Elektr energiyasining ulgurji va chakana bozori mexanizmlariga bosqichma-bosqich o‘tish hamda elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilarini, shu jumladan, mustaqil ishlab chiqaruvchilarni va yirik iste’molchilarni magistral elektr tarmoqlariga ulanishini soddalashtirish hamda ularga teng shart-sharoitlar yaratish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Quyidagilarni nazarda tutuvchi Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin:

elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar va yirik iste’molchilarning magistral elektr tarmoqlariga ulash;

elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar va yirik iste’molchilarga xalqaro talablarga mos teng shart-sharoitlar yaratish;

magistral tarmoqlardan oqilona va shaffof foydalanish shartlarini belgilash orqali elektr energiyasining ulgurji va chakana bozorida faoliyat yurituvchi barcha tomonlar uchun umumiy texnik talablarni o‘rnatish.

2. Belgilab qo‘yilsinki:

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalarining talablari magistral tarmoqlarga ulangan hamda yangidan ulanadigan barcha turdagi elektr energetika korxonalari va iste’molchilari tomonidan bajarilishi majburiy hisoblanadi;

ushbu qaror rasmiy kuchga kirgan sanada magistral tarmoqlarga ulangan barcha turdagi elektr energiyasi korxonalari, elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar uchun Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalarining faqatgina ekspluatatsiya jarayonidagi talablari taalluqli hisoblanadi.

3. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasi energetika vaziri J.T. Mirzamahmudov hamda energetika bozorini rivojlantirish va tartibga solish agentligi direktori Sh.X. Xodjayev zimmasiga yuklansin.

1. Mazkur Qoidalar O‘zbekiston Respublikasi hududida magistral elektr tarmoqlarini rejalashtirish hamda uni xavfsiz va ishonchli ekspluatatsiya qilish, magistral elektr tarmoqlariga ulanish va undan foydalanish huquqlariga doir talablar hamda ularning ishlash tartibini belgilash sohasidagi, shuningdek, elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilarining taqsimlash tizimlariga ulanishdagi munosabatlarni tartibga soladi.

Mazkur Qoidalar magistral elektr tarmoqlaridan oqilona va shaffof foydalanish shartlarini belgilash orqali barcha Foydalanuvchilar va vakolatli organlar uchun umumiy talablarni o‘rnatadi.

2. Ushbu Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llaniladi:

ajratish — Tegishli tizim operatori tarmog‘ida bevosita ish bajarmasdan ulanishni tiklash imkonini qoldirmagan holda, Foydalanuvchi tarmog‘ining ulanish nuqtasidagi infratuzilmani hammasini yoxud bir qismini o‘chirish;

alohida ishlash — o‘chishdan so‘ng birlashgan energetika tizimidan alohida ajralgan butun yagona elektr energetika tizimining yoki undagi chastota va kuchlanishni boshqaruvchi kamida bitta generatsiyalovchi modulga ega bo‘lgan qismning mustaqil ishlashi;

berk taqsimlash tizimi — sanoat, tijorat yoki boshqa umumiy xizmat ko‘rsatish obyektlariga geografik chegaralangan hududda elektr energiyasini taqsimlovchi, maishiy iste’molchilarga elektr energiyasini yetkazib bermaydigan, kam sonli maishiy iste’molchilar yoki taqsimlash tizimi operatori bilan ishlaydigan tizim;

Berk taqsimlash tizimi operatori — berk taqsimlash tizimining faoliyat yuritishi uchun mas’ul bo‘lgan subyekt;

generatsiyalovchi modul — elektr energiyasini sinxron yoki sinxron bo‘lmagan (nosinxron) holda generatsiyalovchi (ishlab chiqaruvchi) qurilma yoki qurilmalar majmuasi;

Iste’molchi — o‘z tarmoqlari orqali uzatish tizimiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulangan yoki ulanishni rejalashtirgan elektr energiyasini ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish va (yoki) boshqa maqsadlarda elektr energiyasidan Foydalanuvchi yuridik shaxs, ya’ni yirik iste’molchilar;

ko‘rsatma — operator (dispetcher) tomonidan o‘z vakolati doirasida harakatlarni bajarish uchun Foydalanuvchilarga biron-bir harakatni amalga oshirish uchun berilgan har qanday buyruq (farmoyish, topshiriq, ruxsat);

kuchlanishni avtomatik rostlagichi — klemmadagi haqiqiy kuchlanishni etalon qiymat bilan taqqoslash va qo‘zg‘atish tizimini boshqarish yo‘li bilan sinxron generatsiyalovchi modulning klemmalaridagi kuchlanishni boshqaruvchi, uzluksiz harakat qiluvchi avtomatik qurilma;

maksimal quvvat — Elektr stansiyasi operatori va Tegishli tizim operatori o‘rtasidagi Ulanish shartnomasida ko‘rsatilgan generatsiyalovchi modul(lar)ning ishlashi bilan bog‘liq, tarmoqqa uzatilmaydigan yuklamani (o‘z ehtiyoji uchun va boshqa maqsadlarda) chegirib tashlagandan so‘ng uzatilishi mumkin bo‘lgan uzluksiz maksimal aktiv quvvat;

minimal barqaror ishlash rejimi — ulanish shartnomasida ko‘rsatilgan yoki Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori o‘rtasida kelishilgan, generatsiyalovchi modulning cheklanmagan vaqt davomida barqaror ishlashi mumkin bo‘lgan minimal aktiv quvvat;

nosinxron generatsiyalovchi modul — yagona elektr energetika tizimiga nosinxron yoki tegishli elektronika yordamida ulangan hamda uzatish tizimiga, taqsimlash tizimiga, jumladan, berk taqsimlash tizimiga yagona ulanish nuqtasiga ega bo‘lgan generatsiyalovchi qurilmalar yoki ularning jamlanmasi;

rostlashning minimal darajasi — ulanish shartnomasida ko‘rsatilgan yoki Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori o‘rtasida kelishilgan, generatsiyalovchi modulning aktiv quvvatini nazorat qilish mumkin bo‘lgan minimal ko‘rsatkich;

sinxron generatsiyalovchi modul — generatsiya qilinayotgan kuchlanish chastotasi, generatorning aylanish chastotasi va tarmoq kuchlanishining chastotasi doimiy mutanosib bo‘ladigan, ya’ni sinxron holda elektr energiyasini generatsiya qiluvchi qurilmalarning umumiy jamlanmasi;

statizm — chastotaning turg‘un o‘zgarishini, chiqishdagi aktiv quvvatning foizlarda ifodalangan yakuniy turg‘un qiymatiga nisbati. Chastotaning o‘zgarishi nominal chastotaga nisbatan ifodalanadi, aktiv quvvatning o‘zgarishi tegishli chegaraga erishish vaqtidagi maksimal quvvatga yoki haqiqiy aktiv quvvatga nisbati bilan ifodalanadi;

Taqsimlash tizimi operatori — O‘zbekiston Respublikasining muayyan hududi yoki tumanida elektr energiyasini taqsimlash bo‘yicha faoliyatni amalga oshirish vakolatiga ega bo‘lgan yuridik shaxs;

Tegishli tizim operatori — bu barcha tizim operatorlarini, xususan, Uzatish tizimi operatori, Taqsimlash tizimi operatori va Berk taqsimlash tizimi operatorlarini nazarda tutuvchi umumiy atama, ya’ni Foydalanuvchi tarmog‘i ulangan tarmoqning vakolatli operatori. Elektr stansiyasi operatori yoki Foydalanuvchining ichki tarmoqlariga ulangan boshqa Foydalanuvchilar uchun ular Tegishli tizim operatori hisoblanadi;

Tizim operatori — O‘zbekiston Respublikasining yagona elektr energetika tizimini real vaqt rejimlarida operativ (tezkor-dispetcherlik) boshqarish, uning ishonchli ishlashini ta’minlash, boshqa davlatlar energetika tizimlari bilan parallel ravishda ishlash, elektr energiyasiga bo‘lgan talab va taklifdan kelib chiqib, shuningdek, elektr energiyasini ishlab chiqarish va uning iste’mol qilinishiga ta’sir qiluvchi barcha omillarni hisobga olgan holda, uni ishlab chiqarish va iste’mol qilishning har soatlik rejimlarini boshqaruvchi organ;

uzatish tizimi — elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar, yirik iste’molchilar va taqsimlash tizimlari ulangan, elektr energiyasining hududlararo uzatilishini ta’minlovchi va qo‘shni davlatlar elektr energetika tizimlari bilan bog‘langan 35 kV va undan yuqori kuchlanishli magistral elektr tarmoq xo‘jaligi obyektlari (elektr uzatish tarmoqlari va podstansiyalar) majmuasi;

Uzatish tizimi operatori — O‘zbekiston Respublikasida uzatish tizimini ekspluatatsiya qilish va uni rivojlantirish faoliyatini amalga oshirish vakolatiga ega bo‘lgan yuridik shaxs yoki tashkilot;

uzlukli yuklama — shartnomaga binoan elektr energiyasi ta’minotchisi, Tizim operatori yoki Tegishli tizim operatori tomonidan cheklangan vaqt davriga o‘chirilishi mumkin bo‘lgan ma’lum iste’molchilarning yuklamasi;

ulanish nuqtasi — ulanish shartnomasida ko‘rsatilgan generatsiyalovchi modul, Iste’molchi tarmoqlari yoki taqsimlash tizimi tarmoqlarini uzatish tizimiga, shuningdek, taqsimlash va yopiq taqsimlash tizimlariga ulanish chegarasi (nuqtasi);

ulanish shartnomasi — elektr stansiyalari, Iste’molchilar yoki taqsimlovchi tizim qurilmalariga aniq texnik talablarni va tegishli ulanish nuqtasini o‘z ichiga oluvchi, Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori, Iste’molchi tarmoqlari operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori o‘rtasidagi shartnoma;

flikerlar — miltillash, elektr tarmog‘ida yuklamaning tez yoki tez-tez o‘zgarishi yoxud boshqa sabablarga ko‘ra kuchlanishning tebranishi natijasida yuzaga keladigan holat. Bu holat yorug‘likning miltillashiga olib keladi yoki sezgir uskunalarning ishlashiga ta’sir qiladi;

Foydalanuvchi — o‘z tarmoqlari orqali uzatish tizimiga ulangan yoki ulanishni rejalashtirgan, generatsiyalovchi modullarga ega bo‘lgan tarmoqlari taqsimlash tizimiga ulangan yoki ulanishni rejalashtirgan yuridik yoki jismoniy shaxs;

chastota yetakchisi — sinxron ishlash zonasidagi chastota barqarorligini ta’minlash uchun Tizim operatori tomonidan tayinlangan, boshqa Foydalanuvchilar harakatlarini muvofiqlashtirishga mas’ul bo‘lgan operator;

chastotaviy-sezuvchan rejim — chastotasining o‘zgarishiga javoban generatsiyalovchi modulning chiqishidagi aktiv quvvatni chastotani tiklashga uchun o‘zgartirishi;

chastotani rostlash — yagona elektr energetika tizimi chastotasini barqaror saqlab turish maqsadida belgilangan nuqtadagi chastotaning o‘zgarishiga javoban generatsiyalovchi modullar yoki elektr energiyasini saqlash tizimlarining chiqishdagi aktiv quvvatni, shuningdek iste’molchilarning o‘z yuklamasini rostlash qobiliyati;

chastotaning ortishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejim — generatsiyalovchi modulning tizim chastotasini belgilangan qiymatdan yuqoriroq o‘zgarishiga javoban chiqishidagi aktiv quvvatning pasayishiga olib keladigan ish rejimi;

chastotaning pasayishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejim — generatsiyalovchi modulning yagona elektr energetika tizimi chastotasini belgilangan qiymatdan pastroqqa o‘zgarishiga javoban chiqishidagi aktiv quvvatning ortishiga olib keladigan ish rejimi;

Elektr stansiyasi operatori — Elektr stansiyalariga ega bo‘lgan yoki ular tomonidan o‘z elektr stansiyasini texnik xizmat ko‘rsatish va ekspluatatsiya qilish sharti (O&M) bilan foydalanishga bergan jismoniy yoki yuridik shaxs, jumladan generatsiyalovchi modul operatori;

elektr tarmog‘i — elektr energiyasini uzatish yoki taqsimlash uchun xizmat qiluvchi bir-biri bilan bog‘langan elektr tarmoqlari, transformator podstansiyalari, taqsimlash punktlari va ularning qurilmalari;

elektr energiyasini saqlash tizimi — elektr energiyasini saqlash, qayta uzatish va taqsimlash uchun akkumulyator batareyalari, mexanik saqlash tizimlari va gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyalar majmuasi;

energetika tizimi stabilizatori — quvvat tebranishlarini so‘ndirish uchun mo‘ljallangan sinxron generatsiyalovchi moduldagi kuchlanish avtomatik rostlagichining qo‘shimcha funksiyasi;

yuklama ostida kuchlanishni rostlagichi — kuchlanishni yuklama ostida, ya’ni transformatorning ishlash jarayonida o‘zgartirishga imkon beruvchi, kuch transformatoriga o‘rnatilgan qurilma;

yagona elektr energetikasi tizimi — elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi obyektlar, uzatish va taqsimlash tizimlari, elektr energiyasini saqlash obyektlari va ularning dispetcherlik boshqaruvi;

o‘z ehtiyojlarini qoplash rejimi — generatsiyalovchi modullarning o‘chirilishiga va ularning zaxira ta’minot manbalarining ulanishiga olib keluvchi tarmoq ichidagi buzilishlarda generatsiyalovchi modullarning o‘z ehtiyojlarini qoplash bilan bog‘liq ish rejimi;

o‘rnatish hujjati — 1000 V dan past kuchlanishli tarmoqlarga ulangan va “A” turdagi generatsiyalovchi modul yoki talab qilingan tavsifga ega bo‘lgan elektr energiyasini iste’mol qiluvchi qurilma to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oluvchi va uning talablarga muvofiqligini tasdiqlovchi tarkibiy hujjat;

o‘rnatma — boshqarish sxemalarida foydalaniladigan har qaysi parametr uchun belgilanadigan qiymat;

3. Mazkur Qoidalarda qo‘llaniladigan vaqtning barcha ko‘rsatkichlari yoki vaqtga havolalar O‘zbekiston Respublikasidagi standart vaqtga nisbatan (Universal muvofiqlashtirilgan vaqtdan besh soatga oldin keluvchi UTC+05:00) qo‘llaniladi.

4. Uzatish tizimi operatori, uzatish va taqsimlash tarmoqlariga ulangan elektr qurilmalariga egalik qiluvchi va (yoki) ekspluatatsiya qiluvchi Taqsimlash tizimi operatorlari va Foydalanuvchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish uchun texnik va texnologik tizimlarni o‘rnatishlari hamda ushbu tizimlarning boshqarish infratuzilmasini mazkur Qoidalar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar va ishlab chiqaruvchilarning texnik hujjatlari talablariga muvofiq holatda tutishlari lozim.

5. Quyidagi o‘zaro ulanishlarda:

uzatish va taqsimlash tizimlari o‘rtasidagi ulanishlarda Uzatish tizimi operatori Tegishli tizim operatori, Taqsimlash tizimi operatori uzatish tizimi Foydalanuvchisi;

har bir Taqsimlash tizimi operatori elektr tarmoqlari ulangan boshqa elektr tarmoqlari uchun Foydalanuvchi, uning tarmoqlariga ulangan Tomonlar uchun Tegishli tizim operatori;

Berk taqsimlash tizimlari va elektr tarmog‘i operatorlari o‘rtasidagi ulanishlarda Berk taqsimlash tizimi operatori Tegishli tizimi operatoriga nisbatan Foydalanuvchi hisoblanadi.

6. Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchilar o‘rtasidagi barcha bog‘lanishlar hisobga olish tizimlari bilan jihozlangan bo‘lishi lozim.

Ushbu tizimlar O‘zbekiston Respublikasining “Metrologiya to‘g‘risida”gi Qonuni, boshqa qonunchilik hujjatlari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, elektr energiyasi bozoridagi shartnomalar, shuningdek markaziy xarid qiluvchi bilan shartnomalar yoki elektr ta’minoti shartnomalari talablariga javob berishi shart.

7. Uzatish tizimini rivojlantirishni uzoq muddatli rejalashtirish (keyingi o‘rinlarda — uzoq muddatli rejalashtirish) Energetika vazirligi (keyingi o‘rinlarda — Vazirlik) tomonidan muvofiqlashtiriladi va kelgusi o‘n yillik istiqboldagi davrga rejalashtirishni o‘z ichiga oladi.

8. Uzoq muddatli rejalashtirishni tashkillashtirish Uzatish tizimi operatori tomonidan amalga oshiriladi va quyidagilarga asoslanadi:

elektr energetikasi sohasidagi va boshqa qonunchilik hujjatlariga;

elektr energetikasi sektorini rivojlantirish bo‘yicha strategik hujjatlarga;

fuqarolar va infratuzilma xavfsizligiga;

ekologik siyosat va cheklovlarga;

uzatish tizimining iqtisodiy samaradorligiga.

9. Uzatish tizimini uzoq muddatli rejalashtirish jarayonida, uzatish tizimining barqaror ishlashini ta’minlash mezonlari, uni optimal rivojlantirish va barcha tegishli iqtisodiy ko‘rsatkichlar hisobga olinishi lozim.

