109-сон 15.06.2022. SHNQ 2.05.03-22 “Koʻpriklar va quvurlar” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish vazirining buyrugʻi, 15.06.2022 yildagi 109-son

Kuchga kirish sanasi

22.07.2022

Рус

Ўзб

O’zb

O‘zb|Рус

Hujjat 08.02.2024 sanasi holatiga

Joriy versiya

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish vazirining

buyrugʻi

SHNQ 2.05.03-22 “Koʻpriklar va quvurlar” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2022-yil 22-iyulda hisobga olindi, hisob raqami 98]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksiga muvofiq buyuraman:

1. SHNQ 2.05.03-22 “Koʻpriklar va quvurlar” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisining 2012-yil 23-maydagi 53-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan SHNQ 2.05.03-12 “Koʻpriklar va quvurlar” shaharsozlik normalari va qoidalari oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Ushbu buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kommunal xizmat koʻrsatish vazirligi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi va Transport vazirligi bilan kelishilgan.

4. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir B. ZAKIROV

Toshkent sh.,

2022-yil 15-iyun,

109-son

Kelishildi:

Uy-joy kommunal xizmat koʻrsatish vaziri Sh. XIDOYATOV

2022-yil 24-may

Transport vaziri I. MAXKAMOV

2022-yil 24-may

Favqulodda vaziyatlar vazirining oʻrinbosari A. KULDASHEV

2022-yil 25-may

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish vazirining 2022-yil 15-iyundagi 109-son buyrugʻiga
ILOVA

SHNQ 2.05.03-22 “Koʻpriklar va quvurlar” shaharsozlik normalari va qoidalari

Ushbu shaharsozlik normalari va qoidalari (keyingi oʻrinlarda — SHNQ) umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllari, shaharlar va boshqa aholi punktlarining koʻchalari va xoʻjalik avtomobil yoʻllarida joylashgan sunʼiy inshootlarning (koʻpriklar, yoʻl oʻtkazgichlar, quvurlar va yer osti yoʻllari) asosiy konstruksiyalarini loyihalashda qoʻllaniladi.

1-bob. Normativ hujjatlarga havolalar

1. Ushbu SHNQ da quyidagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar keltirilgan:

GOST 17.5.1.03-86 Atrof muhit va yerni himoya qilish. Yerni biologik rekultivatsiya qilish uchun tasnif;

GOST 9.401-2018* Korroziyadan saqlanishning yagona sistemasi. Lakboʻyoq qatlami. Iqlim faktorlari taʼsiridagi turgʻunlikni umumiy texnik talablari va sinashni tezlashtirish usullari;

GOST 1050-2013 Yuqori sifatli uglerodli konstruktiv poʻlatdan maxsus sirt qoplamasi bilan kalibrlangan sortli prokat. Umumiy texnik shartlar;

GOST 380-2005 Odatiy sifatli uglerod poʻlat. Markalari;

GOST 535-2005 Saralangan va odatiy sifatli uglerod poʻlatli prokat. Umumiy texnik shartlar;

GOST 4543-2016 Konstruksiyaviy qotishma poʻlatdan yasalgan prokat mahsulotlari. Texnik shartlar;

GOST 4784-2019 Alyuminiy va deformatsiyalanadigan aluminiy qotishmalar. Markalar;

GOST 5632-2014 Yuqori qotishma poʻlat va qotishmalar korroziyaga chidamli, issiqlikka chidamli va issiqlikka mustahkam. Darajalar va qotishmalar;

GOST 9128-2009 Asfaltbeton yoʻl aerodrom aralashmalari va asfaltbeton. Texnik shartlar;

GOST 9238-2013 1520 (1524) mm kalibrli temir yoʻllarning binolar va harakat tarkibining yondashuv oʻlchamlari;

GOST 9463-2016 Yogʻochli dumaloq ignabargli turlari. Texnik shartlar;

GOST 9454-78* Metalllar. Past, xona va yuqori haroratlarda zarba egilishi uchun sinov usuli;

GOST 9467-75* Qoplamali elektrodlar. Issiqbardosh va konstruksiyali poʻlatdan ishlangan yoyli qoʻlda payvandlanuvchi metall elektrod;

GOST 10060-2012 Betonlar. Sovuqqa bardoshliligini aniqlash usuli. Umumiy talablar;

GOST 10060-2012 Betonlar. Sovuqqa bardoshliligini asosiy aniqlash usuli;

GOST 10060-2012 Beton. Takroriy muzlash va eritish paytida sovuqqa chidamliligini aniqlashning tezlashtirilgan usullari;

GOST 10060-2012 Beton. Sovuqqa chidamliligini aniqlash Tezlashtirilgan dilatometrik usuli;

GOST 3090-73* Poʻlat kanatlar. Oʻzagi TK tipdagi va bir qavatli sim konstruksiyali koʻtaruvchi yopiq kanat;

GOST 4028-63* Qurilish mixlari. Konstruksiya va oʻlchamlari;

GOST 5639-82 Poʻlat va mis nikel qorishmalar (splav). Yoriq kattaligini aniqlash va namoyish qilish uslublari;

GOST 5640-68 Poʻlat. Lenta va listlarni metallgrafikli baholash uslubi;

GOST 5781-82* Temir beton konstruksiyalarni armaturalash uchun simli poʻlat. Texnik shartlar;

GOST 5915-70* V aniqlikdagi sinfli olti burchaklik gaykalar. Konstruksiya va oʻlchamlari;

GOST 6713-91 Koʻprik qurilishi uchun kam aralashmali konstruktiv prokat. Texnik shartlar;

GOST 27772-2015 Qurilish poʻlat konstruksiyalari uchun prokat;

O`zDSt-3025-2015 Prokat mustahkamlovchi silliq va davriy profil. Texnik shartlar;

GOST 6996-66* Payvandlash choklari. Mexanik tarkibini aniqlash ysullari;

GOST 8713-79 Flyus ostida payvandlash. Payvandlangan ulanishlar;

GOST 11533-75 Avtomatik va yarim avtomatik yoysimon payvandlash;

GOST 5264-80 Qoʻlda yoysimon payvandlash. Payvandlangan ulanishlar;

GOST 11534-75 Qoʻlda yoysimon payvandlash. Ulanishlarni oʻtkir va oʻtkir burchaklarda payvandlash;

GOST 14771-76 Himoya gazida yoysimon payvandlash. Payvandlangan ulanishlar;

GOST 23518-79 Himoya gazida yoysimon payvandlash. Ulanishlarni oʻtkir va oʻtkir burchaklarda payvandlash;

GOST 9463-2016 Dumaloq yumshoq yogʻoch;

GOST 9462-2016 Yogʻochli dumaloq ignabargli turlari. Texnik shartlar;

GOST 2695-83* Qattiq yogʻoch. Texnik shartlar;

GOST 7348-81* Oldindan zoʻriqtirilgan temir beton konstruksiyalar uchun uglerodli poʻlat sim. Texnik shartlar;

GOST 7675-73* Poʻlat kanatlar. Oʻzagi TK tipdagi va bir qavati zeto koʻrinishdagi sim konstruksiyali va yana bir qavatli ponasimon koʻtaruvchi yopiq kanat;

GOST 7676-73* Poʻlat kanatlar. Oʻzagi TK tipdagi va bir qavati zeto koʻrinishdagi sim konstruksiyali va yana ikki qavatli ponasimon koʻtaruvchi yopiq kanat;

GOST 3064-80 TK tipidagi bir yotqizilgan arqon, konstruksiya 1x37(1+6+12+18);

GOST 7798-70* Kallagi V aniqlikdagi olti burchaklik boltlar. Konstruksiyasi va oʻlchamlari;

GOST 8283-93* Teng tokchalik chuqur egilgan poʻlat profil. Sortament;

GOST 8239-56* Prokatlangan poʻlat. Ikki tavrli toʻsin. Sortament;

GOST 8283-93*Teng tokchalik chuqur egilgan poʻlat profil. Sortament;

GOST 8239-56* Prokatlangan poʻlat. Ikki tavrli toʻsin. Sortament;

GOST 8479-70* Legirlangan poʻlatli va uglerodlangan konstruksiyali pokovalar. Umumiy texnik talablar;

GOST 8283-93* Teng tokchalik chuqur egilgan poʻlat profil. Sortament;

GOST 8239-56* Prokatlangan poʻlat. Ikki tavrli toʻsin. Sortament;

GOST 8479-70* Legirlangan poʻlatli va uglerodlangan konstruksiyali pokovalar. Umumiy texnik talablar;

GOST 8486-86 Ignabarg turli yogʻoch material. Texnik shartlar;

GOST 8509-93 Teng tokchali, issiq katankali poʻlat ugoloklar. Sortament;

GOST 8510-86 Teng tokchali, issiq katankali poʻlat ugoloklar. Sortament;

GOST 8639-82 Toʻrtburchak metall quvurlar. Sortamentlari;

GOST 10180-2012 Betonlar. Nazorat namunalarining mustahkamligini aniqlash usullari;

GOST 10605-94 V aniqlikdagi rezba diametri 45 mm dan katta boʻlgan oltiburchakli gayka. Texnik shartlar;

GOST 10704-91 Elektrpayvandlik, toʻgʻrichokli metall quvurlar. Sortamenti;

GOST 34028-2016 Poʻlatni mustahkamlovchi. Temir-beton konstruksiyalar uchun termomekanik qotib qolgan. Texnik shartlar;

GOST 10885-85* Issiq bosilgan ikki qatlamli poʻlat plitalar korroziyaga chidamli. Texnik shartlar;

GOST 10922-2012 Temirbeton konstruksiyalarning payvandlangan mustahkamlovchi va koʻmilgan mahsulotlari, payvandlangan armatura va koʻmilgan mahsulotlari. Umumiy texnik shartlar;

GOST 10704-91 Elektrpayvandlik, toʻgʻrichokli metall quvurlar. Sortamenti;

GOST 34028-2016 Poʻlatni mustahkamlovchi. Temir beton konstruksiyalar uchun termomekanik qotib qolgan. Texnik shartlar;

GOST 10885-85* Issiq bosilgan ikki qatlamli poʻlat plitalar korroziyaga chidamli. Texnik shartlar;

GOST 10922-2012 Temirbeton konstruksiyalarning payvandlangan mustahkamlovchi va koʻmilgan mahsulotlari, payvandlangan armatura va koʻmilgan mahsulotlari. Umumiy texnik shartlar;

Oʻz DSt 865-98 Temirbeton konstruksiyalarning payvandlangan armatura va detallari. Umumiy texnik shartlar;

Oʻz DSt 866-98 Temirbeton konstruksiyalarning detallari uchun payvandlangan toʻrlar. Umumiy texnik shartlar;

GOST 12730.5-2018* Betonlar. Suvga chidamliligini aniqlash usullari;

GOST 13726-97 Alyumin va alyumin splavli lentalar. Texnik shartlar;

GOST 13840-68* 1x7 poʻlat armatura kanatlari. Texnik shartlar;

GOST 14098-2014 Yigʻma temir beton konstruksiyalarda qoʻshimcha detal elementlari va armaturalarni payvandlab biriktirish. Turlari, konstruksiyasi va oʻlchamlari;

GOST 14637-89 (ISO 4995-78) Odatiy sifatli uglerod poʻlatli qalin listli prokat. Texnik shartlar;

GOST 16483.10-73* Yogʻoch. Boʻylama tolani siqilishga mustahkamlik chegarasini aniqlash uslubi;

GOST 2770-74 Yogʻochni shimdirish uchun toshkoʻmir yogʻi;

GOST 18899-73 Poʻlat kanatlar. Yopiq yuk koʻtaruvchi kanatlar. Texnik talablar;

GOST 19281-2014 (ISO 4950-2-81) (ISO 4950-3-81) (ISO 4951:1979) (ISO 4995-78) (ISO 4996:1978) (ISO 5952-83) Yuqori mustahkamlangan poʻlatdan prokat. Umumiy texnik talablar;

GOST 22356-77 Yuqori quvvatli boltlar va gaykalar va shaybalar;

GOST 57837-2017 Parallel gardish qirralari boʻlgan issiq bosilgan poʻlat ikkitavrlar;

GOST 19292-73 Yigʻma temir beton konstruksiyalarda qoʻshimcha detal elementlarini payvandlab biriktirish;

GOST 20522-2012 Tuproqlar. Sinov natijalarini statistik qayta ishlash usullari;

GOST 21437-95 Ruxlangan, antifriksionlangan mis nikel qorishma (splav). Markalari. Texnik talablar va sinash uslublari;

GOST 21631-76* Alyumin va mis nikel aralashmali listlar. Texnik shartlar;

GOST 21778-81 Qurilishda geometrik oʻlchamlarni aniqligini taʼminlash sistemasi. Texnik shartlar;

GOST 22727-88 List prokatlari. Ultratovush bilan tekshirish usullari;

GOST 23279-2012 Temir beton konstruksiyalari va buyumlar uchun payvandli armatura toʻri. Umumiy texnik shartlar;

GOST 23961-80 Metropolitenlar. Jihozlar va harakatlanuvchi tarkibning yaqinlashish gabaritlari;

GOST 24379.0-2012 Poydevor boltlari. Umumiy texnik shartlar;

GOST 24379.1-2012 Poydevor boltlari. Konstruksiya va oʻlchamlar;

GOST 25100-2011 Gruntlar. Klassifikatsiyasi;

GOST 26607-85 Qurilishda geometrik oʻlchamlarni taʼminlash sistemasi. Funksional ruxsat;

GOST 26633-2012 Ogʻir va maydazarrali betonlar. Texnik shartlar;

GOST 26804-2015 Baryer turidagi yoʻl metall toʻsiqlar. Texnik shartlar;

GOST 27751-2014* Qurilish konstruksiyasi va asosini ishonchliligi. Hisoblashning asosiy usullari;

GOST 29273-92 (ISO 581-80) Payvandlanish. Aniqlanish;

GOST 30244-94 Qurilish materiallari. Yoqilgʻini sinash uslublari;

GOST 30247.0-94 Qurilish konstruksiyalari. Yongʻinbardoshlikka sinash uslublari. Umumiy talablar;

GOST 30247.1-94 Qurilish konstruksiyalari. Olovbardoshlikka sinash uslublari. Koʻtaruvchi va ajratuvchi konstruksiyalar;

GOST 31015-2002 Asfaltbeton qorishmalar va chaqiqtosh-mastikali asfaltbeton. Texnik shartlar;

GOST 19804-9 Temirbeton svaylar. Texnik shartlar;

GOST 20054-2016 Bosimsiz beton quvurlar. Texnik shartlar;

GOST 24547-2016 Avtomobil va temir yoʻllarning koʻtarmalari uchun temir beton suv oʻtkazgichlarining ulanishlari. Umumiy texnik shartlar;

MSHN 35-2004 Yoʻl koʻpriklarida keramzibetondan foydalanish boʻyicha koʻrsatmalar;

MKN 28-2008 Yogʻingarchilikdan paydo boʻlgan suvlarni maksimal sarfini hisoblash uchun qoʻllanma;

IKN 133-18 Temirbeton plita bilan birlashtirilgan poʻlat toʻsin koʻpriklarni loyihalash boʻyicha koʻrsatmalar;

P-01-03 Erigan, yogʻingarchilik va aralash suvlarni maksimal sarfini hisoblash qoʻllanmasi;

KMK 2.01.11-97 Xatarli geologik jarayonlardan territoriya, bino va inshootlarni muhandisli himoyalash. Loyihalashning asosiy koʻrsatmasi;

KMK 2.02.01-98 Bino va inshootlar asoslari;

KMK 3.07.01-96 Gidrotexnik inshootlar;

KMK 3.03.02-98 Koʻtaruvchi va toʻsiqli konstruksiyalar;

KMK 2.02.02-98 Gidrotexnik inshootlar asoslari;

KMK 2.03.11-97 Qurilish konstruksiyalarini korroziyadan saqlash;

KMK 2.02.03-13 Qoziqli poydevorlar;

SHNK 2.05.02-07 Avtomobil yoʻllari;

SNiP 2.05.07-91 Ishlab chiqarish transporti;

SNiP 2.05.09-90 Tramvay va traleybus liniyalari;

SHNK 2.05.11-19 Ichki xoʻjalik avtomobil yoʻllari;

KMK 2.01.14-98 Hisobiy va gidrogeologik tasniflashni aniqlash;

KMK 2.06.04-07 Gidrotexnik inshootlarda yuklar va taʼsirlar;

SNiP 2.06.15-85 Territoriyani suv toshqini va yongindan muhandislik himoyalash;

SHNK 2.07.01-03 Shaharsozlik. Shahar va qishloq joylarini qurish va planirovka qilish;

KMK 3.01.02-00 Qurilishda texnik xavfsizlik;

KMK 3.04.02-97 Qurilish konstruksiyalari va inshootlarini korroziyadan himoyalash;

SHNK 3.06.07-08 Koʻpriklar va quvurlar. Tekshirish va sinash qoidalari;

SHNK 2.01.20-15 Seysmik hududlarda transport inshootlarini qurish;

KMK 4.02.09-96 Metall konstruksiyalar;

KMK 4.02.10-96 Yogʻoch konstruksiyalar;

SHNK 2.01.02-04 Bino va inshootlarning yongʻin xavfsizligi;

KMK 2.03.05-97 Poʻlat konstruksiyalar;

SNiP 23-01-99* MSN 2.04-01-98 Qurilish klimatalogiyasi;

KMK 2.05.01-96 Gʻildirak izi 1520 mm boʻlgan temir yoʻllari;

KMK 2.03.01-97 Beton va temir beton konstruksiyalar;

SHNK 1.02.09-09 Qurilish uchun muhandis — geologik qidiruv ishlari;

KMK 2.01.07-97 Yuklar va taʼsirlar;

KMK 2.01.14-98 Asosiy hisoblash gidrologik tasniflarni aniqlash;

KMK 2.03.06-97 Alyumin konstruksiyalar;

KMK 2.03.07-98 Tosh va armaturali konstruksiyalar;

KMK 2.05.04-97 Metropolitenlar;

KMK 2.05.05-96 Temirbeton va avtomobil yoʻllari tunnelari;

KMK 2.01.09-97 Choʻkadigan tuproqlarda va buzilgan inshootlarda qurish.

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Ushbu SHNQ da quyidagi atama va taʼriflardan foydalanilgan:

vant — kuchlanishni mustahkamlik toʻsinidan pilonga oʻtkazuvchi vant-toʻsinli koʻprikning yuk koʻtaruvchi elementi;

jarkoʻprik (viaduk) — chuqur jarliklar, togʻ yon bagʻrlari, chuqurliklar kabi toʻsiqlardan oʻtuvchi koʻprikli inshoot;

namtoʻsgich — konstruksiya yuzasida uni atmosfera va yer osti suvlari taʼsiridan kelib chiqadigan korroziya holatlaridan himoya qiladigan sunʼiy qatlam;

deformatsiya — tashqi kuch va boshqa taʼsirlar natijasida jism koʻrinishi va oʻlchamlarining oʻzgarish holati;

oraliq qurilmalarning (prolet) koʻtaruvchi qismi — kichik oraliqli eng oddiy koʻpriklarda yogʻoch, metall, temirbeton plitali toʻsinlardan, shuningdek oʻrta va katta oraliqlar uchun koʻtaruvchi qismi fermalar, ramalar yoki arkalardan iborat boʻlgan toʻsinlar;

koʻprik tayanchi — koʻprik qurilmasini hamda oraliq qurilmalarni qoʻllab turuvchi va ulardan yuklarni poydevorga oʻtkazuvchi yuk koʻtaruvchi elementi.

pilon — konstruksiyaning yuk koʻtaruvchi elementi;

polimer — sintetik bogʻlovchi bilan birlashtirilgan kompozitsiyali material;

yoʻloʻtkazgich — temir yoʻl va avtomobil yoʻllari ustidagi koʻprikli inshootning bir turi.

rostverk — qoziqli poydevorning yuqori qismi qoziqlarini bitta turgʻun tizimga birlashtiruvchi va yukni qoziqqa berish uchun xizmat qiluvchi konstruksiyasi (plita koʻrinishida);

estakada — joyning tabiiy yuzasidan bir qancha balandlikda yoʻlni oʻtkazish uchun qurilgan koʻprikli inshoot.

3-bob. Umumiy qoidalar

3. Mazkur SHNQ talablari respublikamizning barcha iqlim sharoitlarida hamda seysmik kuchlarning hisobiy qiymati 9 ballgacha boʻlgan hududlarda quriladigan koʻpriklar va quvurlarni loyihalash talablarini belgilaydi.

