Xalqaro mehnat tashkilotining Jenevada xalqaro mehnat byurosining ma’muriy Kengashi tomonidan tashkil etilgan va 1981-yil 3-iyunda oltmish yettinchi sessiyaga yig‘ilib, sessiyaning kun tartibidagi oltinchi bandi bo‘lgan mehnat xavfsizligi, gigiyenasi va ishlab chiqarish muhiti bo‘yicha bir qator takliflarni qabul qilishga qaror qilgan Xalqaro mehnat tashkilotining Bosh konferensiyasi shu yilning iyun oyining yigirma ikkinchi kunini bir ming to‘qqiz yuz sakson birinchi yilni mehnat xavfsizligi, gigiyenasi va ishlab chiqarish muhiti to‘g‘risidagi 1981-yil Konvensiyasi deb atash mumkin bo‘lgan Konvensiyani qabul qilgan:

1. Mazkur Konvensiya iqtisodiy faoliyatning barcha sohalariga qo‘llaniladi.

2. Mazkur Konvensiyani ratifikatsiya qilayotgan Tashkilot a’zosi, ish beruvchilar va xodimlarning manfaatdor vakillik tashkilotlari bilan imkon qadar tezroq maslahatlashuvlardan so‘ng, iqtisodiy faoliyatning dengizda kemachilik yoki baliqchilik kabi sohalarga nisbatan alohida muammolar paydo bo‘ladigan ayrim tarmoqlarini ushbu Konvensiyani qisman yoki to‘liq qo‘llanish doirasidan chiqarib tashlashi mumkin.

3. Ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilayotgan Tashkilotning har bir a’zosi o‘zining Xalqaro mehnat tashkiloti Ustavining 22-moddasiga muvofiq taqdim etiladigan Konvensiyaning qo‘llanilishi to‘g‘risidagi birinchi ma’ruzasida mazkur moddaning 2-bandiga binoan istisno qilinishi mumkin bo‘lgan xodimlarning ayrim toifalarini bunday istisno sabablarini va istisno qilingan tarmoqlarda xodimlarni yetarli darajada himoya qilishni ta’minlash bo‘yicha ko‘rilgan chora-tadbirlarni ko‘rsatib sanab o‘tadi hamda keyingi ma’ruzalarda qo‘llanish sohasining har qanday kengayishi haqida xabar beradi.

1. Mazkur Konvensiya uning qoidalari qo‘llaniladigan iqtisodiy faoliyat sohalarida ishlaydigan barcha xodimlarga nisbatan qo‘llaniladi.

2. Ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilayotgan Tashkilot a’zosi, ish beruvchilar va xodimlarning manfaatdor vakillik tashkilotlari bilan imkon qadar tezroq maslahatlashuvlardan so‘ng, uni qo‘llanish doirasidan alohida qiyinchiliklar yuzaga keladigan ayrim toifadagi xodimlarni qisman yoki to‘liq istisno qilishi mumkin.

3. Ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilayotgan Tashkilotning har bir a’zosi o‘zining Xalqaro mehnat tashkiloti Ustavining 22-moddasiga muvofiq taqdim etiladigan Konvensiyaning qo‘llanilishi to‘g‘risidagi birinchi ma’ruzasida mazkur moddaning 2-bandiga binoan istisno qilinishi mumkin bo‘lgan xodimlarning ayrim toifalarini bunday istisnoning sabablarini bayon qilib sanab o‘tadi hamda o‘zining keyingi ma’ruzalarida qo‘llanish sohasining har qanday kengayishi haqida xabar beradi.

