. Kon mashinalari va uskunalarini traktorlar va buldozerlar bilan shatakka olishda faqat qattiq ulagich moslamalaridan foydalangan holda va xavfsizlikni ta’minlash choralarini bajarganda ruxsat etiladi. Boshqa ulagich moslamalarni qo‘llagan holda texnologik transport vositalarini tashish yoki ularni karyerdan tashqarida boshqa ish joyiga o‘tkazish karyer bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan ishni tashkil etish loyihasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

88. Mashinalar va mexanizmlar harakatlanishida ularni qo‘lda moylash taqiqlanadi.

89. Traktor tortadigan g‘ildirakli skreperlar (qirg‘ich — yo‘l tozalovchi moslama) yuklangan holda yurish yo‘llari qiyaligi bo‘yicha 15 gradusdan va yuksiz yo‘nalishda 25 gradusdan oshmagan holda, buldozer ishlashida esa yuzaning maksimal qiyalik burchagi hamda uning ko‘ndalang yo‘nalishda bo‘lgan qiyaligi ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan belgilangan qiymatlardan oshmagan holda qo‘llash ruxsat etiladi.

90. O‘ziyurar skeperlar va buldozerlarga karyer pog‘onalarining qulash prizmasi chegarasida harakatlanishi taqiqlanadi. Yuk tushirish paytida skreper nishabda orqaga qarab harakat qilmasligi kerak.

91. Harakatlanuvchi tarkibning normal ishlashini ta’minlash uchun avtotransport korxonasi (bo‘linmasi) quyidagilarga ega bo‘lishi kerak:

a) harakatlanuvchi tarkibni saqlash uchun garajlar, to‘xtash joylari yoki obodonlashtirilgan maxsus maydonchalar;

b) harakatlanuvchi tarkibga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash uchun binolar, inshootlar va uskunalar;

v) yoqilg‘i, moylash materiallari va boshqa ishlatiladigan materiallarni saqlash uchun inshootlar;

g) ma’muriy va maishiy binolar;

d) yong‘indan himoya qilish vositalari.

92. Binolar, ta’mirlash ustaxonalari, uchastkalari, boshqa ishlab chiqarish va yordamchi maydonchalari, texnik xizmat ko‘rsatish zonalarining joylashtilishi va o‘lchamlari, ularni yoritish, isitish, elektr ta’minoti, ventilyatsiya, suv ta’minoti va kanalizatsiya, shuningdek qo‘riq postlarining soni va tuzilishi, harakatlanuvchi tarkibga xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash uchun boshqa inshootlar korxonaning ishlab chiqarish dasturiga mos bo‘lishi kerak.

93. Avtotransport korxonasi (avtobaza) hududi obodonlashtirilgan, ko‘kalamzorlashtirilgan, tashqi to‘siqlarga ega, yoritilishi, kirish va o‘tish yo‘llarida qattiq qoplama, harakatlanadigan vositalarni xavfsiz saqlash uchun maydonchasi bo‘lishi kerak.

94. Avtotransport korxonasi (avtobaza) hududiga avtomobillar o‘tishi uchun mo‘ljallangan darvozalarda “Avtomobildan ehtiyot bo‘ling” degan ogohlantiruvchi belgilar va avtobaza hududida avtomobillarning harakatlanish sxemasi, tunda yoritiladigan ruxsat etilgan va taqiqlangan yo‘nalishlar, burilishlar, chiqish va to‘xtash joylari ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak.

95. Avtotransport korxonasi (avtobaza) binolari, inshootlari, jihozlari va hududlari tegishli tartibda saqlanishi va qo‘riqlanishi zarur.

96. Avtotransport korxonasi (avtobaza) hududida binolar va inshootlarning joylashuvi, shuningdek binolarning ichki tuzilishi quyidagilarni ta’minlashi kerak:

a) ishlab chiqarish maydonlaridan samarali foydalanishni;

b) avtomobillarni qulay saqlash, ularga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlashni;

v) hududda va binolarda xavfsiz harakatlanishni.

97. Avtotransport korxonasi (avtobaza) hududida avtomobillar harakatlanish tezligi quyidagi qiymatlardan oshmasligi kerak: ochiq yo‘llarda 10 km / soat; bino ichida 5 km / soat.

98. Avtotransport korxonasi (avtobaza) hududida va alohida xonalarda, ularning vazifalariga muvofiq, ko‘zga tashlanadigan joyda quyidagilar joylashtirilishi kerak:

a) yong‘inga qarshi choralar bo‘yicha yo‘riqnomalar;

b) yong‘in sodir bo‘lganda odamlarni va transport vositalarini evakuatsiya qilish rejasi;

v) yong‘in xavfsizligini ta’minlash uchun mas’ul shaxslarning to‘liq ismi-sharifi ko‘rsatilgan yorliqlar;

g) ichki mehnat tartibi qoidalari;

d) xavfsizlik texnikasi va sanoat sanitariyasi bo‘yicha yo‘riqnomalar;

e) ko‘tarish va tashish, isitish, shamollatish, yoritish moslamalari, quvvat va ishlab chiqarish uskunalarini ishlatish bo‘yicha yo‘riqnomalar.

99. Hududda va binolarda chekish uchun maxsus joylar ajratilishi kerak, boshqa joylarda chekish qat’iyan man etiladi.

100. Avtotransport korxonasi (avtobaza) vazifalari harakatlanadigan transport vositalari to‘g‘ri ishlashini, korxonadagi umumiy tartibni, uskunalar, binolar va mol-mulkning saqlanishini ta’minlashdan iborat bo‘lgan mas’ul shaxslarning kecha-kunduz navbatchiligi tashkil etilgan bo‘lishi kerak.

101. Avtotransport korxonasining binolari va inshootlari markaziy isitish va kirituvchi-chiqaruvchi ventilyatsiya tizimlari bilan jihozlangan bo‘lishi kerak. Isitish tizimlari uchun issiqlik uzatuvchisi sifatida plyus to‘qson gradusdan plyus bir yuz ellik gradus selsiygacha haroratli suv va bug‘ ishlatishga ruxsat beriladi.

102. Avtotransport vositalarini saqlash joylari, ularga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash binolari va ish joylari uchun hisoblangan havo harorati normativ-hujjatlarda belgilangan ma’lumotlarga muvofiq olinadi.

103. Avtotransport vositalari to‘xtashi, ularga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash uchun binolarni havo bilan isitish majburiy shamollatish tizimi bilan birlashtirilishi kerak. Ish vaqtidan tashqari vaqtda shamollatish — havo ta’minoti tizimlari qayta aylantirish sxemasi bo‘yicha ishlaydi.

104. Issiqlik tizimining hajmi 300 m³ dan kam bo‘lgan xonalarda quyidagilar bo‘lishi kerak:

a) bir va ikki smenali ish uchun — shamollatish havosini isitish orqali xonadagi haroratni yuqoridagi jadvalda ko‘rsatilgan qiymatgacha ko‘tarish uchun hamda navbatchi va havo orqali isitishga mo‘ljallangan mahalliy yo‘naltiruvchi qurilmalar bilan aralash isitish tizimi;

b) avtotransport vositalari to‘xtash joylarida, ularga xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash punktlarida zararli gazlarni eritish uchun mo‘ljallangan umumiy almashuvli shamollatish tashkil etiladi; avtomobillarni saqlash xonalariga kiritiladigan havo jamlangan oqim bo‘lib yuqoridan pastga yo‘naltiriladi va avtomobillarga xizmat ko‘rsatish xonalarida u ish joyiga yoyilgan bo‘lishi kerak.

105. Umumiy almashuvli shamollatishni hisoblashda kiritib beriladigan havo qishga hisoblanadigan haroratda mahalliy yutish usuli bilan tortib chiqarilgan havo miqdorini qoplash uchun yetarli bo‘lishi kerak.

106. Avtomobil dvigatellari sinovdan o‘tkaziladigan xonalarda, shuningdek, dvigatellar ishlashini tartibga solishga mo‘ljallangan avtomobillarga xizmat ko‘rsatish xonalarida chiqindi gazni tortib oluvchi mahalliy tizimi tashkil etilishi kerak.

107. Yog‘ni qayta tiklash va akkumulyator batareyalarini zaryadlash uchun mo‘ljallangan xonalarning har biri uchun portlashga xavfsiz etib bajarilgan yoki ejektorlardan foydalangan holda tayyorlangan havoni tashqariga chiqaruvchi alohida ventilyatsiya tizimlari bo‘lishi kerak.

108. Avtotransport vositalariga xizmat ko‘rsatish stansiyalari binolaridagi ko‘zdan kechirish chuqurchalariga sovuq davrda tashqaridan kiritilgan havo xonadagi haroratga qadar isitiladigan, lekin + 25° S dan yuqori va + 16° S dan past bo‘lmagan havo yetkazilishi kerak. Yozda ko‘zdan kechirish chuqurchalariga yetkazib beriladigan havo harorati me’yorlashtirilmaydi.

109. Binolarning ish joylari havosidagi uglerod. oksidining maksimal ruxsat etilgan konsentratsiyasi 20 mg/m³, va akrolein — 0,2 mg/m³ dan oshmasligi kerak.

110. Ish joylari havosi kislorod miqdori bo‘yicha belgilangan me’yorlarga muvofiq bo‘lmasa, xodimlarning xavfsizligi ishlarni to‘xtatish yoki xodimlarni havoning me’yoriy tarkibi bilan ta’minlash, zararli aralashmalarning tarkibi bo‘yicha esa — xodimlarni tozalangan havo bilan ta’minlash, aralashmalarni me’yoriy darajalargacha aralashtirish va cho‘ktirish, ifloslangan atmosferada ish vaqtini chegaralash yoki ishlarni qisqartirish yo‘li bilan ta’minlanishi kerak.

111. Havoning tarkibida chang va zararli moddalarning tahlil qilish sanitariya nazorati organlari bilan kelishilgan muddatlarda muntazam ravishda o‘tkazilishi kerak.

112. Yangi o‘rnatilgan shamollatish moslamalarini ishga tushirishdan oldin ularni sinash va sozlash ishlari bajarilishi hamda buning natijasida dalolatnoma tuzilishi kerak.

113. Isitish moslamalarini ishlatishda quyidagilar taqiqlanadi:

a) isitish qurilmalarini har qanday narsa yoki materiallar bilan tartibsiz yopish;

b) isitish qurilmalari va quvurlarida turli materiallar, latta va boshqa narsalarni quritish;

v) yoqilg‘i zaxiralarini bunga moslashtirilmagan binolarda yoki maydonlarda saqlash;

g) foydalanilayotgan binolarda vaqtincha pechlarni o‘rnatish — ta’mirlash va quritish paytida Favqulodda vaziyatlar vazirligining yong‘in nazorati ruxsati bilan yo‘l qo‘yiladi.

114. Isitish mavsumi boshlanishidan oldin barcha isitish qurilmalari (pechlar) tekshirilishi va ta’mirlanishi kerak. Nosoz pechlarni ishlatish mumkin emas.

115. Isitish qurilmalarini (pechlarni) yoqishga ajratilgan shaxslarga muhandis-texnik xodimlar tomonidan yong‘indan himoya qilish bo‘yicha ko‘rsatmalar berilishi kerak.

116. Binolar va ish joylari ishning xavfsiz bajarilishi, odamlarning u yerda bo‘lishi va harakatlanishi uchun yetarli hamda sanitariya me’yorlari talablariga javob beradigan tabiiy va sun’iy yorug‘lik bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak.

117. Avtomobillarni saqlash xonasi, shuningdek, omborlar va texnik xonalar tabiiy yorug‘liksiz bo‘lishi mumkin. Gazogenerator, vulkanizatsiya, akkumulyatorlar bilan ishlash xonalari, qozonxonalar, elektr kuchlanishni boshqaruv panellari favqulodda yoritish vositalari bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.

118. Avtotransport korxonasining hududidagi avtomobil yo‘llarining akkor chiroqlari bilan yoritilishi kamida 0,5 lyuks, ishchi darvozalari va avtomobillarni ochiq saqlash joylariga o‘tish yo‘llarining yoritilishi kamida 5 lyuks bo‘lishi hamda ish joylarini sun’iy ravishda yoritish me’yorlari talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

119. Avtomobillarga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlashda ishlatiladigan portativ yoritish moslamalari 36 V dan yuqori bo‘lmagan kuchlanishga mo‘ljallangan bo‘lishi kerak. Ko‘zdan kechirish chuqurchalarida ishlaganda kuchlanish 12 V dan oshmasligi kerak.

120. Umumiy va individual yoritish uchun qo‘llaniladigan yoritgichlar xodimning ko‘zlarini porlashdan himoya qiladigan aks ettiruvchi yoritgichlar bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.

Binoning tepa qismidagi tabiiy yoritishga mo‘ljallangan fonarlar kuchaytirilgan shisha bilan yopilishi kerak.

121. Vaqti-vaqti bilan deraza oynalari va yoritgichlar chiroqlarining ifloslanishidan tozalash, shuningdek bino ichidagi devor sirtlarini oqartirish ishlari amalga oshirilishi kerak.

122. Elektr xo‘jaligining holati ustidan doimiy nazorat o‘rnatilishi zarur. Tashqi kuzatuv orqali hamda qurilmalar yordamida vaqti-vaqti bilan elektr tarmog‘ining ishlashga yaroqliligini tekshirib turish kerak.

123. Elektr tarmog‘i izolyatsiyasining qarshiligi yuqori xavfli bo‘lmagan xonalarda — yiliga bir marta, o‘ta xavfli bo‘lgan xonalarda yiliga kamida 2-marta o‘lchanadi. Izolyatsiya, himoya yerga ulash va no‘llanganligi sinovlari bayonnomalari taqdim etilishi kerak. Himoya yerga ulash shinalari va simlari tekshirish va sinovdan o‘tish uchun qulay bo‘lishi kerak.

124. Ko‘chma portativ lampalar mexanik shikastlanishdan himoyalangan bo‘lishi kerak.

125. Elektr simlariga va o‘chirg‘ichlarga biror narsani osib qo‘yish, elektr lampalarini qog‘oz yoki mato bilan o‘rash taqiqlanadi.

126. Yonuvchan suyuq va nitrobo‘yoqlar saqlanadigan omborlarda yong‘indan avtomatik xabarlash vositalari va avtomatik yong‘in o‘chirish qurilmalari bilan jihozlangan bo‘lishi, shuningdek yongin xavfsizligini texnik jihatdan tartibga solishga doir normativ hujjatlar talablariga muvofiq bo‘lishi zarur.

Bunday joylarda ochiq olovdan foydalanish taqiqlanadi. Elektr yoritgichi bo‘lmagan taqdirda faqat portlashga xavfsiz elektr akkumulyatorli ko‘l chiroqlari yoki shaxtalarda foydalanishga mo‘ljallangan turdagi chiroqlardan foydalanish kerak.

127. Avtotransport korxonalari ichimlik-xo‘jalik suvi va sanoat suv ta’minoti tizimlari bilan jihozlangan bo‘lishi kerak. Markazlashtirilgan suv ta’minoti manbai bo‘lmaganida va bir smenada xodimlar soni 25 kishidan ko‘p bo‘lmagan hollarda ichki ichimlik-xo‘jalik suvi ta’minoti tizimining qurilmasi majburiy emas. Bunday holda, ichimlik suvi bilan ta’minlash mahalliy sharoitlarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak. Ichimlik suvi harorati 20° S dan yuqori va 8° S dan past bo‘lmasligi kerak.

128. Ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun suv sarfi ishlab chiqarish jarayonlari va texnologik jihozlarga qarab belgilanadi. Bitta mashinani qo‘lda (mexanizatsiyalashgan) yuvish uchun ishlatilgan yuvish uskunalari va avtomobil turiga qarab quyidagi hajmlarda (l) suv sarflanadi:

a) yengil avtomobil — 500 — 700 (1000 — 1500);

b) yuk mashinasi — 700 — 1000 (1500 — 2000);

v) avtobus — 800 — 1200 (1500 — 2000).

129. Atrof muhit harorati 0° S dan past bo‘lgan joyda avtomobillarni qo‘lda yuvish paytida suvning harorati 20° S dan past bo‘lmasligi kerak.

130. Avtotransport korxonalarida najasli kanalizatsiya, sanoat kanalizatsiyasi va kerak bo‘lgan zarur hollarda ichki drenajlar bo‘lishi kerak.

131. Avtotransport korxonalarida bir smenada xodimlar soni 25 kishidan ko‘p bo‘lmagan hollarda najasli kanalizatsiya qurilishi shart emas, bu holda chiqindilari olib ketiladigan tashqi hojatxonalar bilan ta’minlanishi kerak.

132. Avtomobillarni yuvish, saqlash joylarida yoki xizmat ko‘rsatish xonalarida pollarni yuvishda, yonuvchan suyuqliklar va qattiq moddalarni o‘z ichiga olgan chiqindi suvlar kanalizatsiya tarmog‘iga chiqarilishidan oldin chiqindi suvlarini to‘plash havzalarida, benzin va moy ushlagichlarida kanalizatsiya tarmog‘iga tushirish sharoiti uchun belgilangan darajaga qadar tozalanishi kerak.