Mazkur SHNQ normalari quyidagi inshootlarni loyihalashga tatbiq etilmaydi:

yuqori tezlikdagi (200 km/soat va undan yuqori) yoʻlovchilar temir yoʻllaridagi koʻpriklarni;

ochib qoʻyiladigan oraliq qurilmali koʻpriklar mexanizmlarini;

sanoat inshootlari va binolari tarkibiga kiradigan xizmat estakada va galereyalarini.

Yangi koʻpriklar va quvurlar loyihalanayotganda hamda mavjudlari rekonstruksiya qilinayotganda loyiha hujjatlarida quyidagilar nazarda tutilishi lozim:

koʻpriklar va quvurlarning uzluksiz uzoq muddat xizmat qilishi, ularda transport vositalari harakatlarining xavfsiz va bir tekis boʻlishi hamda piyodalar harakati xavfsizligi taʼminlanganligi;

ehtimoli bor toshqinlarni koʻpriklar va quvurlardan zararsiz oʻtkazib yuborilishi;

amaldagi shaharsozlik normalari va qoidalari hamda davlat standartlariga javob berishi;

atrof-muhitni muhofaza qilishning ekologik muvozanatini taʼminlash hamda qurilish hududlariga yaqin yerlarga ehtimoli boʻlgan xavfli ekologik oqibatlarni oldini olish;.

koʻpriklarning arxitektura qiyofasi ifodalanishini (tayanch, panjara, oʻtish qismi va b.).

4. Yangi koʻprik va quvurlarni loyihalash va mavjudlarini rekonstruksiya qilish loyiha hujjatlarida asosiy texnik yechimlarni tanlash hamda raqobatbardosh variantlarning texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarini taqqoslash yoʻli bilan asoslanishi kerak.

5. Koʻpriklar va quvurlarni rekonstruksiya qilish loyiha hujjatlarida ularning texnik holatini, konstruksiyasining yuk koʻtarish qobiliyatini, inshootning rekonstruksiya qilingandan keyingi foydalanish muddati va sharoitini hisobga olish kerak.

Yoʻlni yuqori kategoriyaga (toifaga) oʻtkazish orqali koʻprikli inshootlarni rekonstruksiya qilishda mavjud koʻprikli inshootlarni va ularning kengligini maksimal darajada saqlab qolish nazarda tutilishi lozim.

Bu holatda, koʻprikli inshoot koʻrikdan oʻtkaziladi hamda SHNQ 3.06.07 talablari boʻyicha sinovdan oʻtkaziladi. Shu orqali texnik xulosa natijalari asosida mavjud koʻpriklarni qoldirish va ularni mustahkamlash yoki mutloq yangilash loyiha yechimlari aniqlanadi.

Temir yoʻllarning ikkinchi izlari qurilayotganda mavjud yoʻldagi inshootlarning konstruksiyaviy xususiyatlari hisobga olingan holda loyihalanishi kerak.

6. Koʻpriklar va quvurlar mukammal turda loyihalanishi lozim.

Quyidagilarni loyihalashga ruxsat etilmaydi:

yogʻoch quvurlarni;

issiq yuklarni (suyuq choʻyan, shlak va b.) tashishga moʻljallangan yoʻllar va temir yoʻllardagi yogʻoch koʻpriklarni.

Yogʻoch koʻpriklardan III toifadan past avtomobil yoʻllarida (SHNQ 2.05.02 boʻyicha) va mahalliy koʻchalar va yoʻllarda (SHNQ 2.07.01 va QMQ 2.05.11 boʻyicha) foydalanish mumkin.

Yogʻoch koʻpriklar uchun beton va temirbeton tayanchlar ishlatilayotganda, kelgusida ularning yogʻoch oraliq qurilmalarini temirbeton oraliq qurilmalari bilan almashtirishni hisobga olgan holda loyihalash kerak.

4-bob. Koʻpriklar va quvurlarning joylashishi

7. Koʻpriklar va quvurlarning joyini tanlash, koʻpriklar va quvurlarni oraliqlarga boʻlish, inshootning rejadagi va profildagi joylashish holatini belgilashda yoʻl (yoʻnalish) trassasini oʻtkazishning talablarini yoki shahar qurilish — rejalashtirish yechimlarini, yoʻl (yoʻnalishning) muayyan boʻlagining texnik-iqtisodiy koʻrsatgichlariga taʼsir etuvchi daryo oʻzanini, shuningdek geologik, gidrogeologik, ekologik, landshaft va boshqa mahalliy sharoitlarni eʼtiborga olgan holda bajarilishi kerak.

Suv oqib oʻtadigan joyga quriladigan suv oʻtkazuvchi inshootlarning soni va oʻlchamlari gidravlik hisoblashlar asosida aniqlanadi (bunda inshootning atrof-muhitga taʼsirini inobatga olish zarur).

Bitta inshoot tagidan bir nechta suv oʻzanini oʻtkazish asoslangan boʻlishi kerak.

8. Relslari ballastda joylashgan temir yoʻl koʻpriklari, kichik va oʻrta uzunlikdagi avtomobil va shahar koʻpriklari loyihalanayotgan yoʻlning (koʻchaning) qabul qilingan uchastkalarida har qanday profilda va planda joylashtirilishi mumkin.

Ballastsiz oʻtish qismli temir yoʻl koʻpriklarini temir yoʻl izining toʻgʻri yoʻnalishdagi boʻlaklarida hamda gorizontal maydonchalarida yoki nishabligi 4 ‰ dan katta boʻlmagan hollarda joylashtirish kerak. Bu turdagi koʻpriklarni 4 ‰ dan ortiq nishablikda, korxonalar temir yoʻllarida, shuningdek rejadagi egri holatda joylashtirishlar esa faqat texnik-iqtisodiy tomondan yetarli asoslangan hollardagina amalga oshirilishi mumkin.

Katta koʻpriklarda (150 mdan uzun koʻpriklar) harakatlanish qismining boʻylama qiyaligi quyidagilardan oshmasligi kerak:

avtomobil yoʻllari koʻpriklarida 30 ‰ dan;

shahar koʻpriklarida 40 ‰ dan;

barcha yogʻoch toʻshamali koʻpriklarda 20 ‰ dan.

Tez-tez muz qatlami paydo boʻlishi mumkin boʻlgan hollarda harakatlanish qismining boʻylama qiyaligini 20 ‰ dan katta qiyalikda qabul qilish tavsiya etilmaydi.

Togʻ hududlarida koʻprikli inshootlar katta qiyaliklarda joylashgan boʻlsa, u holda qatnov qismi toʻshamasi gʻadir-budur qilib, toʻsiqlar esa mustahkam ushlash imkoni bilan qabul qilinishi kerak.

9. Quvurlar konstruksiyalarining (piyodalar tonnellari ham) va koʻpriklar gumbazlarining ustiga toʻshaladigan tuproqlarning qalinlik oʻlchamlari quyidagi 1-jadvalda koʻrsatilgan miqdorlardan kam qiymatda qabul qilinmasligi kerak.

			1-jadval
Yoʻllarning turi	*Konstruksiyalar ustidan koʻmuvchi tuproq qatlami qalinligi, m**
Yoʻllarning turi	temir-beton quvurlar	metall quvurlar	koʻprik gumbazlari
Temir yoʻllar:
umumiy tarmoqqa va korxonalarga kiradigan yoʻllar	1,0	1,2	0,7
korxonalar ichidagi yoʻllar	0,4	1,0	0,7
Avtomobil yoʻllari: umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllari, shaharlar va boshqa aholi punktlarining koʻchalari va xoʻjalik avtomobil yoʻllari	0,5	0,5**	0,2
Xoʻjaliklar ichidagi: avtomobil yoʻllari hamda mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan yoʻllar	0,2***	-	-

			1-jadval
Yoʻllarning turi	*Konstruksiyalar ustidan koʻmuvchi tuproq qatlami qalinligi, m**
Yoʻllarning turi	temir-beton quvurlar	metall quvurlar	koʻprik gumbazlari
Temir yoʻllar:
umumiy tarmoqqa va korxonalarga kiradigan yoʻllar	1,0	1,2	0,7
korxonalar ichidagi yoʻllar	0,4	1,0	0,7
Avtomobil yoʻllari: umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllari, shaharlar va boshqa aholi punktlarining koʻchalari va xoʻjalik avtomobil yoʻllari	0,5	0,5**	0,2
Xoʻjaliklar ichidagi: avtomobil yoʻllari hamda mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan yoʻllar	0,2***	-	-

Izoh:* quvur yoki gumbaz konstruksiyasining ustki nuqtasidan temir yoʻllardagi relsning va (yoki) avtomobil yoʻllaridagi yurish qismi qatlamlarining pastki nuqtasigacha boʻlgan masofa;

** Quvur konstruksiyasining eng tepasidan yoʻl qoplamasining ustigacha boʻlgan masofa 0,8 m dan kam boʻlmasligi kerak;

*** Tuproq koʻtarmaning hoshiya sathigacha boʻlgan masofa 0,5 m dan kam boʻlmasligi kerak;

temir yoʻl stansiyalari chegaralari ichida joylashgan temirbeton quvurlari va piyodalar tonnellari ustini koʻmadigan qatlamlar qalinligini 1,0 m dan kam qilib qabul qilish mumkin;

yetarli darajada asos boʻlganida, avtomobil yoʻllari bilan koʻchalarda quvurlar bilan usti yopiq lotoklarni koʻmadigan qatlamlar qalinligini 0,5 m dan kam qilib qabul etish mumkin;

koʻmish qatlami qalinligini kamaytirgan hollarda mazkur SHNQ ning 129-bandida koʻrsatilgandek, vaqtinchalik yuklarning dinamik taʼsiri eʼtiborga olinishi zarur.

5-bob. Koʻpriklar va quvurlarning konstruksiyalariga qoʻyiladigan asosiy talablar

10. Koʻprikli inshoot va quvurlarning konstruksiyasi, arxitekturasi, shuningdek materiallari va jihozlari ekspluatatsiyasi davrida (taʼmirlash vaqtida) hamda joriy saqlash va rekonstruksiya qilishda (qurilish davrida bajara olinadigan) texnologik maqsadli boʻlishi kerak.

Yangi koʻpriklarning oraliq qurilma va tayanchlarini, shuningdek quvurlarning asosiy oʻlchamlarini belgilayotganda qurilishdagi unifikatsiyalash (bir shaklga keltirish) va modullash prinsiplariga rioya qilish lozim.

Temir yoʻl koʻpriklari va quvurlarining andozaviy va ishchi loyihalari ishlab chiqilayotganda, ularni ikkinchi yoʻlni qurishda va tarmoq foydalanuvidagi oraliq qurilmalarini almashtirishda ishlatilish mumkinligi oldindan hisobga olinishi zarur.

11. Yoʻllarning (koʻchalarning) toʻgʻri yoʻnalishidagi qismida joylashgan koʻpriklarning oʻqi tik va perpendikulyar boʻlgan hollarda ularning oraliq qurilmalarining hisobiy yoki toʻla uzunliklarini 3, 6, 9, 12, 15, 18, 21, 24, 33 va 42 m etib, agarda katta oʻlchamli oraliq boʻlganida koʻp marta 21 m uzunligida qabul qilinadi.

Yuqoridagi oʻlchamlar uzlukli oraliq qurilmalarning butun uzunligi:

42 m gacha boʻlsa — temirbetondan;

33 m gacha boʻlsa — boshqa materiallardan qabul qilinishi lozim.

Qolgan barcha hollarda hamda fermalardan tashkil topgan oraliq qurilmalarda yuqorida keltirilgan oʻlchamlar ularning hisobiy uzunliklariga toʻgʻri kelishi kerak.

12. Qurilishning (yoʻllar, suv oqimlari va boshqa obyektlar) mazkur SHNQning 11-bandida koʻrsatilgan oʻlchamlardan chetga chiqishiga loyihalashda quyidagi holatlarda texnik-iqtisodiy asoslash orqali yoʻl qoʻyiladi:

koʻp oraliqli temir yoʻl stansiyalaridagi mavjud yoʻl oʻtkazgichlar yaqinida koʻpriklar qurilganda;

yogʻoch koʻpriklarning oraliq qurilmalari 9 m kam boʻlganda;

murakkab tizimli koʻpriklarning alohida oraliqlarida koʻpriklar qurilganda (uzluksiz, romli osilgan, ramka-konsol, suv oqimlari va yoʻllar kesishmasida burchak ostidagi yoʻllarda).

Inshootlar konstruksiyalarida andozaviy elementlar yoki standart qismlari ishlatilayotganida ularning geometrik oʻlchamlarini GOST 26607 ga muvofiq hisobga olish zarur.

Noandozaviy elementlar va nostandart jihozlar uchun tegishli asos boʻlganida ularning oʻlchamlari oʻzgartirilishi mumkin.

13. Yigʻma konstruksiya elementlarining massasi va oʻlchamlari, odatda umumiy qurilishda ishlatiladigan kranlar, maxsus kranlar hamda transport vositalarining foydalanish imkoniga koʻra belgilanishi kerak.

14. Deformatsiyalanuvchi uskunalarning konstruksiyasi (tayanch qismlarning, sharnirlarning, deformatsiyalanuvchi choklarining, tenglashtirish asboblarining va mavsumiy tenglashtirish relslarining) va ularning joylashish holati uchun moʻljallangan oʻzaro koʻchishlari (chiziqli, burchakli) inshoot ayrim qismlarining elementlari uchun yetarli darajadagi erkinlikni taʼminlaydigan boʻlishi kerak.

Deformatsiya uskunalarini joylashtirish toʻgʻrisidagi koʻrsatmalar inshootning tayyorlik darajasini va konstruksiyalarini birlashtirish vaqtidagi haroratni mazkur SHNQ ning 133-bandi talabiga binoan hisobga olinganligi loyiha hujjatlariga kiritilishi kerak.

15. Koʻprik kechuvlarida suv oqimlarini yoʻnaltirib turish va yuvib ketish xavfidan saqlash zarurati boʻlganida, oqimni yoʻnaltiruvchi va qirgʻoqlarni mahkamlovchi inshootlar qurishni rejalashtirish zarur.

Oqimni yoʻnaltiruvchi inshootni daryo oʻzanining suv miqdori umumiy hisobiy suv miqdorining 15 foizidan kam boʻlmagan holda yoki koʻprik tagidagi suv oqimining oʻrtacha hisobiy tezligi 1 m/s dan katta boʻlganida loyiha hujjatlarida rejalashtirish lozim.

Quvurlar va kichik koʻpriklarning (25 mgacha) suv kiradigan va chiqadigan tomonlari gidravlik hisoblashlarga asosan suvning tezligini kamaytiruvchi toʻsiqlar bilan loyihalash lozim.

16. Quvurlar tuynugi (eni va balandligi) oʻlchamlarini quyidagi oʻlchamlardan kam boʻlmagan miqdorda belgilash kerak:

quvurlarni uzunligi (yoki qarash quduqlarining orasidagi masofa) 20 m gacha boʻlganida — 1,0 m dan;

quvurlarning uzunligi 20 m va undan katta boʻlganida — 1,25 m dan.

Avtomobil yoʻli II toifadan past boʻlganida, quvurlar tuynugining enini quyidagi oʻlchamlarda belgilash lozim:

quvurlarning uzunligi 30 m gacha boʻlganida — 1,0 m;

quvurlarning uzunligi 15 m gacha boʻlganida — 0,75 m;

tutashma yoʻllarda — 0,5 m.

Mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan yoʻllar va koʻchalarda, sugʻoriladigan hududlardagi, shaharcha va qishloq aholi punktlaridagi hamda II va undan past toifadagi yoʻllardagi sunʼiy suv oqarlarga quriladigan quvurlarning uzunligi 15 m gacha boʻlganida ular tuynugining enini 0,5 m oʻlchamda belgilash mumkin.

Bundan tashqari, tez oqar suvlar quvuri uchun esa nishablik 10 ‰ va yuqori boʻlganda kirish va chiqish qismida toʻsiqlar qoʻyishni belgilash mumkin.

Ichki xoʻjalik avtomobil yoʻllarida (SHNK 2.05.11 ga koʻra) quvurlarning tuynugini ularning uzunligi 10 m va undan kam boʻlganida 0,5 m oʻlchamda qabul qilishga ruxsat etiladi.

Quvurlar va kichik koʻpriklarning teshiklarini ularning ichidan piyodalar va podalar oʻtadigan, kerak boʻlganda esa ichidan past hamda kichik enli qishloq xoʻjaligi mashinalarining harakatlanishi maqsadida kattalashtirib qabul qilishga ruxsat etiladi.

17. Suv oʻtkazuvchi quvurlar bosimsiz rejimda ishlaydigan qilib loyihalanadi. Umumiy tarmoqdagi temir yoʻl va yoʻllarda joylashadigan quvurlarni faqat katta miqdorli suvni oʻtkazishga moʻljallagan holda yarim va toʻla bosimli rejimda ishlaydigan etib qabul qilish kerak.

Quvur ichidagi suvning oqish tezligi oʻzanning kiradigan joyidagi suv tezligidan 1,2 — 1,5 barobar katta boʻladigan etib qabul qilinishi lozim.

18. Suv oʻtkazuvchi quvurlar kirish va chiqish kallaklari bilan birgalikda loyihalanishi kerak. Ularning shakli va oʻlchamlari hisoblashlar orqali tuproq koʻtarmaning mustahkamligini taʼminlaydigan boʻlishi lozim.

Metall quvurlar kallaklarsiz loyihalanishi mumkin. Bunday sharoitda qirqilmaydigan quvurning tuproq koʻtarmadan kamida 0,2 m, qirqiladigan quvurning kesimi esa tuproq koʻtarma tanasidan kamida 0,5 m ga chiqib turishi kerak.

19. Muz va qor qatlamlari boʻlaklari oqadigan hollarda hamda sel oʻtish imkoni bor joylarda quvurlarni ishlatish mumkin emas.

Muzlar yigʻilib va yaxlab tiqilib qolishi mumkin boʻladigan joylarda (eni kamida 3 m, balandligi kamida 2 m) toʻgʻri burchakli temirbeton quvurlar ishlatilishi mumkin.

Sel oqimlari va muz suvlarini oʻtkazish uchun tuynugining eni kamida 4 mdan kam boʻlmagan bitta oraliqli koʻpriklar yoki sel tushirgichlar moʻljallanishi kerak. Koʻprik osti gabariti hisoblash orqali va mazkur SHNQ ning 23-bandi boʻyicha qabul qilinadi.

20. Loyiha hujjatlarida koʻpriklar va quvurlarning elementlarini va qismlarini hamda tuproq koʻtarmalarini qurayotganda, iflosliklar yigʻilib qolishidan, shuningdek zararli taʼsirlaridan himoya etuvchi chora-tadbirlar moʻljallanishi zarur.

21. Yangi loyihalanayotgan koʻpriklarda yonma-yon joylashadigan bosh fermalar (toʻsinlar)ning oralaridagi masofa ularni koʻrishga, joriy saqlashga va konstruksiyaning ayrim qismlarini boʻyashga imkon beradigan etib belgilanadi. Har bir yoʻnalish uchun alohida quriladigan oraliq qurilmalar (har bir temir yoʻl yoki har bir yoʻnalish qatnovi uchun, shuningdek yonma-yon turadigan bosh ferma (toʻsin)lar) orasidagi sof masofani eng kamida 1,0 m etib belgilash kerak.

22. Ballastli kichik temir yoʻl koʻpriklarini kapital taʼmirlashning loyiha yechimlarida temir yoʻlni yuqoriga koʻtarish imkoni taʼminlanishi kerak.

5¹-bob. Koʻpriklar va quvurlarning zilzilabardoshligini taʼminlash boʻyicha talablar

22¹. Koʻpriklar SHNQ 2.01.20-16 ga muvofiq imkon qadar tektonik yoriqlar zonalaridan tashqarida, geologik tuzilishi jihatidan barqaror gruntga ega boʻlgan hududlarda joylashtirilishi kerak.

22². Koʻpriklarning zilzilabardoshligini taʼminlash, seysmik yuklarni tayanchlarga oʻtkazishning oqilona sxemalarini qoʻllash, hisob-kitoblar boʻyicha yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarni kuchaytirish hamda uning tizimini toʻgʻri tanlash mazkur SHNQ va SHNQ 2.01.20-16 da belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

Shuningdek, koʻpriklarni loyihalashda plastik deformatsiyalarning rivojlanishiga imkon beruvchi yengil va mustahkam materiallarni qoʻllash hamda qurilish-montaj ishlari sifatli amalga oshirilishi kerak.