Mazkur Konvensiya maqsadlari uchun:

a) “iqtisodiy faoliyat tarmoqlari” atamasi xodimlar yollanib ishlaydigan barcha tarmoqlarni, shu jumladan davlat xizmatini o‘z ichiga oladi;

b) “xodimlar” atamasi barcha yollanib ishlaydiganlarga, shu jumladan davlat sektorida ishlaydiganlarga ham tatbiq etiladi;

s) “ish joyi” atamasi xodimlar bo‘lishi kerak bo‘lgan yoki ishi bilan bog‘liq holda borishi kerak bo‘lgan va bevosita yoki bilvosita ish beruvchining nazorati ostida bo‘lgan barcha joylarni anglatadi;

d) “qoidalar” atamasi vakolatli organ yoki organlar qonun kuchiga ega barcha qoidalarni o‘z ichiga oladi;

e) mehnatga nisbatan “sog‘liq” atamasi nafaqat kasallik yoki xastalikning yo‘qligini anglatadi, shuningdek mehnat xavfsizligi va gigiyenasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan sog‘liqqa ta’sir qiluvchi jismoniy va ruhiy elementlarni o‘z ichiga oladi.

1. Tashkilotning har bir a’zosi milliy sharoit va amaliyotga muvofiq va ish beruvchilar va xodimlarning vakolatli tashkilotlari bilan maslahatlashuvdan so‘ng mehnat xavfsizligi, mehnat gigiyenasi va ishlab chiqarish muhiti sohasidagi kelishilgan milliy siyosatni ishlab chiqadi, amalga oshiradi va vaqti-vaqti bilan qayta ko‘rib chiqadi.

2. Bunday siyosatning maqsadi — ish paytida yoki u bilan bog‘liq bo‘lgan baxtsiz hodisalar va sog‘liqqa yetkazilishi mumkin bo‘lgan zararni oldini olish, ishlab chiqarish muhitiga xos bo‘lgan xavf-xatarlarning sabablarini qanchalik asosli va amaliy kamaytirilishi.

Ushbu Konvensiyaning 4-moddasida nazarda tutilgan siyosatni amalga oshirishda mehnat xavfsizligi va gigiyenasi hamda ishlab chiqarish muhitiga ta’sir ko‘rsatadigan darajada quyidagi asosiy faoliyat sohalari hisobga olinadi:

a) mehnatning moddiy elementlarini (ish joylari, ishlab chiqarish muhiti, asboblar, mexanizmlar va uskunalar, kimyoviy, jismoniy va biologik moddalar va omillar, mehnat jarayonlari) ishlab chiqish, sinovdan o‘tkazish, tanlash, almashtirish, o‘rnatish, joylashtirish, ishlatish va ularga xizmat ko‘rsatish;

b) mehnatning moddiy elementlari va ishni bajaradigan yoki uni nazorat qiluvchi shaxslar o‘rtasidagi munosabatlar, shuningdek, mexanizmlarni, jihozlarni, ish soatlarini, mehnat va mehnat jarayonlarini tashkil etishni xodimlarning jismoniy va ruhiy xususiyatlariga moslashtirish;

s) kasbiy ta’lim, shu jumladan, mehnat xavfsizligi va gigiyenasining tegishli darajasini ta’minlash uchun u yoki bu lavozimda ishlaydigan shaxslar uchun zaruriy keyingi tayyorgarlik, malaka va rag‘batlantirish;

d) xodim guruh va korxona darajasida va boshqa har qanday tegishli darajada milliy darajagacha bo‘lgan aloqa va hamkorlik;

e) ushbu Konvensiyaning 4-moddasida ko‘rsatilgan siyosatga muvofiq, ular tomonidan tegishli tarzda amalga oshirilgan harakatlar natijasida xodimlar va ularning vakillarini intizomiy choralardan himoya qilish.

Ushbu Konvensiyaning 4-moddasida nazarda tutilgan siyosatni ishlab chiqishda davlat organlari, ish beruvchilar, xodimlar va boshqa shaxslarning mehnat xavfsizligi va gigiyenasi sohasidagi tegishli vazifalari va majburiyatlari ko‘rsatiladi, shu bilan birga, bunday majburiyatlarning yordamchi xususiyati ham, milliy sharoit va amaliyot ham hisobga olinadi.

Asosiy muammolarni aniqlash, ularni hal qilishning samarali usullarini va chora-tadbirlar tartibini aniqlash, shuningdek, natijalarni baholash maqsadida mehnat xavfsizligi va gigiyenasi va ishlab chiqarish muhiti to‘liq yoki faqat alohida jihatlari tegishli muddatlarda qayta ko‘rib chiqiladi.