133. Avtomobillarni yuvishdan chiqqan suvlarni chiqindi suvlarini to‘plash havzalarida tozalagandan so‘ng, chiqindi suvlar tarkibidagi qattiq moddalar miqdori kamida 40 — 50 baravarga kamayishi va chiqindi suvlarni qabul qiluvchi tashkilot talablariga javob berishi kerak.

134. Ellikdan ortiq transport vositasi bo‘lgan avtotransport korxonalarida, markazlashtirilgan xizmat ko‘rsatish bazalarida va o‘ndan ortiq postga ega texnik xizmat ko‘rsatish stansiyalarida chiqindi suvlarini to‘plash havzalarini tozalash mexanizatsiyalashtirilgan bo‘lishi kerak.

135. Chiqindi suvlarini to‘plash havzalarining cho‘kindilari qo‘lda olib tashlanishigan holda ularni tozalash 7 kunda bir marta amalga oshirilishi kerak.

136. Cho‘kindilar mexanizatsiyalashgan usulda olib tashlangan holda chiqindi suvlarini to‘plash havzalarini har kuni tozalash kerak.

137. Har bir haydovchining ishlash tartibi ma’muriyat va avtotransport korxonasining kasaba uyushma tashkiloti bilan kelishilgan holda belgilanadi hamda jadvalda va marshrutda hisobga olinadi.

138. Smena ichidagi tartibga solinadigan tanaffuslar ishning og‘irligi va jadalligi, transport ishlari turlari va ob-havo sharoitlarini hisobga olgan holda o‘rnatiladi. Birinchi tanaffus harakat boshlangandan 2-3 soat o‘tgach va undan keyin kamida har 2 soatda 10 minut davomida o‘rnatiladi.

139. Ish vaqtidagi tanaffuslarning chastotasi, tashkil etilishi va davomiyligi avtokorxonaga xizmat ko‘rsatadigan tibbiyot xodimlari bilan kelishilgan holda, yo‘l varaqasida ko‘rsatilgan va avtokorxonaning xavfsizligi xizmati tomonidan nazorat qilinadi.

140. Smena ichidagi tanaffuslar haydovchi tomonidan tibbiy xizmat xodimlari tavsiya etgan maxsus mashqlar majmuasini bajarish orqali asabiy-psixik va jismoniy jihatdan charchog‘ini chiqarish uchun foydalanilishi kerak.

141. Nazorat punktlarida yoki harakat jadvali va rejasida nazarda tutilgan joylarda mavsumga qarab dam olish, ovqatlanish, isitish yoki sovutish uchun sharoitlar, dush, yuvinish xonalari va hojatxonalar tashkil etilishi kerak.

142. Dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus ish boshlangandan keyin 4 soatdan kechiktirmay, davomiyligi 40 — 60 daqiqa bo‘lishi belgilanadi.

143. Agar smenaning davomiyligi 8 soatdan ortiq bo‘lsa, ikkinchi tanaffus berilishi mumkin, bu holda tanaffuslarning umumiy davomiyligi 2 soatdan oshmasligi kerak.

144. Haydovchilar ishini smenali tashkil etilishi holatlarida smenani almashtirishga faqat dam olish kunidan keyin yo‘l qo‘yiladi.

145. Tibbiyot xodimlari tomonidan haydovchilarning sog‘lig‘ini tekshirish har bir smenada ular marshrutga chiqishdan oldin o‘tkazilishi kerak.

146. Ishga qabul qilishda haydovchilar tibbiy ko‘rikdan o‘tishlari shart. Keyinchalik zararli ishlab chiqarish omillarini hisobga olgan holda davriy tibbiy ko‘riklar O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

147. Avtomobil kabinasining jihozlari (shamollatish, isitish, issiqlik izolyatsiyasi, konditsioner) haydovchining ish joyida mikroiqlimning maqbul yoki ruxsat etilgan parametrlarini avtomobilning iliq dvigateli bilan uzluksiz harakatlanishi boshlangandan so‘ng 30 minutdan kechiktirmay ta’minlashi kerak.

148. Kabinani ichki yuzalarining harorati kabinadagi havo haroratidan uch gradus selsiydan ko‘p farq qilmasligi kerak.

149. Haydovchini quyosh radiatsiyasi issiqligidan hamda ishlaydigan dvigateldan himoya qilishi darajasi kabinani devorlari va dvigatelidan 35 Vb/m² (Veber o‘lchov birligi — Vb, manbada qoluvchi magnit oqimi) dan ko‘p bo‘lmagan, derazalardan esa 100 Vb/m² dan oshmaydigan qoldiq quyosh nurlanishini ta’minlaydigan moslamalar (himoya soyabonlari, maxsus oynalar, pardalar) bilan kabinalar jihozlangan bo‘lishi kerak.

150. Shamollatish, isitish va sovutish tizimlari kabinaning oynalari tumanlanishini (muzlashini) oldini olish kerak.

151. Yuk mashinalarining kabinasidagi tovush darajasi 70 dB (detsibel dB — tovush kuchlanishining o‘lchov birligi) dan oshmasligi kerak.

152. Yengil avtomobillar va avtobuslar kabinasidagi ovoz balandligi 60 dB dan oshmasligi kerak.

153. Haydovchining ish joyidagi umumiy tebranish darajasi tegishli normativ-hujjatlarda ko‘rsatilgan qiymatlardan oshmasligi kerak.

154. Umumiy yoritish moslamalari bilan kabinani yoritilish darajasi asboblar paneliga nisbatan baholangan kamida 10 lyuks bo‘lishi kerak.

155. Har asbob o‘lchovining yoritilishi kamida 1,2 lyuks bo‘lishi kerak.

156. Haydovchi kabinasining old va yon oynalarida ko‘rinishga xalaqit beradigan yoriqlar va qorayish bo‘lmasligi kerak. Yon oynalar qo‘l bilan yoki oynani ko‘tarish mexanizmlari bilan silliq harakatlanishi kerak.

157. Ishlayotgan oyna tozalagichning cho‘tkalari tiqilib qolmasdan, old oynaning normal tozalanishini ta’minlab, erkin harakatlanishi kerak, shuningdek, suv yoki old oynani tozalash uchun maxsus suyuqlik quyadigan moslama soz holatda bo‘lishi kerak.

158. Yo‘lni maksimal ko‘rinishini va transport vositasini qulay boshqarishni, uzatmalarni oson almashtirishni hamda tormozlashni ta’minlash uchun o‘rindiqlar kerakli holatga o‘rnatiladi.

159. O‘rindiqlarda va o‘rindiqning orqa tomonida teshiklari, yirtilgan joylari, chiqib turadigan prujinalar va o‘tkir burchaklari bo‘lmasligi kerak, o‘rindiq va o‘rindiqning orqa qismi boshqarilib haydovchi o‘tirganda qulay joylashishini ta’minlashi kerak.

160. Kabinaning eshik qulflari ish holatida soz bo‘lishi, avtomobil harakatlanayotganida ular o‘z-o‘zidan ochilishiga imkon bo‘lmasligi kerak.

161. Kabinadagi isitish moslamasi uzluksiz ishlashi kerak, yuk mashinasi kabinasini (avtobusning salonini, yengil avtomobil kuzovini) isitish uchun chiqindi gazlardan foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi.

162. Kabinaning poli yaxshi holatda bo‘lishi va unga rezina gilamcha to‘shalgan bo‘lishi kerak.

163. Yuk mashinasi kabinasidagi avtobus salonidagi yoki yengil avtomobil kuzovidagi xavfli moddalarning konsentratsiyasi sanitariya me’yoridan oshmasligi kerak (uglerod oksidi — 20 mg/m³; akrolein — 0,2 mg/m³).

164. Barcha dastaklar, boshqarish uzatmalari, nazorat va signalizatsiya uskunalari xizmatga yaroqli va buzilmasdan ishlashi kerak.

165. O‘rindiqlarning joylashuvi, boshqaruv asbob-uskunalari haydovchini ish paytida, shuningdek, kabinaga kirish va chiqish paytida cheklamasligi kerak.

166. Ko‘rsatkich panelining yoritilishi haydovchining ko‘zini qamashtirmasligi kerak.

167. Salondagi ruxsat etilgan mikroiqlim — bu sovuq mavsumda 15 dan 21° S gacha, iliq mavsumda 22 dan 30° S gacha, havo namligi 50% va havo tezligi 0,3 m/sek.

168. Haydovchining nafas olish zonasida zararli bug‘larning chegaraviy konsentratsiyasi:

uglerod oksidi — 20 mg/m³, akrolein — 0,2 mg/m³;

uglevodorodlar — 300 mg/m³ (uglerod hisobida).

169. Kabinadagi shovqin darajasi ish joylarida ruxsat etilgan shovqin darajasi bo‘yicha sanitariya me’yorlari talablariga muvofiq belgilanadi.

170. Havodagi zararli moddalarning tarkibini aniqlash uchun asosiy texnologik jarayonlar, zararli moddalarni aniqlash manbalari va texnologik uskunalarning ishlashini hisobga olgan holda namunalar ishlab chiqarish sharoitiga xos nafas olish zonasida yig‘ib olinishi kerak.

Avtotransport korxonasida chang avtomobillarni ta’mirlash va ishlatish paytida hosil bo‘ladi. Chang kelib chiqishi organik va noorganik moddalardan bo‘lishi mumkin. Anorganik chang — bu minerallar va metallarning changidir.

Organik chang o‘simlik, hayvon va kimyoviy kelib chiqadigan changni o‘z ichiga oladi. Kimyoviy tarkibiga asosan chang zaharli va zaharsiz bo‘lishi mumkin.

171. Smena davomida va texnologik jarayonning alohida bosqichlarida bir nuqtada ketma-ket kamida uchta namunani olish kerak. Asosan fibrogen ta’siriga ega bo‘lgan aerozollar uchun bitta namuna olish mumkin.

172. Ma’lum bir nuqtada zararli moddalarning tarkibi namuna olishning quyidagi umumiy vaqti bilan tavsiflanadi:

a) toksik moddalar uchun — 15 min;

b) fibrogen ta’sir qiluvchi moddalar uchun — 30 min.

173. Zararli moddalarning konsentratsiyasini aniqlash natijalari normal holatga keltirilishi kerak: harorat + 20° S; atmosfera bosimi 101 kPa; nisbiy namlik 50 foiz. O‘lchov xatosi +10 foizdan oshmasligi kerak.

174. Havoning gaz tarkibini aniqlash uchun UG-2, UG-3 rusumli analizator va shu kabi boshqa gaz analizatorlaridan foydalanish mumkin.

175. Havodagi chang miqdori asosan gravimetrik usul bilan baholanadi. Namunalar YEA-30 rusumli elektr aspiratorlari yordamida ajratib olinadi.

176. IKP-1, PRIZ-1, KDM-1, IZV-1 turdagi o‘lchov moslamalari havodagi chang konsentratsiyasini o‘lchash uchun ham ishlatilishi mumkin.

177. Kon qazish uskunalarini ochiq konlarda ishlatishda, karyer yo‘llarni namlash (sug‘orish)dan foydalanish kerak.

178. Chang unumli chiqadigan joylarda xodimlar tasdiqlangan me’yorlarga muvofiq shaxsiy himoya vositalari — maxsus kiyimlar, respiratorlar bilan ta’minlanishi kerak.

179. Amaldagi texnik shartlarga muvofiq barcha rusmdagi va turli vazifali avtomobillar, shatakka oluvchi avtomobillar, yuk mashinalari, tirkamalar va yarim tirkamalar to‘liq komplektlab qo‘yilgan bo‘lishi kerak. O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Jamoat xavfsizligi departamenti Yo‘l harakati xavfsizligi xizmati bilan kelishilmasdan va ishlab chiqaruvchi zavodning roziligisiz avtomobilning (shatakka oluvchi avtomobillar, tirkamalar) konstruksiyasi har qanday o‘zgarishlarga yo‘l qo‘yilmaydi.

180. Yonuvchan suyuqliklarni tashiydigan barcha ixtisoslashgan va bortli avtomobillar ikkita o‘t o‘chirish moslamasi (ko‘chma kukunli OP-5 yoki uglerodlik, uglekislotalik OU-2), namat ko‘rpasi va qum solingan qutilar bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak.

181. Elektr ta’minoti, sovutish va moylash tizimlarida yoqilg‘i, moy, antifriz va suvning oqishi, shuningdek ta’minlash va gaz taqsimlash tizimining puxta ulanmagan joylaridan ishlab chiqarilgan gazlar o‘tishi (chiqishi) bo‘lmasligi kerak.

182. Glushitel trubasi dvigatelning chiqadigan trubasiga mahkam biriktirilgan bo‘lishi kerak. Kirish va chiqarish quvurlari hamda glushitelda yoriqlar va teshiklar bo‘lmasligi kerak.

183. Dvigatelning shamollatish moslamasi dvigatel bo‘linmasiga gazlar tushishiga yo‘l qo‘ymasdan, to‘g‘ri ishlashi kerak.

184. Tirsakli valda xrapli mexanizmining o‘yig‘lari yeyilmagan bo‘lishi kerak, ishga tushirish dastagi tegishli uzunlikda va mustahkam shpilkali bo‘lishi kerak. Ishga tushirish dastagining dastasi silliq, g‘udursiz yuzaga ega bo‘lishi kerak.

185. Rul boshqaruvining texnik holati avtomobil barcha tezlikda harakatlanishida oldingi g‘ildiraklarni oson va ishonchli boshqarilishini ta’minlashi kerak.

Rul boshqaruvida quyidagilarga yo‘l qo‘yilmaydi:

a) rul boshqaruvi tizimida umumiy lyuft quyidagi qiymatlardan ortiqligi: yengil avtomobillar va ularning bazasida ishlab chiqilgan mikroavtobuslar uchun — 10 grudus; avtobuslar uchun — 20 grudus; yuk mashinalari uchun — 25 grudus.

b) rul ustunining egilishi va ezilgan joylari yoki rul valining erkin aylanishiga xalaqit beradigan boshqa shikastlanishlar;

v) rulni boshqaruv ustuni mahkamlagichlarining bo‘shashishi va boshqa shikastlangan mahkamlagich detallarning mavjudligi;

g) rulni tutqichining valga mahkamlanishi yumshagani;

d) rul boshqaruvining uzunasiga va ko‘ndalang pog‘onalari hamda ularning qismlarining nosozliklari (egilish, yoriqlar, rezbalar, vilkalar va uchlarining shikastlanishi, shplintlarning sinishi va boshqalar);

j) rul boshqaruvining sharnirli bo‘g‘inlarida oshiqcha lyuft.

186. Old mostning texnik holati old g‘ildiraklarni o‘rnatish va rul boshqaruvi qismlarini shassi qismlariga mahkamlashning ishonchliligini ta’minlashi kerak.

187. Old o‘qda quyidagilar bo‘lmasligi kerak:

a) balkada yoki mustaqil osma qismlarida egrilik, yorilish;

b) oldingi g‘ildiraklarning lyufti talabdagidan ortiq (ishlab chiqaruvchi zavodning pasportiga muvofiq);

v) oldingi g‘ildirak podshipniklarining tutilishi va shikastlanishi.

188. Tormozlarning texnik holati avtomobilning (avtopoyezdning) o‘z vaqtida to‘xtashini va barcha g‘ildiraklarning tormozlanishi bir vaqtda boshlanishini ta’minlashi kerak.

189. Avtomobilni pnevmatik tormoz uzatmasi bilan boshqarishga faqat havo silindrida kamida 5 kg/sm² bosim mavjud bo‘lgan taqdirda yo‘l qo‘yiladi. Manometr pnevmatik uzatmasi tizimda havo mavjudligini ko‘rsatishi kerak.

190. Noldan past haroratlarda har kuni pnevmatik tormoz tizimining havo silindridan kondensat chiqarilishi kerak.

191. Tormoz tizimida quyidagilarga yo‘l qo‘yilmaydi:

a) mexanik uzatmasida detallari siqilishi, har qanday qismidagi sinish va yoriqlar;

b) gidravlik uzatmasi tizimidan suyuqlik chiqishi yoki unga havo kirishi;

v) pnevmatik uzatmasi tizimidan tashqariga havo o‘tishi, buning natijasida havo silindrida bosimning pasayishi ishlab chiqaruvchi zavodning texnik talablari bilan belgilanganidan ham ortiqcha bo‘lishi;

g) hatto birorta g‘ildirak tormozining kolodkasi tiqilib qolishi;

d) tormoz tizimi uchun mo‘ljallangan suyuqligini mineral yoki boshqa moylarga, shuningdek surrogat suyuqliklarga almashtirish.

192. Qo‘l tormozini sozlash va tekshirishda tormoz diskida yoriqlar yo‘qligiga ishonch hosil qilish zarur. Agar yoriq bo‘lsa, diskni almashtirish kerak.