22³. Koʻpriklarni loyihalash va qurishda daryo oʻzanlari, terassa, qiyaliklardagi koʻtarilmalar, toʻsilmalarga ega seysmotektonik dislokatsiyalar maydonlarda (tektonik kesimlar va toʻsiqlar) hamda seysmik xavfli hududlarda antiseysmik qurilmalar qoʻllagan holda joylashtirilishi zarur.

22⁴. Katta daryolar ustidan oʻtuvchi koʻprik kechuvlarning tayanchlar poydevorini oʻrnatish imkonini beradigan, mustahkam va nisbatan past siqiluvchi gruntlarda hamda muhandislik geologik sharoitlarga ega boʻlgan daryoli vodiylarning toʻgʻri hududlarda joylashtirilishi kerak.

22⁵. Tektonik yoriq bilan kesishgan joylarda koʻprik qurilishi rejalashtirilganda, tayanchlarning poydevori togʻ jinslarining tektonik maydalanish zonasi chegarasi tashqarisidagi yoriqlar chekkalariga olib chiqilishi, tayanchlarning fermaosti maydonchalari kengaytirilishi, koʻprikning oʻqi boʻylab alohida tayanchlarning siljishi paytida konstruksiyalarning qulashiga toʻsqinlik qiluvchi uzlikli oraliq qurilmalarni zanjirli bogʻlanishlarga birlashtirilishi zarur.

22⁶. Seysmik jihatdan barqaror boʻlmagan qiyaliklarda koʻpriklarni loyihalashda hisobiy intensivlikdagi zilzilada gruntning ustuvorligini taʼminlaydigan chora-tadbirlar majmuasini (drenlash, suvchiqarish, tirkama devorlarni oʻrnatish va boshqalar) koʻzda tutilishi lozim.

22⁷. Yemirilgan qoyatosh jinslaridan tashkil topgan tik yonli vodiylar orqali oʻtadigan viaduklarni loyihalashda uning kamarida seysmik qulashlarga qarshi choralarni koʻrish, shuningdek nurash xavfi bor tosh boʻlaklarini olib tashlash va qiyaliklarni beton yoki toʻrli qoplama bilan mustahkamlashni koʻzda tutish kerak.

22⁸. Koʻpriklarni sel xavfi mavjud daryo vodiysidan oʻtkazganda ularning tayanchlari muhandislik-geologik tadqiqotlar asosida aniqlangan oxirgi 100 yildagi maksimal sel oqimi darajasidan yuqorida joylashtirilishi kerak.

22⁹. Seysmik hududlarda quyidagi turlardagi koʻpriklar qurilishi lozim:

toʻsinli uzlukli va uzluksiz oraliq qurilmalardan tashkil topgan;

rama (rom) tizimidagi;

oraliq qurilmalari tayanchlarga sharnirli tirkalgan arkali;

osma va vantli.

Shuningdek, hisobiy seysmikligi 9 ball boʻlgan hududlarda loyihalanayotgan uzunligi 18 metrdan katta boʻlgan toʻsinli uzlukli oraliq qurilmali koʻpriklarning tayanchlaridan oraliq qurilmalarni tushib ketishining oldini oluvchi antiseysmik qurilmalar boʻlishi lozim.

22¹⁰. Qoyatoshli zaminlar mavjud boʻlgan hududlarda arkali koʻpriklardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi, bunda gumbaz va arkalarning tovonlari massiv tayanchlarga tayanishi hamda mumkin boʻlgan eng past sathga joylashtirilishi kerak.

22¹¹. Koʻprik variantlarini taqqoslashda, oʻta uzun oraliqlarni yopishga xizmat qiladigan, zilzila paytida uzlukli oraliq qurilmalarga nisbatan tayanchlar ustidan ularni agʻanab tushmasdan ustuvorligini taʼminlaydigan uzluksiz konstruksiyaviy tizimni hisobga olgan holda loyihalash kerak.

22¹². Baland estakadalarni loyihalashda egiluvchan, juftlashtirilgan, ustunli temirbeton tayanchlardan va boʻylamasiga harakatlanmaydigan tayanch qismlari mavjud tayanchlarga tirgaklangan uzluksiz oraliq qurilmalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

22¹³. Mazkur SHNQ talablariga muvofiq loyihalangan barcha koʻprik tizimlarining oraliq qurilmalarini joylashish holati foydalanishda oʻzgarmasdan qolishi, bunda oraliq qurilmalarning siljish va agʻdarilishga qarshi ustuvorligi hamda mustahkamligi tayanchlar, seysmik tayanch qismlari va tayanch bilan bogʻlangan antiseysmik qurilmalar orqali taʼminlanishi zarur.

22¹⁴. Monolit yadroli kontur bloklardan iborat yigʻma-monolit betonli tayanchlarning loyihalarida poydevorga va fermaosti plitasiga bogʻlangan yadrosini ishchi armatura bilan mustahkamlash koʻzda tutilishi, shuningdek armatura chiqishlari yordamida kontur bloklarni yadro bilan birlashtirishni yoki yigʻma elementlarni ishonchli bogʻlanishini belgilovchi usullar orqali taʼminlash kerak.

22¹⁵. Koʻprik inshootlarining tayanchlarida sayoz joylashgan poydevorning taglarini yoki qoziqlar, ustunlar va qobiqlarning pastki uchlarini asosan qoyatosh yoki katta donali toshsimon gruntlarda, shagʻalli zich qumlarda, qattiq va yarim qattiq turkumli gilli gruntlarda oʻrnatib loyihalash lozim.

22¹⁶. Hisobiy seysmikligi 9 ball boʻlgan hududlarda, qoyatoshsiz poydevorlardagi koʻpriklarning koʻndalang romli tayanchlari umumiy sayoz joylashgan poydevorga ega boʻlishi yoki barcha qoziqlar (ustunlar, qobiqlar) kallaklarini birlashtiruvchi plitaga tayanishi kerak.

22¹⁷. Sayoz joylashgan poydevorlarning pastki qismi gorizontal boʻlishi, pogʻonali poydevorlar konstruksiyalari faqat qoyatoshli asoslar uchun ishlatilishiga yoʻl qoʻyiladi.

22¹⁸. Oʻrta va katta koʻpriklar uchun zamin ustida joylashgan poydevor plitasi (rostverk) boʻlgan qoziq tayanchlarini kesimlari 400x400 mm gacha yoki diametri 600 mm gacha boʻlgan qiya qoziqlar yordamida loyihalashga yoʻl qoʻyiladi, bunda oʻrta va katta koʻpriklarning tayanchlari, shuningdek hisoblash yoʻli bilan aniqlangan va statik, dinamik sinovlar natijalariga koʻra, rostverk plitasi gruntga koʻmilgan holda, kvadrat yoki doira kesimli vertikal qoziqlar bilan loyihalanishi kerak.

22¹⁹. Seysmik hududlarda toʻsinli koʻprik tayanchlari asosan monolit, yigʻma va yigʻma-monolit temirbeton, shuningdek oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalardan foydalanib loyihalanishi kerak.

Bunda, temirbeton elementlarida GOST 5781-82 va GOST 10922-2012lar boʻyicha uzilishdan keyin nisbiy uzayishi 2 foizdan va egilish burchaklari belgilangandan kam boʻlmagan poʻlatli armaturalarni ishlatilmasligi zarur.

22²⁰. Hisobiy seysmikligi 7 va 8 balli hududlarda, qoʻshimcha antiseysmik konstruktiv elementlari mavjud boʻlgan yigʻma, yigʻma-monolit va monolit beton tayanchlar ishlatilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Seysmik yuklarni qabul qiluvchi koʻprik va quvurlarning armaturalanmagan betonli yuk koʻtaruvchi elementlarini ishlatilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

22²¹. Hisobiy seysmikligi 7, 8 va 9 ball boʻlgan hududlarda oraliq qurilmalar joylashuvining ustuvorligini seysmik koʻrsatkichlar boʻyicha taʼminlashning iloji boʻlmaganda, koʻprik konstruksiyalarini himoya qilish uchun antiseysmik qurilmalar yoki seysmik izolyatsiyalash qurilmalarini qoʻllagan holda loyihalanishi kerak.

22²². Antiseysmik qurilmalar oraliq qurilmalarning qulashini (yiqilishini) oldini olish, asosiy toʻsinlarni keyinchalik tiralish maydonchalariga qulab tushishi oqibatida shikastlanishini oldini olish, oraliq qurilmalarning tayanch usti qismlariga zarbalarini kamaytirish, tayanch qismlari va deformatsion choklarni normal ishlashini taʼminlash uchun tayanch va oraliq qurilma konstruksiyalariga joylashtirilishi lozim.

22²³. Seysmik izolyatsiyalash qurilmalari zilzilalar paytida inshootga taʼsir etayotgan energiyani tarqatish va kamaytirish, koʻpriklarga seysmik taʼsirlarni sezilarli darajada kamaytirish uchun koʻprikning oraliq yoki chekka tayanchlari yuqori qismidagi oraliq qurilma osti maydoni yuzasiga oʻrnatilishi kerak.

22²⁴. Seysmik taʼsirga chidamli tayanch qismlar koʻprikning boʻylama va koʻndalang oʻqi boʻyicha taʼsir qiluvchi hisobiy yuklarni oraliq qurilmalardan tayanchlarga oʻtkazilishi, shuningdek oraliq qurilmalarni tayanch tugunlaridan tushib ketishini himoyalashi zarur.

22²⁵. Seysmik taʼsirga chidamli tayanch qismlar deformatsion choklar bilan ajratilgan koʻprikning qoʻshni uchastkalarini mustaqil tebranishlariga, shuningdek koʻprik tayanchlari kallaklarining tebranish amplitudalaridagi farqi tufayli oraliq qurilmalarni deformatsiyalanishi va buralishiga toʻsqinlik qilmasliklari zarur.

22²⁶. Deformatsion choklarning kengligini aniqlashda ushbu chok bilan ajratilgan oraliq qurilmalarning chekkalaridagi nisbiy siljishlarni zilzila paytida hisobga olish kerak.

22²⁷. Hisobiy seysmiklikligi 9 balli hududlarda iloji boricha temirbeton poydevorli va yopiq konturli jamlanmalardan tashkil topgan quvurlar qoʻllanilishi, bunda jamlanmalar uzunligi 2 m dan kam boʻlmagan holda loyihalanishi zarur.

22²⁸. Hisobiy seysmiklikligi 9 balli hududlarda, yassi yopmali individual temirbeton toʻrtburchakli quvurlardan foydalanilganda quyidagi shartlar bajarilishi kerak:

quvurlarning tik devorchalari poydevor bilan bikr holda birlashgan va konstruksiya esa armaturalangan boʻlishi;

oʻrnatilayotgan orayopma plitalari temirbeton tirgakli tayanch devorchalarda qotirilishi;

yakka poydevorlar oralarida tirgaklar oʻrnatilishi.

22²⁹. Kichkina koʻprikni quvur bilan almashtirishda suv oʻtkazgich tomonidan hisobiy suv oqimini kamaytirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

22³⁰. Seysmik hududlarda kichik koʻpriklar va koʻtarmalar ostidagi quvurlarni loyihalash ular orqali oʻtadigan suv oqimining hisobiy sarfini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.

22³¹. Koʻpriklar va quvurlarni zilzilabardoshlikka hisoblash hamda seysmik hududlarda loyihalash SHNQ 2.01.20-16 da keltirilgan talablarga muvofiq bajarilishi kerak.

6-bob. Gabarit oʻlchamlar

23. Loyihalanayotgan inshoot konstruksiyasining yaqinlashuv gabarit oʻlchamlari quyidagi hujjatlarning talablariga javob berishi kerak:

temir yoʻllarda — GOST 9238 ga;

metropoliten yoʻllarida — GOST 23961 ga;

umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllari, shaharlar va boshqa aholi punktlarining koʻchalari va xoʻjalik avtomobil yoʻllarida — mazkur SHNQ ning 2-ilovasiga.

Agarda yoʻl tarmogʻini kelajakdagi rejasida yoki yoʻl texnik topshirigʻida, uni yuqori texnik toifaga oʻtkazish belgilangan boʻlsa, loyihalanayotgan inshootlar konstruksiyalarining gabaritlari va ularning yuk koʻtarish qobiliyatlari ham yuqori toifadagi yoʻllar uchun moʻljallangan inshootlarga qoʻyiladigan talablarga javob beradigan toifada qabul etilishi kerak.

24. Piyodalar koʻpriklari va yer osti yoʻllarining enini piyodalar harakatining kelajakdagi eng koʻp boʻladigan vaqtidagi hisobiy miqdorini eʼtiborga olgan holda aniqlash kerak va uni koʻpriklar uchun kamida 2,25 m, yer osti yoʻllari uchun esa kamida 3,0 m oʻlchamda qabul qilish zarur.

Piyodalar yer osti yoʻllarining sof balandligi kamida 2,30 m boʻlishi kerak.

Piyodalar koʻpriklari va yer osti yoʻllarining 1 m enining 1 soatdagi oʻrtacha hisobiy oʻtkazish qobiliyatini 2000 ta, zinalari uchun 1500 ta odam deb qabul qilish kerak.

Aholi punktlaridan tashqarida quriladigan piyodalar koʻpriklari va tonnellarining enini 1,5 m etib qabul qilishga ruxsat etiladi.

Dala yoʻllarini va podalarni (yovvoyi hayvonlar harakatlari) oʻtkazishga moʻljallangan inshootlarning gabaritlarini maxsus talablar yoʻq boʻlgan hollarda quyidagicha qabul qilish kerak:

dala yoʻllari uchun: balandligi kamida 4,5 m, eni 6,0 m (ammo bu yoʻlda harakatlanish mumkin boʻlgan qishloq xoʻjaligi mashinalarining maksimal enidan 1,0 m ga kattalashtirilgan qiymatdan kam boʻlmasligi kerak);

podani oʻtkazish uchun: balandligi kamida 3,0 m, eni 2+l/6 formulasi boʻyicha belgilangan oʻlchamda (bu yerda λ — poda toʻdasi uzunligi, ammo 4,0 m dan kam va 8,0 m dan koʻp boʻlmasligi kerak).

Koʻprik tagidan yoki tuproq koʻtarmasi tagidagi quvur ichidan oʻtkaziladigan dala yoʻli yoki poda oʻtkazadigan yoʻl — uning butun eni boʻylab kuchaytirilgan boʻlishi kerak. Bunday kuchaytirilgan joy inshootning ikkita tomoniga eni 10,0 m dan kam boʻlmagan masofada bajarilishi kerak. Talab qilinadigan hollarda inshoot oldida yoʻnaltiruvchi toʻsiqlar ham oʻrnatilgan boʻlishi kerak.

25. Koʻprikning ayrim elementlarining suvlar sathidan qancha balandlikda joylashish kerakligi quyidagi 2-jadvaldagi koʻrsatilgan miqdorlardan kam boʻlmasligi kerak.

				2-jadval
Koʻprikning qismi yoki elementi	Qismlar yoki elementlarning yuqori joylashish masofasi, m, da
	(toʻlqin va suv koʻtarilishlarini hisobga olgan holda) suv toshqinlarining maksimal miqdori boʻlgan holdagi suv sathidan yuqorida			eng yuqori muz oqimining sathidan
	koʻpriklar uchun hisobiy qiymatlar		eng kattalarining
	umumiy tarmoqdagi temir yoʻllarda	temir yoʻllarni boshqa turlarida va barcha avtomobil yoʻllarida	eng kattalarining
Oraliq qurilmaning pastki nuqtasi:
a) tiralgan suvning chuqurligi 1 m va undan kam	0,50	0,50	0,25	-
b) yuqoridagi sharoitda lekin 1 m dan katta	0,75	0,50	0,25	0,75
v) daryoda muzlar tiqilib qolish holi boʻlganida	1,00	0,75	0,75	1,00
d) sel oqimi boʻlganida	-	1,00	1,00
Tayanchlar oʻrnatiladigan maydoncha usti	0,25	0,25	-	0,50
Arka va gumbaz tavonlarining pasti	0,25	-	-	0,25
Yogʻoch koʻpriklar konstruksiyalari chiqib turadigan elementlarining va boʻylama qistirmalarining pasti	0,25	0,25	-	0,75

				2-jadval
Koʻprikning qismi yoki elementi	Qismlar yoki elementlarning yuqori joylashish masofasi, m, da
	(toʻlqin va suv koʻtarilishlarini hisobga olgan holda) suv toshqinlarining maksimal miqdori boʻlgan holdagi suv sathidan yuqorida			eng yuqori muz oqimining sathidan
	koʻpriklar uchun hisobiy qiymatlar		eng kattalarining
	umumiy tarmoqdagi temir yoʻllarda	temir yoʻllarni boshqa turlarida va barcha avtomobil yoʻllarida	eng kattalarining
Oraliq qurilmaning pastki nuqtasi:
a) tiralgan suvning chuqurligi 1 m va undan kam	0,50	0,50	0,25	-
b) yuqoridagi sharoitda lekin 1 m dan katta	0,75	0,50	0,25	0,75
v) daryoda muzlar tiqilib qolish holi boʻlganida	1,00	0,75	0,75	1,00
d) sel oqimi boʻlganida	-	1,00	1,00
Tayanchlar oʻrnatiladigan maydoncha usti	0,25	0,25	-	0,50
Arka va gumbaz tavonlarining pasti	0,25	-	-	0,25
Yogʻoch koʻpriklar konstruksiyalari chiqib turadigan elementlarining va boʻylama qistirmalarining pasti	0,25	0,25	-	0,75

Izohlar:

kichkina koʻpriklarning oraliq pastki qismining suv ustidan kamida qancha masofada joylashish kerakligi shamol taʼsiridan toʻlqin koʻtarilish balandligini eʼtiborga olmasdan ham belgilash mumkin;

suvlar sathining baland koʻtarilishiga sababchi boʻladigan hodisalar (past tomondagi daryolardagi, koʻllar va suv omborlaridagi suvlarning koʻtarilishidan, muzlar va boshqa narsalar tiqilib suvga toʻsiq boʻlishi oqibatidan, muzlagan oʻzanning ustini toshqin suvlar bosib ketishidan va b.) yuz beradigan hollarda ushbu jadvalda koʻrsatilgan koʻtarilish masofasini ana shu satxdan boshlab oʻlchash kerak. Uning satxdan oshib ketish ehtimolligi mazkur SHNQ ning 3-jadvaliga asosan belgilanadi.

tayanchlar joylashadigan maydoncha yuzasining koʻtarilish balandligi suv qismining koʻprik tayanchiga urilishidan oʻzgaradigan sathini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

Suv omborlarining kema suzmaydigan hamda yogʻochlar oqtirilmaydigan joylaridagi koʻpriklarining oraliq qurilmalari tagining suv omborining yuqori statik sathidan balandligi hisobiy 0,75 m shamol toʻlqini balandligini 0,25 m ga oshirgandagi qiymatidan kam boʻlmasligi kerak.

26. Hisobiy toshqin oʻtganida va maksimal suv miqdori boʻlganida hamda bosimsiz rejimda ishlaydigan quvurning xohlagan kesimidagi suv sathi bilan uning eng baland joyi ichki yuzasining orasidagi sof masofa balandligi 3,0 m gacha boʻlgan dumaloq va gumbazli quvurlarda balandligining 1/4 qismidan, 3,0 m dan kattalarida 0,75 m dan kam boʻlmasliklari, shuningdek balandligi 3,0 m gacha boʻlgan toʻgʻri burchakli kesimli quvurlar uchun balandligining 1/6 qismidan, 3,0 m dan kattalarida esa 0,5 m dan kam boʻlmasliklari kerak.

Sugʻoriladigan hududlardagi avtomobil yoʻllaridagi sunʼiy suv oqar quvurlarida koʻrsatilgan koʻtarilishlar quyidagicha:

balandligi 1,0 m gacha boʻlgan quvurlar uchun 0,1 m dan kam boʻlmagan;

balandligi 1,0 dan 3,0 m gacha boʻlgan quvurlar uchun balandligining 1/10 qismidan kam boʻlmagan;

mazkur SHNQ ning 16-bandida nazarda tutilgan koʻrsatgichlarni hisobga olgan holda qabul qilinadi.

7-bob. Koʻpriklar va quvurlarni suv oqimining taʼsiriga hisoblashning umumiy koʻrsatmalari

27. Koʻpriklar va quvurlarning suv tegadigan tuproq koʻtarmalarini suv oqimining taʼsiriga hisoblashni hisobiy toshqinlarni oʻlchaydigan grafik va gidrografga koʻra bajarish kerak.