Bunda Uzatish tizimi operatori tomonidan dastlabki uch yil uchun uzatish tizimiga kiritiladigan investitsiyalar to‘g‘risidagi batafsil ma’lumotlarni va rejalashtirilgan davr yakunigacha kutilayotgan investitsiyalar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan Uzatish tizimining investitsiya rejasi ishlab chiqiladi.

Uzoq muddatli rejalashtirish Uzatish tizimi operatori tomonidan Tizim operatori bilan birgalikda ishlab chiqiladi, Energetika bozorini rivojlantirish va tartibga solish agentligini (keyingi o‘rinlarda — Regulator) bilan kelishiladi va Vazirlik tomonidan tasdiqlanadi.

10. Uzoq muddatli rejalashtirishning asosiy maqsadi mavjud va yangidan ishga tushiriladigan uzatish tizimlarining barqaror ishlashini ta’minlashdan iborat bo‘lib, quyidagilarni ta’minlaydi:

yagona elektr energetika tizimining xavfsiz, ishonchli va samarali ishlashini;

yakuniy iste’molchilar elektr ta’minotining yuqori darajadagi xavfsizligi va sifatini;

mavjud va yangidan ulanadigan Foydalanuvchilarning uzatish tizimiga diskriminatsiyasiz ulanishini;

barcha yangi Foydalanuvchilarning uzatish tizimiga samarali va tejamkor ulanishi imkoniyatini;

elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi, saqlash tizimlari va iste’mol qiluvchi obyektlarning barqaror rivojlanishini;

yagona elektr energetika tizimidagi ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash, saqlash tizimlari va iste’molchilar obyektlarining samarali ishlashini.

11. Uzatish tizimini uzoq muddatli rejalashtirishning maqsadi — barcha mavjud va kelgusida ulanadigan Foydalanuvchilar, elektr energiyasi bozori ishtirokchilari va O‘zbekiston Respublikasi elektr energetika sektorining manfaatdor tomonlarini o‘z vaqtida xabardor qilish (ma’lumot berish)dan iborat bo‘lib, quyidagilarni namoyon etadi:

uzatish tizimi konfiguratsiyasining istiqboldagi davr uchun batafsil sharhi;

uzatish tizimida rejalashtirilayotgan asosiy o‘zgarishlar, shu jumladan quriladigan, rekonstruksiya yoki demontaj qilinadigan uzatish tizimi obyektlarining hamda tizimlararo uzatish tarmoqlarining joylashish joyi va ularning asosiy ko‘rsatkichlarini oldindan ko‘rish.

12. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqishning dastlabki bosqichi rejalashtirish jarayonining chegaralarini belgilash hisoblanadi.

Bunda Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun asos, bir tomondan rejalashtirish standarti va mezonlari, ikkinchi tomondan rejalashtirish jarayonining maqsadlaridan iborat bo‘ladi.

Rejalashtirish talablari va mezonlari Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining maqsad va vazifalariga bog‘liq holda shakllantirilishi zarur.

13. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining maqsadlari elektr energetika sektorini rivojlantirish strategiyasi bilan uzviy bog‘liqdir.

14. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi odatda bir nechta rivojlanish ssenariylarida, iste’mol yuklamasi va generatsiyaning o‘zgarishlari uchun ishlab chiqiladi.

15. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqishda quyidagi standartlar va rejalashtirish mezonlari hisobga olinadi:

a) “n-1” xavfsizlik mezoni — yagona elektr energetika tizimining har qanday individual uzatish, generatsiya yoki iste’molchi elementining to‘satdan yo‘qolishiga (o‘chishiga) to‘liq chidamli (turg‘un) bo‘lishi;

b) yagona elektr energetika tizimining ishonchliligi — yagona elektr energetika tizimining ko‘p martalik o‘chirishlarga javobi (reaksiyasi) rejadagi qiymatlarga muvofiq bo‘lishi;

v) qisqa tutashuv mezoni — uzatish tizimining barcha elementlarida qisqa tutashuv darajalarini uskunalarning loyihaviy parametrlari chegaralarida ushlab turish;

g) turg‘unlik mezoni:

statik turg‘unlik mezoni — uzatish tizimini mazkur Qoidalarda belgilangan ruxsat etilgan chegaralarda ekspluatatsiya (kuchlanish, chastota, aktiv va reaktiv quvvat oqimlari) xavfsizligini ta’minlaydigan darajada rejalashtirish;

dinamik turg‘unlik mezoni — o‘tkinchi jarayonlarida uzatish tizimining barqarorligi;

d) tarmoqqa yetkazib beriladigan elektr energiyasining sifati:

kuchlanish barqarorligi mezoni — bu uzatish tarmog‘ining uzatish tizimidagi kuchlanish diapazonlarini III va XI bo‘limlarida oldindan belgilangan qiymatlar va vaqt chegaralarida ushlab turish imkoniyati;

kuchlanishning sinusoidasi shakllari sifati mezoni (garmonika va flikerlar) — garmonika va flikerlarning ta’sirini hisobga olgan holda uzatish tizimida kuchlanishni talab etilgan sifatini ta’minlash.

16. Rejalashtirishning alohida talablari va mezonlaridan foydalanilishi va ularning ta’siri O‘zbekiston Respublikasi yagona elektr energetika tizimining strategik maqsadlariga bog‘liq holda o‘zgarishi mumkin.

17. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi har yili yangilab borish tartibida o‘n yil muddatga ishlab chiqiladi. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi kelgusi o‘n yillik davr uchun har yili 31-dekabrga qadar ishlab chiqiladi (yangilanadi).

18. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini vaqt me’yorlari mazkur Qoidalarga 1-ilovaga muvofiq ishlab chiqiladi.

19. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish va uni yangilash jarayonida Vazirlik quyidagilar uchun javobgar hisoblanadi:

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish va yangilash jarayonini doimiy monitoringi;

elektr energetika sohasini rivojlantirishning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari va strategik rivojlantirish rejalari bo‘yicha zarur dastlabki ma’lumotlarni taqdim qilinishi;

taklif etilayotgan Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi bo‘yicha ichki jamoatchilik maslahatlashuvlarini o‘tkazish;

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining qabul qilinishi.

20. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish jarayonida Uzatish tizimi operatori quyidagilar uchun javobgardir:

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi ishlab chiqish jarayonini umumiy muvofiqlashtirishga;

Uzatish tizimi operatori tomonidan ushbu faoliyat uchun vakolat berilgan loyiha tashkiloti va Tizim operatori bilan uzviy hamkorlikda tadqiqot modellari va ssenariylarini ishlab chiqish va uyg‘unlashtirish;

Tegishli tizim operatorlari, Tizim operatori va Vazirlikdan olingan dastlabki ma’lumotlarni umumlashtirish, tekshirish va qayta ishlash;

o‘z resurslari hamda Foydalanuvchilardan dastlabki zarur ma’lumotlarni yig‘ish;

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining yakuniy loyihasini tayyorlash uchun zarur hisob-kitoblarni amalga oshirish;

elektr energetika sektorida ichki muhokamalarni o‘tkazish va taklif etilayotgan Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining loyihasini jamoatchilik muhokamasiga qo‘yish;

Vazirlik va Regulatorga taqdim etish uchun Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining yakuniy takliflarini tayyorlash.

21. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish jarayonida Foydalanuvchilar o‘zlariga tegishli qurilmalarning haqiqiy va rejadagi parametrlari bo‘yicha dastlabki ma’lumotlarni taqdim etish uchun javobgardirlar.

22. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi quyidagilardan iborat tarkibda shakllantiriladi:

a) rejalashtirish talablari va mezonlari, shu jumladan rejalashtirishdagi taxminlar;

b) uzatish tizimidagi mavjud aktivlar, ularning holati va o‘rtacha yoshining dastlabki tahlili;

v) talab (iste’mol) prognozi — o‘tgan davr (tarixiy) ma’lumotlari, elektr energetika tizimidagi mavjud va yangi Foydalanuvchilar tomonidan kiritilayotgan resurslar hamda energiya samaradorligini oshirish bo‘yicha amalga oshirilishi rejalashtirilgan chora-tadbirlarning strategik rejalari;

g) generatsiya prognozi — generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasiga muvofiq mavjud va rejalashtirilgan obyektlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

d) elektr energetika tizimi balansini baholash natijalari;

e) quyidagilarni o‘z ichiga olgan uzatish tizimining barqarorligini baholash:

rejalashtirilgan davrdagi uzatish tizimining mavjud holati va zarur ko‘rsatkichlarning texnik-iqtisodiy tahlili asosida aniqlangan uzatish tizimini optimal rivojlantirish varianti;

uzatish tizimining asosiy obyektlarini xatlovdan o‘tkazish natijasi — qurilishi, rekonstruksiya qilinishi/ta’mirlanishi yoki ekspluatatsiyadan chiqarilishi lozim bo‘lgan asosiy obyektlarning ustuvorligiga qarab guruhlangan va rejalashtirilgan tadbirlarni yakunlanish yillari ko‘rsatilgan ro‘yxat;

uzatish tizimining yordamchi uskunalari infratuzilmasini rivojlantirish rejasi (telekommunikatsiya tizimi, ma’lumotlarni boshqarish tizimi, SCADA/EMS, o‘lchash tizimi, axborot texnologiyalarini qo‘llab-quvvatlash va boshqa tizimlar);

j) uzatish tizimining (birlamchi, ikkilamchi va yordamchi uskunalar) yangi, rekonstruksiya qilinadigan (ta’mirlanadigan) va ekspluatatsiyadan chiqariladigan (demontaj qilinadigan) obyektlari ko‘rsatilgan uzatish tizimini rivojlantirish bo‘yicha kichik loyihalarning ro‘yxati va ularning asosiy parametrlari;

z) rivojlantirish bo‘yicha rejalashtirilgan asosiy kichik loyihalarining xarajat va foydasi tahlili;

i) uzatish tizimining investitsiya rejasi kelgusi uch yilga ishlab chiqiladi, har yili yangilanib boriladi hamda taqsimlash tizimining investitsiya rejalari bilan uyg‘unlashtiriladi. Uzatish tizimining investitsiya rejasi quyidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olishi lozim:

investitsiya qoidalari, nomlanishi, turi va rejalashtirilgan faoliyatning qisqacha tavsifi;

tegishli generatsiya, iste’mol yoki taqsimlash obyektlari bilan investitsiyalar, ishlar bo‘yicha o‘zaro munosabatlar;

uskunalar, xizmatlar va ishlarning narxi;

investitsiya rejasini moliyalashtirishni amalga oshirish grafigi;

alohida investitsiyalarni amalga oshirish uchun moliyaviy resurslar;

joriy investitsiya loyihalarini borishi to‘g‘risida ma’lumotlar.

23. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining jamoatchilik muhokamalariga qo‘yilgan va tasdiqlangan loyihalari Uzatish tizimi operatori, Vazirlik va Regulatorning rasmiy veb-saytlarida e’lon qilinadi.

24. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi Qoidalarga 2-ilovaga muvofiq tamoyillar va yondashuvlar asosida ishlab chiqiladi.

25. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun asosiy ma’lumotlar Vazirlik, Tizim operatori, Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchilar tomonidan taqdim etiladi.

Boshqa manbalardan olingan qo‘shimcha ma’lumotlardan ham foydalanishga yo‘l qo‘yiladi, biroq ular Uzatish tizimi operatori tomonidan aniqlik va ishonchlilik jihatlaridan tekshirilgan bo‘lishi lozim.

26. Foydalanuvchilar Uzatish tizimi operatori so‘rovi asosida Qoidalar talablariga muvofiq rejalashtirish ma’lumotlarini taqdim etishlari shart.

Uzatish tizimiga ulanishdagi cheklovlar yoki uning kechiktirilishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan yangi iste’mol quvvatini yoki generatsiya quvvatini aniqlashdagi har qanday kechikish yoki jiddiy xatoliklarga yo‘l qo‘yilmaydi.

27. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini tayyorlash maqsadida Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorlari tomonidan so‘nggi besh yil uchun quyidagi ma’lumotlar taqdim etiladi:

elektr energiyasi iste’moli (soatlik elektr energiyasi iste’mol talabi va tig‘iz vaqtlardagi eng yuqori quvvat);

kelgusi o‘n yilga iste’molning shaxsiy prognozi;

Foydalanuvchilar iste’mol prognozining umumiy ma’lumotlari;

elektr uzatish tarmoqlarining yuklanishlari;

kuch transformatorlari va kuchlanish profillarini ko‘rsatish bilan xarakterli rejimlar uchun uzatish tizimining rejim sxemalari;

Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi ma’lumotlari;

elektr energetika tizimining simulyatsiya modellarini ishlab chiqish uchun zarur bo‘lgan Foydalanuvchilarning ma’lumotlari;

quvvat taqsimoti rejimlarini hisoblari bo‘yicha takliflar va hokazolar.

28. Vazirlik Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqishda quyidagilarni taqdim etadi:

O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha makroiqtisodiy ma’lumotlar;

energetika sektori uchun ahamiyatli bo‘lgan strategik rivojlanish ma’lumotlari;

mavjud yoqilg‘i resurslari hajmi va ulardan foydalanish strategiyasi bilan bog‘liq ma’lumotlar;

elektr energiyasi eksporti/importining uzoq muddatli strategiyasi to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

energetik balansning uzoq muddatli prognozlari va boshqa ma’lumotlar.

29. Foydalanuvchilar uzatish tizimini rejalashtirish jarayoni doirasida mazkur Qoidalarga 3-ilovaga muvofiq ma’lumotlarni taqdim etadilar.

30. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun ma’lumotlarni taqdim etuvchi barcha Tomonlar, o‘zlari tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlarning maxfiylik maqomini ko‘rsatishlari shart.

Uzatish tizimi operatori tomonidan rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun vakolat berilgan tashkilot (kompaniya) ushbu ma’lumotlardan foydalanishda maxfiylik shartlariga amal qilishi kerak.

31. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi Uzatish tizimi operatori tomonidan muntazam har yili yangilab borish asnosida kelgusi o‘n yil davrga ishlab chiqiladi.

32. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini ishlab chiqish uchun ma’lumot mavjud operatorlar va O‘zbekiston Respublikasining elektr energetika tizimidagi generatsiyalovchi obyektlar operatorlari tomonidan, shuningdek kelgusidagi yangi generatsiyalovchi obyektlarni rivojlantirishni rejalashtirayotgan davlat yoki investorlar hamda davlat darajasida amalga oshirilayotgan harakatlarning strategik rejalari Vazirlik tomonidan taqdim etiladi.

33. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini ishlab chiqish uchun ma’lumotlar ushbu Qoidalarga 3-ilovaga muvofiq taqdim etiladi.

34. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi mazkur Qoidalarga 4-ilovaga muvofiq yondashuv va uslubiyotning asosiy elementlari asosida ishlab chiqiladi.

35. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining muddatlariga muvofiqlashtirish maqsadida har yili 1-iyulga qadar ishlab chiqiladi. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi mazkur Qoidalarga 5-ilovada bayon etilgan harakatlar va belgilangan muddatlarda ishlab chiqiladi.

36. Uzatish tizimini rivojlantirish va Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejalari asosida uzatish tizimi tizimining uzoq muddatli moslik prognozini (keyingi o‘rinlarda — LT-SAF) har yili yangilab borish asosida kelgusi o‘n yilga ishlab chiqiladi.

LT-SAF elektr energetika tizimining quvvat balansini doimiy ushlab turish va uzilishlarsiz yoki minimal uzilishlar bilan oxirgi iste’molchilar elektr ta’minoti xavfsizligini ta’minlash qobiliyatining prognozidir.

Tizim operatori LT-SAF ishlab chiqilishi va doimiy yangilab borilishi uchun uchun mas’ul hisoblanadi.

37. LT-SAF ni baholash talab (iste’mol) prognozi, Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi, Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi, yoqilg‘i mavjudligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar, elektr energetika tizimini barqaror boshqarish zaxirasi talablari, elektr energiyasi bozorining prognozlari, tizimlararo bog‘lanishlarning ishlash qobiliyatlari va boshqa ma’lumotlarga asoslangan.

38. LT-SAF asosiy komponentlari quyidagilardan iborat:

a) uzatish tizimining mosligi — bu uzatish tizimining oldindan belgilangan, rejalashtirilgan qiymatlar chegarasida uzatish tizimining ekspluatatsiya parametrlarini ushlab turish va uzatish tizimida quvvatning uzatilishini ta’minlash qobiliyati bo‘lib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

ishlab chiqarilgan elektr energiyasini uzatish — uzatish tizimining, har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida, generatsiyalovchi obyektlar tomonidan ishlab chiqarilgan elektr energiyasini to‘liq hajmda o‘tkazish qobiliyati;

iste’molchilarni va taqsimlash tarmoqlarining elektr ta’minoti — uzatish tizimining, har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida, uzatish tizimiga ulangan barcha iste’molchilar va taqsimlash tarmoqlarini elektr ta’minoti uchun yetarli darajadagi o‘tkazish qobiliyati;

tizimlararo bog‘lanishlarning o‘tkazish qobiliyatini qo‘llab-quvvatlash — uzatish tizimi, elektr energiyasi eksporti (importi) uchun qo‘shni elektr energetika tizimlari bilan tizimlararo bog‘lanishlarni qo‘llab turish va (yoki) kelgusida kengaytirish imkoniyatining mavjudligi;

b) generatsiyaning mosligi — har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida import bilan birgalikda talabni to‘liq qondirish va generatsiyalovchi quvvatlarning yetarliligini ta’minlash imkoniyati:

quvvat balansi — har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida generatsiya va import bilan iste’mol talabi va eksport o‘rtasidagi muvozanatini ta’minlash;

yagona elektr energetika tizimini muvozanatlash — yagona elektr energetika tizimida quvvat balansini ta’minlash va tizimlararo bog‘lanishlardagi chastotani rostlashni ushlab turish uchun muvozanatlash zaxiralarining zaruriy hajmini ta’minlash.