Tashkilotning har bir a’zosi qonunchilik yoki qoidalar yoki milliy sharoit va amaliyotga mos keladigan boshqa usullar orqali va ish beruvchilar va xodimlarning manfaatdor vakillik tashkilotlari bilan maslahatlashuvdan so‘ng,ushbu Konvensiyaning 4-moddasi qoidalarini amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan choralarni ko‘radi.

1. Mehnat xavfsizligi va gigiyenasi hamda ishlab chiqarish muhiti bo‘yicha qonun hujjatlari va qoidalarning hayotga tatbiq etilishi inspeksiyaning zarur va tegishli tizimi bilan ta’minlanadi.

2. Qonun va qoidalar buzilgan taqdirda hayotga tatbiq etishni nazorat qilish tizimi tegishli sanksiyalarni qabul qilishni nazarda tutadi.

Ish beruvchilar va xodimlarga yuridik majburiyatlarini bajarishda yordam berish uchun maslahat berish choralari ko‘riladi.

Ushbu Konvensiyaning 4-moddasida nazarda tutilgan siyosatni amalga oshirish uchun vakolatli organ yoki organlar quyidagi funksiyalarning bosqichma-bosqich bajarilishini ta’minlaydi:

a) agar xavf-xatarlarning tabiati va darajasi talab qilinsa, korxonalarni loyihalash, qurish va rejalashtirish, ularni ishga tushirish, ularni sezilarli darajada qayta jihozlash va maqsadini o‘zgartirish, shuningdek, bu jarayonda foydalaniladigan texnik jihozlarning xavfsizligini tartibga soluvchi shartlarni aniqlash, ishni bajarish va vakolatli organlar tomonidan belgilangan tartib-taomillarini qo‘llash;

b) munosabatlarni taqiqlash, cheklash yoxud vakolatli organ yoki organlarning ruxsatiga yoki nazoratiga bog‘liq bo‘lishi kerak bo‘lgan ishlab chiqarish jarayonlari, buyumlar va vositalarni aniqlash; bir vaqtning o‘zida bir nechta moddalar yoki vositalar bilan aloqa qilish natijasida yuzaga keladigan sog‘liq uchun xavflar hisobga olinadi;

s) ish beruvchilar tomonidan e’lon qilish tartib-taomillarini belgilash va qo‘llash, zarur hollarda sug‘urta muassasalari va boshqa bevosita manfaatdor organlar yoki shaxslar tomonidan ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklari to‘g‘risida, shuningdek, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar va kasbiy kasalliklar to‘g‘risidagi yillik statistik ma’lumotlarni taqdim etish;

d) ish joyidagi baxtsiz hodisalar, kasbiy kasalliklar yoxud ish paytida yoki u bilan bog‘liq holda sog‘liqqa har qanday yetkazilgan zarar jiddiy vaziyatni ko‘rsatganda tekshiruvlar o‘tkazish;

) ushbu Konvensiyaning 4-moddasida ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar, kasbiy kasalliklar va ish paytida yoki u bilan bog‘liq holda sog‘liqqa yetkazilgan barcha boshqa zararlari bo‘yicha ko‘rsatilgan siyosatga muvofiq qabul qilingan chora-tadbirlar to‘g‘risidagi axborotni har yili e’lon qilish;

f) milliy sharoit va imkoniyatlarni hisobga olgan holda, kimyoviy, jismoniy yoki biologik vositalarni o‘rganish tizimlarini xodimlar salomatligi xavfi nuqtai nazaridan qo‘llash yoki kengaytirish.