Bundan tashqari, umumiy tarmoqdagi temir yoʻllardagi koʻpriklar va quvurlar va suv ushlab turadigan tuproq koʻtarmalar shartli ravishda eng katta deb nomlanadigan suv oʻlchovchi grafiklar hamda gidrograflarga koʻra hisoblanishi kerak.

Bu holda eng katta va hisobiy toshqinlarning oshish ehtimolligini mavjud toshqinlarning maksimal miqdorining oshish ehtimolliklari bilan quyidagi 3-jadvalda koʻrsatilgan qiymatlar bilan barobar qilib olinishi kerak.

				3-jadval
Temir yoʻllar				Avtomobil yoʻllari, shahar koʻchalari va yoʻllari
Inshootlar	Yoʻl toifasi	Suv toshqinlarining maksimal miqdorlari sarfidan oshib ketish ehtimolligi, % da		Inshootlar	Yoʻllar toifasi	Suv toshqinlarining maksimal miqdorlari sarfidan oshib ketish ehtimolligi, % da
		hisobiyniki	eng kattalariniki
Koʻpriklar va quvurlar	I va II (umumiy tarmoqning)	1	0,33	Katta va oʻrtacha koʻpriklar	I — III, I-v, I-k, II-k, shahar koʻchalari va yoʻllari	1***
Aynan oʻzi	III va IV (umumiy tarmoqning)	2	1*	Aynan oʻzi	IV, V, I-s, II-s, II-v, III-v, IV-v, III-k, IV-k	2***
Aynan oʻzi	IV va V (kirib kelish yoʻllari)	2**	-	Kichik koʻpriklar va quvurlar	I	1****
Aynan oʻzi	Sanoat korxonalarining ichki yoʻllari	2	-	Aynan oʻzi	II, III, I-v, I-k, II-k, shahar koʻchalari va yoʻllari	2****
				Aynan oʻzi	IV, V, II-v, III-v, IV-v, III-k, IV-k	3****
Izohlar: * III toifali temir yoʻllar uchun tuproq koʻtarmaning, oʻzgaruvchan oʻzanli daryolarni toʻsib turuvchi dambaning va suv bosib ketmaydigan oqimni yoʻnaltiruvchi inshootlarning qoshini hisoblashda eng katta toshqin boʻlganda maksimal suv sarfining oshish ehtimolligini 0,33 foiz deb qabul qilish kerak; korxonaning texnologik sabablariga koʻra harakatga tanaffus ruxsat etilmaydigan boʻlsa, oshish ehtimolligini 1 foiz deb qabul qilish lozim; * avtomobil yoʻllari tarmogʻi kam rivoj topgan hududlarda oʻta muhim xalq xoʻjaligi ahamiyatiga ega inshootlar uchun texnik-iqtisodiy asoslanganda oshish ehtimolligini 1 foiz oʻrniga 0,33, shuningdek 2 foiz oʻrniga esa 1 foiz deb qabul qilish mumkin; **** avtomobil yoʻllari tarmogʻi yaxshi rivoj topgan hududlarda texnik-iqtisodiy asoslangan hollarda kichik avtomobil yoʻllaridagi kichik koʻpriklari va quvurlari uchun oshish ehtimolligini 1 foiz oʻrniga 2 foiz hamda 2 foiz oʻrniga 3 foiz, shuningdek II va III toifali yoʻllardagi quvurlar uchun 10 foiz deb qabul qilish mumkin; qurilish boʻladigan hududdagi avtomobil yoʻllari tarmogʻining rivoji va quriladigan inshootning xalq xoʻjaligi uchun zarurlik toifasi ishlab chiqiladigan texnik topshiriqda belgilangan boʻladi; mahalliy hududlarda boʻlmagan yoʻllar tasnifi SHNQ 2.05.02 boʻyicha, mahalliy hududlarda boʻlgan yoʻl va koʻchalarda SHNQ 2.07.01 boʻyicha va qishloq xoʻjaligi yoʻllarida SHNK 2.05.11 boʻyicha qabul qilinadi.

				3-jadval
Temir yoʻllar				Avtomobil yoʻllari, shahar koʻchalari va yoʻllari
Inshootlar	Yoʻl toifasi	Suv toshqinlarining maksimal miqdorlari sarfidan oshib ketish ehtimolligi, % da		Inshootlar	Yoʻllar toifasi	Suv toshqinlarining maksimal miqdorlari sarfidan oshib ketish ehtimolligi, % da
		hisobiyniki	eng kattalariniki
Koʻpriklar va quvurlar	I va II (umumiy tarmoqning)	1	0,33	Katta va oʻrtacha koʻpriklar	I — III, I-v, I-k, II-k, shahar koʻchalari va yoʻllari	1***
Aynan oʻzi	III va IV (umumiy tarmoqning)	2	1*	Aynan oʻzi	IV, V, I-s, II-s, II-v, III-v, IV-v, III-k, IV-k	2***
Aynan oʻzi	IV va V (kirib kelish yoʻllari)	2**	-	Kichik koʻpriklar va quvurlar	I	1****
Aynan oʻzi	Sanoat korxonalarining ichki yoʻllari	2	-	Aynan oʻzi	II, III, I-v, I-k, II-k, shahar koʻchalari va yoʻllari	2****
				Aynan oʻzi	IV, V, II-v, III-v, IV-v, III-k, IV-k	3****
Izohlar: * III toifali temir yoʻllar uchun tuproq koʻtarmaning, oʻzgaruvchan oʻzanli daryolarni toʻsib turuvchi dambaning va suv bosib ketmaydigan oqimni yoʻnaltiruvchi inshootlarning qoshini hisoblashda eng katta toshqin boʻlganda maksimal suv sarfining oshish ehtimolligini 0,33 foiz deb qabul qilish kerak; korxonaning texnologik sabablariga koʻra harakatga tanaffus ruxsat etilmaydigan boʻlsa, oshish ehtimolligini 1 foiz deb qabul qilish lozim; * avtomobil yoʻllari tarmogʻi kam rivoj topgan hududlarda oʻta muhim xalq xoʻjaligi ahamiyatiga ega inshootlar uchun texnik-iqtisodiy asoslanganda oshish ehtimolligini 1 foiz oʻrniga 0,33, shuningdek 2 foiz oʻrniga esa 1 foiz deb qabul qilish mumkin; **** avtomobil yoʻllari tarmogʻi yaxshi rivoj topgan hududlarda texnik-iqtisodiy asoslangan hollarda kichik avtomobil yoʻllaridagi kichik koʻpriklari va quvurlari uchun oshish ehtimolligini 1 foiz oʻrniga 2 foiz hamda 2 foiz oʻrniga 3 foiz, shuningdek II va III toifali yoʻllardagi quvurlar uchun 10 foiz deb qabul qilish mumkin; qurilish boʻladigan hududdagi avtomobil yoʻllari tarmogʻining rivoji va quriladigan inshootning xalq xoʻjaligi uchun zarurlik toifasi ishlab chiqiladigan texnik topshiriqda belgilangan boʻladi; mahalliy hududlarda boʻlmagan yoʻllar tasnifi SHNQ 2.05.02 boʻyicha, mahalliy hududlarda boʻlgan yoʻl va koʻchalarda SHNQ 2.07.01 boʻyicha va qishloq xoʻjaligi yoʻllarida SHNK 2.05.11 boʻyicha qabul qilinadi.

Kapital turda boʻlmagan suv omborlarning yaqiniga joylashadigan suv oʻtkazuvchi inshootlarni loyihalayotganda plotinalarning buzilib ketishi mumkinligini hisobga olish kerak. Bunday plotinalarni kuchaytirish yoki inshoot tuynugini kattalashtirish masalasini, mumkin boʻladigan yechimlarning texnik-iqtisodiy koʻrsatgichlarini birgalikda taqqoslagan holda yechish kerak.

28. Hisoblashlarda oshish ehtimolligining berilgan qiymati inshoot ishiga eng noqulay sharoit tugʻdirishga sababchi boʻladigan toshqin turlarining maksimal suv sarfi miqdori qabul qilinishi kerak.

Suv oʻlchovchi grafiklar va gidrograflarni qurish QMQ 2.01.14 talablariga asosan bajarilishi kerak. Hisobiy suv sarfini aniqlash uchun qor, muz va yomgʻir suvlarini eng katta sarflari miqdorini, togʻli hududlarda esa suvning aralash eng katta sarfi miqdorini ham bilish kerak. Hisoblangan suvning maksimal sarfi miqdorlarini solishtirilishi orqali hisobiy suv sarfini eng katta qiymati aniqlanadi. Qor, muz va yomgʻir suvlarini eng katta sarflari miqdorini hisoblash P-01-03, MKN 28 ga asosan bajariladi.

29. Kichik koʻpriklar va quvurlar tuynuklarining oʻlchamlarini suv oqimlarining oʻrtacha tezligiga koʻra aniqlash mumkin (bunda mazkur SHNQ ning 25, 26 va 36-bandlarida keltirilgan talablarga rioya etish kerak).

Shuningdek, inshootning oldiga yigʻiladigan suvning miqdorini inobatga olgan holda belgilash mumkin.

Agar tuynuk oʻlchami jala suvlariga asosan belgilangan boʻlsa, inshootdagi suv miqdorining singish oqibatini hisobga olingandagi kamayishi 3 barobardan oshmaydigan qilib, shuningdek yil davridagi oʻrtacha oqimlar uchun muzlash hamda tuynuk oʻlchamini kamaytiruvchi boshqa hodisalar yoʻq boʻlsa 2 barobar etib qabul etish mumkin boʻladi.

Bunday hollarda yigʻilib keladigan hisobiy suv oqimlarining turlaridan qatʼiy nazar suv singish sharoitidagi ularning ishlash sharoitiga koʻra quvurlar uchun mazkur SHNQ ning 16 yoki 26-bandlaridagi koʻrsatmalar, kichik koʻpriklar uchun esa konstruksiyalarining joylashish holatiga boʻlgan mazkur SHNQ ning 25-bandidagi talablar bajarilishi shart.

30. Katta va oʻrta koʻpriklarning sof tuynugining oʻlchamlarini suv yigʻilib kelishi, oqimni yoʻnaltiruvchi inshootlar, tayanchlar hamda konuslar oldidagi umumiy va joylardagi yuvilishlarini hisobga olib aniqlash kerak.

Koʻprik sof tuynugining oʻlchami oʻzanning oʻzgarmas eni oʻlchamidan kam boʻlmasligi kerak. Shahar koʻpriklari tuynugining oʻlchamlari daryo qirgʻoqlarini toʻgʻrilashlar va obodonlashtirib tekislashlar talablariga javob beradigan etib belgilanadi.

31. Koʻprik tagidagi umumiy yuvilishni hisoblash mazkur SHNQ ning 27-bandida koʻrsatilgan suv toshqini paytlaridagi koʻprik kechuvi oldida oʻzan qismidagi yigʻindilarning balans tenglamasini yechish asosida bajarilishi kerak.

Agar hisobiy (eng katta) miqdordagidan kam miqdordagi suv toshqinlarining oʻtishi oʻzanning koʻprik tagidagi qismida qayta tiklanmaydigan oʻzgarishlarga sababchi boʻlsa oqimni 2 barobardan koʻproq siqishtirgan sharoitda mumkin boʻladigan umumiy yuvilishni bir nechta toshqinlar ahvollarini joyda kuzatgandagi hisobiy (eng katta) toshqinning oʻtish sharoitiga koʻra bajarish kerak.

Dastlabki hisoblashlar uchun suv oqarning sharoiti toʻgʻrisidagi kerakli maʼlumotlar boʻlmaganda umumiy yuvilishni suv oqimining tezligiga koʻra aniqlash mumkin.

Bunda hisoblab aniqlangan umumiy yuvilishning maksimal chuqurligini 15 foizga oshirish kerak.

32. Eng katta yuvilishlar chegarasini qurayotganda umumiy yuvilishdan tashqari tayanchlar oldida mahalliy yuvilishlarni, oqimni yoʻnaltirib turadigan inshootning va koʻprik kechuvi elementlarining taʼsirini hisobga olish zarur.

Koʻpriklarni seysmik kuchlar taʼsiriga hisoblashlarini oʻzanning tayanch oldidagi mahalliy yuvilishlarini hisobga olmasdan bajarish kerak.

33. Koʻprik tagidagi umumiy yuvilish koeffitsiyentining qiymatini texnik-iqtisodiy hisoblashlar bilan asoslash kerak. (Bunda, oʻzan gruntlarining turlarini, koʻprik tayanchining poydevorlari konstruksiyasini va ularning joylashish chuqurliklarini, koʻprikni oraliqlarga ajratilishini, tirgakning oʻlchamini, oʻzanning mumkin boʻladigan kengayishlarini, hisobga olish zarur, yuvilish koeffitsiyentining qiymatini 2 dan kam boʻlmagan qilib qabul qilish kerak).

34. Koʻprik tuynugining oʻzan qismidagi gruntlarni qirqib olishni faqat tekislikdagi daryolarda bajarish mumkin.

Qirqib olinadigan joyning shakli va oʻlchamlari sayoz joylarning suv bilan toʻlish tezligiga bogʻlik holda uning surilib ketmasligiga qarab hamda yuqori balandlikdagi suvning sathidagi koʻprik kechuvi taʼsiridan suv oqimining siqilish darajasiga koʻra aniqlanishi kerak. Oʻzandagi kichkina shakldagi har hil gʻadir-budir chuqurchalarni kesish koʻprik tagidagi haqiqiy kesim yuzasini hisoblashda eʼtiborga olinmaydi.

35. Koʻprik tagidagi gruntlarni qirqish natijasida kengaygan joylarni qulay holatda koʻprikdagi kesimiga kirib kelishlarini taʼminlash maqsadida, oʻzanning kengaytirilmagan qismlari bilan silliq etib birlashtirish kerak. Qirqib olinadigan joyning (kechuvning boʻylama oʻqidan yuqori va pastki tomonlaridagi) uzunligi uning koʻprik tagidagi enidan 4 — 6 barobar katta boʻlishi kerak.

Koʻprik atrofida oqimni yoʻnaltiruvchi inshootning qirqim shakli oʻzgarmasligiga eʼtibor berish kerak. Daryo oʻzanidagi gruntni kesishni loyihalayotganda allyuvial va bogʻlanmas gruntlarni oʻsha joylardan toʻliq olib tashlashni belgilash lozim.

36. Katta va oʻrtacha koʻpriklarga birlashtiruvchi yoʻl poyi chegarasining suv toshqinlari paytida undan yuqori joylashish masofasini mazkur SHNQ ning 27-bandiga koʻra (suvlarning tiralib koʻtarilish mumkinligi va toʻlqinlarning qiyalikka kelib urilishlarini hisobga olgan holda) tuproq koʻtarmalar, suvlarni ajratuvchi va toʻsiq boʻlib turadigan plotinalar hamda oʻzgaruvchan oʻzanli daryolardagi oqimlarni yoʻnaltiruvchi inshootlari uchun kamida 0,5 m, yoʻnaltiruvchi va koʻtarma bermalari uchun kamida 0,25 m boʻlishi kerak.

Kichik koʻpriklar va quvurlarga birlashtiruvchi yoʻl poyi chegarasini mazkur SHNQ ning 27-bandiga koʻra toshqin paytlardagi suv sathlaridan balandligi (suv tiralishi va shimilishlarini ham hisobga olgan holda) kamida 0,5 m, bosimli va yarim bosimli rejimda ishlaydigan quvurlar uchun 1,0 m dan kam boʻlmasligi kerak.

Bulardan tashqari koʻrsatilgan inshootlarga avtomobil yoʻllarida tuproq koʻtarmalarining qoshlari SHNQ 2.05.02 koʻrsatmasiga asosan yoʻl konstruksiyasi tovonining grunt va yuza suvlar sathi talab qilingan darajada yuqori joylashish shartlariga rioya etish kerak.

Koʻprik kechuvlaridagi suv tiralishlari suyuqliklarning harakat tenglamasiga koʻra yoki ushbu hodisaning loyihalanuvchi va mavjud kechuvlarda yetarli darajada hisobga oluvchi shartlariga koʻra hisoblanadi.

8-bob. Koʻpriklar va quvurlarning zaminlari va yuklamalarini koʻtaradigan konstruksiyalarini kuchlar taʼsiriga hisoblash boʻyicha umumiy koʻrsatmalar

37. Koʻprikli inshootlar va quvurlar ularning butun foydalanish davridagi ishlashiga boʻlgan haqiqiy sharoitlarini hisobga olgan holda loyihalanishi zarur (yuklar va taʼsirlar, gruntlar, materiallarning oʻzgaruvchanligi hamda konstruksiyaning geometrik xarakteristikalari va b.).

Koʻpriklar va quvurlarning asoslari va yuk koʻtaradigan konstruksiyalarini doimiy taʼsir etuvchi yuklar va mazkur SHNQ ning 16-bobida koʻrsatilgan vaqtinchalik taʼsir etuvchi yuklarning noqulay vaziyat tugʻdiruvchi birikmalariga hisoblash zarur. Hisoblashlarni GOST 27751 ning talablarida koʻrsatilgan chegaraviy holatlarga koʻra bajarish kerak.

38. Mazkur SHNQ da keltirilgan avtomobil va temir yoʻllarning (transport vositalarining) qoʻzgʻaluvchi (harakatlanuvchi) tarkibidan tushadigan vaqtinchilik yuklamalarning qiymatlariga hisoblashlarda oʻzlariga tegishli dinamik koeffitsiyentlari kiritiladi.

Inshootga ikkita yoki undan koʻproq vaqtinchalik yuklar taʼsirini birgalikda hisobga olgan hollarda, u yuklarning hisobiy qiymatlarini bir barobar yoki undan kam boʻlgan qoʻshma koeffitsiyentiga koʻpaytirib qabul qilinadi.

39. Hisobiy sxemalar va hisoblashning asoslari koʻpriklar va quvurlar konstruksiyalarini qurish va foydalanish davridagi haqiqiy ishlash sharoitini ifodalashlari kerak. Koʻprikli inshootlarni loyihalashda ekstremal tabiiy va texnogen taʼsirlari ehtimoli tufayli bitta yoki bir qancha elementlarni ketma-ket ishdan chiqishini oldini oluvchi konstruktiv chizmalar moʻljallanishi zarur.

Koʻpriklar oraliq qurilmalarining konstruksiyalarini fazoviy tizim deb hisoblash kerak (ularni shartli ravishda tekis tizimlarga ajratgan hollarda amaliy loyihalashda ishlab chiqilgan va elementlarning oʻzaro va asos bilan birgalikda ishlashlarini hisobga oluvchi taxminiy uslublarda bajariladi).

Koʻpriklar va quvurlar konstruksiyalarining hisobiy sxemalarini va hisoblash uslublarini tanlash sanoqli usullar va Shaxsiy elektron hisoblash mashinasidan foydalangan holda bajariladigan boʻlishi lozim.

40. Inshootlarni qurish va foydalanish davrlaridagi holatlariga hisoblayotganda konstruksiya elementlaridagi kuchlanishlarning (deformatsiyalarning) qiymatlari, ularni tayyorlash, tashish va yigʻish sharoitlaridagi aniqlanadigan kuchlanishlarning (deformatsiyalarning) qiymatlari koʻprik va quvurlarning tegishli konstruksiyalarini loyihalash normalarida koʻrsatilgan hisobiy qarshilik (chegaraviy deformatsiyalar) qiymatlaridan oshmasligi kerak.

41. Hisobiy minimal harorat deb DQN 2.04-01 (SNiP 23-01*) talablariga koʻra tashqaridagi eng sovuq besh kunlikdagi havoning haroratini qabul qilish kerak, shuningdek u holdagi taʼminlanganlik:

0,92 — beton va temirbeton konstruksiyalar uchun;

0,98 — poʻlat konstruksiyalar va poʻlat temirbeton konstruksiyalarning poʻlatdan qilingan qismlari uchun deb qabul qilinadi.