193. Qo‘l tormozining dastasi (tutqichi) qulflash moslamasi tomonidan mustahkam ushlab turilishi kerak.

194. Shinalarning texnik holati avtomobil (avtomobil poyezdi) harakati xavfsizligini kafolatlashi kerak.

195. Shinalarni o‘rnatish taqiqlanadi:

a) o‘lchami va ruxsat etilgan yuklamasi bo‘yicha transport vositasining rusumiga mos kelmasa;

b) 2-ta’mirlash guruhi bo‘yicha qayta tiklangan yengil avtomobillar va avtobuslarning oldingi o‘qida;

v) protektor naqshlarining eskirishi yo‘l harakati Qoidalarida belgilangan ruxsat etilgan me’yordan oshsa;

g) shinalar teshilganda, karkas qatlamlari ajralishi yoki boshqa mexanik shikastlanishi bilan;

d) shinalardagi belgilangan havo bosimiga mos kelmaydigan havo bosimi bilan;

j) yangi shinalarni taglik naqshida sezilarli darajada eskirgan shinalar bilan birlashtirish.

196. G‘ildirak disklari gupchaklarda ishonchli mustahkamlangan bo‘lishi kerak.

197. G‘ildirak disklaridagi tuynuklar ishlatilishi natijasida ularni gayka bilan mahkamlash ishonchliligi buzilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

198. Qulflash halqalari soz holatda va to‘g‘ri o‘rnatilgan bo‘lishi kerak. G‘ildirak disklarining yorilgan va egilgan bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

199. Avtomobil elektr jihozlarining texnik holati dvigatelni starter yordamida ishga tushirilishini, dvigatel silindrlarida aralashmaning uzluksiz va o‘z vaqtida yonishini, yoritish, signalizatsiya va elektr nazorati moslamalarining muammosiz ishlashini ta’minlashi, shuningdek, simlar va qisqichlarda uchqun paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymasligi kerak.

200. Elektr jihozlarining barcha simlari ishonchli shikastlanmagan izolyatsiyaga ega bo‘lishi kerak.

201. Akkumulyator batareyasi ishonchli tarzda mustahkamlangan bo‘lishi kerak. Akkumulyator batareyasi monoblokidan elektrolitlar oqishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

202. Yoritish va avariya (ogohlantirish) signal berish tizimlari har bir avtomobilda yaxshi ish holatida bo‘lishi kerak (uzoqni yorituvchi, yaqinni yorituvchi, gabarit va tumanga qarshi chiroqlar).

203. Qarama-qarshi yo‘nalishlarda harakatlanadigan transport vositalari haydovchilarining ko‘zini qamashtirishi holatlarini istisno qilib sozlangan, sariq yoki oq rangli ikkita tumanga qarshi (faqat zavodda ishlab chiqarilgan) chiroqlarni o‘rnatishga ruxsat beriladi.

204. Barcha avtomobillar, tirkamalar va yarim tirkamalar to‘xtash chiroqlari, burilishni ko‘rsatkich va gabarit chiroqlariga ega bo‘lishi kerak.

205. Avtomobillar texnik shartlarga muvofiq asboblar va moslamalar to‘plami bilan ta’minlanishi kerak, xususan:

a) kerakli yuk ko‘tarish qobiliyatiga ega ko‘tarish moslamasi (domkrat);

b) ishga tushirgichish dastagi;

v) kamida 4 m uzunlikdagi shnuri bo‘lgan ko‘chma elektr chiroq yoki elektr chiroq;

g) shinalarni damlash va dvigatelga yonilg‘i yetkazuvchi tizimini havo bilan tozalash uchun qo‘l nasosi;

d) gayka va g‘ildirak kalitlari.

206. Barcha avtomobillar g‘ildiraklar ostiga qo‘yish uchun pona — tirgaklar, tormoz boshmog‘lari — (kamida 2 dona) bilan ta’minlanishi kerak.

207. Uzoq safarga ketayotganda yuk avtomobillari va avtobuslarga qo‘shimcha ravishda metall moslamalar, belkurak, shatakka olish uchun egiluvchan (qattiq) ulagich, sirpanishga qarshi zanjirlar va birinchi tibbiy yordam vositasi bilan ta’minlanishi kerak.

208. Avtomobilda yong‘in chiqmasligi uchun dvigatelda va uning karterida yoqilg‘i va moy aralashgan axlat to‘planishiga yo‘l qo‘yish taqiqlanadi:

a) artish uchun ishlatilgan tozalovchi materiallarni (latta va h.k) moy va yoqilg‘i bilan ifloslangan holda kabinalarda va dvigatel atrofida qoldirish;

b) ta’minot tizimidagi nosoz qurilmalarni ishlatish;

v) dvigatelning quvvat tizimi qurilmalari yaqinida chekish (xususan, yonilg‘i baklari yaqinida);

g) mexanizmlarni nosozliklarini aniqlash va bartaraf etishda ochiq olovdan foydalanish;

d) dvigatelni ochiq olov bilan qizdirish;

j) odamlarni tashish uchun mo‘ljallangan avtobuslar va yuk mashinalari yong‘inga qarshi uskunalar bilan ta’minlanishi zarur.

209. Avtomobillarni binolarda joylashtirishda ular orasidagi masofa, shuningdek avtomobillar va binolar elementlari orasidagi masofa tegishli normativ-hujjatlarda ko‘rsatilgan me’yorlarga muvofiq bo‘lishi kerak.

210. Avtomobillar joylashtirilgan binolarda o‘tish joyining kengligi avtomobil joyiga kirish-chiqishida teskari yo‘nalishda ham harakatlanishini inobatga olgan holda belgilanadi va avtomobildan masofa (metrda) kamida quyidagicha bo‘lishi kerak:

a) qo‘shni joylarda turgan avtomobillarga yoki qurilish elementlarigacha — M1 toifali avtomobillar uchun 0,2 metr, N2 va D,NZ toifadagi avtomobillar uchun 0,3 metr va N2,03 va Yevro-5 toifadagi avtomobillar uchun 0,4 metr;

b) o‘tish yo‘lining qarama-qarshi chegarasigacha M1 toifali avtomobillar uchun 0,7 metr, N2 va D, NZ toifadagi avtomobillar uchun 0,8 metr va N2,03 va Yevro-5 toifadagi avtomobillar uchun 1 metr.

211. Avtomobillarni binolarning o‘tish joylariga joylashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

212. Avtomobillardan o‘tish yo‘lining chegarasiga qadar masofa kamida 0,5 metr bo‘lishi kerak.

213. Avtomobillar joylashtirilgan binolar boshqa akkumulyator batareyalari, atsetilen-gaz generatorlari, vulkanizatsiya, temirchilar, payvandlash, termal, mis, duradgorlik, yog‘ochga ishlov berish, devor qog‘ozi, bo‘yash va qayta tiklash ishlari uchun xonalar, moy, tozalash va oson alangalanuvchi materiallarni saqlash uchun xonalar, qozonxonalar, texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash xonalari bilan bevosita aloqa qilmasligi kerak.

214. Avtomobillar turishiga mo‘ljallangan binolarning balandligi (qoplamalar, ship yoki pollarning bo‘rtib turuvchi elementlariga yoki jihozning eng past nuqtasigacha) xonada saqlanadigan eng baland mashinaning balandligi bilan belgilanib, ortiqcha 0,2 metr, lekin eng kamida 2,2 metr bo‘lishi kerak.

215. Binoda avtomobilni to‘xtash joyiga qo‘yishda uning dvigateli o‘chirilgan bo‘lishi kerak. Dvigatelni avtomobilni binodan chiqib ketishdan boshqa maqsadda ishga tushirish taqiqlanadi.

216. Avtomobillar o‘tish joylari hamma vaqt ochiq bo‘lishi kerak. Avtomobillar o‘tish joylarida to‘xtashga ruxsat berilmaydi.

217. Avtomobillar turishiga mo‘ljallangan garajlarda, shuningdek, shiyponlar ostidagi to‘xtash joylarida yoki maydonchalarda quyidagilar taqiqlanadi:

a) ochiq olovdan foydalanish, chekish hamda temirchilik puflagichlar, kavsharlaydigan moslamalar va ko‘chma payvandlash apparatlari bilan ishlash;

b) avtomobillarda yonilg‘i bakining bo‘g‘izini ochiq qoldirish;

v) akkumulyator batareyalarini bino ichida zaryadlash;

g) texnologik uskunalardan tashqari har qanday material va buyumlarni saqlash;

d) avtomobillarning kuzovlarini, ehtiyot qismlarini yoki agregatlarini, shuningdek qo‘l va kiyimlarni benzin bilan yuvish yoki artish;

j) yoqilg‘ini (benzin, dizel yoqilg‘isi) saqlash, avtomobillarning baklaridagi yoqilg‘i bundan mustasno.

218. Avtomobillarni dala sharoitida vaqtincha joylashtirishda (to‘xtash joyida) quyidagi qoidalarga rioya qilish kerak:

a) ang‘izdan, qurigan o‘tdan, sinib tushgan daraxtlardan tozalangan, qurilishlar, yog‘och omborlar, somon uyumlari, o‘sayotgan don va o‘rmon ekinlaridan 100 metr dan yaqin bo‘lmagan masofada, 1 metr kenglikdagi shudgor bilan ajratilgan maydonchalarda avtomobillar turar joyi tashkil etilishi kerak;

b) har qator (kolonna)da avtomobillar soni 10 dan ko‘p bo‘lmagan holda joylashtirilgan alohida maydonchalar tashkil etilishi kerak. Avtomobillar orasidagi masofa kamida 1 metr, qatorlar orasidagi masofa kamida 10 metr bo‘lishi kerak;

v) avtomobillar uchun yoqilg‘i va moylash materiallari sinib tushgan daraxtlardan, ang‘izdan va qurigan o‘tdan tozalangan, o‘rmon kesish, don yig‘ib yanchiladigan, somon uyumlari, pichan, don ekinlari, avtomobillar, traktorlar va boshqalar turar joylaridan kamida 100 metr masofada hamda turli xil yarim yonuvchi va yonuvchan bino va inshootlaridan, yer yuzasidagi suv havzalaridan kamida 50 metr masofada bo‘lgan maydonchalarda joylashtirilishi kerak;

g) yoqilg‘i va moylash materiallari yuzasi qattiq bo‘lgan va suv o‘tishidan himoyalangan maydonchalarga joylashtirilishi kerak.

219. Yoqilg‘i va moylash materiallarini saqlash uchun ochiq maydonchalar pastroq joylarda joylashgan bo‘lishi va atrofida 1 metr kenglikda yer shudgorlanishi kerak.

220. Yoqilg‘i saqlanadigan bochkalar hajmining 95 foizdan ko‘p bo‘lmagan miqdorida to‘ldirilishi kerak, ular tiqinlari bilan yuqoriga qaratib joylashtirilgan va quyosh nurlaridan himoyalangan bo‘lishi kerak.

221. Bo‘shagan idishlar yoqilg‘ini saqlash joyidan kamida 20 metr masofada saqlanishi kerak.

222. Avtomobillarning vaqtinchalik to‘xtash joylarida va yoqilg‘i-moylash materiallari saqlanadigan joylarda chekish, olov yoqish hamda ochiq olovdan foydalanish bilan bog‘liq ta’mirlash ishlarini olib borish taqiqlanadi.

223. O‘t o‘chirgich, qum solingan qutilar va suv bochkalari o‘rnatilishi kerak.

224. Avtotransport korxonasida (bo‘linmasida) harakatlanuvchi tarkibga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlashni amalga oshirish bosh muhandis boshchiligidagi texnik xizmat bo‘limiga topshiriladi.

225. Harakatlanuvchi tarkibga texnik xizmat ko‘rsatishni va ta’mirlashni amalga oshiradigan texnik xizmat (ustaxonalar, uchastkalar) ishlab chiqarish bo‘linmalarining tarkibi avtotransport korxonasida qabul qilingan ishlab chiqarishni tashkil etish shakli (tartibi) bilan belgilanadi va ishlab chiqarish dasturi bo‘yicha xodimlar soni hamda har bir bo‘linma tarkibidagi jamoalar soni talab qilinadigan ish tartibi (smenalar soni) bilan belgilanadi.

226. Harakatlanuvchi tarkibning texnik soz holatini ta’minlash uchun texnik xizmat va ta’mirlash ishlari amalga oshiriladi.

227. Texnik xizmat ko‘rsatish — bu harakatlanuvchi tarkibning ma’lum vaqt mobaynida ishlaganidan yoki ish vaqti o‘tganidan keyin rejalashtirilgan tartibda majburiy ravishda olib boriladigan profilaktika chorasi.

228. Harakatlanuvchi tarkibga bajariladigan ishlarning davriyligi, ro‘yxati va mehnat hajmdorligi bo‘yicha texnik xizmat ko‘rsatish quyidagi turlarga bo‘linadi:

a) kunlik texnik xizmat ko‘rsatish (KX);

b) birinchi texnik xizmat ko‘rsatish (TX-1);

v) ikkinchi texnik xizmat ko‘rsatish (TX-2);

g) mavsumiy texnik xizmat ko‘rsatish (MX).

229. Ta’mirlash ishlari avtomobil transportining harakatlanuvchi tarkibini rejali ravishda qayta tiklash va uning ishchi holatini quvvatlash, ekspluatatsiya paytida yuzaga kelgan yoki texnik xizmat ko‘rsatish vaqtida aniqlangan nosozliklarni bartaraf etishga qaratilgan.

230. Ta’mirlash ishlari tegishli nosozlik yoki shikastlanganliklar yuzaga kelib ta’mir talab etilganida, shuningdek ogohlantiruv ta’mirlash ishlari sifatida — harakatlanuvchi tarkib belgilangan bir masofa yurganidan keyin yoki muayyan vaqt mobaynida ishlaganidan keyin rejaga muvofiq bajariladi. Texnik xizmat ko‘rsatish va ogohlantiruv ta’mirlash ishlari profilaktika (nosozlik holatini oldini olish) ishlari hisoblanadi.

231. Har bir avtotransport korxonasida (avtobazasida) ushbu turdagi xizmatlarning me’yoriy davriyligi va harakatlanuvchi tarkibning o‘rtacha kunlik yurishini hisobga olgan holda TX-1, TX-2 va TX-3 ni amalga oshirish bo‘yicha oylik rejali jadvallar tuzilishi kerak.

232. Harakatlanuvchi tarkibga xizmat ko‘rsatish muddatlari u ishga tushgandan boshlab bosib o‘tgan masofa hisoblagichining ko‘rsatkichlari bo‘yicha yoki taqvim sanalariga ko‘ra umumiy yurish masofasi asosida rejali jadvallarda ko‘rsatilishi mumkin.

233. Ikkinchi turdagi rejali jadvallar harakatlanuvchi tarkibning haqiqiy yurgan masofasi asosida to‘g‘rilab o‘zgartirilishi kerak.

234. Me’yorlarda belgilangan texnik xizmat ko‘rsatish davriyligiga rioya qilish uchun TX-1ni rejalashtirish asosan haqiqiy yurgan masofani hisobga olgan holda amalga oshiriladi va texnik xizmat ko‘rsatishga yo‘naltirish to‘g‘risida qaror kutilayotgan xizmat ko‘rsatish kunidan 2-3 kun (smena) oldin qabul qilinadi.

235. Birinchi texnik xizmat ko‘rsatishni rejalashtirish doimiy ish sharoitida smenali yurish masofasining biroz o‘zgarishi mumkinligi va to‘xtash vaqti to‘liq kunlik bo‘lishi zarurligini hisobga olgan holda yo‘l qo‘yiladi.

236. Harakatlanuvchi tarkibga ikkinchi texnik xizmat ko‘rsatishni rejalashtirish haqiqiy yurgan (ishlagan) yoki ishlamay qolgan to‘liq kunlari majburiy hisobga olingan holda taqvimiy vaqtga muvofiq amalga oshiriladi.

237. TX-2ga yo‘naltirish to‘g‘risida qaror mo‘ljallangan xizmat ko‘rsatish kunidan 4 — 6 kun oldin qabul qilinadi. Shu vaqt ichida chuqur diagnostika o‘tkaziladi, agar zarur bo‘lsa, joriy ta’mirlash ishlari bajariladi va harakatlanuvchi tarkibni TX-2 ga joylashtirish sanasi aniqlanadi.

238. Ta’mirlash va texnik xizmat ko‘rsatishda avtomobil ishlamagan (bo‘sh) vaqtini qisqartirish uchun xizmat turlarini bajarish joyida va vaqtida ishlarni alohida guruhlari (moylash, mahkamlash va h.k)ga ajratishga ruxsat beriladi. Shu bilan birga, texnik xizmat ko‘rsatish ishlarining o‘rnatilgan ro‘yxati va davomiyligiga rioya qilinadi.

239. Avtomobilga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash avtotransportning harakatlanuvchi tarkibini texnik ekspluatatsiya qilish Qoidalariga muvofiq tayinlangan ishlarni bajarish uchun zarur bo‘lgan qurilmalar (ko‘zdan kechirish chuqurchalari, ko‘targich, yo‘l o‘tkazgich, aylanma stend va boshqalar), shuningdek postlarni jihozlash jadvali (tabeli)ga binoan ko‘tarish va tashish mexanizmlari, anjomlar, moslamalar va asbob-uskunalar bilan jihozlangan bu ishlarni bajarishga mo‘ljallangan joylarda (postlarda) amalga oshirilishi zarur.