Milliy qonunchilik va amaliyotga muvofiq, kasbiy foydalanish uchun mexanizmlar, asbob-uskunalar yoki buyumlarni yaratadigan, ishlab chiqaradigan, import qiladigan yoki yetkazib beradigan shaxslar uchun quyidagilarni ta’minlash maqsadida choralar ko‘riladi:

a) mexanizmlar, uskunalar yoki buyumlar ulardan to‘g‘ri foydalanadigan shaxslarning xavfsizligi va sog‘lig‘iga tahdid solmasligi qanchalik asosli va amalda mumkin ekanligiga ishonch hosil qiladi;

b) mexanizm va asbob-uskunalarni to‘g‘ri o‘rnatish va ulardan foydalanish, shuningdek, moddalardan to‘g‘ri foydalanish, mexanizm va uskunalardan foydalanish bilan bog‘liq xavflar, kimyoviy moddalar, fizik va biologik vositalar yoki mahsulotlarning zararli xususiyatlari to‘g‘risida ma’lumot, shuningdek, ma’lum xavf-xatarlardan qanday qochish kerakligi haqida ko‘rsatma beriladi;

s) ushbu moddaning a) va b) bandlari qoidalarini bajarish uchun zarur bo‘lgan o‘rganish va tadqiqotlar olib boriladi yoki boshqa yo‘l bilan ilmiy-texnik bilimlarning rivojlanishi kuzatib boriladi.

O‘zining hayoti yoki sog‘lig‘i uchun bevosita va jiddiy xavf tug‘dirishini taxmin qilish uchun yetarli asoslarga ega bo‘lgan ishni tashlab ketgan xodim milliy shart-sharoitlar va amaliyotga muvofiq asossiz oqibatlardan himoya qilish ta’minlanadi.

Milliy shart-sharoitlar va amaliyotga muvofiq barcha xodimlarning kasbiy tayyorgarlik sohasidagi ehtiyojlarini qondirish uchun barcha darajadagi ta’lim va o‘qitish dasturlariga, shu jumladan oliy texnik, tibbiy va kasb-hunar ta’limi dasturlariga mehnat xavfsizligi va gigiyenasi hamda ishlab chiqarish muhiti masalalarini kiritishga ko‘maklashish choralari ko‘riladi.

1. 4-moddada ko‘rsatilgan siyosat va ularni amalga oshirish bo‘yicha chora-tadbirlarning muvofiqligini ta’minlash maqsadida tashkilotning har bir a’zosi ish beruvchilar va xodimlarning vakillik tashkilotlari bilan imkon qadar tezroq maslahatlashuvdan so‘ng va kerak bo‘lganda, boshqa organlar bilan ushbu Konvensiyaning II va III bo‘limlari qoidalarini amalga oshirish vakolatiga ega bo‘lgan turli organlar va tashkilotlar o‘rtasida zarur muvofiqlashtirishni ta’minlash uchun milliy sharoit va amaliyotga mos choralarni ko‘radi.

2. Ushbu chora-tadbirlar, agar sharoitlar talab qilsa va milliy shart-sharoitlar va amaliyot imkon bo‘lsa, markaziy organni tashkil etishni o‘z ichiga oladi.

1. Ish beruvchilar o‘z nazorati ostidagi ish joylari, mexanizmlar, uskunalar va jarayonlar xavfsiz va sog‘liq uchun xavf tug‘dirmasligini asoslangan va amaliy jihatdan amalga oshirilishini ta’minlashi kerak.

2. Ish beruvchilar tegishli himoya choralari ko‘rilganda, o‘z nazorati ostidagi kimyoviy, biologik va fizik moddalar va vositalar sog‘liq uchun xavf tug‘dirmasligini asoslangan va amaliy jihatdan amalga oshirilishini ta’minlashi kerak.

3. Ish beruvchilar zarur hollarda, baxtsiz hodisalar yoki sog‘liq uchun zararli ta’sirlarning oldini olish uchun asoslangan va imkoni boricha tegishli himoya kiyimlari va vositalarini taqdim etishlari kerak.

Ikki yoki undan ortiq korxona bir vaqtning o‘zida bir joyda faoliyat yuritadigan hollarda, ular ushbu Konvensiya qoidalarini qo‘llashda hamkorlik qiladilar.