42. Konstruksiyaning agʻdarilib ketmaslikka chidamliligini quyidagi formulaga koʻra hisoblash kerak:

(1)

bu yerda M_u — konstruksiyaning chekkadagi tayanch nuqtasi orqali oʻtadigan mumkin boʻlgan aylanish (agʻdarilish) oʻqiga nisbatan agʻdaruvchi kuchlarning momenti;

M_z— oʻsha oʻqqa nisbatan ushlab turuvchi kuchlar momenti;

m — ishlash sharoiti koeffitsiyenti, uning qiymatlarini quyidagilarga barobar deb qabul qilinadi:

Alohida tayanchlarga tayanib turgan konstruksiyalarini tekshirayotganda:

qurilayotgan davrda — 0,95;

doimiy foydalanilayotgan davrda — 1,0;

Beton konstruksiyalar va poydevorlarning qismlarini tekshirayotganda:

qoya toshli asoslarda — 0,9 ga;

qoya tosh boʻlmagan joylarda — 0,8 ga;

γ_n — tayinlanishiga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti doimiy foydalanish davriga hisoblashlarda 1,1, qurish bosqichi davriga hisoblashlarda esa 1,0 koeffitsiyenti deb qabul qilinadi.

Agʻdaruvchi kuchlarni birdan katta qiymatdagi yukka nisbatan ishonchlilik koeffitsiyenti bilan qabul qilish kerak.

Ushlab turuvchi kuchlarni doimiy yuklar uchun γ_ƒ£ 1 qiymatda qabul qilish lozim.

Temir yoʻlda boʻsh ketayotgan tarkibdan, metropoliten va tramvaydan tushadigan vaqtinchalik tik yoʻnalishdagi harakatlanuvchi yuklamalar uchun γ_ƒ=1 koeffitsiyenti qabul qilinadi.

Tegishli sharoitlarda mazkur SHNQ ning 645-bandining koʻrsatmasiga binoan tuproq tarkibidagi suv taʼsiri oqibatida konstruksiya ogʻirligining kamayishini hisobga olish zarur.

43. Konstruksiyaning siljishga (sirpanishga) qarshi chidamliligi quyidagi formula bilan hisoblanishi kerak:

(2)

bu yerda, Q_r — siljituvchi kuch, u barcha siljituvchi kuchlarning mumkin boʻlgan siljishining yoʻnalishi proyeksiyalarning yigʻindisi;

Q_z — ushlab turuvchi kuch, u barcha ushlab turuvchi kuchlarning mumkin boʻlgan surilishning yoʻnalishi proyeksiyalarining yigʻindisi;

m — ishlash sharoiti koeffitsiyenti 0,9 ga barobar deb qabul qilinadi;

γ_n— mazkur SHNQ ning 42-bandiga qarang.

Suruvchi kuchlarning yukka koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti qiymatini birdan katta qilib, shuningdek ushlab turuvchi kuchlarni yukka koʻra ishonchlilik koeffitsiyent qiymati esa mazkur SHNQ ning 42-bandida koʻrsatilgandek qabul qilinadi.

Izohlar: grunt taʼsirida boʻladigan yotiq yoʻnalishidagi ushlab turuvchi kuch sifatida qiymati gruntning faol bosimidan oshmaydigan kuchga qabul etish mumkin.

Asosdagi ishqalanish kuchi mazkur SHNQ ning 653-bandida koʻrsatilgan ishqalanish koeffitsiyentlariga koʻra aniqlanadi. Bu yerda terilgan beton boʻylab ishqalanish koeffitsiyentini 0,55 ga teng deb qabul qilish kerak.

9-bob. Konstruksiyalarning koʻchishlari, deformatsiyalari, boʻylama profili

44. Koʻpriklar uchun oraliq qurilmalarning harakatlanuvchi vaqtinchalik yuklar taʼsiridan hosil boʻladigan elastik egilishlarini cheklash yoʻli bilan uning ustidan transport vositalarining ravon harakatlarini va oʻtish qismi boʻylama qirqimining unga mos shaklini taʼminlash kerak.

45. Oraliq qurilmalarining vaqtinchalik yukning taʼsiridan (γ_ƒ =1 va dinamik koeffitsiyent 1+µ=1 ni) hisoblab topilgandagi vertikal egilishlari (m da) quyidagi qiymatlardan oshmasliklari kerak:

temir yoʻl koʻpriklari uchun ushbu formula bilan topilgan

ammo

dan koʻp emas;

temir yoʻl koʻpriklari uchun ushbu formula bilan topilgan

ammo

dan koʻp emas;

avtomobil yoʻllari, shahar koʻpriklari (xoʻjalik ichidagi va sanoat korxonalari yoʻllaridagi koʻpriklar uchun ham) va piyodalar koʻpriklari uchun

dan bu yerda l — oraliqning hisobiy uzunligi (m).

avtomobil yoʻllari, shahar koʻpriklari (xoʻjalik ichidagi va sanoat korxonalari yoʻllaridagi koʻpriklar uchun ham) va piyodalar koʻpriklari uchun

dan bu yerda l — oraliqning hisobiy uzunligi (m).

Toʻsin turkumidagi oraliq qurilmali koʻpriklar uchun (piyodalar koʻpriklaridan tashqari) egilishlari quyidagi koʻrsatilgan miqdorlardan koʻpaytirib qabul qilish mumkin:

bitta oraliqli va uzluksiz oraliq qurilmalar uchun — 20 foizga (temir yoʻl koʻpriklarining oraliq tayanchlarga tayanib turgan qurilmalarning chekkadagi oraliqdagilari bundan mustasno);

yogʻochlilar uchun — 50 foizgacha;

Poʻlat va poʻlat temirbeton oraliq qurilmalarining vaqtinchalik yuklardan hosil boʻlgan vertikal elastik koʻchishlari hisobiy oraliqning 1/600 dan oshmasligi zarur.

46. Koʻpriklar oraliq qurilmalarining rels yoʻliga oʻtish qismining qoplamasiga zarur boʻladigan shaklni loyihalash jarayonida:

oraliq qurilmaning qurilish balandligi, ballast qatlami va oʻtish qismining tekislovchi qatlami qalinliklarining oʻzgarishlari hamda koʻprik bruslarining ishchi balandliklari hisoblariga yaratish kerak.

Toʻsin turkumidagi temir yoʻl koʻpriklarining hamda poʻlat, temirbeton va yogʻochdan qilinadigan avtomobil va shahar koʻpriklarining oraliq qurilmalarining qurilish balandligini silliq egri etib belgilash kerak. Bu egrilikning koʻtarilish oʻqi miqdori doimiy taʼsir koʻrsatuvchi yuklardan boʻladigan deformatsiyani hisobga olgandan keyingi vaqtinchalik vertikal yukdan (γ_ƒ =1 va 1+µ=1) hosil boʻladigan elastik egilishi miqdorining 40 foiziga barobar boʻlishi kerak.

Piyodalar koʻpriklarining oraliq qurilmalariga doimiy taʼsir etuvchi yuklardan boʻladigan deformatsiyani bartaraf qiluvchi qurilish balandligini belgilash lozim. Bu holda yukka koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti birga teng deb qabul qilinadi.

Izoh: doimiy va harakatlanuvchi vaqtinchalik vertikal yuklardan boʻladigan egilish 1/1600 dan oshmaydigan oraliq qurilmalarda (koʻndalang temir yoʻl koʻpriklarda 1,5 sm dan koʻp boʻlmagan) va toʻsinli yogʻoch koʻpriklarda qurilish balandligini moʻljallamaslik mumkin.

47. Avtomobil va shahar koʻpriklarining temirbeton oraliq qurilmalari qoplamalarining profiliga beriladigan shakl va qurilish balandligini shunday belgilash kerakki, bunda betonning oqishi va choʻkishidan (lekin doimiy yuklar taʼsir etgan vaqt ikki yildan oshmagan boʻlishi kerak) hosil boʻlgan deformatsiyadan keyingi harakat yoʻlaklarining boʻylama oʻqi profili hamda oraliq qurilmalarning oʻzaro va yoʻl bilan birlashgan joylaridagi sinish burchagi miqdori quyidagilardan:

koʻprikda harakatlanuvchi vaqtinchalik vertikal yuk boʻlmagan hollarda mazkur SHNQ ning 4-jadvalidagi keltirilgan qiymatlardan oshmasligi kerak;

koʻprikda harakatlanuvchi vaqtinchilik vertikal yuklarni harakat yoʻlaklari oʻqlari boʻylab joylanganda:

AK yuklarda:

K =11 boʻlganda 24‰; K=14 boʻlganda 22 ‰;

NK va NG yuklarida:

NK-80 va NG-60 boʻlganda 13 ‰;

NK-100 va NG-60 boʻlganda 11 ‰.

Loyiha hujjatlarida qatnov qismi qoplamasini qurib boʻlgan vaqtdagi (oʻtish qismining profili shaklini tekislovchi qatlam qalinligini oʻzgartirish hisobiga yaxshilash moʻljali bilan) betonning oqishi va choʻkishidan yuz bergan deformatsiyalardan keyingi oʻtish joyining boʻylama profili koʻrsatilgan boʻlishi kerak.

Izohlar: uzoq muddatlarda boʻladigan deformatsiyalar sezilmagunga qadar hamda koʻprikda harakatlanuvchi vaqtinchalik tik yoʻnalishdagi yuklar yoʻq boʻlganida boʻylama profilning sinish burchagi mazkur SHNQ ning 4-jadvalidagi qiymatlardan katta boʻlishi mumkin.

Vantli va osma oraliq qurilmalarga eshilgan poʻlat arqonlarni ishlatilgan hollarda qurilish koʻtarilishini va oʻtish joyi profilining shaklini belgilayotganda, arqonlarning ogʻishidan deformatsiya mumkin boʻlishligini hisobga olish zarur.

	4-jadval
Yolgʻiz yengil avtomobillar harakatining yoʻlning koʻprikka kelib birlashadigan qismidagi hisobiy tezliklari (SHNQ 2.05.02, QMQ 2.05.11larning talablariga koʻra), km/soat	Sinish burchagi % da
150 — 100	8
80	9
70	11
60	13
40	17

	4-jadval
Yolgʻiz yengil avtomobillar harakatining yoʻlning koʻprikka kelib birlashadigan qismidagi hisobiy tezliklari (SHNQ 2.05.02, QMQ 2.05.11larning talablariga koʻra), km/soat	Sinish burchagi % da
150 — 100	8
80	9
70	11
60	13
40	17

Izohlar:agar oraliq qurilmalarning boʻylama yoʻnalishda oʻzaro birlashadigan yoki yoʻl bilan ulanadigan joylarining orasidagi masofolar 50 m dan katta boʻlsa, sinish burchagining cheklash qiymatlari 1,2 barobarga koʻpaytirilishi mumkin.

Oʻtish qismining plitalari orqali bogʻlangan, shuningdek harorat choklari boʻlmagan oraliq qurilmalari profilining sinish burchagini birlashtiruvchi plitaning taʼsirini hisobga olmasdan aniqlash kerak.

48. Tashqi statik noaniq tizimdagi oraliq qurilmalarni loyihalayotganda, hisoblashlarda tayanch yuqori qismining mumkin boʻlgan choʻkish va siljishlarini hisobga olish kerak. Tayanch yuqori qismining boʻylama va koʻndalang siljishlarini konstruksiyalarni hamda fermadagi plitalarning (tayanch kallaklarining, rigellarning) oʻlchamlarini belgilayotganda hisobga olish kerak.

49. Qoʻshni tayanchlarning har xil miqdordagi choʻkishlari oqibatidagi boʻylama profildagi qoʻshimcha yuz beradigan sinish burchagining qiymatlari:

avtomobil va shahar koʻpriklari uchun 2 ‰ dan;

temir yoʻl koʻpriklari uchun 1 ‰ dan oshmasligi kerak.

Uzlukli toʻsin turkumidagi oraliq qurilmali temir yoʻl koʻpriklarining tayanchlari tepasi yuzasining umumiy yuvilishni hisobga olgan holdagi boʻylama va koʻndalang kuchlarining chegaraviy qiymatlari,

cm, qiymatdan oshmasligi kerak (bu yerda l_o tayanchga birlashib turadigan oraliqlar kichkinasining uzunligi. Uzunlik 25 m dan kam boʻlmasligi kerak).

50. Temir yoʻl koʻpriklarining uzlukli metall va poʻlat temirbeton oraliq qurilmalarining koʻndalang yotiq tebranishlarining hisobiy davriyligi (sekundda) 0,01l va 1,5 sekunddan oshmasligi kerak (l-oraliq qiymat, m).

Shahar va piyodalar koʻpriklari oraliq qurilmalaridagi tebranishlarining hisobiy davriyligi (yuklanmagan holatdagi) ikkita past shaklga koʻra (uzlukli toʻsiq turkumlarida bitta past shaklga koʻra) tik tekislik yoʻnalishida 0,45 dan 0,60 s gacha, yotiq tekislik yoʻnalishida 0,9 dan 1,2 s gacha etib belgilanadi. Piyodalar koʻpriklarining oraliq qurilmalarini bu holda 0,49 kPa (50 kgk/m²) qiymatdagi yuk hosil qiladigan piyodalar bilan yuklash mumkinligini hisobga olish kerak.

Oraliq qurilmalarni oʻrnatish yoki boʻylama siljitish uslubida joylayotganda, ularning tik va yotiq tekisliklarining uchlarida hosil boʻladigan koʻndalang tebranishlarning davriyligi 3,0 s dan, burovchi tebranishlarni davriyligi 2,0 s dan oshmasliklari kerak. Bu koʻrsatmalarni tegishli hisoblashlar yoki yigʻilayotgan konsolning fazoviy bikrligini va ustivorligini baholash boʻyicha maxsus aerodinamik tekshirishlar oʻtkazilganida oʻzgartirish mumkin. Bu holda mazkur SHNQ ning 26-bandida koʻrsatilgan konstruksiyani shamol taʼsiriga hisoblash talablarini bajarish shart.

Osma va vantli koʻpriklarni hamda oraliq qurilmasi balandligining uning uzunligiga nisbati 1/40 dan kam boʻlgan egiluvchan toʻsinli katta uzunlikdagi koʻpriklarni aerodinamik ustivorlikka va fazoviy burilishga tekshirish kerak.

Qurilgan koʻpriklarning dinamik koʻrsatkichlaridan katta farq qiluvchi konstruksiyalar uchun analitik hisoblashlardan tashqari modellarda ularning ustidan tegishli tekshirishlar oʻtkazish kerak.

51. Quvurlarning ustidagi tuproq koʻtarmaning balandligi 12 m dan katta boʻlganida, grunt ogʻirligidan kutiladigan choʻkishni hisobga olib ularning qurilish balandligi belgilanadi. Quvurlarning choʻkishini hisoblayotganda poydevorlarining choʻkishini hisoblashdagi uslubdan foydalanish mumkin.

Balandligi 12 m va undan kam boʻlgan tuproq koʻtarmalarning tagidagi quvurlarni qurilish balandligi:

1/80h — qumli, shagʻalli va tosh aralashgan gruntli zamindagi poydevorlari boʻlganida;

1/50h — loy, supes va qumloq gruntli zamindagi poydevorli boʻlganida;

1/40h — qumli-shagʻalli, qumli mayda toshli aralashmalardan qilingan gruntli toʻshamalarda yotqizilganda qurilish koʻtarilishi (lotokka nisbatan) miqdorini saqlagan holda joylashtirish kerak (bu yerda h — tuproq koʻtarma balandligi).

Quvurning kirish kallagining (yoki kiradigan tomondagi zvenosining) lotogini joylashish balandligi, uning oʻrtadagi zvenosining choʻkish boʻlganga qadar va choʻkish toʻxtagandan keyingi joylashish balandligidan yuqori qilib belgilash kerak.

Suv oʻtkazuvchi quvurning poydevorlari va boʻylama oʻqi yoʻnalishidagi zvenolarining qiya tomonlari, tuproq koʻtarmalari hamda asoslarining mustahkamligi taʼminlanishi kerak.

Izoh. quvurlar qoyatoshli gruntlarda va qoziqoyoqli poydevorlarda qurilganda, unga qurilish koʻtarilishi tatbiq etilmaydi.

10-bob. Temir yoʻl koʻpriklaridagi ustqurilma izlarining tuzilishi

52. Temirbeton oraliq qurilmalardagi temir yoʻlni chaqiqtosh ballastlarda yotqizish kerak. Metall oraliq qurilmalarining koʻprik polotnosi ballastsiz temirbeton plitalarga yoki ballastlarga oʻrnatilishi lozim.

Koʻpriklarda (R50 turdagidan va koʻprik qoʻshilgan joydagi relslardan yengil boʻlmagan) ogʻir turdagi relslarni yotqizish kerak. Katta koʻpriklarda hamda ochilib yopiladigan oraliqli koʻpriklarda va ushbu inshootlarga kelib ulanadagan joylarga ikkita tomoniga eng kamida 200 m gacha masofaga R65 turidan yengil boʻlmagan relslar yotqizilishi lozim.

Umumiy uzunligi 66 m va undan kam boʻlgan oraliq qurilmalarida uzluksiz temir yoʻllarni polotnosi ballastli va ballastsiz koʻpriklarda oʻrnatilishi mumkin.

Umumiy uzunligi 66 m dan katta boʻlgan oraliq qurilmalarida uzluksiz temir yoʻllarni polotnosi ballastsiz koʻpriklarda asoslangan hollarda oʻrnatilishi mumkin.

53. Koʻprik polotnosining konstruksiyasi quyidagilarni taʼminlashi kerak:

harakatlanuvchi tarkib gʻildiragi relslardan chiqib ketgan holda, uning xavfsiz yurib turish imkoniyatini;

mexanizatsiya vositalaridan foydalangan holda yoʻlni joriy taʼmirlash va saqlash imkonini.

54. Ballastli koʻpriklarning tayanchlari va oraliq qurilmalari ballast joylashadigan prizmasining andozaviy koʻndalang kesim profilini taʼminlashi kerak.

55. Koʻprik polotnosini (himoyalovchi uskunalarni, tenglashtiruvchi asboblarni yoki mavsumiy tenglashtiruvchi relslarni ham hisobga olgan holda) amaldagi shaharsozlik normalari va qoidalariga asosan loyihalash kerak.

56. Temirbeton plitadagi ballastsiz koʻprik konstruksiyasining eni 3,20 m dan kam boʻlmasligi kerak.

57. Koʻprik bruslarining (koʻndalang yogʻoch toʻsinchalarning) koʻndalang kesim oʻlchamlari 20x24 sm va uzunligi 3,25 m boʻlib, GOST 8486 talablariga mos kelishi kerak.

58. Toʻla uzunligi 25 m dan katta, shuningdek joylashgan balandligi 3 m dan kam boʻlmagan barcha koʻpriklar va yoʻl oʻtkazgichlarda ikki tomonlama yursa boʻladigan piyodalar yoʻlaklari boʻlishi kerak.

Shu bilan birga, balandligi 1,10 m dan kam boʻlmagan, gabaritlarning sirtida joylashadigan qoʻl tutgich panjaralari ham boʻlishi zarur.

Ikkita va koʻp yoʻlli koʻpriklarda va yoʻllarining oralarida ham qoʻl tutgich panjarasiz piyodalar yoʻlaklari boʻlishi kerak. Piyodalar yoʻlaklarning qoplamalarini temir beton plitadan loyihalash kerak.

59. Koʻprikka ulanadigan joydagi yoʻllarni loyihalayotganda, u yerlardan koʻprikka yoʻlning siljib ketmasligini taʼminlash kerak.

Shahar hududlarida hamda ishlab chiqarish zonalarida koʻpriklar, yoʻl oʻtkazgichlar va estakadalarga olib boruvchi yoʻllar ovoz soʻndiruvchi konstruksiyali choksiz va ovoz yutuvchi ekranli qilib loyihalanadi.

60. Tayanchlari ustunli piyodalar koʻpriklari va yoʻl oʻtkazgichlari tagidan oʻtadigan, umumiy tarmoqdagi temir yoʻl va inshoot tayanchi chekkasidan temir yoʻl oʻqining orasidagi masofa 3,0 m dan kam boʻlganida, yoʻl oʻtkazgich yoki piyodalar koʻprigining yon qirralaridan ikki tomoniga kamida 10 m chiqib turadigan kontrburchaksimon uskunalar yotqizish kerak.

Sanoat korxonalarining temir yoʻllaridagi yoʻl oʻtkazgichlarning yoʻllari radiusi 500 m va undan kam egrilikda joylashganda gʻildirak izi enining oʻzgarishiga toʻsiq boʻluvchi maxsus uskunalar moʻljallanishi kerak.

11-bob. Avtoyoʻl va shahar koʻpriklarining polotnosi

61. Koʻprik polotnosining konstruksiyasi va parametrlari berilgan yoʻl yoki koʻcha uchun SHNQ 2.05.02, SHNQ 2.07.01 va SHNK 2.05.11 larda belgilangan talablarga javob berishi va piyodalar hamda transport vositalari oʻtishida qulaylik hamda xavfsizlikni taʼminlashi kerak.