39. Uzatish tizimi mosligining prognozini ishlab chiqishda mazkur Qoidalarga 6-ilovaga muvofiq mezon asosida ishonchlilik bo‘yicha energetik balansdan yuqori zaxiraning va yagona elektr energetika tizimida boshqariladigan zaxiralarni, berilgan hajmning istalgan darajasini doimiy ravishda ta’minlagan holda, elektr energetika tizimidagi yuklama (maksimal quvvat va elektr energiyasi iste’moli talabi) mahalliy generatsiya va import hisobiga to‘liq qoplanadi.

40. LT-SAF Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi va Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasidan farqli ravishda, uzatish tizimi mosligi tahlili bilan bir vaqtda O‘zbekiston Respublikasining energetika sektorida generatsiya va iste’molni rivojlantirish rejalarini amalga oshirish dinamikasining tahlilini ham o‘z ichiga oladi.

41. LT-SAF uchun asosiy dastlabki ma’lumotlar quyidagilar:

iste’mol prognozi (umumiy elektr energiyasi iste’moli, yuklamaning namunaviy grafiklari va kunlik maksimal iste’mol);

yangi generatsiyaning prognoz ko‘rsatkichlari (o‘rnatilgan quvvat, quvvat koeffitsiyenti va ekspluatatsiyaga kiritish sanasi);

elektr energetika tizimida mavjud generatsiyalovchi modullarni ekspluatatsiyadan chiqarish rejalari.

42. Uzatish tizimining moslik me’yori elektr energetika tizimi ishining eng muhim parametrlari bo‘yicha belgilangan me’yorlarini saqlagan holda, yakuniy iste’molchilarning elektr ta’minotidagi xavfsizlik darajasi hisoblanadi.

Elektr ta’minotining xavfsizlik darajasini aniqlashda foydalaniladigan hajmiy ko‘rsatkichlar elektr ta’minotining uzluksizligi bilan bog‘liq va elektr energetika tizimining ishlay olmasligi tufayli yakuniy iste’molchilarga yetkazib berilmagan elektr energiyasining umumiy hajmini belgilovchi “ENS” (yetkazib berilmagan energiya) bilan belgilanadi.

43. Ulanish qoidalari barcha Foydalanuvchilarni uzatish tizimiga ulash, jumladan ularning oldin ulangan elektr qurilmalarini ulanish nuqtalari o‘zgarganda, mavjud qurilmalarning quvvatlari ortishi yoki yangi ishga tushiriladigan quvvatlarini uzatish tizimiga ulash tartibi va texnik talablarini belgilaydi. Qoidalar Foydalanuvchilar qurilmalarini tarmoqdan uzish va qayta ulash tartibini ham o‘z ichiga oladi.

44. Ulanish qoidalarning asosiy maqsadi — bu uzatish tizimiga ulanish uchun aniq va batafsil ma’lumotlar to‘plamini taqdim etish va elektr stansiyalari uchun taqsimlash tarmoqlariga ulanish, uzatish tizimiga yoki taqsimlash tarmoqlariga, barcha ulangan Tomonlar tarafidan uzatish tizimining belgilangan talablariga to‘liq rioya qilgan holda, diskriminatsiyasiz kira olishini ta’minlashdir.

45. Mazkur Qoidalar va undan keyingi ulanish bo‘yicha barcha tartib va uslubiyotlar yagona elektr energetika tizimidagi generatsiyalovchi obyektlar, elektr energiyasini saqlash tizimlari va Iste’molchilar infratuzilmalarini rivojlantirish uchun investitsiyalar jalb etish maqsadida Uzatish tizimi operatori tomonidan e’lon qilinib boriladi va ommaviy foydalanishda bo‘ladi. Ularda uzatish tizimiga ulanish tartiboti, texnik talablar va xarajatlar keltiriladi.

46. Ulanish shartlari talablari quyidagi guruhlarga bo‘linadi:

a) barcha Foydalanuvchilar uchun ulanishning umumiy shartlari;

b) generatsiyalovchi modullarni ulash shartlari:

barcha ishlab chiqaruvchilarga tegishli ulanish shartlari,

faqat sinxron generatorlar uchun ulanish shartlari,

faqat qayta tiklanuvchi energiya manbalariga tegishli ulanish shartlari;

v) Iste’molchilarga tegishli ulanish shartlari;

g) Elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun ulanish shartlari.

47. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va barcha (avvaldan ulangan va kapital ta’mirlash yoki mavjud ulanish infratuzilmasini kengaytirishdan keyin ulanishni, ulanish nuqtalarini o‘zgartirish yoki quvvatlarini o‘zgartirishni rejalashtirgan) Tomonlarga hamda kelgusida uzatish tizimiga ulanishni rejalashtirayotgan barcha Foydalanuvchilarga qo‘llaniladi.

48. Barcha Tomonlar Qoidalarning mazkur bo‘limi talablari va shartlarni sifatli hamda belgilangan muddatlarda bajarishlari hamda uni samarali amalga oshirilishini ta’minlashlari shart.

49. Ulanish tartibi Foydalanuvchining qurilmalarini uzatish tizimiga ulash jarayonini belgilaydi. Quyidagilar uzatish tizimiga ulanish umumiy tartibining asosiy tashkil etuvchilari hisoblanadi:

ulanishga talabnoma kiritish;

ulanish bo‘yicha tadqiqot o‘tkazish;

Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi o‘rtasida ulanish bo‘yicha tadqiqot (loyiha)ning texnik yechimini kelishish;

ulanishni ma’qullash;

ulanish to‘g‘risida shartnoma;

ulanish nuqtasida infratuzilmaning qurilishi;

sinashlar va ekspluatatsiyaga kiritish;

kuchlanish berish.

50. Foydalanuvchi, Uzatish tizimi operatoriga tarmoqqa ulanishga yoki mavjud ulanishni o‘zgartirish uchun ulanish tartibining birinchi qadami sifatida so‘rov (talabnoma) yuboradi.

51. Talabnoma, so‘ralayotgan ulanishni baholash uchun Uzatish tizimi operatoriga zarur bo‘lgan barcha ma’lumotlarni o‘z ichiga olishi va uning rasmiy veb-saytida joylashtirilgan shaklda taqdim etilishi lozim.

52. O‘rnatilgan quvvati 1 MW dan katta bo‘lgan Foydalanuvchi tomonidan kiritilgan talabnomani Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori besh kun davomida ko‘rib chiqadi va Foydalanuvchiga o‘zlarining birgalikdagi xulosasi bilan birga loyiha tashkiloti tomonidan ulanish bo‘yicha tadqiqot o‘tkazish ishlarini boshlashga rozilik beradi.

Foydalanuvchi taqsimlash tizimiga ulanmoqchi bo‘lsa, talabnoma Taqsimlash tizimi operatoriga kiritiladi. Taqsimlash tizimi operatori besh kun davomida talabnomani qayta ishlaydi va o‘z xulosasi bilan birga Uzatish tizimi operatori va Tizim operatoriga kiritadi.

53. Foydalanuvchilar uchun tarmoqqa ulanishning potensial yechimlari hamda ko‘rib chiqilgan har bir yechim uchun texnik shartlar mazkur Qoidalar va tarmoqqa ulanish tadqiqoti asosida ishlab chiqiladi.

54. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini o‘tkazish Uzatish tizimi operatori tomonidan bunday faoliyatni bajarishga tegishli vakolat berilgan loyiha tashkiloti tomonidan amalga oshiriladi. Loyiha tashkilotlari ro‘yxati Tizim operatori bilan kelishilgan holda Uzatish tizimi operatori tomonidan tasdiqlanadi va uning rasmiy veb-saytida e’lon qilib boriladi.

55. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini o‘tkazish bo‘yicha barcha xarajatlar talabnoma kiritgan Foydalanuvchi tomonidan qoplanadi.

56. Tarmoqqa ulanish tadqiqoti so‘ralayotgan ulanishni tarmoqning ishonchliligiga ta’sirini baholashni o‘z ichiga oladi va tanlangan texnik yechim obyektni tarmoqqa ulashga kelishish uchun qo‘yilgan talablarga muvofiqligini tasdiqlaydi.

57. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini tayyorlash uchun zarur bo‘lgan dastlabki ma’lumotlar mazkur Qoidalarga 7-ilovaga muvofiq taqdim etiladi. Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatori Foydalanuvchidan tarmoqqa ulanish talabnomasida keltirilgan ma’lumotlardan tashqari Tarmoqqa ulanish tadqiqotini tayyorlash uchun zarur bo‘lgan qo‘shimcha ma’lumotlarni ham so‘rashi mumkin.

58. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini tayyorlash Foydalanuvchi tomonidan barcha so‘ralgan ma’lumotlar taqdim etilganidan keyin bir yuz yigirma kundan oshmaydi.

59. Tarmoqqa ulanish tadqiqoti quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

tarmoqqa ulanish uchun texnik yechimlar tahlili;

tarmoqqa ulanish nuqtasi infratuzilmasining texnik xarakteristikalari;

Foydalanuvchiga qo‘yiladigan texnik talablar;

Foydalanuvchiga qo‘yiladigan ekspluatatsiya talablari;

tarmoqqa ulanish infratuzilmasini qurilishi xarajatlarini baholash va boshqalar.

60. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini amalga oshiruvchi tarmoq loyiha kompaniyasi barcha zaruriy tahlillarni (elektr energiyasi oqimlari, xavfsizlik, reaktiv quvvatni boshqarish, qisqa tutashuv toklari, statik va dinamik turg‘unlik, elektr energiyasi sifati) o‘tkazadi.

Bunda uzatish tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatmasdan, obyektning normal ishiga zarar yetkazmasdan, avval o‘rnatilgan chegaralar doirasida, obyektning ulanishi va ekspluatatsiyasini ta’minlash uchun uzatish yoki taqsimlash tizimining ekspluatatsiya parametrlari tekshiriladi.

61. Tarmoqqa ulanish tadqiqotida ulanish bo‘yicha taklif etilgan variantlar tasdiqlangan Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi bilan uyg‘unlashtiriladi.

62. Tarmoqqa ulanish tadqiqotida uzatish yoki taqsimlash tizimiga ulash uchun loyiha konsepsiyasini ishlab chiqish vaqtida ulanadigan uskunalar (qurilma) va ishlar ko‘rsatiladi.

63. Loyiha tashkiloti ishlab chiqilgan texnik yechimlarni Uzatish tizimi operatori va Tizim operatoriga kelishish uchun kiritadi.

64. Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatori Tarmoqqa ulanish tadqiqotini ko‘rib chiqish natijalari bo‘yicha rejalashtirilayotgan ulanish tizimining chegaraviy parametrlarini yoki Foydalanuvchining elektr qurilmalarni ulashga sarflanadigan xarajatlar ortishini taqozo etsa, ular mazkur sabablarni ko‘rsatgan holda elektr energetika tizimiga ulanishni rad etishga haqli.

65. Loyiha tashkiloti keltirilgan sabablarni inobatga olib tegishli tuzatishlarni kiritib yoki muqobil yechimlarni ishlab chiqib, kelishish uchun qayta kiritadi. Bunda qayta kiritish muddati o‘ttiz kundan oshmaydi.

66. Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori qayta kiritilgan Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalarini o‘n kun ichida kelishib beradi. Kelishilgan texnik yechimlar Foydalanuvchiga keyingi bosqichlarni amalga oshirish uchun taqdim etiladi.

67. Podstansiyalar, elektr uzatish tarmoqlari va (yoki) transformatorlarning yuklanish darajasi maksimal qiymatiga yetgan bo‘lsa Texnik shart berish to‘xtatiladi.

Foydalanuvchi o‘z hisobidan transformator yoki elektr uzatish tarmoqlarini o‘zgartirish taklifini berishi mumkin.

Bu holatda Tarmoqqa ulanish izlanishi transformatorni o‘zgartirishni o‘z ichiga olishi kerak bo‘ladi.

68. Foydalanuvchi Tarmoqqa ulanish tadqiqotida keltirilgan texnik yechimlardan o‘ziga eng ma’qul bo‘lganini tanlaydi va ushbu yechim bo‘yicha Texnik shart olish uchun Uzatish tizimi operatoriga so‘rov yuboradi.

69. Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchidan murojaat kelib tushgandan so‘ng Tizim operatori bilan birgalikda Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalarini va ulanishni Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi bilan mutanosibligini ko‘rib chiqadi.

Ko‘rib chiqish natijalari ko‘ra Foydalanuvchining qurilmalarini tarmoqqa ulash bo‘yicha Texnik shart loyihasini tayyorlaydi va uni Tizim operatori bilan kelishadi.

Texnik shart berish muddati Foydalanuvchidan ariza kelib tushganidan boshlab o‘n besh ish kunidan oshmasligi shart, bunda Tizim operatori tomonidan Texnik shartni kelishib berish uzog‘i bilan uch ish kunida amalga oshiriladi.

Ko‘rib chiqish natijalariga ko‘ra avval qayd etilmagan uzatish tizimining chegaraviy parametrlarini o‘zgarishiga yoki uning xavfsizligiga ta’sir ko‘rsatadigan sabablar aniqlangan taqdirda Uzatish tizimi operatori ushbu sabablarni ko‘rsatgan holda Texnik shart berishni orqaga surishi mumkin.

70. Uzatish tizimi operatori tomonidan ulanishga texnik shartlarni berish rad etilishi yuzasidan Foydalanuvchi mazkur Qoidalar va amaldagi qonunchilik hujjatlariga asosan shikoyat kiritishi mumkin.

71. Iste’mol quvvati 10 MW dan yuqori bo‘lgan Iste’molchilar qurilmalarini uzatish tizimiga ulash uchun beriladigan Texnik shartlar Vazirlik bilan kelishiladi.

72. Texnik shart quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

yangi ulanadigan yoki avvaldan ulangan Foydalanuvchiga qo‘shimcha ravishda ruxsat etilgan (ishlab chiqarish/iste’mol) nominal quvvat miqdori va quvvat koeffitsiyentini;

tarmoqqa ulanish nuqtasi (nuqtalari);

quvvat uzatish yoki tashqi elektr ta’minoti sxemasi;

qisqa tutashuv toklarining hisoblangan qiymatlari;

releli himoyasi va avariyaga qarshi avtomatika tizimlariga talablar;

monitoring/nazorat va aloqa vositalariga talablar;

o‘lchashlar va o‘lchash vositalariga talablar;

elektr energiyasining sifat ko‘rsatkichlariga qo‘yilgan talablar;

dispetcherlik boshqaruvi iyerarxiyasi (dispetcherlik talablari);

avtomatik ulanish/o‘chirish/qayta ulanish shartlarini, ularni interfeyslarini, Foydalanuvchi Tizim operatorining avtomatika bo‘yicha talablari bajarilishini ta’minlash uchun uskunalarni (qurilma) o‘rnatish joylari va ularning interfeyslari uchun talablar;

stabillashtiruvchi va elektr energiyasi sifatini nazorat qilish qurilmalarini o‘rnatishga talablar;

avariya vaziyatlarida elektr qurilmalarni himoya avtomatikasiga yoki ularni o‘chirishga bo‘lgan talablar;

ekspluatatsiya talablari (aktiv quvvat, chastota va kuchlanishni rostlash);

loyihalashtirish va belgilangan ishlarni bajarishda texnik shartning amal qilish muddati.

73. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va Foydalanuvchi birgalikda Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalariga ko‘ra Texnik shartda berilgan texnik yechimga asosan quyidagilarni kelishadi:

tarmoqqa ulanish uchun bajarilishi zarur bo‘lgan ishlar;

ulanishni amalga oshirish uchun majburiy shart sifatida bog‘langan tarmoqlar va tizimlarni kengaytirish hamda mustahkamlash yuzasidan bajarilishi zarur bo‘lgan ishlar;

tarmoqqa ulanayotgan quvvat;

ulanishga texnik shartda yuqorida ko‘rsatilgan texnik talablar;

Foydalanuvchining obyektiga bo‘lgan ekspluatatsiya talablari.

74. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini o‘tkazish va Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi o‘rtasida tadqiqot (loyihalash) bo‘yicha texnik yechimlarni muvofiqlashtirish natijasida Uzatish tizimi operatori Texnik shart berilgan kundan boshlab o‘n besh ish kuni ichida tegishli Foydalanuvchining uskunalarini (qurilma) tarmoqqa ulanishi kelishilganligi to‘g‘risidagi qaror qabul qiladi.