Ish beruvchilar, zarur hollarda, favqulodda vaziyatlar va ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar, jumladan birinchi yordam ko‘rsatish bo‘yicha tegishli choralar ko‘rishlari kerak.

Korxona darajasida quyidagi choralar ko‘riladi:

a) ishni bajarish jarayonida xodimlar ish beruvchining majburiyatlarini bajarishda u bilan hamkorlik qiladilar;

b) korxonadagi xodimlarning vakillik organlari ish beruvchi bilan mehnat xavfsizligi va gigiyenasi sohasida hamkorlik qiladilar;

s) korxonadagi xodimlarning vakillari ish beruvchi tomonidan ularning xavfsizligi va sog‘lig‘ini muhofaza qilish bo‘yicha ko‘rilayotgan chora-tadbirlar to‘g‘risida tegishli ma’lumotga ega bo‘ladilar va tijorat sirlarini oshkor qilmaslik sharti bilan bunday ma’lumotlar bo‘yicha o‘zlarining vakillik tashkilotlari bilan maslahatlashishlari mumkin;

d) korxonada xodimlar va ularning vakillari mehnat xavfsizligi va gigiyenasi sohasida tegishli tayyorgarlikdan o‘tadilar;

e) korxonadagi xodimlar yoki ularning vakillari yoxud ularning vakillik tashkilotlari milliy qonunchilik va amaliyotga muvofiq ularning mehnati bilan bog‘liq mehnat xavfsizligi va sog‘lig‘ining barcha jihatlarini ko‘rib chiqish huquqiga ega hamda ish beruvchilar tomonidan ushbu jihatlar bo‘yicha tavsiyalar beriladi, shu maqsadda o‘zaro kelishuv asosida korxonaga mustaqil texnik maslahatchilar taklif qilinishi mumkin;

f) xodim zudlik bilan o‘zining bevosita rahbarini hayoti yoki sog‘lig‘iga bevosita va jiddiy tahdid solayotganligiga taxmin qilish uchun yetarli asosga ega bo‘lgan har qanday vaziyat haqida xabardor qiladi; ish beruvchi, agar kerak bo‘lsa, uni bartaraf etish choralarini ko‘rmagunga qadar, u xodimlarning hayoti yoki sog‘lig‘i uchun bevosita va jiddiy xavf mavjud bo‘lgan yerda ishlarni davom ettirishni talab qila olmaydi.

Korxonada ish beruvchilar va xodimlar va/yoki ularning vakillari o‘rtasidagi hamkorlik ushbu Konvensiyaning 16 — 19-moddalari qoidalarini bajarish uchun qabul qilingan tashkiliy va boshqa chora-tadbirlarning asosiy elementi hisoblanadi.

Xodimlar mehnat xavfsizlik texnikasi va gigiyenasi bo‘yicha choralar bilan bog‘liq hech qanday xarajatlarni o‘z zimmalariga olmaydilar.

Ushbu Konvensiya mehnat bo‘yicha biror bir mavjud bo‘lgan xalqaro konvensiyalarni yoki tavsiyalarni qayta ko‘rib chiqmaydi.

Ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilish to‘g‘risidagi rasmiy hujjatlar ro‘yxatga olinishi uchun Xalqaro mehnat byurosi Bosh direktoriga yuboriladi.

1. Ushbu Konvensiya faqat ratifikatsiya hujjatlari Bosh direktor tomonidan ro‘yxatga olingan Xalqaro mehnat tashkilotining a’zolarini birlashtiradi.

2. Ushbu Konvensiya Tashkilotning ikki a’zosining ratifikatsiya qilish to‘g‘risidagi hujjatlari Bosh direktor tomonidan ro‘yxatga olingan sanadan o‘n ikki oy o‘tgach kuchga kiradi.

3. Keyinchalik ushbu Konvensiya Tashkilotning har bir a’zosi uchun uning ratifikatsiya qilish to‘g‘risidagi hujjati ro‘yxatga olingan sanadan o‘n ikki oy o‘tgach kuchga kiradi.

1. Ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilgan Tashkilotning har bir a’zosi Konvensiya dastlab kuchga kirgan paytdan boshlab o‘n yillik davr tugaganidan keyin Xalqaro mehnat byurosi Bosh direktoriga ro‘yxatga olish uchun yuborilgan denonsatsiya qilish to‘g‘risidagi hujjati orqali Konvensiyani denonsatsiya qilishi mumkin. Denonsatsiya Xalqaro mehnat byurosida denonsatsiya qilish to‘g‘risidagi hujjat ro‘yxatga olinganidan keyin bir yil o‘tgach kuchga kiradi.

2. Ushbu Konvensiyani ratifikatsiya qilgan Tashkilotning har bir a’zosi yuqoridagi bandda qayd etilgan o‘n yillik muddat o‘tganidan keyin bir yil ichida mazkur moddada ko‘zda tutilgan denonsatsiya qilish huquqidan foydalanmagan bo‘lsa, navbatdagi o‘n yillik muddatni kutishga majbur bo‘ladi hamda u ushbu modda shartlariga binoan bu Konvensiyani har o‘n yillik muddat tugashi bilan denonsatsiya qilishi mumkin.

1. Xalqaro mehnat byurosi Bosh direktori Tashkilot a’zolari tomonidan yuborilgan barcha ratifikatsiya qilish va denonsatsiya qilish to‘g‘risidagi hujjatlarining ro‘yxatga olingani haqida Xalqaro mehnat tashkilotining barcha a’zolarini xabardor qiladi.

2. Bosh direktor Tashkilot a’zolarini u tomonidan qabul qilingan ikkinchi ratifikatsiya qilish to‘g‘risidagi hujjat ro‘yxatga olingani haqida xabardor qilgan holda, ularning e’tiborini ushbu Konvensiyaning kuchga kirgan sanasiga qaratadi.

Xalqaro mehnat byurosi Bosh direktori Birlashgan Millatlar Tashkiloti Ustavining 102-moddasiga muvofiq, avvalgi moddalar qoidalariga binoan o‘zi ro‘yxatga olgan barcha ratifikatsiya qilish va denonsatsiya qilish to‘g‘risidagi hujjatlariga oid to‘liq ma’lumotlarni Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibiga ro‘yxatga olinishi uchun yuboradi.

Xalqaro mehnat byurosi Ma’muriy kengashi zarur deb topganda, Bosh konferensiyaga ushbu Konvensiyaning qo‘llanilishi to‘g‘risidagi ma’ruzani taqdim etadi va uni to‘liq yoki qisman qayta ko‘rib chiqish haqidagi masalani Konferensiya kun tartibiga kiritish yoki kiritmaslikni hal qiladi.

1. Agar Konferensiya mazkur Konvensiyani to‘la yoki qisman qayta ko‘rib chiqadigan yangi konvensiya qabul qilsa va yangi konvensiyada zid keluvchi qoidalar mavjud bo‘lmasa, u holda:

a) Tashkilotning biror bir a’zosi tomonidan qayta ko‘rib chiqilgan, yangi konvensiyaning ratifikatsiya qilinishi avtomatik tarzda 25-moddaning qoidalaridan qat’i nazar, mazkur Konvensiyaning zudlik bilan denonsatsiya qilinishiga olib keladi, bunda qayta ko‘rib chiqilgan, yangi konvensiya kuchga kirgan bo‘lishi kerak;

b) qayta ko‘rib chiqilgan yangi konvensiya kuchga kirgan sanadan e’tiboran, mazkur Konvensiya Tashkilot a’zolari tomonidan ratifikatsiya qilinishi uchun yopiq.

2. Mazkur Konvensiya, har qanday holatda, uni ratifikatsiya qilgan, ammo qayta ko‘rib chiqilgan, yangi konvensiyani ratifikatsiya qilmagan Tashkilot a’zolari uchun amaldagi shakli va mazmuni o‘z kuchida qoladi.

Ushbu Konvensiyaning ingliz va fransuz tilidagi matnlari bir xil kuchga ega.