Koʻprik polotnosi konstruksiyasi mexanizmlar yordamida qoplama qurish hamda joriy saqlash ishlari uchun qulay sharoitni (mexanizatsiya bilan harakat polotnosini va piyodalar yoʻlaklarini iflosliklar, qor va h. k.dan tozalashni) taʼminlashi kerak.

62. Inshootda tramvay harakati boʻlgan hollarda tramvay yoʻllarini ajralmas tasma boʻyicha joylashtirish kerak.

Elektr tarmoqlari va yoritgichlarning tayanchlarini (piyodalar yoʻlaklarining eni 2,25 m va undan kam boʻlganida) qoʻl tutgich panjara qatorida joylashtirish lozim.

Tramvay izlari kallaklari avtomobil oʻtadigan joylardan ajratilmagan boʻlsa, relslarning tepa qismi yoʻl oʻtish qismining tepa sathida joylashtirilishi kerak.

Piyodalar va shahar koʻpriklarida doimiy elektr yoritgichlari moʻljallanishi zarur. Boshqa koʻpriklarda bu turdagi yoritgichlarga zaruriyat SHNK 2.05.02 va SNiP 2.05.07 larda keltirilgan talablarga binoan avtomobil yoʻllarining xizmatiga koʻra belgilanadi.

63. Oʻtish qismi temirbeton plitadagi qatnov qismining qoplamasi qoplama, himoyalovchi qatlam, toʻsgich va tekislovchi qatlamlarni qamraydigan koʻp qatlamli qilib qabul qilinishi mumkin.

Qoplamaning barcha qatlamlari oʻzaro birikuvchan, shuningdek yuqori qatlam qoplamasi esa gʻadir-budirlikka ega boʻlishi kerak.

64. Temirbeton koʻpriklar qatnov qismining qoplamasi quyidagicha bajarilishi mumkin:

koʻp qatlamli tarzda(tekislash qatlami (kerak boʻlganda), namtoʻsgich qatlami, himoya qatlami, asfaltbeton qoplami);

qoplamani materiallari yetarli issiqlikka chidamli namtoʻsgich qatlami ustiga yotqizish yoʻli bilan;

ikki yoki bir qatlamli (asfaltbeton qoplama va suvga chidamliligi yuqori boʻlgan betondan (QMQ 2.03.11 ga koʻra suv oʻtkazmaslik markasi W8 boʻlgan) tekislovchi qatlam yoki faqat namtoʻsgich va qoplama funksiyasini bajaruvchi betondan tekislovchi qatlam yoʻli bilan.

Qatnov qismi qoplamasini yoʻl toifasiga qarab B, V va G — tipdagi II markadan kam boʻlmagan hamda GOST 9128 boʻyicha 70 mm dan kam boʻlmagan ikki qavatli mayda donali asfaltbeton qorishmasidan yoki qalinligi 80 mm dan kam boʻlmagan armaturalangan sementbetondan qabul qilish lozim.

Qoplama suv-sement munosabati 0,42 dan koʻp boʻlmagan siqilishga boʻlgan mustahkamligi GOST 26633 boʻyicha V30 dan kam boʻlmagan, namoʻtkazmaslik markasi GOST 12730.5 boʻyicha W6 dan kam boʻlmagan va GOST 10060 boʻyicha sovuqbardoshlilik markasi F200 — 300 boʻlgan mayda donali betondan quriladi.

Namtoʻsgichning himoya qatlamining suv-sement munosabati 0,42 dan koʻp boʻlmagan, qalinligi 40 mm dan kam boʻlmagan siqilishga boʻlgan mustahkamligi esa GOST 26633 boʻyicha V30 dan kam boʻlmagan, shuningdek namoʻtkazmaslik markasi GOST 12730.5 boʻyicha W6 kam boʻlmagan markada hamda GOST 10060 boʻyicha sovuqbardoshliligi esa F200 — 300 boʻlgan mayda donali betondan quriladi.

65. Himoya qatlami GOST 23279 boʻyicha yupqa payvandlangan toʻr bilan armaturalanadi. Bunda, armatura toʻrini namtoʻsgich qatlami ustiga yotqizish mumkin emas.

Koʻp qatlamli qoplama qurilmasining tekislovchi qatlamini 30 mm dan kam boʻlmagan sement-qumli qorishmadan yoki asfalt-betondan qurish kerak.

66. Himoyalovchi qatlamni qurishda GOST 31938 boʻyicha kompozit polimerli armaturadan foydalanish mumkin.

Piyodalar harakati boʻlmagan turli darajadagi transport yechimlarida, shuningdek aholi punktlaridan tashqarida joylashgan uzunligi 50 m gacha boʻlgan koʻprik inshootlarida, piyodalar yoʻlaklari va xizmat koʻrsatish uchun oʻtish joylari belgilanmaydi. Bunday holda, xavfsizlik chizigʻi kengligini kamaytirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Qoplamaning koʻp qatlamli konstruksiyasida tekislash qatlami kamida 30 mm qalinlikdagi sement-qum aralashmasidan B15 dan past boʻlmagan holda amalga oshirilishi kerak.

67. Oʻtish qismining temirbeton plitasida oldindan zoʻriqtirilgan armatura ishlatilmaganda va tekislovchi qatlamning yuqori tolasidagi choʻzuvchi kuchlanish GOST 10180 ga koʻra aniqlangan, betonning egilgandagi choʻzilishga boʻlgan hisobiy qarshiligidan oshmagan holda oraliq qurilmalarga namtoʻsgich qatlam vazifasini bajaruvchi maxsus va namlikni kam oʻtkazuvchi betondan qilingan bitta yoki ikkita qatlamli tekislovchi oʻtish polotnosining qoplamasini ishlatishga yoʻl qoʻyiladi.

68. I — V toifadagi yoʻllardagi oraliq qurilmalarining oʻtish polotnosining vaqtinchalik qoplamasi sifatida qalinligi 30 — 50 mm boʻlgan qum sement aralashmasidan qilingan tekislovchi qatlamga yigʻma temirbeton plitalar ishlatish mumkin. Bu holda asosiy ogʻirlikni koʻtarib turadigan oʻtish qismi plitasi konstruksiyasining suv tegishi mumkin boʻladigan chekkalaridagi yuzalarini namlikdan asrash choralarini koʻrish kerak.

69. Namtoʻsgich va ilashuvchi-himoya qatlamlar uchun qurilish hududlarida koʻrsatilgan temperaturalar oraligʻida ishlash qobiliyatiga, kerakli mustahkamlikka, asosga yopishqoqlikka va issiqqa chidamlilikka ega boʻlgan mastikali, rulonli va polimer namtoʻsgich materiallar ishlatiladi.

Namtoʻsgich materiallar suv, ishqorli, tuzli qorishmalar va mikroorganizmlar taʼsiriga bardosh berishga ega boʻlishlari kerak.

70. Metall plitali oʻtish qismi polotnosining qoplama konstruksiyalarida qoplama bilan metall yuzalarining ishonchli jipslashishini va metall yuzalarining zanglamasligini taʼminlovchi ishlarni amalga oshirish moʻljallangan boʻlishi lozim.

Bunda poʻlat oraliq qurilmalari metall plitali oʻtish polotnosining qoplama konstruksiyasi quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

poʻlat oraliq qurilmalarida payvandlangan ortotrop plitali toʻshama — namtoʻsgich, himoya qatlami va asfaltbeton qoplamani;

poʻlat oraliq qurilmalarida oʻta mustahkam boltlarda mahkamlangan ortotrop plitali toʻshama — quyma asfaltbetondan tekislovchi qatlam, himoya qatlami va asfaltbeton qoplamani.

71. Xavfsizlik (himoyalovchi) va ajratuvchi yoʻlaklarini har xil koʻrinishdagi materiallardan qilingan qoplama bilan yoki ishqalanishga chidamli materiallardan qilingan chiziqli belgilar bilan ajratib qoʻyish kerak.

72. Koʻprikli inshootlarda har ikkala tomonlarida piyodalar yoki xizmat yoʻlaklari koʻzda tutilishi (vaziyatlar, sharoitga qarab) va ularning tashqi tomonlari 1,10 m balandlikdagi qoʻl tutgich panjaralar bilan toʻsilgan boʻlishlari zarur.

Oraliq qurilmalari ikkita boʻlakka ajratilib qurilganida, piyodalar va xizmat yoʻlaklari (yoʻlning boʻylama oʻqiga nisbatan) har bitta oraliq qurilmaning faqat tashqari tomonlarida koʻzda tutiladi.

Piyodalar yoʻlaklari piyodalar harakati jadalligiga va vaziyatlar sharoitiga qarab koʻprik inshootining bir yoki ikki tomonida joylashishi mumkin. Piyodalar yoʻlaklari bir tomonda boʻlganida, zarur holatda koʻprik inshootining koʻtarmasi konsolini tagida joylashgan piyodalar tonnellari yoki piyodalar oʻtish yoʻlaklari orqali bir tomondan ikkinchi tomonga oʻtadigan xavfsiz yoʻlak oldindan belgilanishi shart. Shahar estakadalarida, yoʻl oʻtkazgichlarda va yuk tashiladigan yoʻllardagi koʻpriklarda piyodalar harakati ulardan ajratilgan holda joylashganida va yana piyodalar soni sutkasiga 200 ta odam yoki undan kam boʻlgan avtomobil yoʻllaridagi koʻprik inshootlarida faqat xizmat yoʻlakchalari koʻzda tutiladi.

Aholi punktlaridan tashqari joylarda koʻprik uzunligi 50 m gacha boʻlganida piyodalar harakati yoʻq hollarda xizmat yoʻlakchalarini qurmaslik tavsiya etiladi.

Xizmat yoʻlaklarining eni 0,75 m etib belgilanadi.

Piyodalar yoʻlaklarining eni ular harakatining kelajakdagi “eng tigʻiz” soatlardagi hisobiy zichligiga bogʻliq holdagi hisoblash bilan belgilanadi. 0,75 m endagi piyodalar yoʻlagining oʻtkazish imkoniyatining hisobiy qiymatini 1500 ta odam/soat deb qabul qilish kerak. Koʻp qatorli piyodalar yoʻlaklarining enini har bitta yoʻlakning har bitta qatori enini 0,75 m dan qilib belgilash kerak. Bitta qatorli piyodalar yoʻlaklarining enini kamida 1,0 m qilib belgilash lozim. Shaharlarda, shaharchalarda va qishloq aholi punktlarida joylashgan koʻpriklarda, piyodalar yoʻlaklari enini kamida 1,50 m etib qabul qilish kerak.

Konstruktiv sharoitga bogʻliq sabablarga koʻra piyodalar yoʻlaklari enini 0,75 m ga kasrsiz boʻlinmaydigan miqdorda tayinlash tegishli texnik-iqtisodiy asoslarga koʻra amalga oshiriladi.

Piyodalar yoʻlagi va ishchilar yoʻlakchalarida qoida boʻyicha sementbeton (shahar koʻpriklarida shagʻalli asfaltbeton) 40 mm dan kam boʻlmagan tarzda koʻzda tutilishi kerak. Shahar hududi boʻlmagan, ovul va qishloqlar hududlarida koʻprik yurish qismi silliq boʻlgan piyodalar yoʻlagi bloklarida qoplama qoʻllash koʻzda tutilmaydi.

73. Katta tezlikdagi yoʻllarda va magistral koʻchalarda piyodalar yoʻlaklari bir chekkaga ajratilgan tramvay yoʻli hamda oʻtish qismining transport vositalari oʻtadigan tomonidan quyidagi turlardagi toʻsuvchi qurilmalar bilan ajratilgan boʻlishi kerak:

shaharlardagi va I — III toifali avtomobil yoʻllaridagi koʻprik inshootlarida balandligi 0,75 m temirbeton parapetlar bilan yoki metall toʻsiqlar bilan;

I — V toifadagi avtomobil yoʻllaridagi, shaharcha va qishloq aholi punktlaridagi koʻprik inshootlarida yuqoridagi koʻrsatilgan turlarda faqat balandligi 0,6 m toʻsiqlar bilan;

yogʻoch koʻpriklarda balandligi 0,25 m gʻildirakni qaytaruvchi bruslar bilan.

Toʻsuvchi moslamalarining balandligi toʻsiqning ushlab turish qobiliyati darajasiga, yoʻlning toifasiga, harakatlanish boʻlaklarining soniga, piyodalar yoʻlaklari va xizmat koʻrsatish oʻtish joylarining mavjudligi va kengligidan foydalanishning belgilangan qoidalariga, shuningdek yoʻl belgilari, svetoforlar, yoʻl toʻsiqlari va yoʻnaltiruvchi qurilmalarga muvofiq belgilanadi.

Toʻsuvchi qurilmaning balandligi deb qoplamaning ustki yuzasidan toʻsiqning tepa qirrasigacha boʻlgan masofani qabul qilish kerak.

Sanoat korxonalari yoʻllaridagi koʻprik inshootlari toʻsiqlarining balandligi hisobiy avtomobil gʻildiragi diametrining kamida 1/2 miqdorida, lekin 0,75 m dan kam boʻlmagan qilib belgilanishi kerak.

Koʻprikli inshootlarda piyodalar va xizmat yoʻlaklari yoʻq boʻlgan hollarda toʻsiqlar oraliq qurilma plitasining chekkasidan 0,5 m masofada joylashtirilishi kerak va bunday hollarda barcha sharoitlarda qurilishi zarur boʻlgan perilalar bilan birlashtirilib qoʻyilishi mumkin. Belgilangan talabdan chetga chiqish transport inshootining qoʻllab-quvvatlovchi tuzilmalarining tegishli muhandislik hisob-kitoblari bilan asoslanishi kerak.

Ajratuvchi yoʻlakda toʻsiq joylashtirish quyidagi hollarda amalga oshiriladi, agarda:

yoʻlning kelib birlashadigan joylaridagi ajratuvchi yoʻlakda toʻsiq oʻrnatilgan boʻlsa;

ajratuvchi yoʻlakda koʻprikning elementlari, elektr tarmogʻining va yoritgichlarning tayanchlari va h.k. joylashgan boʻlsa;

ajratish yoʻlagining konstruksiyasi unga transport vositasining chiqishiga hisoblanmagan boʻlsa.

Koʻprik inshootlariga yoʻl birlashadigan joylarda har ikkala tomoniga inshootning boshidan va oxiridan kamida 18 m gacha masofaga uzunasiga toʻsiq joylashtirish kerak va dastlabki 6 m da koʻprik inshootidagi toʻsiq bilan bitta toʻgʻri chiziqda boʻlishi lozim. Koʻprik inshootidagi toʻsiqning yoʻl chekkasidagi toʻsiqqa nisbatan rejada burilishi 1:20 dan oshmagan tangensda boʻlishi kerak.

74. Deformatsiya chokining konstruksiyasi transport vositalari harakatining rovonligini buzmasligi zarur va koʻprikning tayanch maydonchalariga hamda pastda joylashgan qismlariga chiqindilar va suvlarning tushmasligini taʼminlashi kerak.

Suv oʻtkazmaydigan choklar qoʻllanilgan hollarda quyidagilar boʻlishi kerak:

chok konstruksiyasini ustida turib koʻrish va taʼmirlash imkoni;

50 ‰ dan kam boʻlmagan qiyalikdagi lotoklar yordamida kirgan suvni oqizib yuborishni;

lotoklarni koʻrishga va chiqindilarni tozalashga qulay boʻlishini taʼminlanganligi.

Qovurgʻali metall plitalar bilan qoplangan choklarning konstruksiyasi gidroizolyatsiya plitalaridan yasalgan suv qochirish lotoklariga ega boʻlishi kerak.

Barcha hollarda, sementbeton qoplamalarni deformatsiyaviy choklarining ustida uzish kerak. Asfaltbeton qoplamalarni I — V toifali yoʻllarda choklarning koʻchishi 5 mm gacha boʻlganda hamda past toifali yoʻllarda 10 mm gacha boʻlgan hollarda uzluksiz yaxlit butun qilib qurish mumkin.

Deformatsiya choklarining konstruksiyalari oraliq qurilmalarga ishonchli qilib ankerlangan boʻlishi kerak. Deformatsiya choklari konstruksiyalarini yoʻl qatnov polotnosiga ankerlash man etiladi.

Berkituvchi elementlarni, siljuvchi listlar yoki plitalarni prujinalar yordamida yoki berkituvchi elementlarning zich joylanishini taʼminlaydigan birorta boshqa uslublar bilan pastidagi elementiga siqib turishlari kerak.

1,5 sm gacha boʻlgan balkalarning harorat harakati bilan chok uchun tavsiya etilgan variant chaqiqtosh-mastikali hisoblanadi. 1,5 cm dan ortiq harakatlanayotganda maxsus rezina-metall deformatsiyalovchi birikmalardan foydalaniladi.

12-bob. Koʻpriklarni yoʻllar bilan birlashtirish

75. Tuproq polotnosi katta temir yoʻl koʻpriklarining oldida, uning qirgʻoq tayanchlarining orqa qirrasidan 10 m masofagacha har ikkala tomonidan ham 0,5 m gacha kengaytirilishi kerak. Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarida esa, qoʻl tutgich panjaralarining orasidagi masofaga har tomoniga 0,5 m qoʻshgandagi qiymatidan kam boʻlmasligi kerak. Polotnoni kengaytirilgan enidan normal holiga uzunligini 15 — 25 m masofada ravon oʻtkazish kerak.

76. Tuproq koʻtarmani temir yoʻl koʻpriklarining qirgʻoq tayanchlari birlashadigan joylarida ballast prizma gruntlarining oʻpirilib ketmaslikdan ushlab turish tadbirlarini belgilash kerak.

77. Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining toʻproq koʻtarmalari bilan ulanadigan joyiga oʻtish plitasini yotqizishni temirbetondan rejalashtirish kerak.

Plitaning uzunligi uning yostiqchasining tagidagi gruntning kutiladigan darajadagi choʻkishiga bogʻliq holda qabul qilinib 8 m dan oshmaydigan etib tayinlash kerak.

Oʻtish plitalarini oʻrnatishning asosiy maqsadi koʻprik oraligʻiga silliq kirishni taʼminlash va devorlarga, ustunlarga va tayanchlarning qoziqlariga gorizontal bosimni kamaytirishdir.

Oʻtish plitalari inshootning butun kengligiga quriladi. Piyodalar yoʻlagi kengligi chegaralarida uzunligi qisqargan plitalar oʻrnatiladi.

Qirgʻoq tayanchlari bevosita tuproq koʻtarmaga tayanib turadigan (divan turidagi) koʻpriklarda oʻtish plitasining uzunligini, uning tayanch maydonchalarida har xil darajadagi choʻkishlar mumkin boʻlganida oʻtadigan joyning qabul qilingan profilini saqlash zarurligiga asoslangan holda belgilanishi kerak va 2 m dan kam boʻlmagan etib qabul qilinadi.

Plitaning gruntga tayanadigan joyining shagʻal-qumli yostigʻi barcha pastki yuzasi bilan namlikni ushlab turmaydigan gruntga yoki tuproq koʻtarmaning muzlash chuqurligidan pastda joylashgan gruntga tayanishi kerak. Tuproq koʻtarmaning zamini nozik loy gruntlar boʻlganida, ularning mumkin boʻladigan choʻkishlari tuproq koʻtarma balandligining 0,5 — 0,7 foiz miqdorlarida deb hisoblagan holda yotqizish kerak.

Oʻtish plitalari va yotiq tayanchlar sirtlari surkama namtoʻsgich qatlamli boʻlishi kerak.