240. Xodimlar avtomobillarga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash bo‘yicha bajariladigan ishlarning xususiyatlariga mos keladigan xizmatga yaroqli asboblar va moslamalar to‘plami bilan ta’minlanishi kerak.

241. Nosoz asboblar va moslamalardan foydalanish taqiqlanadi.

242. Nosoz asboblar va moslamalar zudlik bilan foydalanishdan chiqarilishi kerak. Asboblar va qurilmalar muntazam ravishda saralanadi, oyiga kamida bir marta yaroqsizlari ajratilib foydalanishdan chiqariladi.

243. Texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash postlariga yuborilayotgan avtomobillar yuvilib, loy va qordan tozalangan bo‘lishi kerak.

244. Avtomobilni texnik xizmat ko‘rsatish yoki ta’mirlash postiga joylashtirganda, uning rul chambaragida “Dvigatelni yoqmang — odamlar ishlayapti!” yozuvi bilan yorliq osib qo‘yilishi shart.

245. Avtomobil texnik xizmat ko‘rsatish yoki ta’mirlash postiga majburiy harakat qilmasdan qo‘yilganda, avtomobil dastaki tormozi bilan tormozlanishi va eng pastki uzatmaga qo‘yilishi, kontaktni (yonilg‘i bilan ta’minlashni) o‘chirish, g‘ildiraklar ostiga kamida 2 ta to‘xtash tirgaklari qo‘yilishi kerak.

246. Tirsakli val va kardan valini aylantirish bilan bog‘liq ishlarni bajarishda qo‘shimcha ravishda o‘t oldirish tizimi o‘chirilganligini, yoqilg‘i ta’minotini (dizel dvigatellari uchun) tekshirish, dastaki tormoz dastasini qo‘yish kerak. Zarur ishlarni bajargandan so‘ng, dastaki tormozini tortish va eng pastki uzatmaga qayta qo‘yish kerak.

247. Avtomobillarini ko‘zdan kechirish chuqurchasi, yo‘l o‘tkazgichi (estakada) yoki ko‘targich moslama bo‘lmagan sharoitda ta’mirlashda, ta’mirlash ishlarini olib boradigan shaxslar maxsus karavotcha bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak. Yerda karavotcha yoki to‘shaklarsiz ishlash taqiqlanadi.

248. G‘ildiraklarni yechib olish bilan bog‘liq ishlarni bajarishda ko‘tarib qo‘yilgan transport vositasi (tirkama) ostiga chorpoya qo‘yish, yechib olinmagan g‘ildiraklar ostiga to‘xtash tirgaklari qo‘yilishi kerak.

249. Ko‘tarish mexanizmlari (domkrat, ko‘targich, tal va boshqalar) ning faqatgina birida ko‘tarilgan avtomobilda (tirkamada) har qanday ishni bajarish taqiqlanadi.

250. Ko‘tarib qo‘yilgan avtomobil (tirkama) ostiga g‘ildirak disklarini, g‘ishtlarni va boshqa narsalarni qo‘yish taqiqlanadi.

251. Barcha konstruksiyalardagi va turdagi avtomobillar (tirkamalar)da ressorlarini yechib olish va o‘rnatib qo‘yishda ularni yukdan ozod qilish uchun oldindan ko‘tarish mexanizmi yordamida kuzovni ko‘tarib chorpoyalar qo‘yish lozim. Chorpoyalarning konstruksiyasi ko‘tarilgan avtomobil (tirkama) qulab tushmasligini kafolatlashi zarur.

252. Quvvat tizimlari va dvigatelning elektr jihozlarini sozlash hamda tormozlarni sinash bundan mustasno, avtomobilning dvigateli ishlab turgan holda texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash taqiqlanadi.

253. Korpusini ko‘targan holda avtosamosvalga texnik xizmat ko‘rsatish va uni ta’mirlash faqat kuzovni kuchli metall tirgaklar (shtangalar) bilan kuchaytirib uni o‘z-o‘zidan yoki tasodifan tushish ehtimolini bartaraf etgan holda amalga oshirilishi mumkin.

Tirgaklar o‘rniga turli xil tasodifiy quvvatlovchi tagliklardan foydalanish taqiqlanadi. Ko‘tarish mexanizmini almashtirishda ikkinchi metall tirgak o‘rnatish shart. Yuklangan kuzov ko‘tarilgan holda tirgak qo‘yish bilan bir paytda shikastlangan yoki noto‘g‘ri o‘rnatilgan tirgak bilan ishlash taqiqlanadi.

254. Kuzov ostiga qo‘shimcha tirgak qo‘yilmagan holda ko‘tarish moslamasining agregatini yechib olish va uning quvurlarini uzish taqiqlanadi.

255. Yuqori korpusli avtobuslarni va yuk mashinalarini ta’mirlash hamda ularga xizmat ko‘rsatishda o‘rnatilgan zinapoyalari kamida 15 sm kenglikda bo‘lgan ikki yoqqa ochiladigan narvon bilan ta’minlash kerak. Tirab qo‘yiladigan narvonlardan foydalanishga ruxsat etilmaydi.

256. Yengil avtomobil kuzovining pastki qismiga aylanuvchi stendda xizmat ko‘rsatish va ta’mirlashdan oldin avtomobilni ishonchli mustahkamlash, yoqilg‘i baklaridan yoqilg‘ini va sovutish tizimidagi suvni to‘kib olish, dvigatelning moy quyiladigan bo‘g‘izini mahkam yopish hamda akkumulyator batareyasini yechib olish kerak.

257. Oson yonuvchan va portlashga xavfli moddalarni tashish uchun mo‘ljallangan avtomobil-sisternani ta’mirlashda u ishonchli tarzda yerga ulanishi kerak.

258. Etilli benzin, oson yonuvchan va zaharli suyuqliklar bo‘lgan sisterna yoki rezervuarning ichki qismini tozalash yoki ta’mirlashda xodimlar maxsus kiyimlar, gazga qarshi niqoblar, arqonlar hamda qutqarish kamarlari bilan ta’minlanishi kerak. Maxsus ko‘rsatma berilgan yordamchi sisternaning tashqarisida turishi kerak.

259. Sisterna yoki rezervuarning ichida ishlaydiganlarning kamariga mustahkam arqon bog‘langan, arqonning erkin uchini lyuk orqali tashqariga olib chiqib, mahkam bog‘lab qo‘yish kerak. Tashqaridagi yordamchi ishni kuzatishi kerak, arqonni ushlab, sisterna ichidagi ishchini qo‘shimcha himoya qilib turishi kerak.

260. Yoqilg‘i quyish shoxobchalarini, rezervuarlar, nasoslar, kommunikatsiyalar va konteynerlarni etilli benzin quyilgan sisterna yoki rezervuarni faqat benzin qoldiqlari to‘liq chiqarilgandan so‘ng shaxsiy xavfsizlik choralariga rioya qilingan holda zararsizlantirilib, portlash ehtimoli to‘liq istisno qilingan holda ta’mirlash mumkin.

261. Avtomobilni demontaj qilayotganda, ishning to‘liq xavfsizligini kafolatlaydigan moslamalar (ushlagichlar) bilan jihozlangan ko‘tarish va tashish mexanizmlari yordamida dvigatelni, uzatmalar qutisini, orqa o‘qni, oldingi o‘qni, kuzovni va romni yechib olish, tashish va joyiga qo‘yish kerak.

262. Avtomobilni shatak ilgaklaridan ko‘tarish (osib qo‘yish) taqiqlanadi.

263. Tashish uchun mo‘ljallangan aravachalarda ularga qo‘yilgan bo‘linmalarni tushib qolishi va o‘z-o‘zidan harakatlanishdan himoya qiladigan ushlash va taqash moslamalari bo‘lishi kerak.

264. Dvigatelni, uzatmalar qutisini, orqa o‘qni, radiatorni va avtomobilning boshqa sovutish hamda moylash tizimlariga tegishli qismlarini olishdan oldin, suyuqlik sepilib, to‘kilishiga yo‘l qo‘ymasdan, yog‘ va suvni maxsus idishlarga to‘kib olish kerak.

265. Qurilmalarni ta’mirlash paytida yig‘ish va demontaj qilish ishlari uchun stendlar ularning maqsadlariga mos kelishi va qulay bo‘lishi kerak. Qurilmalarni mahkamlash uchun mo‘ljallangan moslamalar ular siljishi yoki qulab tushishi ehtimolini istisno qilishi kerak.

266. Ushbu Qoidalarni buzganlikda aybdor bo‘lgan mansabdor shaxslar O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan tartibda intizomiy, ma’muriy yoki jinoiy javobgarlikka tortiladilar.

1. Mazkur Qoidalar kon qoldiqlaridan foydalanishda ishlarning bexatar olib borilishini va ularning butun davridagi jarayonlarga qo‘yiladigan talablarni belgilaydi.

Mazkur Qoidalarda quyidagi asosiy atamalar va ta’riflardan foydalaniladi:

aylanma suv ta’minoti tizimi — qayta ishlatiladigan texnologik suvlarni korxonaga yetkazish uchun jihoz va uskunalar majmui;

birlamchi to‘g‘on (damba) — uni to‘ldirishni boshlang‘ich davrida suv oqizib kelgan qoldiqlar saqlanadigan sig‘im paydo bo‘lishi uchun xizmat qiladigan tayanch inshoot;

bo‘tana uzatuvchi — bo‘tanani tashish uchun quvur, kanal yoki nov. Magistral bo‘tana uzatuvchi (boyitish fabrikasi (sexi) binosining bo‘tana chiqish nuqtasidan qoldiqlar saqlanadigan joygacha yotqizilgan) bo‘tana taqsimlovchi (qoldiqlar saqlanadigan joy chegarasigacha yotqizilgan) va bo‘tana chiqarish (bo‘tana taqsimlashdan bo‘tanani chiqarish uchun moslama) turlariga ajratiladi;

gidrotransport tizimi — qoldiq (shlam) bo‘tanalarni gidrotransport qilish uchun inshootlar va uskunalar majmui. Ular, bosimsiz, bosimli o‘z-o‘zidan oqadigan, bosimli-majburiy va kombinatsiyalangan (aralash) tizimlar ajratiladi;

gidrotransport — materiallarni suv oqimi bilan harakatlantirishning texnologik jarayoni. Bosimsiz (bo‘tana qiya yo‘naltiruvchi bo‘ylab harakatlanadi va bosimi atmosferaga teng bo‘lgan bo‘sh yuzaga ega bo‘ladi), bosimli o‘z-o‘zidan oqadigan (bo‘tana to‘liq to‘ldirilgan quvurlar bo‘ylab harakatlanadi), bosimli-majburiy (bo‘tana nasoslar hosil qiladigan bosim hisobiga quvurlar bo‘ylab harakatlanadi) va kombinatsiyalashgan (aralash) turlariga ajratiladi;

kon qoldiqlari (suyuq sanoat chiqindilari) — tarkibida boyitish texnologiyasi yordamida ajratib olish imkoni bo‘lmagan foydali komponentlar mavjud bo‘lgan bo‘sh jinslardan iborat mineral xomashyolarni boyitish qoldiqlari;

kon qoldiqlari omborxonalari sinfi — kon qoldiqlari omborxonalarining hajmi, sig‘imi, foydalanish holati va muddati hamda boshqa xavfli ko‘rsatkichlariga muvofiq tasniflanishi;

marza hosil qilish dambasi (ikkilamchi damba) — qirg‘oq qatlamini chegaralash uchun tayanch prizmaning tashqi konturi bo‘ylab tuproq to‘kib hosil qilinadigan damba;

muhofaza hududi — bu kon qoldiqlari omborxonasi atrofidagi hamda bo‘tana o‘tkazgichlar va suv quvurlari bo‘yidagi mintaqa bo‘lib, uning chegarasida ishlar bajarish, kon qoldiqlari xo‘jaligidan foydalanish ishlariga aloqasi bo‘lmagan odamlar va mexanizmlarning bo‘lishi taqiqlanadi;

oqova suvlarni tozalash tizimi — sanoat oqova suvlarida mavjud zararli moddalarni zararsizlantirish va yo‘q qilish uchun jihoz va uskunalar majmui;

sanoat (shlam) chiqindilari inshootlari — sanoat (shlam) chiqindilarini tashish, to‘plash, oqova suvlarni tozalash va aylanma suv ta’minoti uchun mo‘ljallangan tizimlar (inshootlar, uskunalar, apparatlar va h.) majmui;

sohil — qoldiqlar qatlamining damba yuqori yon qism yuzasidan tindirilgan hovuzdagi suv kesimigacha bo‘lgan yuzasi;

suvni chiqarib yuboruvchi kollektor — suvni quduq orqali qon qoldiqlari omborxonasi chegarasidan tashqariga burish uchun mo‘ljallangan truboprovod;

suv toshqini hududi — damba (to‘g‘on) buzilganda paydo bo‘ladigan oqim harakati amalga oshiriladigan chegaradagi hudud;

tirgovuch prizma — tashqi chegarasi moslamaning quyi yon qism yuzasi hisoblanib, ichki chegarasi esa uning barqarorligini hisobga olib belgilanadigan tirgakka oid moslama vazifasini bajaruvchi qirg‘oq (qon qoldiqlari omborxonasining tana qismi);

to‘ldirish sxemasi — qoldiqlarni qoldiq omboriga joylashtirish tartibi va ketma-ketligini nazarda tutadigan ishlarni umumiy tashkil etish sxemasi;

qirg‘oqdagi suvni chiqarib yuboruvchi inshoot — tindirilgan hovuzdan suvni oqizish uchun qon qoldiqlari omborxonasining qirg‘oq tutashmasida tuziladigan moslama (kanal tipidagi);

qoldiqli bo‘tana (gidrobo‘tana) — qoldiqlarning suv bilan turbulyatsiyalangan aralashmasi;

qoldiqlarni gidro joylashtirish — omborxonaga gidravlik transport bilan yetkazib berilayotgan kon qoldiqlarini joylashtirish bo‘yicha texnologik operatsiyalar majmui;

qoldiqlar saqlanadigan joy — gidravlik transport orqali yetkaziladigan qoldiqlarni omborlarga joylash va suvlarni tindirish uchun tabiiy yoki sun’iy yaratilgan sig‘im;

qoldiqlar saqlanadigan idish — tabiiy qiyalikdan va to‘suvchi inshootlardan hosil bo‘lgan chegaralangan sig‘im;

qoldiqlar saqlanadigan seksiya — kon qoldiqlari omborxonasi sig‘imining tayanch inshootlar bilan ajratilgan qismi;

qoldiqlar saqlanadigan joy umumiy hajmi — to‘suvchi damba cho‘qqisining loyiha belgisi doirasidagi idishning hajmi;

qoldiqlar saqlanadigan joy foydali hajmi — uni qoldiq va suv bilan to‘ldirish loyiha belgisi chegarasigacha idish hajmi;

qoldiqlar saqlanadigan joy sig‘imi — loyihada qabul qilingan omborxonani to‘ldirish texnologiyasi bo‘yicha unga joylashtirish mumkin bo‘lgan kon qoldiqlari miqdori;

qoldiq ombori gidrohimoyasi tizimi — yuzaki ariqlarni qoldiq omborining suv to‘playdigan maydonidan burish va to‘xtatish uchun mo‘ljallangan gidrotexnik inshootlar (zovurlar, kanallar, hovuzlar va boshqa) majmui;

qoldiq omborini konservatsiyalash — omborxonada saqlanadigan qoldiqlarning uzoq muddatli xavfsiz saqlanishini ta’minlovchi kon-texnik, muhandislik-qurilish, melioratsiya ishlari majmui;

qoldiq omborini rekultivatsiya qilish — buzilgan yerlarning unumdorligi va xalq-xo‘jalik ahamiyatini tiklash uchun, shuningdek jamiyat manfaatlariga muvofiq atrof-muhit sharoitlarini yaxshilashga yo‘naltirilgan ishlar majmui. Yerlarni qayta tiklash, (atamalar va tushunchalar) bosqich va yo‘nalishlarga ajratiladi;

quduq — suvni oqizib yuborish yoki yig‘ish uchun mo‘ljallangan shaxta tipidagi moslama;

xavfli hudud — suv bosishi halokatli oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan, suv yo‘lini to‘suvchi inshootning quyi befiga tutashgan, suv bosish hududidagi joy;

himoya dambasi — qoldiq ombori tayanchiga oid moslamasining yorilib ketishida hudud himoyasi uchun xavfli hudud chegaralarida qurilgan damba;

shlamlar — metallurgiya, kimyo va boshqa ishlab chiqarishlar texnologik jarayonlarining dispers (10 mikrondan kichik bo‘lgan changsimon)li chiqindilari;

Qoldiqlar, kon qoldiqlari, qoldiq ombori atamalari faqat shu obyektlarga joriy etiladigan talablardan tashqari shlamlar, shlam xo‘jaligi, suvdan chiqqan qoldiqlar (gidrootval), shlam ombori, shlam to‘plagich tushunchalarini ham o‘z ichiga oladi.