75. Tarmoqqa ulanishni kelishish to‘g‘risidagi qaror o‘z ichiga quyidagilarni oladi:

Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalarini va tanlangan texnik yechim;

ulanish infratuzilmasini qurish va bog‘langan tizimlardagi belgilangan ishlarni amalga oshirish hamda qurilmalarga qo‘yiladigan texnik talablar;

tarmoqdan foydalanish shartlari;

ulanish (belgilangan ishlarni amalga oshirish uchun sarflanadigan) xarajatlarini baholash.

76. Uzatish tizimi operatori tarmoqqa ulanishni kelishish to‘g‘risida qaror qabul qilmasa yoki qabul qilingan qaror mazkur Qoidalarga muvofiq bo‘lmasa, Foydalanuvchi Vazirlikka murojaat qilishga haqli.

77. Tarmoqqa ulanish infratuzilmasining qurilishi ruxsat berilgan sanadan boshlab ikki yil davomida yoki texnik shartda boshqa muddat belgilangan bo‘lsa ushbu belgilangan muddatda boshlanmagan bo‘lsa, texnik shart va tarmoqqa ulashni kelishish to‘g‘risidagi qaror o‘z kuchini yo‘qotadi.

78. Ulanish shartnomasi Uzatish tizim operatori va Foydalanuvchi o‘rtasida imzolanadi hamda uzatish tizimiga yakka tartibda ulanishda texnik, yuridik va iqtisodiy talablarni tartibga soladi.

79. Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi ulanish shartnomasini tuzishda taqdim etiladigan xizmatlarining miqdori va sifati mazkur Qoidalarda belgilangan talablarga muvofiqligini ta’minlaydi.

80. Barcha Foydalanuvchilar ulanish bo‘yicha bir xil talablarga amal qiladilar va ulanish shartnomasini tuzishda o‘zlarining uskunalari (qurilma) mazkur Qoidalarda belgilangan qoidalarga, texnik talablarga, tartiblarga, texnik spetsifikatsiyalarga rioya etilishini tasdiqlashlari shart.

81. Ulanish shartnomasi yagona elektr energetika tizimiga ulanish infratuzilmasini qurish va undan foydalanishning quyidagi jarayonlarini qamrab oladi:

texnik loyiha hujjatlarini tayyorlash;

qurilish jarayoni;

tarmoq ulanish infratuzilmani qurilishi;

sinashlar, ekspluatatsiyaga kiritish va nazorat (inspeksiya);

ulanish infratuzilmasidan foydalanishga ruxsatnoma;

ulanish va aloqa infratuzilmasini ekspluatatsiya qilish tartibi.

82. Ulanish shartnomasi quyidagilarni belgilaydi:

Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalari va uzatish tizimiga ulanish bo‘yicha kelishuvga muvofiq Foydalanuvchini ulash uchun tarmoq infratuzilmasini;

Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchi obyektlari o‘rtasida asosiy mansublik chegaralarini;

Foydalanuvchining elektr tarmoqlariga ulanish infratuzilmasini qurish bo‘yicha majburiyatlarini;

loyiha hujjatlarini tasdiqlash tartibi,

ulanish infratuzilmasi xarajatlarini to‘lash bo‘yicha shartlar;

Tomonlarning boshqa o‘zaro huquq va majburiyatlari.

83. Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchiga, tarmoqqa ulanishni kelishish haqida qaror qabul qilingandan boshlab o‘ttiz kundan kechiktirmagan holda ulanish shartnomasini taklif qilishi shart.

84. Foydalanuvchi uchun loyihalashtirish, qurilish-montaj, sinash-sozlash va kelishilgan o‘rnatmalarni ekspluatatsiyaga kiritishda texnik shart talablariga rioya etish majburiydir.

85. Foydalanuvchi tomonidan ulanish shartnomasiga muvofiq berilgan so‘rovga asosan Uzatish tizimi operatori tomonidan bunday faoliyatni bajarishga vakolat berilgan loyihalashtirish tashkiloti tasdiqlangan texnik shartga muvofiq uzatish tizimiga ulash loyihasini ishlab chiqadi.

86. Loyihalashtirish tashkiloti tarmoqqa ulash loyihasini Foydalanuvchi bilan kelishganidan so‘ng, Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori hamda Nazorat qiluvchi organga ko‘rib chiqish uchun kiritiladi.

Loyiha hujjatlari yuqoridagi barcha organlar tomonidan kelishilgandan so‘ng tasdiqlash uchun Uzatish tizimi operatoriga qayta kiritiladi.

87. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va Nazorat qiluvchi organ ulanish loyihasini o‘ttiz kun muddatda ko‘rib chiqadi va shu muddat ichida kelishadi yoki asoslarni keltirgan holda rad etadi.

88. Ulanish loyihasini rad etilishi uchun quyidagilar asos bo‘ladi:

ulanish loyihasini mazkur Qoidalar talablariga javob bermasligi;

Uzatish tizimi operatori tomonidan berilgan texnik shartdan chetlashishlar aniqlanganda;

loyihaning amaldagi texnik reglamentlar va qoidalarga yoki O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq emasligi.

89. Boshqa sabablar bo‘yicha Ulanish loyihasini kelishishni rad etilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

90. Ulanish loyihasini rad etish uchun asos bo‘lib xizmat qilgan sabablar loyihalash tashkiloti tomonidan bartaraf etilganidan so‘ng, kelishish uchun qayta kiritiladi.

Takroran ko‘rib chiqish ulanishning qayta ko‘rib chiqilgan loyihasi olingan kundan boshlab o‘n besh kundan oshmaydi.

91. Ulanish loyihasi, barcha tomonlar bilan kelishilganidan so‘ng uch kun ichida, Uzatish tizimi operatori tomonidan tasdiqlanadi.

92. Ulanish nuqtasiga bog‘langan tarmoqlar va tizimlarni kengaytirish hamda mustahkamlash uchun bajarilishi zarur bo‘lgan ishlar Foydalanuvchi mablag‘lari hisobidan, Uzatish tizimi operatori tomonidan vakolat berilgan pudrat tashkiloti tomonidan amalga oshiriladi.

93. Ulanish nuqtasi infratuzilmasining qurilishi ulanish shartnomasida ko‘rsatilgan muddatlarda yakunlanishi shart.

94. Vakolatli nazorat organi tomonidan ishlar tugatilganligi to‘g‘risida Dalolatnoma rasmiylashtirilgandan so‘ng Ulanish nuqtasi infratuzilmasining qurilish ishlari yakunlangan hisoblanadi.

95. Elektr tarmoqlariga ulanish infratuzilmasining qurilishi yakunlangandan so‘ng mazkur Qoidalarning IX va X bo‘limlari talablariga muvofiq sinash-sozlash va ishga tushirish ishlari amalga oshiriladi.

96. Sinash-sozlash va ishga tushirish ishlari Foydalanuvchining xodimlari tomonidan Uzatish tizimi operatori va Nazorat qiluvchi organ vakillarining ishtirokida ixtisoslashgan kompaniyalar tomonidan bajariladi.

97. Sinash-sozlash va ishga tushirish ishlari Uzatish tizimi operatori va Nazorat qiluvchi organ vakillari tomonidan natijalar tasdiqlangan va sinashlar va ishga kiritish sozlash ishlari bo‘yicha bayonnomalar tasdiqlanganidan so‘ng yakunlanadi.

98. Qurilish-montaj, sinash-sozlash ishlari yakunlangandan so‘ng Foydalanuvchi Nazorat qiluvchi organga va Tegishli tizim operatoriga uzatish tizimiga ulanish uchun tayyorligini tekshirish bo‘yicha murojaat qiladi.

99. Nazorat qiluvchi organ va Tegishli tizim operatorining vakillari murojaat qilingan kundan boshlab o‘n kun ichida Foydalanuvchi bilan birgalikda texnik shartning bajarilishi, yangi qurilgan va rekonstruksiya qilingan obyektlarini qurilish-montaj va ekspluatatsiyaga kiritishda tegishli me’yor va qoidalar talablarining bajarilganligi, qurilmalarni ekspluatatsiya qilish uchun tegishli xodimlarning va ekspluatatsiya hujjatlarning mavjudligini tekshiradi.

100. Tekshirish o‘tkazish kuni Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan namunaviy shakldagi qurilish-montaj va sozlash-ishga tushirish ishlari hamda elektr qurilmalarini texnik ko‘rikdan o‘tkazish bo‘yicha dalolatnoma tuziladi, bir nusxasi Foydalanuvchiga yana bir nusxasi Tizim operatoriga yuboriladi.

101. Tekshirish dalolatnomasida e’tirozlar yoki kamchiliklar mavjud bo‘lmaganida besh ish kuni ichida Tegishli tizim operatori Foydalanuvchining qurilmalariga Elektr ta’minoti berish to‘g‘risida operativ bildirgi beradi.

102. Foydalanuvchi tomonidan mazkur Qoidalar va boshqa texnik hujjatlar talablarga rioya etilmasligi, qurilish-montaj va sinash-sozlash ishlarini amalga oshirishda tegishli me’yorlar va qoidalarga amal qilinmaganligi yoki ulardan chetlashishi, tayyorgarlikdan o‘tgan xodimlarning va ularga qurilmalarni ekspluatatsiya qilishda zarur bo‘lgan asbob-uskunalarning mavjud emasligi, ekspluatatsiyaga oid zarur hujjatlarning yetarli bo‘lmaganda elektr qurilmalariga elektr ta’minotini berish rad etiladi.

103. Mazkur Qoidalarning 102-bandida keltirilmagan sabablar bo‘yicha Foydalanuvchi qurilmalarini ekspluatatsiyaga kiritish uchun Elektr ta’minoti berish to‘g‘risida operativ bildirgi berishni rad etish taqiqlanadi.

104. Rad etishga asos bo‘lgan sabablar bartaraf etilgandan so‘ng, Foydalanuvchining qurilmalarini ekspluatatsiyaga kiritish uchun ikkinchi bor murojaat etilgan kundan uch ish kuni ichida tegishli Elektr ta’minoti berish to‘g‘risida operativ bildirgi beriladi.

105. Qayta ko‘rib chiqish jarayonida birinchi bor rad etishda ko‘rsatilmagan sabablarni keltirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

106. Foydalanuvchining qurilmalari ekspluatatsiyasi uchun Elektr ta’minoti berish to‘g‘risida operativ bildirgi Foydalanuvchiga berilgan kuni yuboriladi.

107. Elektr ta’minoti berish to‘g‘risida operativ bildirgi olingandan so‘ng Foydalanuvchi o‘zining qurilmalarini tarmoqqa ulash uchun Tegishli tizim operatori va Tizim operatoriga tasdiqlangan ishga tushirish sxemasi bilan birga ishga tushirish dasturini kelishish va tasdiqlash uchun kiritadi.

108. Foydalanuvchilar o‘z ixtiyoriga ko‘ra uskunalarining uzatish tizimidan chegaralanmagan vaqtga uzilishini talab qilishga haqli.

109. Foydalanuvchilar o‘zlarining ixtiyoriy uzilish qarorlari to‘g‘risida yozma ravishda Tegishli tizim operatori va Tizim operatorini uzilishdan kamida olti oy oldin xabardor qilishi shart.

110. Ixtiyoriy uzilishni so‘rayotgan Foydalanuvchi, uzilish va ekspluatatsiyadan chiqarish bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan barcha xarajatlarni o‘z zimmasiga oladi.

111. Uzatish tizimi operatori va Tegishli tizim operatori ekspluatatsiyadan chiqarish tadbirlarini o‘tkazadi va uzilish tadbirlari ta’sir etishi mumkin bo‘lgan boshqa Foydalanuvchilarni xabardor qiladi.

112. Uzatish tizimi operatori quyidagi holatlarda Foydalanuvchi obyektlarini uzatish tizimidan uzish yoki o‘chirish qarorini qabul qiladi:

Vazirlik yoki Nazorat qiluvchi organning uzatish tizimidan uzish yoki o‘chirish to‘g‘risidagi buyrug‘i;

Tizim operatorining ko‘rsatmasi;

favqulodda vaziyat va holatlarda (vaqtincha);

ulanish shartnomasi talablariga muvofiq;

uzatish tizimi obyektining o‘chishiga olib kelgan ushbu tizim miqyosidagi avariya vaziyatida (vaqtincha).

113. Uzatish tizimi operatori uzilish va ajratishlarning barcha holatlarida tekshiruv o‘tkazishi va shundan so‘ng tegishli Foydalanuvchiga yuqoridagi harakatlarga majbur qiluvchi holatlar to‘g‘risida hisobot taqdim etishi shart.

114. Foydalanuvchilarga oldindan xabardor qilmasdan yoki ogohlantirmasdan, majburiy ravishdagi quyidagi uzilishlar uchun kompensatsiya to‘lanmaydi:

inson salomatligi va obyektlarning xavfsizligiga zarar yetkazilishi muqarrar bo‘lgan vaziyatning oldini olishda;

elektr stansiyalari yoki tarmoqqa ulangan obyektlarda ro‘y bergan avariyalarda;

Elektr stansiyalari operatorlari tomonidan Tizim operatori yoki Tegishli tizim operatorining topshiriqlarini bajarmaslik holatlarida;

elektr energiyasi ta’minotchisidan ko‘rsatmalar olinganda;

Tegishli tizim operatoriga bog‘liq bo‘lmagan va Uzatish tizimi operatorining biron bir qasddan qilinmagan harakatlarini yoki qoida buzilishi natijasi hisoblanmaydigan boshqa holatlarda.

115. Uzatish tizimi operatori Vazirlik va Regulator tomonidan keyingi harakatlar to‘g‘risida zarur qarorlarni qabul qilish uchun tegishli hisobotni shakllantiradi va ularga taqdim etadi.

116. Iste’molchilar elektr energetika tizimining himoyasiga taalluqli bo‘lgan quyidagi talablarga rioya qilishlari shart:

yuklamani majburiy o‘chirish;

chastotaning pasayishida yuklamani o‘chirish.

117. Uzatish tizimi operatori quyidagi holatlarda Tizim operatori bilan kelishgan holda maqbul narxlarda va imkon qadar qisqa muddatlarda Foydalanuvchining elektr ta’minotini tiklaydi:

Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchining manbadan uzilishiga sabab bo‘lgan avariya vaziyati bartaraf etilganda va bu Tizim operatori tomonidan tasdiqlansa;

Uzatish tizimi operatori mazkur Qoidalar, qonunchilik hujjatlari yoki ulanish shartnomasiga muvofiq manbadan uzish uchun sabablar amalda mavjud emasligiga asoslangan dalilga ega bo‘lsa;

Ta’minotchi ulanishni tiklash to‘g‘risida ko‘rsatma bersa.

118. O‘zbekiston Respublikasining uzatish tizimida chastotaning og‘ishi normal ishlash rejimlarida ± 0,2 Nz, maksimal ruxsat etilgan og‘ishi ± 0,4 Nz gacha chegaralarda qolishi shart.

119. Barcha Foydalanuvchilar chastotaning 47,0 Nz — 52,0 Nz diapazonida tarmoqqa ulangan holda qolish imkoniyatiga ega bo‘lishi shart.

120. Chastotaning og‘ish darajasiga bog‘liq holda barcha Foydalanuvchilar quyidagi vaqt davomida tarmoqqa ulangan holda qolishlari kerak:

47,0 Nz ≤ f < 48,0 Nz chastotalar oralig‘i uchun, kamida 15 daqiqa;

48,0 Nz ≤ f < 49,0 Nz chastotalar oralig‘i uchun, kamida 30 daqiqa;

49,0 Nz ≤ f < 51,0 Nz chastotalar oralig‘i uchun, cheklanmagan;

51,0 Nz ≤ f ≤ 52,0 Nz chastotalar oralig‘i uchun, kamida 30 daqiqa.

121. Uzatish tizimida chastota 47,0 Nz dan pasayganda yoki 52,0 Nz dan ko‘tarilganda barcha Foydalanuvchilar 0,3 soniyadan ortiq bo‘lmagan vaqt davomida tarmoqdan uzilishi zarur.

122. Barcha Foydalanuvchilar 220 kV va undan past kuchlanishli tarmoqlarga ulanish nuqtasida kuchlanish darajasining o‘zgarishida quyidagi vaqt davomida tarmoqqa ulangan holda qolishlari kerak:

85% U_nom < U ≤ 90% U_nom kuchlanish oralig‘ida kamida 30 daqiqa;

90% U_nom < U ≤ 110% U_nom kuchlanish oralig‘ida cheklanmagan;

110% U_nom < U ≤ 115% U_nom kuchlanish oralig‘ida kamida 30 daqiqa.

123. Barcha Foydalanuvchilar 500 kV va undan yuqori kuchlanishli tarmoqlarga ulanish nuqtasida kuchlanish darajasining o‘zgarishida quyidagi vaqt davomida tarmoqqa ulangan holda qolishlari kerak:

90% U_nom < U ≤ 95% U_nom, kuchlanish oralig‘ida kamida 30 daqiqa;

95% U_nom < U ≤ 105% U_nom kuchlanish oralig‘ida cheklanmagan;

105% U_nom < U ≤ 110% U_nom kuchlanish oralig‘ida kamida 30 daqiqa.