78. Koʻpriklar konstruksiyasini yoʻlning kelib birlashadigan joyidagi tuproq koʻtarma bilan ulaganda, quyidagi shartlarni bajarish kerak:

tuproq koʻtarmalar va konuslar choʻkkandan keyin qirgʻoq tayanchning yoki erkin konsolning (avtomobil yoʻllari koʻpriklarida) tuproq koʻtarmaga birlashib turgan qismi konusga, tuproq koʻtarma balandligi 6 m gacha boʻlganida kamida 0,75 m, 6 m dan katta boʻlganida esa kamida 1,0 m (polotnoning qoshi sathida konusning uchidan ulanadigan konstruksiya chekka qirrasigacha boʻlgan masofa) kirib turishi kerak;

konstruksiyaning qiya yuzasi ferma tagi maydonchasidan (shkaf devorcha tekisligida) yoki shkaf devorchani toʻsib turadigan yon devorchaning tepasidan temir yoʻl koʻpriklarida kamida 0,50 m, avtomobil va shahar koʻpriklarida kamida 0,40 m pastdan oʻtishi kerak. Qoʻshilib ketmaydigan qirgʻoq tayanchlarda konusning pasti ularning oldi tomondagi qirrasidan oraliq tomonga chiqib ketmasligi kerak. Koʻpriklarning koʻmiladigan qirgʻoq tayanchlarida konusning qiya yuzasi bilan tayanchning oldingi qirrasining kesishadigan nuqtasi hisobiy suv toshqinining sathidan (suvning tiralishidan koʻtarilish va toʻlqin urilishi eʼtiborga olinmagan) balandda va kamida 0,50 m tepada joylashgan boʻlishi kerak;

koʻpriklarning koʻmilmaydigan qirgʻoq tayanchlari konusi yuzasining qiyaligi tuproq koʻtarmaning qoshidan, yuqoridan pastga qarab dastlabki 6 m balandlikda 1:1,25 dan, keyingi 6 m da 1:1,5 dan tik boʻlmasligi kerak. Balandligi 12 m dan katta boʻlgan tuproq koʻtarmaning konuslari yuzasining qiyaligini ularning ustivorligining hisobiga koʻra (zaminini tekshirish bilan) aniqlash bir muncha yotiq qismigacha kamida 1:1,75 qiyalikda belgilash kerak;

koʻmiladigan qirgʻoq tayanchlari, romli va qoziq-estakadali koʻpriklar qirgʻoq tayanchlari hamda suv toshishining hisobiy balandligidagi choʻkish darajasida barcha koʻpriklar uchun konuslar yuzalarining qiyaligi 1:1,5 dan tik boʻlmasligi kerak. Koʻtarma balandligi 12 m dan katta boʻlganda ularning ustivorligining hisobiga koʻra (zaminini tekshirish bilan) aniqlash kerak.

Koʻtarmalar va konuslar tugallanish qismi asoslari bilan birgalikda aylana silindrsimon yoki sirtini siljishi orqali (nishablik taʼminlashning geologik shartlari bilan) mustahkamlikka tekshirilishi kerak.

Koʻchki bor qiyaliklarda tayanchlar joylashganda koʻchki holatini bartaraf qiluvchi konstruktiv-texnologik tadbirlar qoʻllanishi kerak.

Seysmik hududlar uchun konuslar yuzasining qiyaligini SHNK 2.01.20 ga binoan tayinlash kerak.

79. Ustunlarga, qoʻllab-quvvatlovchi korpusning devorlariga gorizontal bosimni kamaytirish yoki yoʻq qilish uchun SHNK 2.03.14 va GOST 31938 ga muvofiq kompozit polimer armaturadan foydalangan holda koʻtarmani toʻldirishning odatiy tuprogʻini qatlamli mustahkamlangan tuproq bilan almashtirishga ruxsat beriladi.

80. Koʻprik oldida konusni va koʻprik tayanchining orqa tomonidagi tuproq koʻtarmani ustki tomonida uning balandligiga 2,0 m qoʻshgan qiymatdagi uzunlikkacha, pastki tomonida esa (tabiiy holatda yotgan gruntning yuzasi sathida) kamida 2,0 m uzunlikkacha, qumloq yoki oʻtkazgichlik koeffitsiyenti (zichlagandan keyin) kamida 2,0 m/sut boʻlgan, namlik ushlamaydigan birorta boshqa grunt bilan toʻldirish kerak.

Drenlangan bostirmani zichlash koeffitsiyenti 0,98 dan kam boʻlmagan miqdorda zichlash zarur. Ogʻir sharoitlarda tegishli tartibda texnik-iqtisodiy hisoblar bilan asoslanganida, suv oʻtkazuvchanlik koeffitsiyenti 2,0 m/sut dan kam boʻlmagan qumlarni, konstruktiv va texnologik tadbirlar (mahkamlovchi va armaturalovchi geosintetik materiallar va toʻrlarni yoki geotoʻrlar) yordamida qirgʻoq tayanchlar, konuslar va ularning orqasidagi tuproq koʻtarmalarning talab darajasidagi ishonchliligini va uzoq muddatga xizmat qilishini taʼminlaganda ishlatish mumkin.

81. Koʻpriklar va yoʻl oʻtkazgichlar konuslarining qiya yuzalari pastidan tepasigacha mahkamlangan boʻlishi zarur.

Koʻpriklar va quvurlarga yoʻlning birlashadigan qismlaridagi tuproq koʻtarmasi qiyalari yuzasini va tovonini hamda oqimni yoʻnaltiruvchi inshootlarning qiya yuzasini mahkamlashning turlari ularning qiyaligiga, suv toshgan paytlardagi maksimal suv miqdoriga mos keladigan tezliklardagi suvning oqimlari va toʻlqinlarning taʼsirlariga koʻra belgilanishi kerak. Umumiy tarmoqdagi temir yoʻllardagi koʻpriklar uchun u tezlikning eng katta qiymati, qolgan koʻpriklar uchun esa hisobiy qiymati qabul qilinadi.

Mahkamlangan yuzalar tepasining balandlik nuqtalari yuqorida koʻrsatilgan suv tiralib koʻtarilishi va toʻlqinlarning urilishlarini ham hisobga olgandagi suv sathidan quyidagi miqdorlarda yuqori boʻlishi kerak:

katta va oʻrtacha koʻpriklar oldida — kamida 0,50 m;

kichik koʻpriklar va quvurlar oldida — kamida 0,25 m.

13-bob. Suvlarni chetlatish

82. Harakat polotnosi va konstruksiyasining suv tegishi mumkin boʻladigan boshqa yuzalarini (uning ichida piyodalar yoʻlaklari tagidagi bloklarni ham) 20 ‰ dan katta boʻlmagan, temir yoʻl koʻpriklarining ballast koritosida 30 ‰ dan kam boʻlmagan koʻndalang qiyaliklarda loyihalash kerak.

Avtomobil yoʻllaridagi va shaharlardagi koʻpriklarning harakat polotnosining boʻylama qiyaligini kamida 5 ‰ etib qabul qilish kerak. Boʻylama yoʻnalishdagi qiyalik 10 ‰ dan katta, ikkita yoʻnalishdagi qiyaliklarning geometrik yigʻindisi 20 ‰ dan kam boʻlmagan holda, koʻndalang yoʻnalishdagi qiyalik miqdorini kamaytirish ruxsat etiladi. Temir yoʻl koʻpriklarida asbest ballast boʻlganida ustida yigʻiladigan suvlarni oqizib yuborish moʻljallangan boʻlishi kerak.

83. Yoʻlak (trotuar) bloklarning konstruksiyalari oʻzgarishi sababli qatnov qismini plitali oraliq qurilmalardan qurishda vertikal suv ketkazish quvurchalari qoʻllanilmaydi.

84. Balkali oraliq qurilmalarni qoʻllashda diametri 60 mm boʻlgan suv ketkazish quvurchalarini oʻrnatishga ruxsat etiladi. Buning uchun drenaj tizimini qurish zarur. Qatnov qismining koʻndalang nishabidan tashqari yoʻlaklarning gʻildirak qaytargich devorlaridan 70 sm uzunlikda naychalarning oʻqiga qadar koʻndalang nishab ishlab chiqiladi, bunda koʻprikning butun uzunligi boʻyicha 150 — 200 mm kenglikda drenaj kanali koʻprik inshootning majburiy boʻylama nishabligi bilan quriladi.

Suv ketkazish quvurchalarini qoʻllash toʻgʻrisidagi qaror yoʻlaklarning kengligi va balkalar oʻqlari orasidagi masofaga qarab quvurchalar oʻqining geometrik holati bilan belgilanadi.

Quvurlarning oʻqlari faqat toʻgʻri burchak kesimli balkalarning plitalari doirasida joylashishi lozim.

Suv ketkazish qurilmalaridagi suv ostki konstruksiyalarga, shuningdek temir yoʻllar, avtomobil yoʻllarining qatnov qismiga tushmasligi kerak.

Temirbeton va beton konstruksiyalarning (chetki balkalarning konsol plitalari, yoʻlak bloklari, tayanch “ogolovkalari” va sh.k.) ostki yuzalari vaqti-vaqti bilan namlanishining oldini olish uchun himoya “vistup”lari va “sleznik”larni qurish kerak.

Yoʻl toʻshamasidan gidroizolyatsiya sathiga oʻtgan suvni yigʻish va ketkazish uchun yoʻl toʻshamasi konstruksiyasida zarur boʻlsa drenaj tizimini qurish lozim. Drenaj tizimi va yetarli darajadagi nishablik boʻlganda suv ketkazish quvurchalarini oʻrnatmasa ham boʻladi.

85. Drenaj novlari katta yogʻingarchiliklarda asfaltbeton ichida yoki himoya qatlamida joylashtiriladi. Yoʻlaklar yoki qatnov qismi toʻsiqlari oldida joylashtirilgan drenaj tizimi koʻndalang qirqimli eni 150÷200 mm boʻlgan drenaj novlarini oʻz ichiga oladi.

Suv ketkazish quvurchalarining ichki diametri kamida 150 mm boʻlishi kerak va ularni 1 m² maydonga quvurchaning qirqimi kamida 5 sm² boʻlishi hisobidan temir yoʻl koʻpriklarining ballast “korito”larida oʻrnatish lozim.

Avtoyoʻl va shahar koʻpriklarining qatnov toʻshamasidagi suv ketkazish quvurchalari orasidagi masofa 5 %gacha boʻylama nishablikda “prolet” boʻylab koʻpi bilan 6 m va 5 dan 10 % gacha nishablikda — 12 m ni tashkil qilishi kerak. Keskinroq nishabliklarda quvurchalar orasidagi masofa koʻpayishi mumkin. Uzunligi 9,0 dan ortiq bitta “prolet”dagi quvurchalar soni uchtadan kam boʻlmasligi kerak.

Suv ketkazish quvurchalari konstruksiyalarni betonlashtirish vaqtida oʻrnatilishi kerak. Gidroizolyatsiya quvur “voronka”siga kiritilishi va suv qabul qiluvchi stakan bilan mahkamlanishi kerak. Quvurchalarning konstruksiyasi ularni tez va oson ajratish va tozalashga imkon berishi kerak.

Yopiq qirqimlar ichida (qatnov toʻshamasi elementlari ostida va suv yigʻilishi mumkin boʻlgan boshqa joylarda, shuningdek atmosfera namligining kondensatsiyasi natijasida yigʻiladigan suv) past joylarda diametri kamida 60 mm suv ketkazish quvurchalari oʻrnatilishi koʻzda tutilishi kerak.

Yoʻlak bloklari ostidagi boʻshliqdan suv, odatda, suv ketkazish quvurchalarini qoʻllamagan holda ketishi koʻzda tutilishi lozim.

86. Borish yoʻllari tomonidan yuza suvlar oqib kelganda gruntlarning tabiiy xususiyatlarini saqlab qolish uchun “ustoy” asosida suvni yoʻl poyidan tashqariga chiqarib yuborish uchun koʻprik borish yoʻllari bilan tutashgunga qadar suv qabul qiluvchi quduqlarni oʻrnatish koʻzda tutilishi kerak.

Oraliq qurilmalaridan koʻtarma konusiga suvni ketkazish joylarida koʻprik boʻylab konusda suv ketkazish novlari oʻrnatilishi kerak. “Ustoylar”dan suvni ketkazish uchun ishonarli amaldagi drenaj tizimini qurish koʻzda tutilishi kerak.

Yondashuvlar tomondan yer usti suvlari kirib kelgan taqdirda, tayanchlar tagida tuproqning tabiiy xususiyatlarini saqlab qolish uchun uni suv olish quduqlarini oʻrnatgan holda koʻprikni yondashuvlarga ulashdan oldin pastki qavatdan tashqariga yoʻnaltirish moslamalarini taʼminlash kerak.

14-bob. Foydalanishdagi jihozlar

87. Oraliq qurilmaning barcha qismlari, tayanchlar va quvurlarning koʻrinib turadigan sirtlari, ularning ahvolini tekshirishga hamda kerakli tadbirlarni bajarishga qulay boʻlishi kerak. Buning uchun yuradigan joylar, narvonlar, tuynuklar, (balandligi kamida 1,10 m boʻlgan) qoʻl tutgich toʻsiqlar, koʻprik osti qurilmalarini vaqtinchalik osishda foydalanadigan konstruksiyaga mahkamlangan qismlar, qarab koʻrishga zarur maxsus moslamalar tayyorlanadi. Toʻsin turkumidagi oraliq qurilmali, qoʻzgʻaluvchan tayanch qismli koʻpriklarda tayanchlar holatini oʻzgarishiga, ularni almashtirishga va taʼmirlashga bogʻliq ishlarni bajarish uchun kerakli sharoit boʻlishi zarur.

88. Koʻprikli inshoootlar va quvurlarning har bir chekkalarida temir yoʻl inshootlari oldidagi tuproq koʻtarma balandligi 2,0 m dan katta, avtomobil yoʻllari inshootlari oldida 4,0 m dan katta boʻlganida inshootning oʻsha tomonlariga konusning qiya sirtlari ustiga eni 0,75 m boʻlgan tushib-chiqadigan doimiy joylashgan narvon oʻrnatilishi lozim.

89. Zarur sharoitlarda (masalan, tajribada tekshirish maqsadida koʻpriklar va quvurlar qurilsa, choʻkishlarga taʼsirchan tashqi statik turkumlar koʻpriklarda ishlatilsa, poʻlat konstruksiyalarda oldindan kuchlanish holatlari yaratilganda va h. k.) umumiy deformatsiyalarni, ularning ayrim elementlarining kuchlanish holatlarini nazorat qilib turishga kerak boʻladigan maxsus markalar yoki boshqa bir moslamalarni oʻrnatish masalalari loyiha hujjatlarida koʻzda tutilgan boʻlishi kerak.

90. Tonnel turidagi temir yoʻl koʻpriklarida va yoʻl oʻtkazgichlarda ularning uzunliklari 50 m dan katta boʻlganida ikki tomonidan har 50 m masofada shaxmat tartibida yoʻl oʻtish sathida odamlar himoyasi uchun maydonchalar loyihalanishi kerak. Koʻprik yoki yoʻl oʻtkazgichning uzunligi 100 m gacha boʻlsa, bu yopiq joyli maydonchani oʻtish joyining har tomoniga bittadan oʻrnatishga ruxsat etiladi.

Poyezd tezligi 120 km/soat dan katta qilib cheklangan yoʻllarda va eng sovuq besh kunlikning taʼminlanishi 0,98 tashqaridagi havoning oʻrtacha harorati minus 40⁰S boʻlgan hududlardagi koʻpriklarda barcha himoya maydonchalarining orasidagi masofa 25 m dan koʻp boʻlmasligi kerak.

91. Koʻprik inshootlari va quvurlarni qurish va rekonstruksiya qilishda SHNK 2.01.02, GOST 30244, GOST 30247.0 va GOST 30247.1 boʻyicha strukturaning zarur boʻlgan yongʻinga bardosh berish darajasini taʼminlash choralarini koʻrish kerak.

Koʻprik osti boʻshligʻining funksional ishlatilishi (koʻprik gorizontal proyeksiyasi va koridori chegarasida yongʻin qutqaruv texnikasi) koʻprikni loyihalashda aniqlanishi kerak.

Koʻprik osti boʻshligʻiga joylashtiriladigan bino, inshoot va xonalar, shuningdek koʻtariluvchi koʻpriklarda mexanizmlarni joylashtirish va jihozlash amaldagi shaharsozlik normalari va qoidalariga asoslanib bajariladi.

92. Koʻprik inshootlarining barcha metall konstruksiyalari, agar yoʻllar doimiy tokli elektr tarmoqlardan 5 m dan, oʻzgaruvchan tokli elektr tarmoqlardan 10 m dan kam masofalarda joylashgan boʻlsa, yerga sim bilan ulangan boʻlishlari zarur. Elektr tarmoqni ushlab turadigan temirbeton va beton konstruksiyalar ham yerga sim bilan birlashtirilgan boʻlishi kerak.

93. Elektrlashtirilgan temir yoʻllarining ustiga yoʻl oʻtkazgichlar va piyodalar koʻpriklari loyihalanganda elektr tarmogʻining ustiga toʻsiq boʻladigan va himoya qiluvchi, balandligi 2,0 m keladigan tik shitlar (toʻrlar) loyihalanishi kerak. Koʻprikning har ikki tomonidan uzunligi 1,5 m dan kam boʻlmagan gorizontal shitlardan (toʻrlar) foydalanishga ruxsat etiladi.

94. Suyuq choʻyan va issiq shlaklar quyilgan choʻmichlar tashiydigan yoʻldagi temir yoʻl koʻpriklarida va yoʻl oʻtkazgichlarda qoʻl tutgich panjaralar oʻrniga balandliklari choʻmichlarning usti tomonidan 20 sm yuqori turadigan maxsus himoyalovchi toʻsiqlar oʻrnatilishi kerak. Bu holda har bir tomonidan 50 m masofada shaxmat tartibida joylashadigan himoya qiluvchi boshpana-maydonchalar moʻljallanishi kerak.

95. Barcha koʻpriklarda neft va neft mahsulotlarini tashishga moʻljallangan quvurlarni va yuqori kuchlanishli tok oʻtkazuvchi yoʻnalishlar (kuchlanish 1000 V dan katta boʻlgan)ni yotqizishga ruxsat etilmaydi. Bulardan tashqari, temir yoʻl koʻpriklarida gaz va chiqindi suyuqliklarini tashiydigan hamda suv oʻtkazuvchi quvurlarni yotqizish mumkin emas. Avtomobil yoʻllari, shahar va piyodalar koʻpriklarida maxsus texnik-iqtisodiy tomondan asoslangan hollarda issiq suvlar tarmogʻini, suv bilan taʼminlash yoʻllarini, bosim ostida ishlaydigan chiqindi suyuqliklarni oqizuvchi poʻlat quvurlarni va ishchi bosimi 0,6 MPa (6 kgk/sm²) dan katta boʻlmagan gaz oʻtkazgichlarni yotqizish mumkin.

Barcha sharoitlarda koʻprikning butunligini saqlashga, quvur oʻtkazgichlar va kabellarning teshilgan va shikastlangan hollarida, koʻprik ustidan harakatning xavfsiz va toʻxtovsiz oʻtishini taʼminlashga qaratilgan tadbirlar moʻljallangan boʻlishi zarur. Buning uchun katta va oʻrtacha koʻpriklarda, elektr oʻtkazadigan va boshqa kommunikatsiya yoʻllaridagi temir yoʻl koʻpriklarida, albatta ushbu yoʻllarda koʻprikning ikki tomonidan berkitish va oʻchirishni taʼminlaydigan uskunalar boʻlishi kerak.

Izoh. asoslangan hollarda shahar koʻpriklarida va aholi punktlaridagi avtomobil yoʻllari koʻpriklarida, yuqori elektr yoʻnalishining kabelini koʻprikni joriy saqlashga bogʻliq ishlarida xavfsizlikni taʼminlagan sharoitda yotqizishga ruxsat qilinadi.

Yogʻ toʻldirilgan kabel yoʻnalishlarini va yuqori kuchlanishdagi havoda tortilgan kabellarni koʻprikdan oʻtkazishga ruxsat etilmaydi.

96. Koʻpriklarda ushbu yoʻlda moʻljallangan aloqa simlarini oʻtkazishga tegishli moslamalar va boshqa shu inshoot uchun ruxsat etilgan kommunikatsiyalarni temir yoʻllarda (shuningdek poyezdlari elektr kuchi bilan yurmaydigan yoʻnalishlarda ham), trolleybus va tramvay yuradigan shaharlarda esa tok tarmogʻini osib qoʻyishga moʻljallangan qurilmalar boʻlishi kerak.

Quvurlar va kabellarni yotqizish uchun koʻprikni joriy saqlash va taʼmirlash ishlarini bajarilishiga toʻsqinlik qilmaydigan maxsus konstruktiv elementlar (chiqarilgan konsollar, koʻndalang diafragmalar, tashqi osgichlar va h.k.) moʻljallanishi kerak. Piyodalar yoʻlaklari plitalarining tagida va ajratuvchi yoʻlaklarda kommunikatsiyalarni joylashtirish, ulardan foydalanish davrlarida kommunikatsiya va koʻprik konstruksiyalarini shikastlanishdan himoyalovchi sharoit boʻlganida ruxsat etiladi. Piyodalar plitalarining tagidagi bloklarning oʻralgan boʻshliklarida kommunikatsiyalar joylagan hollarda, u yerlarda namtoʻsgich qurilmasi va suv oqizuvchi teshiklar boʻlishi kerak.