2. Kon qoldiqlari omborxonalari hamda foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlash jarayonlari bilan texnologik bog‘liq barcha sinfdagi boshqa gidrotexnik inshootlar (keyingi o‘rinlarda — GTI), ixtisoslashtirilgan tashkilotlar tomonidan ishlab chiqilgan, qonunchilik hujjatlarida o‘rnatilgan tartibda barcha turdagi davlat ekspertizalaridan o‘tqazilgan loyihalarga muvofiq qurilishi va foydalanilishi kerak.

3. Kon qoldiqlari omborxonalarini tashkil etish maydonlari, sanitariya-himoya va muhofaza hududlari, sanoat va maishiy xonalar, o‘tish yo‘llari, aloqa, signalizatsiya va yoritish tizimlari amaldagi qonun hujjatlari talablariga javob berilish lozim.

4. Ochiq suv havzalariga oqiziladigan suvlarning tozaligi amaldagi qonun hujjatlari talablariga javob berishi kerak

5. Kon qoldiqlari omborxonalari joylashgan hududdagi havoning tozaligi amaldagi qonun hujjatlari talablariga javob berishi kerak.

6. Yangi qurilgan kon qoldiqlari inshootlari yoki joriy etilayotgan yangi texnologiyalar va uskunalar uchun ilmiy-tadqiqot, loyiha yoki ushbu ishlab chiqarishni tatbiq etayotgan boshqa tashkilotlar tomonidan ishlarning xavfsizligini ta’minlaydigan yo‘riqnomalar ishlab chiqilishi va uskunalardan foydalaniladigan tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlanishi kerak.

7. Xavfli hudud doirasida kon qoldiqlari omborxonasidan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lmagan obyektlar qurilishi taqiqlanadi.

8. Kon qoldiqlari, shlam va gidrootval xo‘jaliklarining gidrotexnik inshootlarida amaldagi me’yoriy hujjatlar va gidrotexnik inshootdan foydalanish loyihasiga muvofiq muntazam ravishda xavfsizlik monitoringi o‘tkazilishi kerak.

9. Tashkilotlar xavfsizlik monitoringi bo‘yicha ishonchli ma’lumotlarni Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi, Tog‘-kon sanoati va geologiya sohasini nazorat qilish inspeksiyasi (keyingi o‘rinlarda — Inspeksiya) hududiy organlariga va gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi monitoringini amalga oshiruvchi ixtisoslashtirilgan tashkilotga taqdim etishi shart.

10. Qurilishi tugallanmagan va belgilangan tartibda tayinlangan qabul komissiyasi tomonidan qabul qilinmagan gidrotexnik inshootlarni foydalanishga kiritish man etiladi.

11. Kon qoldiqlari inshootlarini ishlatish faqatgina loyihada belgilangan, ishlatish rejimida 72 soat to‘xtovsiz ishlov davomida kompleks sinovdan o‘tgan signalizatsiya, blokirovka, me’yordan ortiq ishlashdan himoyalashning amaldagi qurilmalari, nazorat-o‘lchov jihozlari, aloqa va yorug‘lik vositalari va imzolangan qabul komissiyasi dalolatnomasi mavjud bo‘lganda ruxsat beriladi.

12. Kon qoldiqlari xo‘jaligining barcha obyektlariga avtotransport vositalari va mexanizmlari yilning istalgan vaqtida ishonchli kirib kelishi uchun yo‘llar ta’minlanishi kerak. Yo‘lning qatnov qismining kengligi va konstruksiyasi loyiha bilan belgilanadi.

13. Kirish yo‘llari yo‘l belgilari bilan belgilanishi va yilga kamida bir marta ta’mirlanishi kerak.

14. Harakatlanish va kirish yo‘llari sxemasi kon qoldiqlari uchastkasining ko‘rinadigan joyida osib qo‘yilishi kerak.

15. Odamlarning quvurlar ustida harakatlanishlari, temir yo‘llaridan, to‘siq va ekstakadalarni kesib o‘tishlari taqiqlanadi.

Kon qoldiqlari xo‘jaligi hududi bo‘ylab harakatlanish shu maqsad uchun mo‘ljallangan piyodalar yo‘laklari, o‘tish joylari, zina va maydonchalarda ruxsat etiladi. Loyihaga ko‘ra zina va maydonchalar bilan jihozlanmagan joylarda ishlarni bajarish bilan bog‘liq harakatlanish qo‘shimcha xavfsizlik choralarini ko‘rgan holda amalga oshirilishi kerak.

16. Oqizib kelib hosil qilinadigan 1, 2 va 3-sinf kon qoldiqlari omborxonalarida kon qoldiqlari fizik-mexanik xossalarining loyiha talablariga muvofiqligini tasdiqlash maqsadida foydalanishning birinchi 5 yili tugagandan so‘ng va keyinchalik har gal qoldiqlar uyumi 10 metrga ko‘payganda tayanch prizmasining loyihaviy kengligi chegarasida muhandislik-geologiya tadqiqotlari olib borilishi kerak.

Agar olingan ko‘rsatkichlar miqdori loyihada berilganlaridan past bo‘lsa, omborxonadan foydalanishni davom ettirish mumkinligi to‘g‘risida loyihani ishlab chiqqan tashkilotdan xulosa olish zarur.

17. Oqizib kelib hosil qilinadigan kon qoldiqlari omborxonalari dambalarining mustahkamligini aniqlash bo‘yicha tadqiqot ishlari dambalar haqiqiy parametrlarini eng yuqori hisobiy mustahkamlik ko‘rsatkichlariga yaqinlashishi bo‘yicha ketma-ketlik tartibida o‘tkazilishi kerak.

Dambalarning mustahkamligini aniqlash uchun navbatdan tashqari tadqiqotlarni o‘tkazish zarurati dambalar tanasida tashqi dinamik salbiy holatlar (siljish, yoriqlar, damba tanasi va asosga tutash tuproqlarning ko‘chishi) paydo bo‘lganda aniqlanadi. Qaror kon qoldiqlari omborxonasining vakili, kon qoldiqlari omborxonasi loyihasini ishlab chiqqan institut, Tabiatni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi va inspeksiya vakillaridan tashkil topgan komissiya tomonidan qabul qilinadi.

18. Kon qoldiqlari omborxonasini foydalanishga qabul qilishdan oldin tashkilot ma’muriyati mazkur Qoidalarning 1, 2, 3-ilovalariga muvofiq sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan avariyalarni bartaraf etish rejasi (ABER) va kon qoldiqlarini ishlatish bo‘yicha mahalliy yo‘riqnoma, xodimlar uchun lavozim va texnologik yo‘riqnomalarni, xavfsizlik texnikasi bo‘yicha yo‘riqnomalarni ishlab chiqilishini va tasdiqlanishini ta’minlashi kerak.

Odamlarni qutqarish va avariyalarni bartaraf etish bo‘yicha tadbirlarni amalga oshirish uchun texnik va moddiy vositalar soz holatda bo‘lishi va ABERda ko‘rsatilgan joyda va miqdorda bo‘lishi kerak.

Gidrotransport vositalaridan foydalanish bilan bog‘liq mansabdor shaxslar va mutaxassislar o‘zlarining lavozim majburiyatlari doirasida mazkur Qoidalarning talablarini bilishi kerak.

19. Texnologik jarayonlar, kommunikatsiyalar sxemalari o‘zgargan, uskunalar almashtirilgan taqdirda ushbu o‘zgarishlar ishlab chiqishga joriy etilgunga qadar amaldagi yo‘riqnomalarga tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan tegishli o‘zgartirishlar kiritilishi kerak. Barcha o‘zgartirishlar ular bilan bog‘liq ishlovchi xodimlarga yetkazilishi kerak.

20. Har bir xodim mazkur Qoidalarning talablariga qat’iy rioya qilishi, inshootlarning texnik holati va ishida insonlar, uskunalar va atrof-muhit uchun xavf tug‘diradigan nuqsonlar, uskuna va himoya qurilmalarining nosozliklari aniqlanganda bu haqda bevosita boshlig‘iga yoki yuqori rahbariyatga ma’lum qilishi va o‘zining lavozim yoki texnologik yo‘riqnomasiga muvofiq kamchiliklarni bartaraf etish choralarini ko‘rishi shart.

21. Kon qoldiqlari xo‘jaligining elektr jihozlari va elektr qurilmalari amaldagi Iste’molchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Iste’molchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga muvofiq ishlatilishi kerak.

22. Yuk ko‘tarish mashinalaridan, bosim ostida ishlaydigan idishlardan foydalanish, elektr qurilmalarga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq bo‘lgan mutaxassislar va ishchilar maxsus o‘qitilishi va tegishli qoidalar talablariga muvofiq ishga qo‘yilishi kerak.

23. Qurilish-montaj va maxsus qurilish ishlarini bajarayotganda qonunchilikda belgilangan talablarga rioya qilinishi kerak.

24. Tashkilot ma’muriyati birka tizimida va topshiriq-ruxsatnoma bo‘yicha xizmat ko‘rsatiladigan va ta’mirlanadigan barcha agregatlarning ro‘yxatini ishlab chiqishi shart.

25. Inshootlar va uskunalarning mukammal, o‘rta va joriy ta’mirlash ishlari har yili tasdiqlanadigan rejali-ogohlantiruvchi ta’mirlash (keyingi o‘rinlarda — ROT) ishlari bo‘yicha amalga oshiriladi.

Avariya-tiklash ishlari avariya sodir bo‘lgan vaqtdan boshlab qisqa muddatlarda bajariladi, odamlar hayotiga xavf tug‘diradigan yoki ekologik halokatga va katta moddiy zarar ko‘rilishiga olib keladigan shikastlanishlar esa zudlik bilan bartaraf etiladi.

26. Kon qoldiqlari va shlam xo‘jaligi tuzilmasi hamda shtatlari tashkilot rahbari tomonidan loyihaga muvofiq belgilanadi.

27. Kon qoldiqlari xo‘jaligidan foydalanadigan ishlab chiqarish bo‘linmalarining faoliyati tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlangan nizom va tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan kon qoldiqlari xo‘jaligidan foydalanish bo‘yicha mahalliy yo‘riqnoma bilan tartibga solinadi.

28. 1-, 2- va 3-sinfdagi omborxonalarga ega kon qoldiqlari yoki shlam xo‘jaligining texnik rahbari gidrotexnik ma’lumotga ega mutaxassislardan tayinlanishi kerak. Ko‘rsatilgan bo‘linmalarning mutaxassislari oliy yoki o‘rta texnik ma’lumotga ega, kon qoldiqlari omborxonalaridan foydalanish va ularda ish olib borish bo‘yicha maxsus kurslarda o‘qigan bo‘lishlari kerak.

29. Boyitish korxonalari rahbarlari va mutaxassislarining, shuningdek kon qoldiqlari xo‘jaliklari muhandis-texnik xodimlari (ustalardan tashqari)ning qoidalar, normalar va yo‘riqnomalar bo‘yicha bilimlari har 3 yilda tekshirilishi kerak.

30. Kon qoldiqlari xo‘jaliklari ishchilari mehnat xavfsizligi bo‘yicha kamida har olti oyda takroriy yo‘l-yo‘riqdan va yiliga kamida bir marta tegishli kasblar bo‘yicha bilimlari tekshirilishi kerak. Tekshirish natijalari bayonnoma bilan rasmiylashtirilishi hamda yo‘riqnoma jurnaliga ishchining shaxsiy varaqasiga uning imzosi bilan qayd etilishi kerak.

31. Sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan avariyalarni bartaraf etish rejasi har yili keyingi yil boshlanishidan kamida 15 kun oldin mazkur Qoidalarning 1-ilovasiga muvofiq ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi. Avariyalarni bartaraf etish ishlarini tashkil etish va amalga oshirish tartibi, ularda xodimlarning shaxsiy ishtiroki bo‘yicha o‘qitish ishlarini mutaxassislar bilan tashkilot yoki fabrikaning texnik rahbari, ishchilar bilan esa tegishli bo‘linma (sex, bo‘lim, uchastka) rahbari o‘tkazadi. O‘qitish ishlari ABER amalga kiritilishidan kamida 10 kun oldin o‘tkaziladi va ABER dalolatnomalariga tegishli ravishda qayd etiladi. Foydalanuvchi xodim va muhandis-texnik xodimlarning ABER bilan tanishganligi ularning imzosi bilan tasdiqlanadi. ABER bo‘yicha bilimlar har yili tekshiriladi.

Kon qoldiqlari xo‘jaliklarida o‘zgarishlar sodir bo‘lganda, uch kun ichida ABER ga tegishli tuzatishlar kiritilishi, bu haqda ularni bilishi shart bo‘lgan mansabdor shaxslarga yetkazilishi va ularning imzosi bilan tasdiqlanishi kerak

32. ABER ning o‘ziga taalluqli qismini o‘rganib chiqmagan shaxslarni ishga qo‘yish taqiqlanadi.

33. Foydalanuvchi xodimlar o‘rtasida ABER bo‘yicha o‘quv mashqlari kon qoldiqlari xo‘jaligi bo‘linmasining sex boshlig‘i yoki fabrika boshlig‘i (texnik rahbar) rahbarligi ostida har yili tasdiqlanadigan grafikda belgilangan muddatlarda o‘tkaziladi.

34. Kon qoldiqlari xo‘jaligidan foydalanish bo‘yicha mahalliy yo‘riqnomalar foydalanish rejimlari yoki inshootlar tarkibi o‘zgarganda, lekin kamida 5 yilda bir marta, qayta ko‘rib chiqilishi va qayta tasdiqlanishi lozim.

35. Tashkilot ma’muriyati kon qoldiqlari xo‘jaligini loyihada va yillik ish rejalarida ko‘zda tutilgan barcha qurilish mashinalari, mexanizmlar, transport vositalari, nazorat asboblari va materiallar bilan ta’minlashi shart.

36. Har bir sexda (bo‘limda, uchastkada) texnik hujjatlarni olish va saqlash uchun mas’ul mansabdor shaxs tayinlanishi, ularni saqlash uchun xona (shkaf) ajratilishi hamda saqlanayotgan va berilgan hujjatlarni ro‘yxatga olish jurnali yuritilishi kerak.

37. Loyiha, ijro qurilish hujjatlari va inshootlarning avvalgi yillardagi nazorat materiallarini saqlash joyi va tartibi korxona bo‘yicha maxsus buyruq bilan belgilanadi. Bunda, ular doimiy saqlanish joyi va ularning arxiv raqamlari ko‘rsatadigan holda sexdagi hujjatlarni ro‘yxatdan o‘tqazish jurnalida ro‘yxatdan o‘tkazilishi kerak.

38. Hujjatlarni saqlash uchun mas’ul shaxs o‘zgarganda sexdagi mavjud barcha hujjatlar xatlovdan o‘tqazilishi kerak. Hujjatlarni topshirish kon qoldiqlari xo‘jaliklari boshlig‘i yoki tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi.

39. Hujjatlarni topshirish kon qoldiqlari sexi boshlig‘i yoki tashkilotning texnik boshlig‘i tomonidan tasdiqlangan dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi.

40. Kon qoldiqlari xo‘jaligi texnologik jarayonlar boshqaruvi, nazorati va ishlar xavfsizligini ta’minlaydigan aloqaning texnik vositalari va signalizatsiya bilan jihozlangan bo‘lishi lozim.

41. 1-, 2- va 3-sinfdagi kon qoldiqlari omborxonalarida operatorlar (suyuq sanoat chiqindilarini oqizib keltirishni tartibga soluvchilar) va inshoot nazoratchilari telefon (mobil) radiotelefon yoki radioaloqa vositalari bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak. Ko‘chma radiostansiyalarning ishlash radiusi kon qoldiqlari omborxonasining har qanday nuqtasidan turib sex yoki fabrika dispetcheri bilan ishonchli aloqani ta’minlashi kerak.

42. Kon qoldiqlari xo‘jaligida aloqa va signalizatsiya tizimi holati barcha obyekt va inshootlardagi avariyalar to‘g‘risida shoshilinch xabar yetkazish imkoniyatini ta’minlashi kerak.

43. Kon qoldiqlari xo‘jaligining kechayu-kunduz xizmat ko‘rsatilishi talab etiladigan barcha obyektlari statsionar elektr yoritish tizimiga ega bo‘lishi kerak.

Yoritish tarmoqlari uchun liniyadagi kuchlanish 220 V dan yuqori bo‘lmagan hollarda izolyatsiyalangan neytralli elektr tizimi qo‘llanilishi kerak. Ark ksenon naycha shaklidagi lampalaridan foydalanilganda 380 V kuchlanish ruxsat etiladi; statsionar yoritish qurilmalari uchun yerga ulangan neytralli 6/0,4 kV transformatordan foydalanish ruxsat etiladi.