124. Mazkur Qoidalarning 122 va 123-bandlarida ko‘rsatib o‘tilgan talablar uzatish tizimining istalgan ulanish nuqtasida har qanday Foydalanuvchi tomonidan bajarilishi shart bo‘lgan talablar hisoblanadi.

Tizim operatori kuchlanish tebranishlari yuqori yoki davomiyligi uzoq bo‘lgan ulanish nuqtasida boshqa, yanada qat’iy talablarni o‘rnatishga haqli.

125. Qisqa tutashuv natijasida uzatish tizimida yuzaga kelgan kuchlanishning pasayib ketishida Foydalanuvchining obyekti quyidagi shartlarga muvofiq uzatish tizimiga ulangan holda qolishi kerak:

ulanish nuqtasida kuchlanish 0 V gacha tushsa, qurilma 0,15 soniya davomida ulangan holda qolishi kerak;

ulanish nuqtasida kuchlanish nominal qiymatdan minimum darajadan pasaysa, uskuna 1,5 soniya davomida ulangan holda qolishi kerak;

ulanish nuqtasida kuchlanish minimum daraja teng yoki undan yuqori bo‘lsa, qurilma nosozlik bartaraf qilingunga qadar ulangan holda qolishi kerak;

kuchlanishning qiymatlarining 0 foizdan 90 foizgacha nominal kattaliklari uchun vaqt Qoidalarga 8-ilovaga muvofiq chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanadi.

126. Uzatish tizimidagi kuchlanish yuqori bo‘lgan holatda Foydalanuvchining obyekti quyidagi shartlarga muvofiq uzatish tizimiga ulangan holda qolishi kerak:

50 millisoniyagacha vaqt davomida, ulanish nuqtasida kuchlanish nominal qiymat 120 foizga teng yoki undan past bo‘lsa, uskuna ish holatida saqlanadi;

50 millisoniyadan 1000 millisoniyagacha vaqt davomida, mazkur Qoidalarga 9-ilovaga muvofiq chiziqli interpolyatsiya asosida aniqlanuvchi qiymatdan past yoki unga teng bo‘lgan kuchlanishda uskuna ish holatida qoladi.

127. Uzatish tizimida, kuchlanishning barcha darajalari uchun qisqa tutashuvlarni bartaraf etish vaqti Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilanadi va Tizim operatori bilan kelishiladi.

Uzatish tizimining faqat shikastlanish yuz bergan o‘sha elementinigina selektiv o‘chirilishini ta’minlash uchun, himoyaning ishga tushish vaqti uskunaning ishga kiritish vaqtida o‘rnatiladi.

128. Himoyaning birinchi pog‘onasi ishlashi bilan uzilishi lozim bo‘lgan elektr uzatish tarmoqlarida uzoq muddatli qisqa tutashuvlarni bartaraf etish vaqti (qisqa tutashuvning o‘tish qarshiligiga katta yuqori ta’siri bundan mustasno) quyidagilardan yuqori bo‘lmasligi kerak:

500 kV kuchlanishli elektr tizimida 100 ms;

220 kV kuchlanishli elektr tizimida 100 ms;

110 kV kuchlanishli elektr tizimida 150 ms.

129. Uzatish tizimida uzoqdagi yoki qo‘shni shinadagi shikastlanishlar masofaviy himoyaning ikkinchi pog‘onasi bilan o‘chirilishi kerak.

130. Asosiy himoya chiqarilgan holatda masofaviy himoyada tezlashtirish kiritilganda o‘chirish vaqti quyidagilardan yuqori bo‘lmasligi lozim:

500 kV elektr uzatish tizimida 350 millisoniya;

220 kV elektr uzatish tizimida 500 millisoniya;

110 kV elektr uzatish tizimida 500 millisoniya;

131. Kuch transformatorlaridagi shikastlanishlar 100 millisoniyadan kech bo‘lmagan vaqtda, ichki shikastlanishlardan himoyani ishga tushirish bilan bartaraf etilishi lozim (differensial himoya, yerga tutashuvdan himoya yoki transformatorning gaz himoyasi).

132. Elektr energetika tizimining barqarorligini va uskunalarning xavfsizligini ta’minlash uchun kuchlanish darajasi 110 kV va undan yuqori bo‘lgan shinalar tizimlari uchun nosozliklarni (shikastlanish) tezda bartaraf etish uchun maxsus himoya tizimlari o‘rnatiladi.

Shinalardagi nosozliklarni bartaraf etish vaqti bir xil kuchlanishli elektr tarmoqlarida nosozliklarni (shikastlanishlarni) bartaraf etish vaqtidan oshmasligi shart.

133. Foydalanuvchining qurilmalarini loyihalashtirish va joylashtirish ularni ekspluatatsiya qilish vaqtida uchinchi shaxslarning elektr energiyasi sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi hamda ma’lumot va signallarni uzatilishiga ta’sir qilmasligi kerak.

Foydalanuvchi ulanish nuqtasida kuchlanish flikerlarini hosil bo‘lishini minimumga olib kelishi shart.

134. Tizim operatorining asoslangan tahliliga ko‘ra, uzatish tizimining ishi uchun xavf tug‘diruvchi hamda barqaror bo‘lmagan (uzlukli) iste’mol yoki generatsiya qiluvchi qurilmalarga ega bo‘lgan Foydalanuvchilar flikerlar egri chizig‘ini qurishlari va kelishishlari shart.

Qisqa muddatli flikerlarning rejalashtirilgan ta’sir darajasi 0,8 dan oshmasligi, uzoq muddatli flikerlar rejalashtirilgan ta’sir davomiyligi 0,6 dan oshmasligi kerak.

135. Foydalanuvchi tok va kuchlanishning yuqori garmonikalarini generatsiyasining ruxsat etilgan chegaralarini qoniqtirishi lozim.

136. Elektr tarmog‘iga ulanish nuqtasidagi nominal kuchlanishga va Foydalanuvchining nominal quvvatiga bog‘liq ravishda yuqori garmonikalarni generatsiyasining ruxsat etilgan chegaralari texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda belgilanadi.

137. Tarmoqqa ulangandan so‘ng, Foydalanuvchining qurilmalari tomonidan yuqori garmonikalar bo‘yicha o‘rnatilgan mezonlarning bajarilishi tok va kuchlanishning yuqori garmonikalarini o‘lchash yo‘li bilan aniqlanadi.

Foydalanuvchi uskunalari generatsiyalayotgan yuqori garmonikalarning belgilangan chegaralarga muvofiqligi, vakolatli sinash laboratoriyasining sinash bayonnomasi orqali tasdiqlanadi. Uskunalar elektromagnit mosligi bo‘yicha Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan texnik vositalarning elektromagnit mosligi to‘g‘risidagi texnik reglament talablariga javob berishi lozim.

138. Elektr stansiyasining qurilishi yakunlanganidan so‘ng tok va kuchlanish yuqori garmonikalarining ruxsat etilmagan darajalari hali ham mavjud bo‘lsa, Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori, Foydalanuvchidan yuqori garmonikalarni tarmoqqa generatsiyasini kamaytirish bo‘yicha amaliy choralar ko‘rishni talab etishga haqli.

139. Alohida garmonikalarning maksimal darajasi Tegishli tizim operatori tomonidan, kuchlanishning har bir darajasi uchun belgilanadi.

Foydalanuvchiga qo‘yiladigan talablarga ko‘ra, bir hafta davomida normal ekspluatatsiya sharoitlarida ulanish nuqtasidagi kuchlanishning har bir alohida garmonikasining 10 daqiqalik samarali qiymatlarining 95 foizi Qoidalarga 10-ilovada keltirilgan qiymatlardan kichik yoki teng bo‘lishi kerak. Normal ekspluatatsiya sharoitlarida yuqori kuchlanishli uzatish tizimidagi umumiy garmonik buzilish 3 foizdan oshmasligi shart.

140. Normal ish rejimida uzatish tizimi fazalarining teskari ketma-ketlik kuchlanishini maksimal tashkil etuvchisi 2 foizdan past darajada qolishi kerak. Rejali o‘chirishlar sharoitida 4 foiz maksimal qiymat bilan qisqa muddatli faza bo‘yicha siljishga yo‘l qo‘yiladi.

141. Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori Foydalanuvchi obyektlarining xususiyatlarini hisobga olgan holda tarmoqni himoyalash uchun zarur himoya sxemasi va o‘rnatmalarini (sozlamalarini) ko‘rsatadi.

142. Foydalanuvchi, ishlab chiqaruvchining talablariga va tavsiyalariga muvofiq o‘zining generatsiyalovchi moduli/uskunalarini himoyalash bilan bog‘liq bo‘lgan himoya sxemalarini mustaqil ravishda ishlab chiqadi.

143. Foydalanuvchining obyektlarini himoyalash uchun zarur bo‘lgan himoya sxemalari va elektr tarmog‘ini himoyalash uchun zarur bo‘lgan himoya sxemalari Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchi o‘rtasida koordinatsiya qilinishi va kelishilishi lozim.

144. Ichki shikastlanishlardan himoyalash sxemalari va o‘rnatmalari (sozlamalari) Foydalanuvchining faoliyatini tahdid ostiga qo‘ymasligi zarur.

145. Foydalanuvchining elektr himoyasi uzatish tizimi xavfsizligini, Foydalanuvchi va Uzatish tizimi operatori xodimlarining sog‘lig‘iga, jamoatchilikka hamda Foydalanuvchi obyektlariga zararni kamaytirishni e’tiborga olgan holda ekspluatatsiyaviy boshqaruvdan ustuvorlikka ega bo‘lishi lozim.

146. Himoyalash sxemalari elektr tarmog‘iga ulanishga kelishishda ko‘rsatib o‘tilgan Tegishli tizim operatori va Tizim operatorining talablariga muvofiq tashkillashtiriladi va quyidagi jihatlarni qamrab olishi mumkin:

tashqi va ichki qisqa tutashuv;

nosimmetrik yuklama (fazalarning teskari ketma-ketligi);

ulanish nuqtasidagi ko‘tarilgan (pasaygan) kuchlanish;

generatorning klemmalarida ko‘tarilgan (pasaygan) kuchlanish;

tizimlararo tebranishlar;

ishga tushirish toki;

elektr uzatish tarmog‘i himoyasi;

blok transformatorning himoyasi;

asosiy himoyaning nosozligi va taqsimlovchi qurilmaning ulanmalarini noselektiv ishlab ketishi, o‘chmay qolishi holatida zaxira himoyasi;

chastota o‘zgarishining tezligi.

147. Foydalanuvchi quyidagi ustuvorlikda (eng yuqoridan eng pastgacha) o‘zining himoyalash va boshqarish qurilmalarini tashkillashtiradi:

Foydalanuvchining obyektlarini himoyalash;

tarmoqni himoyalash;

avariyaga qarshi avtomatika tizimi bilan kelishtirilganlik;

chiqish aktiv quvvatini rostlash (faqat generatorlar uchun).

148. 110 kV kuchlanishli tarmoqlarga Foydalanuvchining obyektlarini ulashda himoyaga bo‘lgan namunaviy talablar Uzatish tizimi operatori tomonidan ishlab chiqiladi va rasmiy veb-saytida e’lon qilinadi. 220 kV va 500 kV kuchlanishli tarmoqlarga ulanishda himoyaga bo‘lgan talablar har bir holat uchun alohida korreksiya qilinadi.

149. Uzatish tizimi operatorining talablariga muvofiq, barcha Foydalanuvchilar real vaqt rejimidagi o‘lchash vositalariga ega bo‘lishi kerak. Real vaqtdagi o‘lchashlarga taalluqli talablar muayyan Foydalanuvchi uchun Uzatish tizimi operatori tomonidan tarmoqqa ulanish shartnomasida belgilab beriladi.

150. Muayyan turdagi Foydalanuvchilar avariyalarni qayd etish va o‘z tizimlarini dinamikada o‘zini tutishini monitoring qilish qurilmalariga ega bo‘lishi lozim. Ushbu obyekt quyidagi parametrlarni qayd etishi kerak:

kuchlanish;

elektr toki;

aktiv va reaktiv quvvat;

chastota;

tok va kuchlanish vektor kattaliklarning qiymati va faza burchaklari;

energetika tizimi quvvat stabilizatori va kuchlanishni avtomatik rostlagichi uskunalari monitoringi va ishlash statistikasi;

kuch transformatorida kuchlanishni avtomatik rostlagichining holati;

taqsimlovchi qurilmalarning va avariya signallarining holati.

151. Barcha Foydalanuvchilar aktiv va reaktiv quvvat hisoblagichlari bilan jihozlangan bo‘lishi kerak. Ushbu hisoblagichlarning aniqligiga texnik talablar vakolatli tashkilotlar tomonidan belgilanadi, ammo ular 0,2 dan past sinfda bo‘lmasligi kerak.

152. Uzatish tizimi operatori Tizim operatorining talabiga ko‘ra Elektr tarmog‘iga ulanishga kelishishda Foydalanuvchidan o‘zining dispetcherlik boshqaruvi markazini belgilashga so‘rov berishi mumkin.

Foydalanuvchining boshqaruv markazi uzluksiz ish rejimida bo‘lishi lozim. Masofadan boshqarishga taalluqli ravishda, Foydalanuvchini obyektlarining har bir boshqaruv markazi Tizim operatorining tegishli hududiy, mintaqaviy dispetcherlik boshqaruvi markaziga bo‘ysunishi kerak.

153. Foydalanuvchi, o‘zining boshqaruv markazidan quyidagilarni masofadan boshqarishni ta’minlashi lozim:

35 — 500 kV kuchlanishli avtomatik o‘chirgichlarni, ajratkichlarni hamda transformatorlarning kuchlanish rostlagichlari;

transformatorning past kuchlanish tomonidagi avtomatik o‘chirgichlar.

154. Foydalanuvchining boshqaruv markazi quyidagilar bilan yetarlicha jihozlangan (ulanishni kelishishda belgilanadi) bo‘lishi kerak:

aloqa vositalari (xususiy yoki ijaraga olingan liniyalar, optik tolali kabel, radioreleli, yuqori chastotali aloqa, GSM, elektron pochta va hokazo);

ma’lumotlarni masofadan uzatish uchun kommunikatsiya qurilmalari;

himoya qurilmalarini o‘qish va parametrlarini o‘zgartirish uchun kommunikatsiya qurilmalari;

kuzatuv, nazorat va dispetcherlash qurilmalariga (tizimlariga) funksional talablar.

155. 110 kV dan quyi kuchlanishli, o‘rnatilgan quvvati 1 MW dan yuqori bo‘lgan generatsiyalovchi modullarga ulangan taqsimlash yoki Berk taqsimlash tizimi operatorlari boshqaruv markazlari va (yoki) obyektni boshqarish markazi Tizim operatorining boshqaruv markaziga umumiy generatsiya haqida ma’lumot uzatish uchun zarur qurilmalarga ega bo‘lishi kerak.

156. Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchi va Tizim operatori belgilagan boshqaruv markazi o‘rtasidagi masofadan boshqarish va monitoring tizimi bo‘yicha talablarni texnik shart berish/ulanishni kelishish jarayonida belgilab beradi.

157. Barcha Foydalanuvchilar eng kamida quyidagi parametrlarni masofadan boshqarish va monitoring qilishga imkoniyat berishlari kerak:

ulanish nuqtasidagi tok kuchi, kuchlanish va chastotasi;

aktiv quvvat va uning yo‘nalishi;

reaktiv quvvat va uning yo‘nalishi;

yuqori kuchlanishli o‘chirgichlar va ajratgichlarning holati.

Real vaqt rejimida uzatilishi shart bo‘lgan ma’lumotlarga qo‘yiladigan talablar mazkur Qoidalarga 11-ilovada batafsil bayon etilgan. Ushbu talablar tarmoqqa ulanish vaqtida Uzatish tizimi operatori tomonidan o‘zgartirilishi mumkin.

158. Generatsiyalovchi modullar chastotaning o‘zgarish tezligi ±2 Nz/s yoki undan kamroqni tashkil etganda tizimiga ulangan holda qolishga imkoniyatiga ega bo‘lishi lozim. Chastotaning o‘zgarish tezligi ±2 Nz/s dan ortgan holatlarda generatsiyalovchi modullar 1,25 soniyadan keyin tarmoqdan uzilishi mumkin.

159. Tarmoqda kuchlanish va chastotaning turg‘un rejimdagi og‘ishlarida, generatsiyalovchi modullar Qoidalarga 12-ilovada keltirilgan ulanish nuqtalarida kuchlanish darajalari bo‘yicha ajratilgan qiymatlarga mos keladigan aktiv quvvatni generatsiya qilish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

160. Generatsiyalovchi modullar har qanday ish rejimida va har qanday ishchi nuqtadan Tizim operatori talab qilgan chegaraviy qiymatgacha chiqishdagi aktiv quvvatni cheklash imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

Talab etilgan qiymat Tizim operatori tomonidan ulanish nuqtasi uchun berilishi va ayni vaqtda ishda mavjud bo‘lgan tegishli generatsiyalovchi modulning chiqishidagi aktiv quvvatning foiz qiymatiga mos kelishi lozim.

Chiqishdagi aktiv quvvatni chegaraviy qiymatgacha cheklash, generatsiyalovchi modulni tarmoqdan uzmasdan, generatsiyalovchi modulning bir daqiqadagi o‘rnatilgan quvvatidan eng kichik 10 foizli qadamlar bilan amalga oshirilishi kerak.

161. Sinxron generatsiyalovchi modul, shuningdek, elektr stansiyalar parkidagi ishlab chiqarish modullari chastotaning ortishi bilan cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejimga (LFSM-O), mazkur Qoidalarga 13-ilovaga muvofiq chastotaning haddan tashqari ko‘tarilishi vaqtida chiqishdagi aktiv quvvatni kamaytirish (pasaytirish)ga qodir bo‘lishi kerak. Chastotaning haddan tashqari ko‘tarilishi quyidagi formula bilan aniqlanadi:

s — statizm;

∆f — Chastotaning og‘ishi;

∆f_p — yuqori darajali tartibga solishni faollashtirish chastotasi, ya’ni past chastotada;

∆P — aktiv quvvatni o‘zgarishi;

P_n — sinxron generatsiyalovchi modulning aktiv quvvati, ya’ni quvvat parki modullari uchun ulanish nuqtasidagi joriy aktiv quvvat.

162. Yuklamani o‘zgarish tezligi, turbogeneratorli modullar uchun bir daqiqada 4% P_nom dan va gidrogeneratorli modullar uchun bir daqiqada 30% P_nom dan kamni tashkil etmasligi kerak.

Ushbu o‘zgarishlar vaqtida aktiv quvvatning chiqishdagi barqaror qiymati texnik minimum va nominal quvvat o‘rtasidagi barcha ishchi nuqtalarda ta’minlanishi kerak.

163. Issiqlik va elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi kombinatsiyalashgan elektr stansiyalardan tashqari, nominal o‘rnatilgan quvvati 50 MW ga teng yoki undan yuqori bo‘lgan har bir generatsiyalovchi modul, birlamchi rostlash imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

164. Nominal aktiv quvvati 50 MW dan kam bo‘lgan har bir generatsiyalovchi modul Tizim operatori bilan kelishuvga muvofiq birlamchi rostlash imkoniyatiga ega bo‘lishi mumkin.

165. Birlamchi rostlash qo‘llaniladigan barcha generatsiyalovchi modullarga quyidagi talablar qo‘llaniladi:

birlamchi rostlanuvchi diapazon nominal aktiv quvvatning ±2 foizdan kam bo‘lmasligi kerak;

aktiv quvvat xarakteristikasi — birlamchi boshqarish qurilmasining chastotasi 4 — 6 foiz diapazonda rostlanishi kerak;

birlamchi rostlashning ishga tushish vaqti — tashqi ta’sir sodir bo‘lgandan so‘ng, 2 soniyagacha birlamchi rostlashga buyruq beruvchi, tashqi ta’sir sodir bo‘lgandan so‘ng maksimum 15 soniyada birlamchi rostlashning to‘la hajmidan 50 foiz yoki kamroq quvvatni jalb qilishga buyruq beruvchi, birlamchi rostlashning to‘la hajmidan 50 foizdan 100 foizgacha quvvatni jalb qilishni talab etuvchi tashqi ta’sirlarda birlamchi rostlashni ishga tushirish vaqti 15 dan 30 soniyagacha diapazonda chiziqli bog‘liqlikdan aniqlanadi;

ekspluatatsiyaviy sozlama — chastota darajasini kvaziturg‘un rejimdan ± 200 mNz ga og‘ishlarida birlamchi zaxira to‘liq jalb qilinishi kerak;

birlamchi zaxirani jalb qilish davomiyligi 15 daqiqadan kam bo‘lmasligi lozim;

chastota rostlagichning sezmaslik zonasi ± 10 mNz dan oshmasligi kerak;

o‘lchash aniqligi 10 mNz dan past yoki teng bo‘lishi lozim;

birlamchi rostlashning sezmaslik (o‘lik) zonasi 0 dan ± 20 mNz gacha chegaralarda bo‘lishi kerak;

birlamchi rostlash generatorining aylanish chastotasini o‘lchash davri 0,1 soniyadan oshmasligi lozim;

kuzatish davriyligi 1 soniyani (tavsiya etiladi), maksimal 10 soniyani tashkil etishi kerak.

166. Generatsiyalovchi modul birlamchi rostlash rejimida ishlash imkoniyatiga ega bo‘lsa, u birlamchi rostlashda (yoqish/o‘chirish) ishtirok etish uchun, uning holati haqida Uzatish tizimi operatorining dispetcherlik boshqaruvi va ma’lumotlarni yig‘ish dasturiy-apparat kompleksi (SCADA) tizimida signal yuborish uchun tegishli qurilmalar bilan jihozlangan bo‘lishi va birlamchi rostlashni faollashtirish va faolsizlantirish uchun Uzatish tizimi operatoridan boshqaruvchi signal olishi lozim.

167. Nominal quvvati 20 MW ga teng yoki undan katta (P_nom ≥ 20 MW) bo‘lgan har bir gidrogeneratsiyalovchi modul ikkilamchi rostlash imkoniyatiga ega bo‘lishi va nominal quvvatining 30 foiz miqdorida (0,3 P_nom) rostlashning minimal diapazonini ta’minlashi kerak.

168. Issiqlik va elektr energiyasini ishlab chiqarishga mo‘ljallangan generatsiyalovchi modullardan tashqari nominal quvvati 150 MW ga teng yoki undan katta (P_nom ≥ 150 MW) bo‘lgan har bir turbogeneratorli modul ikkilamchi rostlash imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak, rostlashning minimal hajmi ko‘mirda ishlovchi turbogeneratorlar uchun nominal quvvatining 15 foiz (0,15 P_nom) ni va gaz yoki boshqa yoqilg‘ida ishlovchi turbogeneratorlar uchun 25 foiz (0,25 P_nom) ni tashkil etishi kerak.

169. Ikkilamchi rostlash imkoniyatiga ega bo‘lgan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari Uzatish tizimi operatorining avtomatik boshqaruv (SCADA) tizimiga quyidagi ma’lumotlarni taqdim etadi:

ikkilamchi rostlashni amalga oshirishda generatsiyalovchi modulning maksimal va minimal quvvat;

ikkilamchi rostlash ishga tushishida aktiv quvvat tebranishining o‘zgarishi;

generatsiyalovchi modulning bazaviy quvvati;

generatsiyalovchi modul ikkilamchi rostlash qurilmasi holati (yoniq/o‘chiq);

generator ishtirokining ikkilamchi rostlashdagi ulushini hisoblash uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar.

170. Ikkilamchi rostlashda ishtirok etadigan generatsiyalovchi modul va elektr energiyasini saqlash tizimi Uzatish tizimi operatorining avtomatik boshqaruv (SCADA) tizimidan operativ rejimda quyidagi ma’lumotlarni olish imkoniyati ega bo‘lishi kerak:

ikkilamchi rostlash buyrug‘ining holati (ikkilamchi rostlash yoniq/o‘chiq), ikkilamchi rostlash uchun joriy talab etiladigan quvvat;

generatsiyalovchi modul ulangan uzatish tizimidagi taqsimlash qurilmalarining holati;

generatsiyalovchi modul ulangan uzatish tizimi qurilmalarida kuchlanish, chastota, aktiv va reaktiv quvvat oqimlarining joriy qiymatlari.

171. Barcha gidrogeneratorli modullarning uzatish tizimi bilan sinxronlanish vaqti 15 daqiqadan kam bo‘lishi kerak.

172. Qaytariluvchi sikllar bilan suvni nasos rejimida ko‘tarish va tushirish orqali generator rejimida ishlash imkoniyatiga ega bo‘lgan gidro elektr stansiyalar, ya’ni gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyalar agregatlarining uzatish tizimi bilan sinxronlanish vaqti (ikkala ishlash rejimi uchun ham) 15 daqiqadan kam bo‘lishi kerak.

173. Bug‘-gaz qurilmalarining barcha generatsiyalovchi modullarining uzatish tizimi bilan sinxronlanish vaqti 30 daqiqadan kam bo‘lishi kerak.

174. Har bir generatsiyalovchi modul aktiv quvvatni chegaralangan (kamaytirilgan) ishlab chiqarish rejimida ishlash imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Texnik minimum deb nomlanuvchi, generatorning barqaror ishlashi kafolatlangan generatsiyaning minimal darajasi quyidagi qiymatlarga mos kelishi lozim:

gidrogeneratorlar uchun — P_min ≤ 0,45 P_nom;

ko‘mirda ishlaydigan turbogeneratorlar uchun — P_min ≤ 0,7 P_nom;

gaz yoki mazutda ishlaydigan turbogeneratorlar uchun — P_min ≤ 0,4 P_nom;

aralash siklli generatorlar uchun:

gaz turbinasi uchun — P_min ≤ 0,4 P_nom,

bug‘ turbinasi uchun — P_min ≤ 0,8 P_nom;

boshqa turdagi generatorlar uchun P_min ≤ 0,8 P_nom.

175. Generatsiyalovchi modul mazkur Qoidalarga 14-ilovaga muvofiq diapazonlarda kuchlanishni rostlash imkoniyatiga ega bo‘lishi shart. Generatsiyalovchi modul birlamchi yoki ikkilamchi rostlashda ishtirokidan qat’iy nazar, kuchlanishining normal qiymatlari chegarasida uzluksiz, kuchlanishning normal qiymatlari diapazonidan tashqarida bo‘lganda vaqtinchalik kuchlanishni rostlash imkoniga ega bo‘lishi kerak.

176. Kuchlanish normal ishchi kuchlanish diapazonidan pasayganda generator kuchlanishni normal ishchi diapazoni chegarasidan pasaygan har bir foizi uchun qo‘zg‘atish tokini kamida 2 foizga ko‘tarishi bunda qo‘zg‘atish tokini maksimal 200 foiz kattalikkacha oshirish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

Qo‘zg‘atish tokining oshirilishi kuchlanish pasayib ketganidan so‘ng 20 millisoniyadan kechikmasdan boshlanishi va kuchlanish normal ishchi diapazoniga qaytganidan so‘ng kamida 500 millisoniya davom etishi, lekin kuchlanish tushib ketgan vaqtdan boshlab 10 soniyadan oshmasligi kerak.

177. Kuchaytiruvchi transformatorning yuqori kuchlanish tomonidagi qisqa tutashuvning quvvati generatorning nominal quvvatidan olti barobar yoki undan ko‘proq bo‘lsa, turg‘unlikning buzilishi natijasida generatsiyalovchi modulni o‘chib qolishini oldini olish uchun uzatish tizimidagi himoya tizimi qisqa tutashuvlardan 150 millisoniyadan kechikmasdan o‘chirilishini ta’minlashi kerak. Ushbu vaziyatda generatorning o‘z ehtiyojlari boshqa manbaga o‘tkazilmaydi deb taxmin qilinadi.

178. Uzatish tizimida kichik ta’sirlardagi aktiv quvvat oqimlarining tebranishlari generatorni tarmoqdan o‘chishiga yoki himoya qurilmalari ishlab aktiv quvvat generatsiyasini pasayishiga olib kelmasligi kerak.

179. Nominal quvvati 100 MW dan yuqori bo‘lgan turbogeneratorli modul hamda o‘rnatilgan quvvatidan qat’iy nazar barcha gidrogeneratorlar chastota yoki kuchlanishni ruxsat etilgan chegaralardan og‘ishida quyidagi imkoniyatlarga ega bo‘lishi kerak:

o‘z ehtiyojlarini ta’minlash rejimiga qayta ulanishga;

kuchlanish yoki chastotaning og‘ishi sababli vujudga kelgan o‘chishdan so‘ng 15 daqiqa davomida tarmoqqa qayta ulanishga.

180. Generatsiyalovchi modulni o‘z ehtiyojlarini qoplash rejimiga qayta ulash imkoni, himoyani ishlab ketish sxemasiga muvofiq uzatish tizimining ishini buzilishi holatida ham ta’minlanishi kerak.

181. Energoblokni o‘z ehtiyojlarini qoplash rejimiga o‘tkazilgandan keyin turbogeneratorli modul mazkur rejimda kamida 60 daqiqa ishlash qobiliyatini saqlashi lozim.

182. To‘liq o‘chishdan so‘ng o‘zgaruvchan tok tarmog‘idan uzilgan generatsiyalovchi modulning tashqi elektr ta’minot manbaisiz maxsus zaxira energiya manbai vositasida qayta ishga tushishi hamda kuchlanish va chastotani ushlab turishi, ya’ni noldan ishga tushirish qobiliyati uzatish tizimiga ulanish jarayonida kelishiladi va tegishli ulanish shartnomasida ro‘yxatga olinadi.

183. Generatsiyalovchi modulni noldan ishga tushirishni qobiliyati elektr energetika tizimining qisman yoki to‘liq o‘chganidan keyin uni tiklash uchun Tizim operatorining so‘roviga bo‘yicha ta’minlanishi lozim.

184. Generatsiyalovchi modulni ushbu rejimda ishlashi kamida 15 daqiqa davomida ta’minlanishi kerak.

185. Generatsiyalovchi modulni alohida ishlash imkoniyati uzatish tizimiga ulanish jarayonida kelishilishi va tegishli ulanish shartnomasida ro‘yxatga olinishi kerak.

186. Generatsiyalovchi modulning alohida ishlash imkoniyati, elektr energiyasi qisman yoki to‘liq o‘chgandan keyin elektr energetika tizimini tiklash uchun Tizim operatorining talabi bo‘yicha ta’minlanishi lozim.

187. Alohida ishlash imkoniyati bor generatsiyalovchi modul, o‘z ehtiyoji quvvatidan yuqori va ushbu generatsiyalovchi modulning nominal quvvatidan past quvvat ishlab chiqarish bilan ihotalangan tarmoqda sinxron ishlashi lozim. Alohida ishlash rejimi kamida olti soatni tashkil etishi shart.

188. Generatsiyalovchi modul alohida ishlash rejimida bo‘lsa, u nominal qiymatning 10 foiz darajasigacha generatsiyani tez o‘zgartirish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

189. Quvvati 200 MW dan yuqori bo‘lgan turbogeneratorlar hamda nominal quvvati 100 MW dan yuqori bo‘lgan gidrogeneratorlar energetika tizimi stabilizatori (PSS) bilan jihozlanishi kerak.

190. Tizim operatori quyidagilarni inobatga olib, elektr energetika tizimining quvvat stabilizatori uchun sozlamalarni belgilaydi:

qurilma tebranishlarga olib kelmaydigan o‘zgarishlarga javob bermaydi;

quvvat stabilizatori qurilmasining chiqish signali kuchlanishni rostlagichining kirish signalini ±10 foiz diapazonini chegarasidan oshmaydi;

boshqa generatsiyalovchi modullarda aylanma tebranishlarni olib kelmaydi.

191. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosida generatsiyalovchi modullarni ulash uchun texnik talablar qayta tiklanuvchi energiya manbalarining umumiy nominal quvvatiga qarab quyidagi turlarga bo‘linadi:

“A” turi — o‘rnatilgan quvvati 1 kW dan 50 kW gacha bo‘lgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari;

“B” turi — o‘rnatilgan quvvati 50 kW dan 500 kW gacha bo‘lgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari;

“C” turi — o‘rnatilgan quvvati 500 kW dan 20 MW gacha bo‘lgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari;

“D” turi — o‘rnatilgan quvvati 20 MW dan yuqori bo‘lgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari.

192. Past kuchlanishli tarmoqlarga ulangan qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosidagi generatsiyalovchi modullar ulash nuqtasida, o‘rta va yuqori kuchlanishli tarmoqlarga ulangan qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosidagi generatsiyalovchi modullar har bir blok transformatorining past kuchlanish tomonida o‘chish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

193. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlariga ulashga yo‘l qo‘yilmaydi. 110 kV va undan yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlariga Uzatish tizimi operatori bilan kelishilgan holda Tarmoqqa ulanish tadqiqoti va ulanish shartnomasiga muvofiq faqat mavjud yoki yangi podstansiya yoxud taqsimlash qurilmalarini qurish orqali ulanishga ruxsat etiladi.

194. “A” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdan avtomatik tarzda uziladi va qayta ulanadi.

195. “B”, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalar o‘zlari ulangan tarmoq operatori yoki Tizim operatori tomonidan istalgan vaqtda masofadan o‘chirilishi yoki ularning chiqishdagi aktiv quvvatini cheklash imkoniyatini beruvchi vositalarga ega bo‘lishi shart.

196. “A” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdagi nosozlik sababli o‘chirgan/o‘chirilgan bo‘lsa, u normal ekspluatatsiya sharoitlari tiklangandan keyin 5 daqiqadan ortmagan davr davomida tarmoqqa avtomatik tarzda qayta ulanishi mumkin. Ulanishni kechiktiruvchi vaqt relelarini o‘rnatilishi va ularning sozlamalari Tegishli tizim operatori bilan kelishiladi.

197. “B”, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdagi nosozlik sababli o‘chirilgan bo‘lsa, unda qayta tiklanuvchi energiya manbalari faqat Tegishli tizim operatori yoki Tizim operatorining ruxsati bilan tarmoqqa qayta ulanishi mumkin.

198. Tashqi sabablar ta’sirida (tabiat hodisalari, ob-havo) o‘chgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari ushbu sabab bartaraf etilgandan so‘ng Tizim operatoriga xabar bergan holda tarmoqqa avtomatik tarzda qayta ulanishi mumkin.

199. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdan tashqi sabab ta’sirida yoki tarmoqda avariya vaziyati sodir bo‘lgunga qadar tashqi ta’sir bo‘yicha o‘chgan bo‘lib, yagona elektr energetika tizimining ekspluatatsiya sharoitlari normal holatga qaytgan bo‘lsa ham ushbu qurilmalarni avtomatik tarzda qayta ulanishi mumkin emas. Ularning qayta ulanishiga faqat Tizim operatori ko‘rsatmasi berilganidan so‘ng ruxsat etiladi.

200. “A” va “B” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdan ichki nosozlik sababli uzilgan (o‘chirilgan) bo‘lsa, nosozliklar bartaraf etilgandan keyin Tegishli tizim operatori bilan kelishilmasdan qayta ulanishi mumkin.

201. Sinxron generatsiyalovchi modul, shuningdek, “B”, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari Qoidalarga 15-ilova va 161-bandida ko‘rsatilgan formula bilan aniqlangan statik ma’lumotlarga muvofiq past chastotada aktiv quvvatni oshirish imkoniyatini beradigan darajada jihozlanadi.

202. Elektr energetika tizimini muvozanatlash uchun yetarli zaxirani yaratish maqsadida Tizim operatori Uzatish tizimi operatori bilan birgalikda o‘rnatilgan quvvati 10 MW dan katta bo‘lgan “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalariga o‘rnatilgan quvvatning 30 foiz miqdorida elektr energiyasini saqlash tizimlarini o‘rnatishni talab qilish huquqiga ega.

203. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari bir daqiqada nominal aktiv quvvatini umumiy o‘rnatilgan quvvatining 25 foizga pasaytirish imkoniga ega bo‘lishi shart.

204. Generatsiyalovchi modullar aktiv quvvatni oshirishni faollashtirish uchun statik chegara va chastotaning og‘ishi tizimlararo ishlash shartlariga muvofiq 2-12 foizgacha, ya’ni 49,8 Nz dan 49,5 Nz gacha oraliqda ishlash imkoniyatini beradigan uskunalar bilan jihozlangan bo‘lishi lozim. Tizim operatori chastota og‘ishining o‘rnatilgan statik chegarasini aniqlaydi va bu qiymat vaqt o‘tishi bilan o‘zgartirilishi mumkin.

205. Generatsiyalovchi moduli past chastotali rejimlarda o‘zining ishlab chiqarishining texnik maksimal darajasiga qadar barqaror rostlashni ta’minlashi kerak. Ushbu rostlashda ishlash davomida generatsiyalovchi modul birlamchi va ikkilamchi rostlashga jalb etilmaydi va ushbu funksiya uchun javob bermaydi.

206. Elektr stansiyasi operatori yuqori chastotali rejimlarda rostlashga reaksiyaning haqiqiy tezligi to‘g‘risida Tizim operatorini xabardor qilishi kerak.

Bu reaksiya vaqti 2 soniyadan sekinroq bo‘lsa, Elektr stansiyasi operatori Tizim operatoriga texnik jihatdan reaksiya vaqti bundan tezroq bo‘lishi mumkin emasligini isbotlashi kerak bo‘ladi.

207. Chastota 49 Nz dan pasayganda aktiv quvvatning kamayishi chastotaning har 1 Nz qisqarishi uchun to‘la quvvatning (chastota 50 Nz bo‘lgandagi to‘liq quvvat) 2 foizdan oshmaydi.

208. O‘rnatilgan quvvati 5 MW dan katta bo‘lgan “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, Tizim operatori va uning hududiy bo‘linmalariga chiqishdagi aktiv quvvatni cheklashni masofadan boshqarish imkoniyatini taqdim etishi lozim.

209. O‘rnatilgan quvvati 5 MW dan katta katta bo‘lgan “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari chastotani rostlash uchun ikkilamchi rostlash va pastga qarab tez uchlamchi rostlashda ishtirok etish uchun jihozlangan bo‘lishi shart.

Ular Tizim operatorining dispetcherlik boshqaruvi markaziga barcha zarur ma’lumotlarni uzatish va boshqaruv signallarini almashishning barcha zarur vositalarini o‘rnatishlari kerak.

Qayta tiklanuvchi energiya manbalari tomonidan ushbu yordamchi xizmatlarning ko‘rsatilishi Uzatish tizimi operatori bilan tuziladigan shartnoma asosida amalga oshiriladi va ushbu shartnoma bilan tartibga solinadi.

210. Tegishli tizim operatorining talabi bo‘yicha “A” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulanish nuqtasida induktiv xarakterda 0,95 hamda sig‘im xarakterda 0,95 quvvat koeffitsiyentini rostlash diapazonini ta’minlash imkoniyatiga ega bo‘lishi talab etiladi.

211. Elektr tarmoqlariga ulangan “B” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchlanishini rostlash, ulanish nuqtasidagi ishchi kuchlanishni Tegishli tizim operatori tomonidan belgilanadigan o‘rnatmalardan foydalanib ta’minlanadi. Ushbu qayta tiklanuvchi energiya manbalari uchun ishchi kuchlanish o‘rnatmasi quyidagilar orqali tanlanadi:

o‘rnatma qiymatini kelishish;

kuchlanishning tegishli reja-grafigini tuzish;

o‘rnatma qiymatini operativ (onlayn) berish.

212. O‘rnatma qiymatini operativ (onlayn) berilganda, ishchi kuchlanish o‘rnatmasi uchun tegishli yangi talablar ulanish nuqtasida bir daqiqa davomida o‘rnatilishi kerak.

213. “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari kuchlanishni ushlab turish, reaktiv quvvatni ushlab turish rejimlarida yoki quvvat koeffitsiyentini saqlash rejimida reaktiv quvvatni avtomatik rostlash imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

214. Barcha qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchaytiruvchi yoki kuch transformatori generatsiyalovchi modulning xususiyatlari bilan mutanosib ravishda (rostlash diapazoni va qadami) kuchlanish rostlagichlari bilan jihozlangan bo‘lishi shart. “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchaytiruvchi yoki kuch transformatorlari kuchlanishni yuklama ostida kuchlanish rostlagichi bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.

215. Iste’molchi qurilmalarining tarkibiga kiruvchi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, iste’molchilar uchun Elektr energiyasidan foydalanish qoidalari yoki ihotalangan tarmoqlar uchun Uzatish tizimi operatori tomonidan tasdiqlangan qoidalarga muvofiq kuchlanish bo‘yicha talablarni qondirishi lozim.

216. “A” turdagilaridan tashqari barcha qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchlanishni rostlash imkoniyati ekspluatatsiya sxemalarining texnik holati bilan chegaralanadi.

217. Kuchlanishni ushlab turish rejimida ishlash uchun “C” va “D” turlardagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari 0,01 n.b.dan ortiq bo‘lmagan qadam bilan, 0,95 — 1,05 n.b diapazonda, 0,5 foizdan ortiq bo‘lmagan qadamda, 2 — 7 foiz eng kichik o‘zgarish qiyaligi bilan tarmoq bilan reaktiv quvvat almashish orqali ulanish nuqtasidagi kuchlanishni saqlash imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

Ulanish nuqtasida kuchlanish qiymati uning berilgan qiymatiga teng bo‘lganida, generatsiyalovchi modulning chiqishidagi reaktiv quvvati nolga teng bo‘lishi kerak.

218. O‘rnatma 0,5 foizdan ortiq bo‘lmagan qadam bilan tarmoqning o‘rnatilgan kuchlanishidan 1 n.b. da noldan ±5 foizgacha diapazonda tanlanadigan sezmaslik zonasi bilan yoki usiz ishlashi mumkin.

219. “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, kuchlanishning pog‘onali o‘zgarishlaridan so‘ng, 30 soniya davomida chiqishdagi reaktiv quvvatni o‘zgartirishni 90 foizga yetkazish va 60 soniya davomida maksimal reaktiv quvvatdan 5 foizdan ortiq bo‘lmagan qadam bilan o‘zgarish qiyaligiga muvofiq qiymatlargacha tiklanish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

220. Reaktiv quvvatni ushlab turish rejimida, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari istalgan diapazonda, reaktiv quvvatni, to‘la reaktiv quvvatdan ± 5 MVar yoki ± 5 foiz (qaysi ko‘rsatkichdan foydalanilishiga qarab) qadamlarda, ulanish nuqtasidagi reaktiv quvvatni to‘la reaktiv quvvatdan 5 MVar yoki 5 foiz aniqlik chegaralari bilan (qaysi ko‘rsatkich kichikligiga qarab) nazorat qilgan holda, reaktiv quvvatni berilgan qiymatini chiqarib berishga qodir bo‘lishi kerak.

221. Quvvat koeffitsiyentini rostlash rejimida “C” va “D” turlardagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, ulanish nuqtasida mazkur Qoidalarga 16-ilovada ko‘rsatilgan diapazon chegaralarida, 0,01 dan oshmagan qadam bilan quvvat koeffitsiyentini ushlab turish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

Chiqishdagi aktiv quvvat to‘satdan o‘zgargandan keyin Tizim operatori, talab qilingan quvvat koeffitsiyentiga erishish uchun vaqt oralig‘ini va quvvat koeffitsiyentini yo‘l qo‘yilgan qiymatini ko‘rsatishi kerak. Yo‘l qo‘yilgan quvvat koeffitsiyentining og‘ishi, unga mos keluvchi reaktiv quvvatning yo‘l qo‘yilgan qiymati bilan ifodalanadi.

Yo‘l qo‘yilgan reaktiv quvvat yoki mutlaq qiymat bilan yoki “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalarining maksimal reaktiv quvvatiga nisbatan foizda ifodalanishi kerak.

222. Tizim operatori reaktiv quvvatni rostlash rejimlarining yuqoridagi uchta variantidan va ular bilan bog‘liq o‘rnatmalardan qaysi biri qayta tiklanuvchi energiya manbalarining tegishli generatsiyalovchi moduliga qo‘llanilishi kerakligini hamda tegishli o‘rnatmani masofadan turib berish uchun qanday qo‘shimcha uskuna zarurligini ko‘rsatishi kerak.

223. Ushbu qoidalarning 14, 16 va 17-ilovalarida keltirilgan diagrammalar “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari kuchlanishni/reaktiv quvvatni ushlab turish uchun minimal texnik imkoniyatlarini xarakterlaydi.

Generatsiyalovchi modulning reaktiv quvvati va uni rostlash qobiliyati to‘liq foydalanilishi lozim.

Generatsiyalovchi modulning reaktiv quvvati elektr energetika tizimining kuchlanishini rostlash ehtiyojlarini qondira olmasa, qayta tiklanuvchi energiya manbalarida markazlashtirilgan reaktiv quvvatni kompensatsiya qiluvchi qurilmalar o‘rnatilishi kerak va zarur bo‘lsa reaktiv quvvatni dinamik kompensatsiyasi qiluvchi qurilmalari o‘rnatilishi kerak.

Ushbu qurilmalar o‘rganish natijalari asosida va tegishli Foydalanuvchining tarmoqqa ulanishi uchun texnik shartlarga muvofiq o‘rnatilishi kerak.

224. “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, Qoidalarga 16-ilovada ko‘rsatilganidek, reaktiv quvvatning maksimal quvvatga + 0,4 dan — 0,4 gacha bo‘lgan diapazonini xarakterlovchi reaktiv quvvat kattaligini ta’minlagan holda, maksimal qiymatdan past chiquvchi aktiv quvvat uzatish bilan ishlash imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

Maksimal quvvatdan past chiquvchi aktiv quvvat uzatish bilan ishlashda (P < P_max) “S” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari o‘zlarining P-Q/P_max xarakteristikasining istalgan ishchi nuqtasida reaktiv quvvatni ta’minlashlari shart.

Ushbu qayta tiklanuvchi energiya manbalarining barcha bloklari texnik jihatdan foydalanishda bo‘lsa (ular texnik xizmat ko‘rsatish yoki nosozligi sababli ishdan chiqarilmagan bo‘lsa), aks holda texnik imkoniyatlarni hisobga olgan holda reaktiv quvvat kamroq bo‘lishi mumkin.

225. “C” va “B” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari o‘zlarining P-Q/P_max tavsifi chegaralarida, Tegishli tizim operatoridan olingan va ulanish shartnomasida ko‘rsatilgan vaqtinchalik talablarga muvofiq, istalgan ishchi nuqtada talab etilgan qiymatlargacha o‘tish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

226. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining nosinxron generatsiyalovchi modullari kuchlanishi pasayib ketgan vaqtda elektr tarmog‘i kuchlanishini qo‘shimcha reaktiv tok bilan qo‘llab turishi lozim. Buning uchun elektr tarmog‘i kuchlanish qayta tiklanuvchi energiya manbalari generatsiyalovchi modulining kuchlanishining amaldagi qiymatidan 10 foizdan ko‘proq pasayib ketganida, kuchlanish rostlagichi mazkur Qoidalarga 17-ilovadagi grafikda ko‘rsatilganidek sozlanishi kerak.

Yagona elektr energetika tizimida turli turdagi generatsiyalovchi texnologiyalardan foydalanilishini inobatga olgan holda, Tizim operatori nosinxron qayta tiklanuvchi energiya manbalariga har bir alohida ulanish nuqtasi uchun reaktiv tok oqimini ushlab turish to‘g‘risida ko‘rsatma beradi.

227. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqda tashqi ta’sirlar sodir bo‘lgandan so‘ng 40 millisoniyadan kechikmay (ishga tushirish vaqti) zarur reaktiv quvvatni yetkazib berish imkoniyatiga ega bo‘lishi lozim.

Bu qayta tiklanuvchi energiya manbalari ichidagi elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi uskunalarning klemmalaridagi kuchlanishni o‘lchash imkonini beradi.

Zarurat bo‘lganida qayta tiklanuvchi energiya manbalari nominal tokning 100 foizdan kam bo‘lmagan miqdorda reaktiv quvvat chiqarish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

228. Kuchlanish ruxsat etilgan diapazon chegaralarida tiklanganidan so‘ng berilgan xarakteristikaga muvofiq yana 500 millisoniya davomida kuchlanishni ushlab turishi lozim.

Kuchlanish tiklanganidan so‘ng o‘tish tiklanish jarayonlari 300 millisoniyadan so‘ng yakunlanishi kerak.

Qayta tiklanuvchi energiya manbalari generatsiyalovchi modullari ulanish nuqtasidan nisbatan uzoqda joylashib, bu kuchlanishni ushlab turishda samarasiz bo‘lsa, Tizim operatori ulanish nuqtasidagi kuchlanish pasayishini o‘lchashni hamda ulanish nuqtasidagi kuchlanishni o‘lchangan ko‘rsatkichga bog‘lik holatda qo‘llab turilishini so‘raydi.

229. Shamol generatsiyalovchi moduli Tizim operatoriga operativ rejimda quyidagi qo‘shimcha ma’lumotni taqdim etishi kerak:

amalda ishlayotgan shamol generatorlarining soni;

ishlamayotgan shamol generatorlarining soni va sababini (shamolning kuchli (kuchsiz) tezligi, buzilishi, ta’mirlash).

230. Shamol generatsiyalovchi moduli, Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorining texnik boshqaruv tizimlariga quyidagi meteorologik ma’lumotlarni operativ rejimida uzatish imkoniyatiga ega holda jihozlangan bo‘lishi lozim:

o‘rnatilgan balandlikdagi shamolning tezligi va yo‘nalishi;

havo harorati va atmosfera bosimi, 735 — 1060 mbar diapazonda.

231. Uzatish tizimiga ulangan uzlukli yuklamani ekspluatatsiya qiluvchi yoki yuklamani rostlashda ishtirok etuvchi Iste’molchilar va (yoki) Taqsimlash tizim operatorlari qurilmalardagi haqiqiy yuklama to‘g‘risidagi ma’lumotlarni Tizim operatoriga taqdim etish bo‘yicha texnik imkoniyatga ega bo‘lishlari kerak.

232. Uzlukli yuklamani ekspluatatsiya qiluvchi yoki yuklamani rostlashda ishtirok etuvchi Iste’molchilar va (yoki) Taqsimlash tizimi operatorlari Uzatish tizimi operatorining SCADA tizimidan operativ rejimda quyidagi ma’lumotlarni olish imkoniyatiga ega bo‘lishlari kerak:

yuklamani o‘chirish uchun buyruq holati (yoqish/o‘chirish buyrug‘i);

o‘chirishning talab etilgan hajmi (rostlash sxemasida boshqaruvchi signal);

Iste’molchi obyektiga ulangan taqsimlash qurilmasining ulanish holati;

Iste’molchi obyektiga ulangan uzatish qurilmalarida kuchlanish, chastota, aktiv va reaktiv quvvat oqimlarining joriy qiymatlari.

233. Uzatish tizimiga va (yoki) Taqsimlash tizimi operatorlari tarmoqlariga ulangan Iste’molchilar Tizim operatorining masofaviy harakati yoki talabiga muvofiq tarmoqdan uzilish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

Uzatish tizimi operatori tarmoqqa ulanish shartnomasida avtomatik o‘chirish uskunalari uchun talablarni belgilashi mumkin.