Sutkaning qorong‘i paytida ishlaydigan xodimlar elektr ta’minoti uzilgan paytlarda foydalanish uchun akkumulyatorli yoritish vositalari bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak.

44. Ishchi va ma’muriy-maishiy xonalarning yoritilishi Tabiiy va sun’iy yoritish me’yorlari talablariga javob berishi kerak. Qorong‘u vaqtda ochiq maydonlarda hudud, yo‘l, o‘tish joylari va ish o‘rinlarining yorug‘ligi mazkur Qoidalarning 4-ilovasida keltirilgan Qurilish maydonlarini yoritish normalariga javob berishi kerak.

45. Inshootlardan avariyasiz, normal foydalanishni ta’minlash hamda ulardan butun foydalanish muddatidagi holatlariga tezkor baho berish maqsadida, haqqoniy (joyiga chiqib) kuzatuvlar olib borilishi lozim.

46. Kon qoldiqlari omborlari inshootlarda natura kuzatuvlar tashkil etilishi va ular qurilishidan boshlab amalga oshirilishi lozim.

47. 1-, 2- va 3-sinfdagi, shuningdek 15 metrdan yuqori balandlikdagi 4-sinfga mansub kon qoldiqlari omborxonalari bo‘yicha natura kuzatuvi ularda o‘rnatilgan nazorat-o‘lchov asboblari (keyingi o‘rinlarda — NUA) yordamida instrumental nazoratni o‘z ichiga oladi.

48. 10 metrdan yuqori balandlikdagi 4-sinf damba va to‘g‘onlarda faqat filtratsion rejim ustidan nazorat majburiydir.

49. Natura kuzatuvi natijalari va inshootda sodir bo‘layotgan jarayonlar tahlili asosida instrumental nazoratning dastlabki belgilangan tarkibi va davriyligi loyiha tashkiloti bilan kelishilgan holda foydalanuvchi tashkilot tomonidan o‘zgartirilishi mumkin.

50. Obyekt foydalanishga qabul qilinganda, qurilish jarayonida pudratchi qurilish tashkiloti tomonidan olib boriladigan jurnallar va kuzatuv materiallari, NUAda o‘rnatilgan ijro hujjatlari bilan birgalikda dalolatnoma bo‘yicha foydalanuvchi xodimga topshiriladi.

51. Oqizib kelib hosil qilinadigan 1-, 2- va 3-sinfdagi kon qoldiqlari omborxonalari va quyib hosil qilinadigan 1- va 2-sinfdagi kon qoldiqlari omborxonalari natura kuzatuvlarini o‘tkazish uchun natura kuzatuvlari guruhi (byurosi) tashkil etilishi kerak, u aniqlangan kamchiliklar to‘g‘risida sexning (uchastkaning) rahbariyatini darhol xabardor qilishi va ularni bartaraf etish choralari ko‘rilmagan taqdirda tashkilot rahbariyatini xabardor qilishi shart.

Guruhlar tarkibi va xodimlar soni kuzatuvlar tarkibi, hajmi va davriyligiga qarab loyihada belgilanadi.

52. Instrumental kuzatuvlarni tashkilotning ixtisoslashgan (marksheyderlik, gidrogeologiya, va h.) xizmatlari tomonidan o‘tqazilishi ruxsat etiladi. Ular o‘lchab aniqlangan miqdorlarni loyihada belgilangan inshootlardan xavfsiz foydalanish parametrlari va mezonlari bilan taqqoslashlari, ma’lumotlarni kon qoldiqlari xo‘jaligi sexi (uchastkasi)ga berishlari kerak. Kuzatuv natijalari bo‘yicha aniqlangan loyihaviy ko‘rsatkichlardan chetga chiqishlarni bartaraf etish to‘g‘risida tashkilotning texnik rahbari imzolangan farmoyish chiqariladi.

53. Oqizib kelib hosil qilinadigan 4-sinfdagi kon qoldiqlari omborxonalari va quyib hosil qilinadigan 3- va 4-sinfdagi kon qoldiqlari omborxonalarida GTI ustidan nazorat maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan va kon qoldiqlari omborxonalarida ishlash uchun ruxsatnoma olgan mutaxassis-nazoratchi yoki usta zimmasiga yuklatilishi mumkin.

54. Loyihada ko‘zda tutilgan kuzatuvlardan tashqari, barcha kon qoldiqlari omborxonalari va gidrotexnik inshootlar kamida bir yilda ikki marta komissiya ko‘rigidan o‘tkazilishi kerak:

a) bahorda, sel va suv toshqinlari boshlanishidan oldin, GTIning sel va suv toshqinlari davrida foydalanish uchun tayyorligini aniqlash maqsadida;

b) kuzda, GTI ning holati va kuzgi-qishki davrda normal foydalanish uchun tayyorligini tekshirish maqsadida.

Komissiya tashkilot buyrug‘i bilan tayinlanishi, ko‘rik natijalari esa dalolatnoma bilan rasmiylashtirilishi kerak.

55. Komissiya dalolatnomasiga binoan, komissiya tomonidan tavsiya etilgan tadbirlarni amalga oshirish muddatlari va javobgarligini belgilaydigan buyruq chiqariladi.

56. Gidrotexnika inshootlarining suv osti qismlarini tekshirishning tarkibi, tartibi va davriyligi loyihada belgilanadi va mahalliy yo‘riqnomalarda ko‘rsatiladi.

57. Bo‘tana (bo‘tana)ni quyuqlashtirish uzeli (murakkab mexanizmning bir qismi yoki bir qancha detallarni tutashtirib turuvchi texnik qurilma)dan foydalanish tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan yo‘riqnoma bo‘yicha amalga oshiriladi.

58. Quyuqlashtirish uzelining kirish joylariga “Begonalarning kirishi taqiqlanadi”, “Idishli inshootlar va quvur o‘tkazgichlarning chekkasida yurish taqiqlanadi” degan plakatlar joylashtirilishi kerak.

59. Kon qoldiqlarini taqsimlash bo‘lma (kamera)larining (keyingi o‘rinlarda — KQTB) konstruksiyalaridan qat’i nazar, quyidagi talablarga rioya qilinishi kerak:

a) bo‘tana qabul qiluvchi va bo‘tanani chiqaradigan darchalar va tuynuklarda ularni ko‘tarish va tushirish qulflari va mexanizmlari doim ishchi holatda bo‘lishi kerak;

b) bo‘tanani avariya tushirish noviga chiqarish uchun mo‘ljallangan darcha yopiq bo‘lishi va faqat avariya quyish paytida ochilishi kerak. Bo‘tanani avariya noviga doimiy quyish bilan KQTBdan foydalanishga agar bu loyihada ko‘rsatilmagan bo‘lsa yo‘l qo‘yilmaydi;

v) bo‘tana qabul qiluvchi darchalarda xas-cho‘plarni tutib qoluvchi panjaralar o‘rnatilishi kerak, panjaralar holati ustidan har smenada nazorat olib borilishi hamda o‘z vaqtida tozalash va ta’mirlash ishlari olib borilishi kerak;

g) ishchi panjaralar tozalash uchun yechib olingunga qadar ikkinchi tirqishdagi zaxiradagi panjaralarga, kamerani ta’mirlash vaqtida esa ta’mirlash qulflari o‘rnatilishi kerak.

60. Gidrotsiklonlarni ta’minlash liniyalari tosh va begona narsalarni tutib olish va chiqarib tashlash uchun mo‘ljallangan qurilmalar bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.

Gidrotsiklonlarning kirish quvurlariga bo‘tananing gidrotsiklonlarga berilishini to‘sib qo‘yish va tartibga solish imkonini beruvchi surma klapanlar (zadvijka) o‘rnatilishi kerak.

61. Quyultirgich ishlashi vaqtida quyidagilarga amal qilish kerak:

a) quyultirgichda ko‘pik hosil bo‘lishini pasaytirish uchun bo‘tanani KQTB dan yetkazib beruvchi bo‘tana o‘tkazgichga kuyish paytida uning havo bilan aylanishiga (aeratsiya qilishiga) yo‘l qo‘ymaslik;

b) begona narsalarning quyultirgichga tushishiga yo‘l qo‘ymaslik;

v) ta’minot miqdori va quyultirilgan mahsulotni chiqarib yuborish bo‘yicha sezilarli tebranishlarga yo‘l qo‘ymaslik;

g) mahsulot o‘zining oquvchanligini yo‘qota boshlaganidagi zichlikkacha quyuqlashishiga yo‘l qo‘ymaslik;

d) suvning to‘kilishida suspenziyalarning tarkibi ustidan doimiy nazorat olib borish, kerak bo‘lganda quyultirgich ishlashini normallashtirish uchun zudlik bilan chora ko‘rish.

62. Reagentlarni transport vositalaridan tushirish, omborxonaga yetkazish, apparat va qorishtirgichlarga yuklash, xomaki va ishchi aralashmalarni tayyorlash uchun mo‘ljallangan uskuna va mexanizmlar ishchi holatda saqlanishi kerak. Quyultirish jarayoniga uzatish paytida ishchi aralashmalarni dozalash ishlari imkon qadar avtomatlashtirilgan bo‘lishi kerak.

63. Koagulyant va flogulyantlarning quruq kukunlari hamda ularning 0,2 foiz dan ortiq konsentratsiyalari bilan bajariladigan ishlar kamida 2 kishidan tashkil topgan zveno tomonidan amalga oshirilishi kerak. Ishchilar maxsus kiyimda bo‘lishlari, ishlarni himoya ko‘zoynaklari va respiratorlar yordamida bajarishlari lozim. Ish paytida havo yuborish va tortish ventilyatsiya tizimlari qo‘shilgan bo‘lishi kerak.

64. Teriga, pol va uskunalarga tushgan floakulyant eritmalari maxsus jihozlangan qurilmalardagi suv bilan yuvilishi kerak.

65. Metall idishlar, quvur o‘tkazgichlar va floakulyant eritmasi bilan aloqada bo‘ladigan qurilma qismlari payvandlash ishlarini olib borishdan oldin suv bilan yaxshilab yuvilishi, payvandlash ishlari esa gazli muhitlarda payvandlash ishlarini olib borish bo‘yicha amaldagi xavfsizlik qoidalariga muvofiq bajarilishi kerak.

66. Kon qoldiqlarining gidrotransport tizimidan normal foydalanish uchun quyidagilarni o‘z ichiga olgan texnologik nazoratni amalga oshirish kerak:

a) tashiladigan bo‘tana xususiyatlarini aniqlash;

b) tizimning ishlash rejimi parametrlarini aniqlash va tahlil qilish;

v) tizim ishlashida buzilishlarni oldini olish bo‘yicha profilaktik tadbirlarni (yemirilish, loyqa bosish, gidravlik zarbalar va boshqalar pofilaktikasi) o‘z vaqtida bajarish;

g) inshoot va uskunalarning rejaviy-ogohlantiruvchi ta’mirlash ishlari.

67. Boyitish fabrikalaridan gidrotransport tizimining o‘tkazish qobiliyatidan yuqori bo‘lgan va avariya sig‘imiga doimiy texnologik to‘kilishlarga olib keladigan bo‘tana massasini tashlashga yo‘l qo‘yilmaydi.

68. Bo‘tana (pulpa) nasos stansiyalari (keyingi o‘rinlarda PNS) xonalarining ishlash joylarida quyidagilar bo‘lishi kerak:

a) mashinistning texnologik yo‘riqnomasi;

b) PNS bo‘yicha avariyalarni bartaraf etish rejasidan ko‘chirma va PNS bilan texnologik bog‘liq bo‘lgan obyektlarda avariya yuz berganda xodimlar harakatining tartibi;

v) o‘rnatilgan mexanik, gidromexanik, elektr, ko‘tarish-transport uskunalaridan foydalanish bo‘yicha yo‘riqnomalar;

g) uskunalarning ishlashini qayd va nazorat qilish jurnallari.

69. PNS xonalarida stansiyaning nasos, energetik va boshqa uskunalar quvur o‘tkazgichlar va ularning ochish-yopish joylarining agregatlar va qulf-tartibga solish armaturalarining statsionar raqamlari ko‘rsatilgan umumiy sxemasi osilib qo‘yilishi kerak.

70. Qavatlararo tomyopmaga ega mashina zalida tomyopmaning alohida qismlariga tushadigan yuklarning chegaraviy miqdori ko‘rsatilgan yo‘riqnoma osib qo‘yilishi kerak.

71. Eng og‘ir yuklar uchun mo‘ljallangan maydonlar chegaralari bo‘yoqlar yoki metall belgilar bilan belgilanadi va pol bilan bir tekisda qurilgan bo‘lishi kerak.

72. Ta’mirlash maydonlari chegaralaridagi devorlarga asosiy uskuna va yuklarni ilish (stropovka) sxemasi, PNS ta’mirlash ishlari shartlarida bajariladigan texnologik xaritalar, xavfsizlik texnikasi va yongin xavfsizligi qoidalari osib qo‘yilishi kerak.

73. Tuproq (grunt) va suv nasoslari, elektr dvigatellari, mashinalar va boshqa uskunalarning barcha harakatlanadigan qismlari himoya to‘sig‘i bilan to‘silgan bo‘lishi kerak, himoya to‘sig‘i yechilgan yoki texnik nosoz uskunani ishga tushirish taqiqlanadi.

74. Avtomatlashtirilgan agregatlar va tizimlardan foydalanish loyiha talablariga muvofiq tuzilgan mahalliy yo‘riqnomalar bilan tartibga solinishi kerak.

75. Nasoslarning avariya holatida o‘chirilishi, kon qoldiqlari, drenaj zumpflari va novlarning to‘lganligi haqida xabar berish uchun signalizatsiyaning ishga yaroqliligi ustidan kunlik nazorat olib borilishi kerak, aniqlangan nosozliklar esa darhol bartaraf etilishi kerak.

76. Tuproq (grunt) nasosini, barcha uskunalar to‘liq soz holatda bo‘lganda va bo‘tana o‘tkazgich trassalarida ta’mirlash ishlari olib borilmayotganligidagina ishga tushirishga ruxsat etiladi.

77. Gidromexanik uskunalarni montaj va to‘liq ta’mirlash ishlaridan keyin mustahkamlik va germetiklik bo‘yicha sinovdan o‘tkazilishi kerak. Agar sinov tartibi loyihada belgilanmagan bo‘lsa, sinovlar Texnologik uskunalar va texnologik quvur o‘tkazgichlar bo‘yicha qoida talablariga muvofiq o‘tkazilishi lozim.

78. Montaj yoki ta’mirlashdan keyin tuproq (grunt) nasoslari va boshqa uskunalarni ishga tushirish xavfli hududdan odamlar va begona narsalarni chetga chiqarilgandan so‘ng ishlarning mas’ul rahbari ishtirokida amalga oshirilishi kerak.

79. PNS drenaj tizimi (novlar, zumpflar, avariya chiqarish yo‘llari va boshqalar) tekshiruv va tozalash uchun qulay va ishchi holatda saqlanishi kerak. Unda begona narsalarning va qattiq cho‘kmalarning yig‘ilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

80. Avariya va bufer (bo‘tananing yon atrofga yoyilib ketishidan saqlovchi idish) sig‘imlar hamda ularni tozalash uchun mo‘ljallangan uskunalarni texnik soz holatda saqlanishi, ularning suv va kon qoldiqlari bilan to‘lish sathi loyihada ko‘rsatilgandan oshmasligi kerak.

81. Avariya va bufer sig‘imlarning eng yuqori ko‘rsatkichgacha to‘ldirishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Avariya sig‘imning bo‘sh hajmi loyihada ko‘rsatilgan vaqt mobaynida boyitish fabrikasidan bo‘tanani qabul qilishni doimiy ta’minlashi kerak.

82. Zemsnaryadlar va suzuvchi bo‘tana o‘tkazgichlarda teskari klapanlar va zarbga qarshi vositalarni o‘zboshimchalik bilan o‘rnatishga yo‘l qo‘yilmaydi.

83. Qish mavsumida zemsnaryadni ishga tayyorlashda quyidagilar zarur:

a) barcha uzellardagi moylash materiallarini qishki moylarga almashtirish;

b) mashina zalidagi va zemsnaryad ustidagi paluba qurmalarini isitish, yordamchi nasos va quvur o‘tkazgichlarning isitilishini ta’minlash, mashina zalida termometrlarni o‘rnatish;

v) zemsnaryad va suzuvchi bo‘tana o‘tkazgich atrofida yuklarni pasaytirib tushirish (mayna) ishlarini tashkil etish va uni saqlash;

g) suzuvchi bo‘tana o‘tkazgichlar pontonlari holatini kuzatib borish;

d) suzuvchi bo‘tana o‘tkazgichlarni bo‘shatish uchun mo‘ljallangan chiqarish yo‘llarini ishchi holatda saqlash.