234. Uzatish tizimiga va (yoki) Taqsimlash tizimi operatorlari tarmoqlariga ulangan Iste’molchilar past chastotali rejimlarda yuklamani tushirish (pasaytirish) orqali elektr energetika tizimini himoya qilish maqsadida o‘z iste’molning bir qismini avtomatik tarzda “past chastotali” uzib qo‘yish imkoniyatini ta’minlab berishi lozim.

Tizim operatori past chastota va chastotaning o‘zgarish tezligi kombinatsiyasiga asoslangan o‘chirish impulsini belgilashi mumkin.

235. Uzatish va (yoki) taqsimlash tizimiga ulangan Iste’molchilar Tizim operatori bilan o‘zlarining obyektlari uchun himoya sxemalari va sozlamalarini kelishib olishlari kerak.

Himoyaga qo‘yiladigan minimal talablar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

tashqi va ichki qisqa tutashuv toklaridan himoya qilish;

uzatish tizimiga ulanish nuqtasida o‘ta kuchlanish va kuchlanishning tushishidan himoya qilish;

o‘ta yuklanish va chastota tushishdan himoya qilish;

kommutatsiya uskunalaridagi nosozliklardan himoya qilish;

zaxira himoyasi.

236. Iste’molchilar uzatish tizimiga ulanish nuqtasida induktiv xarakterda 0,95 hamda sig‘im xarakterda 0,95 chegaralarida quvvat koeffitsiyenti ushlab turilishini ta’minlashi lozim.

237. Ushbu bobda keltirilgan talablar yagona elektr energetika tizimiga ulangan, o‘rnatilgan quvvati 500 kW va undan yuqori bo‘lgan elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun qo‘llaniladi.

238. Qoidalarning III bo‘lim 4-bobida keltirilgan umumiy talablar elektr energiyasini saqlash tizimi uchun ham qo‘llaniladi.

239. Sinxron generator tarmoqlari orqali yagona elektr energetika tizimiga ulangan elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun sinxron generatsiyalovchi modullarga qo‘yiladigan talablar tatbiq etiladi.

240. Nosinxron generatsiyalovchi modul (qayta tiklanuvchi energiya manbalari) yoki elektrotexnika qurilmalari (invertorlar) orqali yagona elektr energetika tizimiga ulangan elektr energiyasini saqlash tizimlariga qayta tiklanuvchi energiya manbalariga qo‘yiladigan talablar tatbiq etiladi.

Har bir elektr energiyasini saqlash tizimi iste’mol rejimi (quvvat iste’mol qilish)da ishlayotgan vaqtida va past chastotali iste’moldan avtomatik tarzda o‘chirish sxemasining ishga tushishidan avval injeksiya (quvvat ishlab chiqarish) rejimiga avtomatik o‘tish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Tizim operatori ushbu imkoniyatning tavsiflaridan kelib chiqib, elektr energiyasini saqlash tizimining avtomatik tarzda iste’mol rejimidan ishlab chiqarish rejimiga o‘tishi uchun zarur bo‘lgan vaqtni belgilaydi.

241. Elektr energiyasini saqlash tizimi uchun optimal ish maydoni mazkur Qoidalarga 18-ilovaga muvofiq bo‘lishi shart.

242. Elektr energiyasini saqlash tizimi mazkur Qoidalarga 19-ilovaga muvofiq ulanish nuqtasida uzilishsiz kuchlanish pasayishiga bardosh berishi kerak.

243. Chastota o‘ta ortishida sodir bo‘lganda, iste’mol rejimida ishlayotgan (aktiv quvvatni yutuvchi) elektr energiyasini saqlash tizimlari mazkur Qoidalarga 20-ilovaga muvofiq chastotaning ortishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejim (LFSM-O) xarakteristikasiga asosan iste’mol quvvatini oshirishi kerak.

Har bir elektr energiyasini saqlash tizimi qo‘shimcha ravishda Tizim operatori ko‘rsatmasiga asosan qabul qilinayotgan (iste’mol) aktiv quvvatni tez to‘xtatish imkonini beruvchi kirish portiga ega bo‘lishi kerak.

244. Chastota pasayganida elektr energiyasini saqlash tizimining reaksiyasi mazkur Qoidalarga 21-ilovaga muvofiq holda chastotaning pasayishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejimi (LFSM-U) xarakteristikasiga mos kelishi kerak.

Tizim operatori elektr energiyasini saqlash tizimining ayrim texnologiyalari uchun iste’mol rejimidan ishlab chiqarish rejimiga yoki aksincha o‘tish uchun zarur bo‘lgan vaqtni, iste’mol va ishlab chiqarish rejimidagi quvvatni pasaytirish imkoniyatini hisobga oladi.

245. Aktiv quvvatni maksimal darajada ishlab chiqarish va iste’mol qilishda elektr energiyasini saqlash tizimi mazkur Qoidalarga 22-ilovaga muvofiq to‘liq ish diapazonida ulanish nuqtasida reaktiv quvvat ishlab chiqarish va uni iste’mol qilish imkoniyatiga ega bo‘lishi shart.

246. Elektr energiyasini saqlash tizimlari maksimal aktiv quvvat ishlab chiqarishda mazkur Qoidalarga 23-ilovaga muvofiq to‘liq ish diapazonida ulanish nuqtasida reaktiv quvvat ishlab chiqarish va iste’mol qilish imkoniyatiga ega bo‘lishi shart.

247. Elektr energiyasini saqlash tizimlari ulanish nuqtasida mazkur Qoidalarda belgilangan darajadagi reaktiv quvvat bilan ta’minlash va qabul qilish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Reaktiv quvvatni rostlash quyidagicha amalga oshiriladi:

belgilangan o‘rnatmani o‘zgartirish bo‘yicha ko‘rsatma olinganidan so‘ng 2 soniya qo‘llaniladi;

belgilangan o‘rnatmani yangi qiymatga o‘zgartirish bo‘yicha ko‘rsatmalar olgandan so‘ng 2 soniya ichida boshlanadi;

yangi o‘rnatmani o‘rnatish 30 soniya ichida yakunlanadi.

248. Reaktiv quvvat boshqaruvi quyidagilar yordamida sozlanadi:

maksimal xatolik nominal reaktiv quvvatning 5 foizdan oshmasligi kerak, bunda aniqlik 1 daqiqa davomida o‘lchanadi;

aniqlik nominal reaktiv quvvatning 5 foizga teng yoki undan yuqori bo‘ladi.

249. Elektr energiyasini saqlash tizimlari ulanish nuqtasida aktiv va reaktiv quvvatni quvvat koeffitsiyenti bo‘yicha ta’minlashi va qabul qilish (quvvat koeffitsiyentini boshqarish) imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Quvvat koeffitsiyentini rostlash quyidagilarga javob berishi kerak:

belgilangan qiymatni o‘zgartirish bo‘yicha ko‘rsatmalar olinganidan so‘ng 2 soniya ichida o‘zgartirish buyrug‘ini bajarish;

yangi o‘rnatmaga sozlashda belgilangan qiymatni o‘zgartirish bo‘yicha ko‘rsatmalar olgandan so‘ng 2 soniya ichida sozlashni boshlash;

yangi o‘rnatmaga sozlash bo‘yicha belgilangan qiymatni o‘zgartirish yuzasidan buyruq olgandan so‘ng 30 soniya ichida yakunlash.

250. Quvvat koeffitsiyentini boshqarish quyidagilar bilan rostlanadi:

maksimal xatolik elektr energiyasini saqlash tizimlarining nominal reaktiv quvvat qiymatining ± 2 foizni tashkil qilishi kerak, bunda aniqlik 1 daqiqa davomida o‘lchanadi;

aniqlik 0,01 teng yoki undan yuqori bo‘lishi kerak.

251. Elektr energiyasini saqlash tizimlari reaktiv quvvat ta’minlash va qabul qilish imkoniyatiga ega bo‘lishi va shu bilan ulanish nuqtasida barqaror va doimiy kuchlanishni saqlab turishi kerak.

Kuchlanishni rostlash belgilangan qiymatning 90 foizni 1 soniya ichida va qolgan 10 foizni belgilangan qiymatni o‘zgartirish bo‘yicha ko‘rsatma olgandan keyin 5 soniya ichida bajarishga qodir bo‘lishi kerak.

Kuchlanishni rostlash quyidagilar yordamida sozlanadi:

maksimal xatolik nominal reaktiv quvvatning ±5 foizini tashkil etishi kerak, bunda aniqlik 1 daqiqa davomida o‘lchanadi.

0,5 foiz yoki undan yuqori pasayish uchun ruxsat etiladi. Bunda pasayishni 2 — 7 foiz oralig‘ida sozlash imkoniyati bo‘lishi kerak.

sezmaslik zonasi uchun qadam o‘lchami, 220/400 kV kuchlanish uchun 0,25 foiz va 132/150 kV kuchlanish uchun 0,5 foizdan oshmasligi kerak bo‘lgan U_ref ning ±5 foiz oralig‘ida o‘rnatilishi va belgilangan kuchlanishni rostlash nuqtasiga nisbatan nosimmetrik bo‘lishi kerak.

normal ish kuchlanish diapazonida Tegishli tizimi operatori tomonidan belgilangan sozlama.

252. Elektr energiyasini saqlash tizimlari aktiv quvvatini Tegishli tizim operatori tomonidan ekspluatatsiyaga kiritishda oldindan belgilangan qiymatlarga rostlashga imkon beruvchi boshqarish va himoya tizimlari bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.

253. Himoya tizimi Tegishli tizim operatoridan olingan ko‘rsatmaga javoban ishlab chiqarish va iste’mol rejimlarida elektr energiyasini saqlash tizimlarining aktiv quvvatini bir yoki bir nechta oldindan belgilangan nuqtalarga rostlashi kerak.

Elektr energiyasini saqlash tizimlari ishlab chiqarish va iste’mol rejimida kamida beshta sozlanishli boshqaruv darajasiga ega bo‘lishi kerak, ular quyidagi darajalarga o‘rnatiladi, Tegishli tizim operatori tomonidan boshqasi nazarda tutilmagan bo‘lsa:

nominal quvvatning 70 foiz;

nominal quvvatning 50 foiz;

nominal quvvatning 40 foiz;

nominal quvvatning 10 foiz;

uzilmagan holda, nominal quvvatning 0 foiz.

254. Mazkur Qoidalarning 253-bandga muvofiq boshqarish imkoniyati 1 soniya ichida boshlanishi va 10 soniya ichida to‘liq amalga oshirilishi kerak.

255. Tugallangan yoki uzluksiz sozlashning aniqligi 1 daqiqa davomida o‘lchangan belgilangan qiymatdan 1 foizdan ko‘p chetga chiqmasligi kerak.

256. Elektr energiyasini saqlash tizimlari yoki ushbu tizimlar boshqa obyektning bir qismi bo‘lgandagi himoyaga qo‘yiladigan talablar va tegishli sozlamalar tarmoqqa ulanish nuqtasida butun obyekt uchun belgilanadi.

Uzatish tizimi operatori va (yoki) Taqsimlash tizimi operatori Elektr energiyasini saqlash tizimlari operatori bilan kelishilgan holda turli xil himoya sozlamalariga ruxsat berishi mumkin.

257. Elektr energiyasini saqlash tizimlarida himoya va boshqarish funksiyalariga quyidagi tartibda ustunlik berilishi kerak:

tarmoq va elektr energiyasini saqlash tizimlarini himoya qilish;

tegishli hollarda sintetik inersiya;

chastotali boshqarish (aktiv quvvatni rostlash);

quvvatni cheklash;

quvvat gradiyentining cheklanishi.

258. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining qurilmalari quvvat tebranishini dempfirlashni amalga oshirishga imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Quvvat tebranishini dempfirlash quyidagi talablarga javob berishi kerak:

a) elektr energiyasini saqlash tizimlari tomonidan generatsiyalanuvchi aktiv quvvatning tebranishi 0,1 Nz dan 50Nz gacha bo‘lgan chastotalarda joriy elektr energiyasi ishlab chiqarishning ± 0,5 foizdan yoki iste’molning ± 0,25 foizdan oshmasligi lozim;

b) mazkur bandning “a” kichik bandida ko‘rsatilgan chegaradan oshib ketadigan quvvat tebranishlari chegaradan oshib ketgandan keyin 180 soniya ichida chegara qiymatlarigacha dempfirlanishi kerak;

v) quvvat tebranishlarini dempfirlash xususiyati kuchlanish va chastotalar uchun normal ishchi diapazondagi hamda vaqt bilan cheklangan ishchi kuchlanish diapazonidagi barcha kuchlanishlarga taalluqlidir;

g) talablar ulanish nuqtasida va elektr energiyasini saqlash tizimlaridan tashqarida sodir bo‘lgan ayrim hodisalardan keyin normal, barqaror sharoitlar uchun qo‘llaniladi va tekshiriladi.

Elektr energetika tizimida takroriy hodisalar sodir bo‘lganda, elektr energetika tizimidagi oxirgi hodisadan keyin 180 soniya ichida quvvat tebranishlarini chegara qiymatlarigacha dempfirlanishi kerak.

259. Quvvati 1 MW dan yuqori bo‘lgan barcha elektr energiyasini saqlash tizimlari qurilmalari birlamchi rostlash, ikkilamchi rostlash, tez uchinchi darajali rostlash va noldan ishga tushirish xizmatlarini taqdim etishi shart.

260. Qo‘shimcha xizmatlarni taqdim etishda ishtirok etadigan barcha elektr energiyasini saqlash tizimlari qurilmalari mantiqiy interfeys (kirish porti) bilan jihozlangan bo‘lishi kerak, shunda u kirish porti orqali olingan ko‘rsatmalarga javob bera oladi.

Tegishli tizim operatori ushbu funksiyani masofadan boshqarish uchun uskuna/qurilmalarga talablarni belgilashga haqli.

261. Elektr energiyasini saqlash tizimlari qurilmalari Uzatish tizimi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori va Tizim operatorining boshqaruv markaziga quyidagi ma’lumotlarni taqdim etishi kerak:

tarmoqqa ulanishning avtomatik o‘chirgichi — holati;

elektr energiyasini saqlash tizimlari avtomatik o‘chirgichi — holati;

aktiv quvvatni o‘lchash va boshqarish — holati (yoqilgan/o‘chirilgan) va boshqaruv signallari;

reaktiv quvvatni o‘lchash va boshqarish — holati (yoqilgan /o‘chirilgan) va boshqaruv signallari;

quvvat koeffitsiyentini o‘lchash va boshqarish — holati (yoqilgan /o‘chirilgan) va boshqaruv signallari;

ishlab chiqarish va iste’mol rejimida rejalashtirilgan aktiv quvvat;

ulanish nuqtasida o‘lchangan kuchlanish;

kuchlanishni boshqarish (yoqilgan/o‘chirilgan), boshqarishni pasayishi;

himoya tizimlari ma’lumotlari;

to‘xtatish/ushlab turish signali.

262. Uzatish tizimida operativ rejalashtirish — Tizim operatori tomonidan barcha operatorlar va Foydalanuvchilar bilan o‘zaro hamkorlikda amalga oshiriladigan, bir kundan bir yilgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga olgan, real vaqt rejimidagi operativ tadbirlarga tayyorgarlik jarayonidir. Ushbu jarayonning vaqt oralig‘i yil, mavsum, oy, hafta va kundan iborat.

263. Operativ rejalashtirish turli vaqt oralig‘ida yagona elektr energetika tizimining operativ xavfsizligi, xodimlar va jihozlarning xavfsizligiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan barcha holatlarni oldindan baholash orqali real vaqt rejimida uzatish tizimining xavfsiz, barqaror va samarali ishlashini ta’minlash.

264. Operativ rejalashtirishning asosiy maqsadlari quyidagilar:

yakuniy iste’molchilar elektr ta’minotining yuqori ishonchliligini ta’minlash;

mavjud resurslarni optimallashtirish hamda yagona elektr energetika tizimi va Foydalanuvchilarga tegishli obyektlarni samarali ishlashini tashkil etish.

265. Operativ rejalashtirish quyidagi tadbirlarni o‘z ichiga oladi:

o‘chirishlar (tanaffuslar)ni rejalashtirish;

xavfsizlikni baholash (iste’mol va ishlab chiqarish prognozi, quvvat zaxirasini baholash va uzatish tizimining muvofiqligini baholash);

rejalashtirish (kundalik ish rejalari, grafiklar ishlab chiqish).

266. Uzatish tizimidagi o‘chirishlarni boshqarishni rejalashtirish, Tizim operatori tomonidan uzatish tizimining barcha obyektlarida rejali o‘chirishlarni muvofiqlashtirish, rejalashtirilmagan o‘chirishlarni amalga oshirish va majburiy o‘chirishlar bilan bog‘liq vaziyatlarni hal etishni o‘z ichiga oladi.

267. O‘chirish va ta’mirlash ishlarini tashkil etish uskunalarni ishlab chiqaruvchilarining tavsiyalari, shuningdek alohida turdagi uskunalar uchun ichki qoidalarga muvofiq amalga oshirilib, quyidagilarni o‘z ichiga olishi kerak:

o‘chirish va texnik xizmat ko‘rsatish hujjatlarini ishlab chiqish;

o‘chirish tadbirlarini rejalashtirish va unga tayyorlash;