84. Zemsnaryadlarning texnologik harakatlanishi uchun zarur eng kichik (yuklarni tushirish) maydonchalari quyidagicha bo‘lishi kerak:

a) suv bo‘yicha zemsnaryadning unumdorligi 1000 — 1200 m³/s bo‘lganda 600 — 800 m²;

b) zemsnaryadning unumdorligi 1600 — 2400 m³/s bo‘lganda 1000 — 1200 m²;

v) zemsnaryadning unumdorligi 2400 — 3600 m³/s bo‘lganda 1400 — 1600 m²;

g) zemsnaryadning unumdorligi 4000 m³/s bo‘lganda 1800 — 2000 m²;

d) zemsnaryadning unumdorligi 5000 m³/s bo‘lganda 2500 — 3000 m²;

e) zemsnaryadning unumdorligi 10000 m³/s bo‘lganda 3500 — 4000 m²;

85. Xavfsizlik texnikasi va zemsnaryadlarning loyihaviy unumdorligini ta’minlash sharoitlaridan kelib chiqqan holda, yuklarni pasaytirib tushirish maydonini 2-jadvalda ko‘rsatilgan miqdordan ko‘pi bilan 20 foizga va faqat ob-havo keskin yomonlashgan sharoitda qisqa muddatlarda kamaytirishga ruxsat etiladi. Maydon o‘lchamlarini jadvalda ko‘rsatilgan miqdorlarga nisbatan oshirilishi, samarasiz energiya sarfi va tozalanayotgan sig‘im tabiiy issiqligidagi yo‘qotishlarning oshishi tufayli maqsadga muvofiq emas.

86. Bo‘tana o‘tkazgichlarning trassasi xizmat ko‘rsatish uchun kulay bo‘lishi kerak. Trassaga borish yo‘llari va avtoyo‘llar yilning har qanday davrida o‘tkazish qobiliyatiga ega bo‘lishi (soz bo‘ladigan holatda saqlanishi) kerak.

87. Bo‘tana o‘tkazgichlarni trassa bo‘ylab bo‘shatish uchun mo‘ljallangan chiqarish joylari va ularning qulf armaturalari ishga yaroqli holatda bo‘lishi, bo‘tana o‘tkazgichlarni bo‘shatishda bo‘tanani qabul qilish uchun mo‘ljallangan sig‘im esa, har doim unga bo‘shatilgan bo‘tana o‘tkazgich uchastkalari hajmidan kamida ikki marta katta bo‘sh hajmga ega bo‘lishi kerak.

88. Sig‘imlarning joylashishi va konstruksiyalari, ularni bo‘shatish usullari va vositalari loyiha bilan belgilanadi.

89. Quvur va novlarning ko‘rinarli joylarida trassaning loyihaviy bo‘linishiga muvofiq piket “PK” belgilari qo‘yilgan bo‘lishi kerak.

90. Damba ustidan o‘tkaziladigan diametri 600 mm dan ortiq bo‘lgan taqsimlovchi pulpovodlarda zina va panjarali o‘tish ko‘prikchalari o‘rnatilgan bo‘lishi kerak. Ko‘prikchalar o‘rtasidagi masofa bo‘tanani chiqarish joylari har xil joylashgan bo‘lsa ko‘pi bilan 500 m, bo‘tanani chiqarish joylari faqat pulpovodning yonboshida joylashgan bo‘lsa ko‘pi bilan 1000 m bo‘lishi kerak.

91. Bo‘tana o‘tkazgichlar o‘tkazilgan tunellarning avariya yoritish tizimi, aeratsion va shamollatish qurilmalari doimo ishga yaroqli holatda bo‘lishi kerak.

92. Bo‘tana o‘tkazgichlardan foydalanishda:

a) pulpovodlardagi bosim muntazam nazorat qilinishi va u nominal miqdordan oshgan hollarda buning sababi zudlik bilan aniqlanishi va bartaraf etilishi;

b) novlarda bo‘tana oqimining loyihaviy darajadan oshishiga yo‘l qo‘ymaslik;

v) pulpovod devorlarining yemirilish darajasi va futerovka holati vaqti-vaqti bilan nazorat qilinishi, quvurlarni burash, ta’mirlash yoki almashtirish ishlari o‘z vaqtida bajarilishi;

g) pulpovoddan bo‘tana sizib chiqishini oldini olish bo‘yicha zudlik bilan choralar ko‘rish;

d) pulpovod estakadalarini muntazam ravishda qor va muzlardan tozalash, estakadalardagi pulpovodlarning muzlashiga yo‘l qo‘ymaslik;

e) kuzda va bahorda qor erishidan oldin pulpovod trassasidagi suv o‘tkazish quvurlarini, kyuvetlar yoki tog‘oldi ariqchalarini tozalash;

j) trassa polotnosini ta’mirlash va asos deformatsiyasi aniqlangan joylarda pulpovodlarni tekislash, shuningdek pulpovodlarga boriladigan yo‘llarni ta’mirlash ishlarini o‘z vaqtida olib borish;

z) pulpovodlarni loyqa bosishi va muz tiqinlarining yuzaga kelishiga yo‘l qo‘ymaslik;

i) har chorakda kamida bir marta quvur o‘tkazgich armaturasi, zarbga qarshi vositalar va teskari klapanlar tekshirilishi;

k) pulpovodlar trassasidagi kompensatorlar va qo‘zg‘almas tayanchlar holati kuzatib borilishi, zarur hollarda ularni ta’mirlash ishlari bajarilishi kerak.

93. Ta’mirlash ishlari uchun to‘xtatilganda va qishki texnologik tanaffuslarda bo‘tana o‘tkazgich bo‘shatilgan bo‘lishi kerak.

94. Devorlarining qalinligi kritik ko‘rsatkichga yaqinlashgan pulpovod uchastkalari (bosim hosil qiladigan pulpovodda quvurlarni profilaktik burashni hisobga olgan holda) almashtirilishi kerak. Devorlarning kritik qalinligi loyihada belgilanadi va kon qoldiqlari xo‘jaligidan foydalanish bo‘yicha mahalliy yo‘riqnoma bilan tartibga solinadi.

95. Quvur po‘lati va payvand choklariga korrozion ta’sir ko‘rsatmaydigan bo‘tana tashiladigan pulpovod devorlarining kritik qalinligi quyidagi formula bilan aniqlanadi:

t = RD/(0,8R),

bu yerda t — quvur devorining kritik (chegaraviy) qalinligi, mm; R — quvurdagi ishchi bosim, MPa; D — quvurning tashqi diametri, mm; R — quvur materialining hisobiy qarshiligi, MPa.

96. Qulf armatura va zarbga qarshi qurilmalardan foydalanish loyiha va kon qoldiqlari xo‘jaligidan foydalanish bo‘yicha mahalliy yo‘riqnomaga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

97. Quvur o‘tkazgich armatura va zarbga qarshi qurilmalarga ega pulpovodlardan foydalanishda:

a) nosoz surma va teskari klapanlar zudlik bilan ta’mirlanishi yoki almashtirilishi;

b) oxirgi uchastkalarda surma klapanlarning tez yopilishiga yo‘l qo‘ymaslik;

v) zarbga qarshi qurilmalarni o‘z vaqtida tekshirish va ta’mirlash kerak.

98. Gidrotransport tizimini qish mavsumiga tayyorlash tadbirlari o‘z vaqtida (kon qoldiqlari xo‘jaligidan foydalanish bo‘yicha mahalliy yo‘riqnomada ko‘rsatilgan muddatlarda) bajarilishi kerak.

99. Bosim ostidagi pulpovodlar va armaturalarni ta’mirlash bilan bog‘liq ishlarni (payvandlash, parmalash va h.) bajarish taqiqlanadi.

100. Bo‘tana o‘tkazgich ishga tushirilgandan keyin uning butun trassasi undan foydalanish uchun mas’ul texnik xodim tomonidan ko‘zdan kechirilishi kerak. Ko‘zdan kechirish natijalari inshootlarni vizual ko‘zdan kechirish jurnaliga qayd etilishi lozim.

101. Yil boshlanishidan oldin kon qoldiqlari omborxonasining haqiqiy holatini hisobga olgan holda uni to‘ldirish rejasi va grafigi, shuningdek, inshoot va uskunalarni rejaviy-ogohlantiruvchi ta’mirlash grafigi tuzilishi va tasdiqlanishi kerak.

102. Kon qoldiqlari omborxonasidan xavfsiz foydalanish uchun, ularning turidan qat’iy nazar:

a) kon qoldiqlari har yili tasdiqlanadigan reja va grafika muvofiq joylashtirilishi, loyihada qabul qilingan to‘ldirish sxemalari, bo‘tanani chiqarish usullari, kon qoldiqlarini joylashtirish texnologiyasi va kon qoldiqlarini oqizib keltirish intensivligiga rioya qilinishi; kon qoldiqlarini ruxsatsiz va betartib joylashtirishga yo‘l qo‘ymaslik;

b) omborxonada loyihada ko‘zda tutilgan suv hajmini saqlab turish; suv hajmining loyihada ko‘rsatilgan minimal darajadan kamayishi va maksimal darajadan oshishiga yo‘l qo‘ymaslik;

v) inshootlarning holati ustidan muntazam nazorat o‘rnatish va loyihada belgilangan yo‘l qo‘yiladigan chegaraviy holati parametrlardan va inshootlardan xavfsiz foydalanish kriteriylaridan oshishiga yo‘l qo‘ymaslik;

g) ta’mirlash ishlari hamda kon qoldiqlari va uning inshootlarining ish rejimida yuzaga kelgan nuqsonlarni bartaraf etish bo‘yicha tadbirlarni o‘z vaqtida bajarish;

d) loyihada ko‘zda tutilgan barcha tabiatni muhofaza qilish tadbirlarini bajarish kerak.

103. Avariyalarni bartaraf etish rejasida ko‘zda tutilgan materiallar, asboblar, zaxirasi bo‘lmagan, kon qoldiq omborxonalaridan foydalanish taqiqlanadi.

104. Kon qoldiqlari omborxonasi foydalanishga kiritilayotganda unda to‘plangan suv hajmi boyitish fabrikasidagi birinchi ishga tushirish majmuining aylanma suv ta’minoti uchun yetarli miqdordan oshmasligi kerak. Ortiqcha suv hajmini to‘plash loyihada asoslangan hollardagina ruxsat etiladi.

105. Kon qoldiqlari omborxonasi joylashgan hududda portlatish ishlarini o‘tkazish imkoniyati va shartlari loyihada belgilanadi.

106. Portlash ishlari qonunchilik hujjatlarida o‘rnatilingan tartibga muvofiq amalga oshiriladi.

107. To‘suvchi to‘g‘onlar va dambalar, kanallar, drenajlar, tunnellar va taqsimlovchi bo‘tana o‘tkazgichlarda inshootning piketlar bo‘yicha uzunligini, shuningdek ularning yer yoki suv ostida joylashgan (yashiringan) kommunikatsiyalar (kabellar, suv quvurlari va h.k.) bilan kesishish joylarini ko‘rsatuvchi belgilar qo‘yilgan bo‘lishi kerak.

108. Agar kon qoldiqlari omborxonasi chiqaradigan changlar loyihada belgilangan sanitariya hududi chegarasidan tashqaridagi atmosfera havosining changlanish darajasini yo‘l qo‘yiladigan chegaraviy konsentratsiyalardan oshishiga olib kelsa, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi organlarining kelishuvisiz undan foydalanish taqiqlanadi.

109. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi va Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi organlari bilan kelishmasdan kon qoldiqlari omborxonasidan chiqadigan suvlarni tabiiy suv havzalariga (ariqlarga) tashlash taqiqlanadi.

110. Kon qoldiqlari omborxonalari (shlam omborxonalari, tindirgichlar) atrofida ularga kirish yo‘llarida “Xavfli hudud. Begonalarning kirishi taqiqlanadi!” degan plakatlar o‘rnatilgan bo‘lishi kerak.

111. Kon qoldiqlari omborxonalari hududida begonalarning yurishi, tindirgich hovuzlarda cho‘milish, ulardagi suvdan xo‘jalik-ichimlik suvi sifatida va hayvonlarga berish uchun foydalanish taqiqlanadi.

112. Damba ustiga va bermalarga kirish yo‘llari uning uzunligi bo‘yicha kamida har 3 km da ko‘zda tutilishi, bunda damba (to‘g‘on) ga kamida ikkita kirish yo‘li bo‘lishi kerak.

113. Kon qoldiqlari omborxonasidan foydalanish jarayonida va to‘suvchi dambalarni ko‘tarishda pastki byefda va dambaning pastki qiyaligida, shuningdek omborxona ichining loyihaviy to‘lish sathi chegarasida tuproq va jinslarni qirqib olish, o‘yiq, karyer va kotlovanlar hosil qilishga ruxsat etilmaydi. Bu uchastkalarda faqat loyihada asoslangan hollardagina tuproq va jinslarni qazib olish mumkin.

114. Tindirgich hovuzida, kuzatish uchun qulay joyda, kon qoldiqlari omborxonasidagi suv sathini kuzatish uchun deformatsiyalanmaydigan materialdan tayyorlangan, santimetrlarga ajratilgan suv sathini o‘lchash reykasi o‘rnatilgan bo‘lishi kerak. Reykaning nol belgisi tayanch reperga taqalgan bo‘lishi kerak. Suv sathini uzoqdan turib nazorat qilish asbobi bo‘lishidan qat’iy nazar, reyka o‘rnatilishi kerak.

115. Quyib hosil qilinadigan kon qoldiqlari omborxonasi damba cho‘qqisi belgisining yoki quyib hosil qilinadigan kon qoldiqlari omborxonasi marza dambasi tepa qiyaliklari atrofidagi suv usti plyajlari belgisining suv sathidan oshishi inshootdan foydalanish muddati davomida loyihaga muvofiq, lekin 1 va 2 sinfdagi omborxonalar uchun kamida 1,5 m, 3 va 4 sinfdagi omborxonalar uchun esa kamida 1,0 m bo‘lishi kerak.

116. Ayrim holatlarda, hovuzning o‘lchamlari, undagi suv hajmi va obyektdan foydalanishning o‘ziga xos sharoitlaridan kelib chiqib, damba cho‘qqisining hovuzdagi suv sathidan balandlik ko‘rsatkichlarining kamayishi loyihada asoslangan va Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi hamda Inspeksiya bilan kelishilgan bo‘lishi kerak.

117. Suv usti plyajining uzunligi oqizib kelib hosil qilingan kon qoldiqlari omborxonasidan foydalanish muddati mobaynida kon qoldiqlari uyumining har qaysi yarusi uchun loyihada belgilangan miqdorga muvofiq, lekin 1-sinfdagi omborxonalar uchun kamida 50 m, 2-sinfdagilar uchun kamida 40 m, 3-sinfdagilar uchun kamida 30 m va 4-sinfdagilar uchun kamida 20 m bo‘lishi kerak.

118. Bo‘tanani (dambaning ichki tomoni) plyajga chiqarayotganda, uning damba cho‘qqisiga va pastki qiyaliklariga quyilishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun, birlamchi damba cho‘qqisi va tepa qiyalik atrofidagi marza dambalarining plyaj ustidan balandligi kamida bo‘tana chiqariladigan qurilma diametriga teng, lekin kamida 0,50 m bo‘lishi kerak.

119. Kon qoldiqlari omborxonasidagi mavjud suzuvchi vositalar doim soz holatda bo‘lishi, unda yuk ko‘tarish qobiliyati ko‘rsatilgan yozuv va bortida qutqarish vositalari (qutqarish jiletlari yoki sharlar, ko‘pikli arqon yoki suv olish uchun cho‘michlar) bo‘lishi kerak.

120. Suzuvchi vositalardan foydalanishga maxsus o‘qitilgan odamlar qo‘yiladi.

121. Suvda o‘tkaziladigan ishlar topshiriq (naryad) — ruxsatnoma bo‘yicha qonunchilikda o‘rnatilgan tartibda amalga oshiriladi.

122. Doimiy navbatchi xodim turishi ko‘zda tutilgan kon qoldiqlari omborxonalarida nazoratchilar va ta’mirlovchi ishchilar uchun isitiladigan xizmat xonalari bo‘lishi kerak. Bu xonalar elektr tarmog‘i va telefon (ratsiya) aloqa vositalari bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak.

123. Birlamchi dambalar va marza dambalarini ko‘tarish ishlari ishchi chizmalarga muvofiq tasdiqlangan ishlarni bajarish loyihasi bo‘yicha amalga oshirilishi kerak.

124. Birlamchi dambalar va marza dambalarini ko‘tarishda qiyaliklarning loyihaviy nishabligini oshirishga va loyihada ko‘zda tutilgan berma kengligini kamaytirishga ruxsat etilmaydi.

125. Nazorat o‘lchovlari dambani ko‘tarilishiga qarab uning uzunligi bo‘ylab har 50 m da o‘tkazilishi kerak. Belgilangan loyihaviy o‘lchamlardan chetga chiqishlar zudlik bilan bartaraf etilishi kerak.

126. Dambaning turli hududlarida qazilma jinslarni to‘kish ketma-ketligi va tartibi kon qoldiqlari omborxonalarini to‘ldirish grafigi va texnologiyasi bilan bog‘lanishi kerak.

127. Qazilma jinslaridan damba qurishda quyidagilar qat’iy nazorat ostiga olinishi kerak:

a) damba tanasiga tuproq (grunt)larni yotqizish texnologiyasi;

b) yaruslar balandligi va qiyaliklar nishabligining loyihada belgilangan miqdorlariga rioya qilinishi;

v) dambani ko‘tarish va kon qoldiqlari omborxonasidagi suv sathi ko‘tarilishining loyihada belgilangan sur’atlari.

128. Dambani ko‘tarayotganda uning har bir qatlamida ijro hujjatlari tuzilishi kerak. Ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

a) damba va uning elementlarining loyihaviy va haqiqiy o‘lchamlari hamda belgilari ko‘rsatilgan marksheyderlik (geodezik) s’yomka va xarakterli ko‘ndalang kesim profillari;

b) damba va kon qoldiqlari tayanch prizmasini ko‘tarishda geotexnika nazorati natijalari;

v) yopiq ishlar dalolatnomasi.

129. Damba tanasida uning o‘qiga parallel ravishda bosimli quvur o‘tkazgichlarni o‘tkazish taqiqlanadi.

130. Damba cho‘qqisi va bermalaridan avtotransport hamda maxsus texnikalarning muntazam harakati uchun foydalanish, loyihada ko‘zda tutilgan holatlardan tashqari, ta’qiqlanadi.

131. Dambalar va ulardagi inshootlar (yo‘llar, yoritish va aloqa liniyalari va h.k.) ulardan xavfsiz foydalanishni ta’minlaydigan ishchi holatda saqlanishi kerak.

132. Dambaning cho‘qqisi va pastki qiyaligiga bo‘tananing oqib tushishiga ruxsat etilmaydi.

133. Damba ustidan o‘tgan taqsimlovchi bo‘tana o‘tkazishlardan bo‘tananing sizib chiqishi zudlik bilan bartaraf etilishi kerak.

134. Bo‘tana o‘tkazishlarni yuvayotganda va bo‘shatayotganda dambaning tashqi pastki qiyaligiga pulpa va suv chiqarish taqiqlanadi.

135. Bermalarda va damba cho‘qqisida loyihada berilgan miqdorlardan oshadigan cho‘kish holatlari, bo‘ylama va ko‘ndalang darzlar paydo bo‘lganda, qiyaliklar qisman ko‘chganda bu uchastkalarga pulpani tashlash to‘xtatilishi, deformatsiyalarning paydo bo‘lish sabablari aniqlanishi va o‘z vaqtida damba tanasini tiklash choralari ko‘rilishi kerak.

136. Dambaning cho‘qqisidan suvning toshishiga olib keluvchi mahalliy cho‘kishlar damba ko‘tarilgan tuproq (grunt) bilan darhol to‘ldirilishi kerak. Bunda tuproq (grunt) zichligi loyihada berilgan miqdordan kam bo‘lmasligi kerak.

137. Tindirish hovuzi hududidagi yuqori qiyalikning mahkamlangan joylari buzilishi, loyihaga muvofiq yoki loyiha tashkiloti bilan kelishilgan holda, suv va sovuqqa chidamli toshlar bilan qisqa muddatlarda tiklanishi kerak.

138. Damba tanasining yaxlitligi buzilganda, qiyaliklarda kon qoldiqlari omborxonasidan suv va kon qoldiqlarining oqib chiqishi xavfini tug‘diruvchi o‘pirilish yoki deformatsiyalar yuz berganda, unga pulpa tashlanishi darhol to‘xtatilishi va avariyalarni bartaraf etish rejasiga muvofiq tadbirlar bajarilishi shart.

139. Pyezometrlarda suv sathining loyiha ko‘rsatkichlaridan yuqori ko‘tarilishi kuzatilsa, loyiha tashkilotidan kon qoldiqlari omboridan foydalanishni davom ettirish mumkinligi to‘g‘risida xulosa va texnik shartlar olinishi kerak.

140. Suv tiqilishi yuz bergan yopiq naysimon drenaj uchastkalarining texnik holati zudlik bilan tekshirilishi kerak. Agar texnik holati tekshirilgan quvur va drenajda begona predmetlar tiqilib qolganligi aniqlanmasa, mavjud drenaj rekonstruksiya qilinishi yoki qo‘shimcha drenaj qurilishi kerak.

141. Agar loyihada berilgan oqizib kelib kon qoldiqlari omborxonasini hosil qilish texnologiyasi va suv usti plyaji uzunligiga rioya qilingan holda dambaning pastki qiyaligida filtratsiya suvlarining chiqishi kuzatilsa, loyihani ishlab chiqqan tashkilotga murojaat qilinishi kerak. Loyiha tashkiloti esa loyiha hujjatlariga tegishli o‘zgartirishlarni kiritishi shart.

142. Pastki qiyalikda filtratsiya suvlari bilan birgalikda tuproq zarralari oqib ketishi (suffoziya) aniqlanganda ushbu uchastkada oqizib kelib kon qoldiqlari omborxonasini hosil qilish ishlari darhol to‘xtatilishi va suffoziya sabablarini bartaraf etish va qiyalikni tiklash bo‘yicha tezkor choralar ko‘rilishi kerak. Agar qabul qilingan choralar kutilgan natijani bermasa, loyiha tashkilotining loyiha yechimi olinishi lozim.

143. Oqizib kelib hosil qilinadigan kon qoldiqlari omborxonasida, ularning sinfidan qat’iy nazar, oqizish uchastkasida muntazam navbatchilik tashkil etilgan bo‘lishi kerak. Navbatchi xodim muntazam ravishda kon qoldiqlarini oqizishni operativ boshqarish va inshootlarning holati nazoratini amalga oshirishi kerak.

144. Kon qoldiqlarini plyajga oqizib keltirish butun oqizish fronti uzunligi bo‘ylab uchastkalarga bo‘lib amalga oshirilishi kerak. Bunda bo‘tananing damba o‘qiga nisbatan plyaj bo‘ylab normal oqishi ta’minlanishi kerak.

145. Bo‘tananing yuqori qiyalik bo‘ylab yoki dambaning o‘qiga parallel ravishda chiqarilishi va oqishi, loyihada ko‘zda tutilgan hollardan tashqari, ruxsat etilmaydi. Kon qoldiqlari oqimi qatlamlarining qalinligi va yo‘l qo‘yiladigan intensivligi loyihada belgilanadi.

146. Bo‘tanani chiqarish qurilmalarining uzunligi marza dambalarining yuvilishi xavfini yuzaga kelishiga, ular o‘rtasidagi masofa esa damba yaqinida tiqinlar hosil bo‘lishiga yo‘l qo‘ymasligi kerak.

147. Bo‘tana qoldiqlarini chiqarib yuborish uchun mo‘ljallangan qurilmalar uzunligi loyihada belgilangan suv usti plyaji uzunligi doirasida mayda dispersli kon qoldiqlari cho‘kmalarining hosil bo‘lishiga yo‘l qo‘ymasligi kerak.

148. Avariya sig‘imlaridan tortib olinayotgan kon qoldiqlarini loyiha tashkiloti bilan kelishmasdan tayanch prizmaga joylashtirish ruxsat etilmaydi.

149. Kon qoldiqlarini dambalarga ikki tomonlama oqizib keltirishda va bir tomonlama qismlarga bo‘lib oqizishda tindirish hovuzchasining chegarasi loyihada belgilangan doirada saqlanishi kerak.

150. Dambaga kattaligi loyihada ko‘rsatilgan o‘lchamlardan kichik bo‘lgan kon qoldiqlarini oqizib keltirish taqiqlanadi.

Agar geotexnik nazorat tomonidan, kon qoldiqlarini oqizib keltirish texnologiyasiga rioya qilingan holda tayanch prizmasiga oqizib keltirilayotgan kon qoldiqlari xususiyatlarining loyihada ko‘rsatilganiga nisbatan farq qilishi (mayda fraksiyalarning ko‘pligi, zichlikning kamligi, kuygan tuproqning mavjudligi va h.) aniqlansa, bu haqda zudlik bilan loyihani ishlab chiqqan tashkilotga bildirilishi kerak. Loyiha tashkiloti esa, oqizib keltirilayotgan kon qoldiqlarining haqiqiy xususiyatlarini hisobga olgan holda, tezda kon qoldiqlari omborxonasi mustahkamligining qiyosiy hisob-kitoblarini amalga oshirishi va oqizib keltirish ishlarini davom ettirish mumkinligi to‘g‘risida xulosa berishi yoki texnologiyaga o‘zgartirish kiritishi kerak.

151. Plyaj hududidagi kon qoldiqlarini qazish bilan bog‘liq har qanday ishlarni faqat loyihada belgilangan doirada va chuqurlikda bajarishga ruxsat etiladi. Plyajda nishabligi damba tomonga teskari bo‘lgan chuqurlar va uchastkalarning yuzaga kelishiga ruxsat etilmaydi.

152. Kon qoldiqlarini dambalar va tayanch prizmalariga oqizib keltirish ishlari o‘rtacha kunlik havo harorati minus 5°S gacha bo‘lgan sharoitlarda amalga oshirishga ruxsat etiladi.

153. Omborxona joylashgan hudud iqlimi, chiqindi donalarining yirikligi, bo‘tananing sarfi, konsistensiyasi va haroratiga qarab, kon qoldiqlarini tayanch prizmaga havo harorati minus 10°S gacha bo‘lganda, loyihada omborxona mustahkamligi va foydalanish xavfsizligi asoslagan holda, joylashtirish ruxsat etiladi.

154. Kon qoldiqlarini dambalar va tayanch prizmalariga oqizib keltirish ishlari o‘rtacha kunlik havo harorati minus 5°S gacha bo‘lgan sharoitlarda amalga oshirishga ruxsat etiladi.

155. Kon qoldiqlari omborxonasida muz va qorni yuvib tozalash taqiqlanadi.

156. Qishda oqizib keltirilgan uchastkalarda kon qoldiqlarini issiq paytda joylashtirish muzlagan qatlam to‘liq erigandan so‘ng yoki qishki oqizib keltirish bo‘yicha loyiha ko‘rsatmalariga muvofiq amalga oshirish ruxsat etiladi.

157. Damba va boshqa gidrotexnik inshootlarni mukammal ta’mirlash ishlari ixtisoslashtirilgan tashkilot tomonidan qonunchilik hujjatlarida o‘rnatilgan tartibda bajarilishi kerak.

158. Ta’mirlash ishlari tashkilot buyrug‘i bilan tayinlangan komissiya tomonidan qabul qilinadi, dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi va inshoot pasportida qayd etiladi.

159. Kranlarni yangi to‘kilgan zichlanmagan tuproqda (gruntda), shuningdek nishabligi kran pasportida ko‘rsatilganidan yuqori bo‘lgan maydonchalarda o‘rnatishga ruxsat etilmaydi.

160. Tuproq (grunt) avtotransportda tashilganda mashinalarning to‘g‘on yoki damba ustidan harakatlanishini ushbu maqsad uchun maxsus tayinlangan shaxs tomonidan boshqarilishi kerak.

161. To‘g‘on va dambalarning qiyaliklarida ishlaganda odamlarning sirpanishi va tushib ketishiga qarshi xavfsizlik choralari (tirkama narvonlar, xavfsizlik kamarlari va h.) ko‘rilishi kerak.

162. Damba cho‘qqisidan qiyalikka tosh, yog‘och-xodalar va boshqalar keltirilayotganda materiallar tushishi ehtimoli bo‘lgan hududda odamlarning bo‘lishi ta’qiqlanadi.

163. Qish mavsumida to‘g‘onda ishlarni boshlashdan oldin ish joylari qor va muzdan tozalanishi kerak.

164. Suv yig‘ish va suvni chiqarish inshootlarining konstruksiyasi, o‘lchamlari va joylashishi loyiha hujjatlariga muvofiq bo‘lishi kerak.

165. Suv yig‘ish va suvni chiqarish inshootlaridan xavfsiz foydalanish uchun quyidagilar talab etiladi:

a) tindirish hovuzidagi suv sathi har kuni, sel va suv toshqinlari paytida esa har smenada tekshirilishi;

b) suv yig‘ish inshootlari yaqinida loyihada ko‘rsatilgan suv chuqurligi va suv chiqish qurilmasi oldida suv bosimi ta’minlanishi;

v) quduq va kameralarning suv qabul qiladigan darchalarida suv quyiladigan joy marzalarini o‘z vaqtida ko‘tarish, ularga begona predmetlar, pulpa va kon qoldiqlarining tushishiga yo‘l qo‘ymaslik;

g) suv olinadigan va suv tashlanadigan nuqtalarda suvning sifatini (tiniqligini) muntazam nazorat qilish;

d) maishiy va eruv suvlarining loyihada ko‘zda tutilgan sarfini ta’minlash.

166. Quduq va kameralarning suv qabul qiladigan darchalari va sifon suv qabul qiluvchi inshootlarning tortish qurilmalari ularga begona predmetlar, muz parchalarining tushishidan himoyalangan bo‘lishi kerak.

167. Suv yig‘ish va suvni chiqarish inshootlaridan foydalanish jarayonida shandorlar oralig‘idagi bo‘shliqni beton bilan to‘ldirish ishlarni xavfsizligini ta’minlovchi maydonchalar yoki boshqa qurilmalardan amalga oshirilishi kerak. Betonning tarkibi va betonlash texnologiyasi loyiha hujjatlariga muvofiq bo‘lishi kerak.

168. Suv yig‘ish qudug‘ini qirg‘oq bilan bog‘laydigan xizmat ko‘prigiga chiqish joyi yopiladigan darvozali yoki eshikchali to‘siq bilan jihozlanadi. Begonalarning ko‘prikka chiqishiga yo‘l qo‘yilmasligi kerak.

169. Quduqlar qirg‘oq bilan xizmat ko‘prigi orqali bog‘lanmagan kon qoldiqlari omborxonalarida yilning har qanday paytida odamlarning quduqqa borishini, shandor va ta’mirlash materiallarini yetkazib berish imkoniyatini ta’minlovchi loyihada ko‘zda tutilgan vositalar bo‘lishi kerak. Ushbu vositalarni saqlash joylari hamda ularni saqlanishi va ulardan foydalanish uchun mas’ul shaxs mahalliy yo‘riqnomada belgilanadi.

170. Bevosita suvni chiqarish qudug‘i (novi) yaqinida har bir suv qabul qilish tuynugini kon qoldiqlari omborxonasidagi suv sathidan kamida 0,5 metr balandlikda yopish uchun yetarli miqdorda shandor yoki sarg zaxirasi saqlanishi kerak.

171. Suv yig‘ish va suvni chiqarish quduqlarida yaroqsiz shandor yoki sargni o‘rnatish va ularni tayyorlashda hamda o‘rnatishda har qanday loyihadan chetga chiqishlar ta’qiqlanadi.

172. Suv qabul qilish tuynuklarini shandorlar bilan bekitish va shandorlar o‘rtasidagi oraliqni betonlash yopiq ishlari maxsus dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi va unga shandor va betonning ijro sxemasi, pasportlari ilova qilinadi.

173. Suzuvchi vositalardan turib shandorni ishchi holatga o‘rnatayotganda ishchilar (kamida ikki kishi) bog‘lama himoya kamari va qutqaruv nimchalari bilan ta’minlanadi.

174. Suv yig‘ish va suvni chiqarish quduqlarini ularning atrofidagi muzlar ta’siridan himoyalash uchun, odatda, kengligi kamida 0,75 metr bo‘lgan maynalar quriladi.

175. Agar shandorning mononolitlanmagan qismi balandligi va suv quyiladigan qismdagi bosim loyihada belgilangan miqdorlardan yuqori bo‘lsa, quduqlar va novlardan foydalanish taqiqlanadi.

176. Foydalanish muddati tugagandan keyin quduqlar, novlar va damba orqali yoki uning asosidan o‘tgan suvni chiqarish kollektorlari loyihaga muvofiq tamponlanadi. Bajarilgan ishlar tegishli ijro hujjatlari bilan rasmiylashtirilishi kerak.

177. Joyning nishabligi 10 gradusdan ortiq bo‘lganda suv tashlanadigan novlar bo‘ylab narvonlar o‘rnatiladi. Novning kengligi 2 metrdan ortiq bo‘lganda zinalar uning ikkala tomonidan o‘rnatilishi kerak.

178. Kollektorlar va novlar ustida kon qoldiqlarini loyihada belgilanganidan ortiq balandlikda joylashtirish faqat loyiha tashkilotining roziligi bilan ruxsat etiladi.

179. Suv yig‘ish va suvni chiqarish inshootlarini tekshirish va ta’mirlash ishlari topshiriq (naryad) — ruxsatnoma bo‘yicha amaldagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

180. Damba va yoki ko‘prik qirg‘og‘i bilan bog‘lanmagan quduqlarni tekshirish, ularga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlashni amalga oshiruvchi xodimlar ratsiya aloqa vositasi bilan ta’minlanadi.

181. Qayiqdan turib o‘lchov ishlari tarkibi kamida ikki nafar qutqaruv nimchalarini kiyib olgan kishidan iborat bo‘lgan zveno tomonidan amalga oshiriladi.