97. Ochiladigan oraliq qurilmali temir yoʻl va avtomobil yoʻllari koʻpriklarida va oʻtish qismlari har xil harakatlarga moʻljallangan koʻpriklarda (relssiz va relsli transport vositalari navbat bilan harakatlanadigan) ularga ikki tomonidan kiradigan joylari kamida 50 m masofada joylashgan ogohlantiruvchi belgilar bilan toʻsilgan boʻlishi kerak.

Ochiladigan oraliqli temir yoʻl koʻpriklari va ikkita yoʻlli uchastkadagi bitta yoʻlli koʻpriklar himoyalovchi (ushlovchi) uchi berk yoʻl yoki yoʻllarni toʻsuvchi joylar bilan himoyalangan boʻlishlari zarur.

98. Qoʻriqlanuvchi koʻpriklarda, qorovullik qilish uchun xona va kerakli jihozlar boʻlishi kerak. Katta temir yoʻl koʻpriklari va uzunligi 200 m dan oshgan avtomobil va shahar koʻpriklarining yonlarida maydoni 16 — 25 m², ularga xizmat qilishga moʻljallangan xona va undan tashqari asoslangan hollarda kompressor uchun xona boʻlishi shart. Katta temir yoʻl koʻpriklarida joriy va oʻrta taʼmir ishlarini mexanizatsiyalash uchun siqilgan havo va suv yetkazib beradigan, butun uzunasiga elektr toki bilan taʼminlovchi, toklarni ajratib beruvchi shaxobchalar bilan birgalikda kerakli asbob-uskunalar koʻzda tutilishi kerak.

15-bob. Atrof-muhitni muhofaza qilish

99. Koʻprikli inshootlar va quvurlarni loyihalayotganda quyidagilar boʻyicha (yoʻnalishlar) atrof-muhitni muhofazalash (AMM) chora-tadbirlari ishlab chiqilishi shart:

atmosfera havosini muhofazalash;

yer usti va osti suvlarini muhofazalash;

yerni muhofazalash va undan unumli foydalanish;

oʻsimlik va hayvonot dunyosini muhofazalash;

meʼmoriy yodgorliklar, tabiat va tarixiy-arxeologik obyektlarni muhofazalash.

100. Koʻpriklar va quvurlar qurilish (rekonstruksiya) joyini va ularning konstruktiv yechimlarini tanlashda quyidagi sharoitlarni hisobga olish kerak:

suv oqarlarni (ariq, soy, kanal va h.k.) yuvilishi, loyqalanishi va botqoqlanishini hamda oʻsimlik qatlamini buzilishini;

oʻzandagi va yer osti suvlari oqishining gidrogeologik rejimini buzilishi va flora va faunaga minimal taʼsirini;

oʻzanda boʻladigan jarayonlarni (suvlar yigʻilib atrofdagi joylarga taʼsirini, koʻprik tagidan suv oqib oʻtishi sharoitining oʻzgarishlari, suv oqimi yoʻnalishining oʻzgarishi va uning qirgʻoq deformatsiyalanishiga taʼsiri).

101. Suv oqarlarni kesadigan joydagi suv oʻtkazuvchi inshootning sonini va oʻlchamlarini belgilashni atrofdagi tabiiy muhitga koʻrsatadigan taʼsirini hisobga olgan holda bajarish kerak.

102. Koʻpriklar va quvurlarni loyihalayotganda har xil oqindilarning yigʻilib qolishiga yoʻl qoʻymaydigan qurilmalar va tadbirlar koʻrsatilishi kerak.

103. Suv oqarlarda koʻpriklar va quvurlarni loyihalashda toshqin suvlar oʻtadigan boʻlganida, atrofdagi joylarga xavfli ekologik taʼsirlarni yoʻqotish uchun mazkur SHNQ ning 18 va 25-bandlariga rioya etish kerak.

104. Koʻprikning qabul qilingan koʻrsatkichlaridan boʻladigan salbiy ekologik oqibatlarni oldini olish uchun mazkur SHNQ ning 27 va 36-bandlarini hisobga olgan holda muayyan joyning tabiiy sharoitlarini toʻla ravishda eʼtiborga olish kerak.

105. Koʻpriklar va yoʻl oʻtkazgichlarni loyihalayotganda mazkur SHNQ ning 82 va 98-bandlarining talablarini hisobga olgan holda oʻtish qismining ustidan suvni chetlatish borasida muayyan tadbirlar moʻljallanishi zarur. Suvlarni qatnov qismdan koʻprikni chetiga chiqarish uchun qiyalikni taʼminlab berish kerak. Koʻpriklar va yoʻl oʻtkazgichlarning konuslari atrofida suvlarni qabul qiluvchi maxsus uskunalar, tozalovchi inshootlar yoki iflos suvlarni oqizadigan tarmoqlar yordamida suvlarni ketkazish ishlari tashkil etilishi kerak.

Yoʻnaltiruvchi inshootlar suv oqarlar rejimini minimal (asoslangan) oʻzgarishlarni taʼminlab berishi kerak.

106. Yangi koʻprikli inshootlarni loyihalash va mavjudlarini rekonstruksiya qilishda atrof-muhitga boʻlgan taʼsirni oldindan baholash kerak.

107. Qurilish maydonlarini joylashtirish va koʻprik oʻtish joyi, yoʻl oʻtkazgichlar, estakadalar, shuningdek quvurlarni qurish ishlarini bajarishda GOST 17.5.1.03 ga binoan qimmatli tabiat yerlarini saqlash hisobga olinishi kerak.

16-bob. Yuklamalar va taʼsirlar

1-§. Yuklamalarning birgalikdaligi

108. Koʻprik va quvurlar konstruksiyalari quyidagi 5-jadvalga koʻra qabul qilingan yuklamalar va taʼsirlar bilan birgalikda hisoblanishi kerak.

		5-jadval
Yuklamalar (taʼsirlar)ning raqami	Yuklamalar va taʼsirlar	Ushbu yuklama bilan (taʼsir bilan) birgalikda olinmaydigan yuklamaning (taʼsirning) raqami
A. Doimiylari
1.	Konstruksiyaning oʻz ogʻirligi	-
2.	Oldindan kuchlantirishning taʼsiri (jumladan, zoʻriqishlarni maʼqul holatga oʻzgartirish)	-
3.	Koʻtarma ogʻirligidan gruntning bosimi	-
4.	Gidrostatik bosim	-
5.	Betonning (kichrayishi) oʻtirishidan va oqishidan boʻladigan taʼsir	-
6.	Grunt choʻkishining taʼsiri	-
B. Vaqtinchaliklari Harakatlanayotgan tarkibdan va piyodalardan boʻladigani
7.	Vertikal yuklamalar	16, 17
8.	Harakatlanayotgan tarkib taʼsiridagi grunt bosimi	16, 17
9.	Markazdan qochuvchi kuchdan boʻladigan gorizontal holatdagi koʻndalang yuklama	10, 16, 17
10.	Harakatlanayotgan tarkibning gorizontal holatdagi koʻndalang zarbalari	9, 11, 12, 16 — 18
11.	Tormozlanish yoki tortish kuchidan boʻladigan gorizontal holatdagi boʻylama yuklama	10, 13, 14, 16, 17
Boshqalari
12.	Shamoldan boʻladigan yuklama	10, 14, 18
13.	Muzdan boʻladigan yuklama	11, 14, 16, 18
14.	Kemalarning toʻlqinidan boʻladigan yuklama	11 — 13, 15 — 18
15.	Iqlim haroratlarining taʼsirlari	14, 18
16.	Gruntlarning sovuqdan shishishini taʼsiri	7 — 11, 13, 14, 18
17.	Qurilish yuklamalari	7 — 11, 14, 18
18.	Seysmik yuklamalar	10, 12 — 17

		5-jadval
Yuklamalar (taʼsirlar)ning raqami	Yuklamalar va taʼsirlar	Ushbu yuklama bilan (taʼsir bilan) birgalikda olinmaydigan yuklamaning (taʼsirning) raqami
A. Doimiylari
1.	Konstruksiyaning oʻz ogʻirligi	-
2.	Oldindan kuchlantirishning taʼsiri (jumladan, zoʻriqishlarni maʼqul holatga oʻzgartirish)	-
3.	Koʻtarma ogʻirligidan gruntning bosimi	-
4.	Gidrostatik bosim	-
5.	Betonning (kichrayishi) oʻtirishidan va oqishidan boʻladigan taʼsir	-
6.	Grunt choʻkishining taʼsiri	-
B. Vaqtinchaliklari Harakatlanayotgan tarkibdan va piyodalardan boʻladigani
7.	Vertikal yuklamalar	16, 17
8.	Harakatlanayotgan tarkib taʼsiridagi grunt bosimi	16, 17
9.	Markazdan qochuvchi kuchdan boʻladigan gorizontal holatdagi koʻndalang yuklama	10, 16, 17
10.	Harakatlanayotgan tarkibning gorizontal holatdagi koʻndalang zarbalari	9, 11, 12, 16 — 18
11.	Tormozlanish yoki tortish kuchidan boʻladigan gorizontal holatdagi boʻylama yuklama	10, 13, 14, 16, 17
Boshqalari
12.	Shamoldan boʻladigan yuklama	10, 14, 18
13.	Muzdan boʻladigan yuklama	11, 14, 16, 18
14.	Kemalarning toʻlqinidan boʻladigan yuklama	11 — 13, 15 — 18
15.	Iqlim haroratlarining taʼsirlari	14, 18
16.	Gruntlarning sovuqdan shishishini taʼsiri	7 — 11, 13, 14, 18
17.	Qurilish yuklamalari	7 — 11, 14, 18
18.	Seysmik yuklamalar	10, 12 — 17

Izohlar: zarur holatlarda hisoblashda boshqalari taʼsir turiga kiruvchi tayanch qismlardagi ishqalanish va qarshiliklarni inobatga olish kerak.

Chidamlilikka hisoblashlarni doimiy yuklamalar va taʼsirlar bilan № 7-9 raqamlardagi vaqtinchalik yuklamalarning birgalikdagi taʼsiriga oʻtkaziladi. Bu holda piyodalar yoʻlaklaridagi vertikal yoʻnalishdagi yoʻlovchilardan tushadigan yuklama hamda harakatlanuvchi tarkibdan tushadigan vertikal yuklama bilan birgalikda hisobga olinmasligi kerak.

II-guruh chegaraviy holatlarga hisoblashlarni faqat № 1 — 9, 15 va 17 raqamli yuklamalar va taʼsirlarning birgalikdagi miqdorlariga oʻtkazish kerak. Ushbu holda temirbeton konstruksiyalarning yorilishga bardoshliligini hisoblashlarda № 11 raqamli yukni ham, tayanchlarning tepa qismini gorizontal koʻchishga hisoblashda № 10, 12 va 13 raqamli yuklarni ham eʼtiborga olish kerak.

109. Hisobiy yuklamalarning bir vaqtning oʻzida paydo boʻlish ehtimolining kamayishini hisobga oluvchi birgalikdagi koeffitsiyenti hning qiymatini barcha hisoblashlarda quyidagi miqdorlarni olish lozim:

№ 1 — 6 raqamli doimiy yuklamalarga, № 17 raqamli yukka va temir yoʻldagi yuksiz harakatlanuvchi tarkibning ogʻirligi uchun — 1,0;

vaqtinchalik yuklamalarning faqat bittasining taʼsirini hisobga olganda yoki bittasi boshqasiga yaqindan bogʻliq boʻlgan № 7 — 9-raqamli yuklamalar guruhi yuklamalarsiz taʼsir etganida — 1,0;

ikkita yoki undan koʻproq vaqtinchalik yuklamalar taʼsirini hisobga olganda (№ 7 — 9-raqamli yuklamalar guruhini shartli ravishda bitta yuklama deb sanaganda) — vaqtinchalik yuklamalarning bittasi uchun — 0,8, qolganlari uchun — 0,7 ga barobar deb qabul etish kerak.

Izohlar:

1. № 12 raqamli yuklamada № 7 raqamli yuklama bilan birgalikda deyiladigan barcha hollarda, yuklamani hosil etuvchi harakatlanuvchi tarkibning turiga koʻra η koeffitsiyentini quyidagicha qabul etish kerak:

yonidan taʼsir etuvchi shamoldan himoya qilinmagan metropoliten poyezdlari bilan va harakatlanuvchi temir yoʻl tarkibi bilan yuklanganida — 0,5 va oʻsha holda galereyalar bilan himoya qilinganida — 1,0;

avtotransport vositalari va tramvay vagoni bilan yuklanganida — 0,25;

avtomobil va shahar koʻpriklari uchun orasida № 7 — raqamli yuklamasi boʻlmagan bir nechta vaqtinchalik yuklamalar taʼsir etganida № 12 — raqamli yukka η = 0,5;

2. Yuklamalarni birgalikda taʼsir etadi deb olingan barcha hollarda № 7 — 9 raqamli yuklamalariga bir xil miqdorda, № 11 yukka № 7 raqamli yuknikidan katta boʻlmagan miqdorda qabul qilinadi.

3. № 18 — raqamli yuklamani № 7 — raqamli yuklama bilan birgalikda hisobga olganda, № 18 — raqamli yuklamaga η koeffitsiyentni 0,8 ga, qolgan vaqtinchalik yuklamalarga, temir yoʻl koʻpriklari uchun (faqat bitta yoʻldan) 0,7, shahar va avtomobil yoʻllari koʻprigi uchun — 0,3 miqdorda qabul qilinadi.

4. Vaqtinchalik yuklamalar va taʼsirlarning birgalikda boʻlishining har xil holatlari uchun η koeffitsiyentining qiymatlari mazkur SHNQ ning 13-ilovasida keltirilgan.

110. Konstruksiyalarni barcha guruh chegaraviy holatlarida hisoblashlarda yuklamalar va taʼsirlarning qiymatlarini normativ yuklamalar va taʼsirlarning har bittasining oʻzlariga toʻgʻri keladigan, (mazkur SHNQ ning 117 va 137-bandlaridagi yuklamalarga koʻra) ishonchlilik koeffitsiyenti γ_ƒ bilan va (mazkur SHNQ ning 129-bandiga muvofiq) 1+µ yoki 1+2/3µ dinamik koeffitsiyentlar bilan birgalikda quyidagi 6-jadvalda koʻrsatilganlarga asosan qabul qilinadi.

			6-jadval
Chegaraviy holatlar guruhi	Hisoblash turi	Kiritiladigan koeffitsiyent
Chegaraviy holatlar guruhi	Hisoblash turi	Harakatlanuvchi tik yoʻnalishdagi yuklardan tashqari barcha yuklamalar va taʼsirlarga	Harakatlanuvchi tik yoʻnalishdagi (vertikal) yuklama*
I	a) mazkur jadvalning “b” — “g” bandlarida koʻrsatilgan hisoblashlardan tashqari barcha hisoblashlarda	g_f	g_f; 1 + m
	b) chidamlilikka hisoblashda	g_f = 1	g_f = 1; 1 + 2/3 m
	v) holatning ustivorligiga hisoblaganda	g_f	g_f***
	g) seysmik yuklamalarni birgalikda olgandagi hisoblashlarda	g_f**	g_f
II	temirbetondagi yorilishlarning paydo boʻlishlari va kengayishlarini hisoblashlarni ham ichiga qamrab oluvchi barcha hisoblashlarda	g_f = 1	g_f = 1

			6-jadval
Chegaraviy holatlar guruhi	Hisoblash turi	Kiritiladigan koeffitsiyent
Chegaraviy holatlar guruhi	Hisoblash turi	Harakatlanuvchi tik yoʻnalishdagi yuklardan tashqari barcha yuklamalar va taʼsirlarga	Harakatlanuvchi tik yoʻnalishdagi (vertikal) yuklama*
I	a) mazkur jadvalning “b” — “g” bandlarida koʻrsatilgan hisoblashlardan tashqari barcha hisoblashlarda	g_f	g_f; 1 + m
	b) chidamlilikka hisoblashda	g_f = 1	g_f = 1; 1 + 2/3 m
	v) holatning ustivorligiga hisoblaganda	g_f	g_f***
	g) seysmik yuklamalarni birgalikda olgandagi hisoblashlarda	g_f**	g_f
II	temirbetondagi yorilishlarning paydo boʻlishlari va kengayishlarini hisoblashlarni ham ichiga qamrab oluvchi barcha hisoblashlarda	g_f = 1	g_f = 1

Izohlar:

* vertikal yuklar alohida koʻrsatilib oʻtilmagan boʻlsa boshqa hollarda (mazkur SHNQ ning 130-bandiga koʻra yuklama koʻtaruvchi kranlardan tushadigan yuklardan tashqari) dinamik koeffitsiyent 1+µ ni birga teng deb qabul qilinadi;

** Seysmik yuklamalarni qiymati birga teng boʻlgan yuklamaga nisbatan ishonchlilik koeffitsiyenti bilan qabul qilish kerak;

*** Yuk ortilmagan temir yoʻl tarkibi va metropolitenlar uchun γ_ƒ=1;

2-§. Doimiy yuklamalar va taʼsirlar

111. Oʻz ogʻirligidan boʻladigan (konstruksiya) meʼyoriy vertikal yuklamalarning qismlari va elementlarining hajmlarini loyihalashda aloqa va elektr simlari tayanchlari, doimiy koʻrishga kerakli moslamalar, quvur oʻtkazgichlar va boshqa ogʻirliklari ham hisobga olinishi kerak.

Toʻsin turkumidagi oraliq qurilmalarning oʻz ogʻirliklaridan boʻladigan yuklamalarni uzunligiga toʻgʻri keladigan oʻrtacha miqdori bilan ular ogʻirligining farqi 10 foizgacha boʻlganida, u yuklamani butun uzunligiga teng tarqalgan deb qabul qilish mumkin.

Bir temir yoʻl yoʻnalishining koʻprik polotnosi ogʻirligidan tushadigan yuklamani quyidagi miqdorlarga teng deb qabul qilish kerak:

yogʻoch koʻndalang toʻsinchalar boʻlganida va piyodalar yoʻlaklari yoʻq holda — 6,9 kN/m (0,70 tk/m);

metall konsolli ikkita yoʻlakchali va temirbeton plita koʻndalang toʻsinchali yoʻlga tushadigan yuklamani — 12,7 kN/m(1,30 tk/m);

piyodalar yoʻlaklarisiz va temirbeton ballastsiz plita boʻlgan yoʻllarda — 16,7 kN/m(1,70 tk/m);

ikkita piyodalar yoʻlaklari boʻlgan yoʻllarda — 22,6 kN/m (2,30 tk/m).

Payvandlash choklarining, gaykali va ikkita shaybali yuqori mustahkamlikdagi boltlar chiqib turadigan qismlarining ogʻirliklari metallning umumiy ogʻirligiga nisbati quyidagi 7-jadvalga muvofiq qabul qilinishi lozim.

		7-jadval
Metall konstruksiya	Payvandlash choklari, %	Yuqori mustahkamlikdagi boltlarning chiqib turadigan qismlari, ikkita shayba gaykalar, %
Boltli payvandlangan	1,0	4,0
Payvandlangan	2,0	-

		7-jadval
Metall konstruksiya	Payvandlash choklari, %	Yuqori mustahkamlikdagi boltlarning chiqib turadigan qismlari, ikkita shayba gaykalar, %
Boltli payvandlangan	1,0	4,0
Payvandlangan	2,0	-

112. Konstruksiyalarda oldingi kuchlanishning meʼyoriy taʼsiri (shu jumladan, kuchni tartibga solish) koʻrib chiqilayotgan ish bosqichiga mos keladigan yoʻqotishning meʼyoriy qiymatlarini hisobga olgan holda taʼminlangan (nazorat qilinadigan) kuchga muvofiq belgilanadi.

Temirbeton va poʻlat temirbeton konstruksiyalarda, kuchlantirish va zoʻriqishlarni tartibga solish ishlarini bajarish texnologiyasi bilan bogʻliq yoʻqotishlardan tashqari, betonning torayishi va yemirilishidan boʻladigan yoʻqotishlarni ham hisobga olish kerak.

113. Koʻpriklarning tayanchlari va quvurlarning boʻgʻinlariga tuproq koʻtarma ogʻirligidan tushadigan gruntning meʼyoriy bosimini quyidagi formulalar yordamida aniqlash kerak, kPa (tk/m²):

a) vertikal bosimi

koʻpriklarning tayanchlari uchun

(3)

quvurlar boʻgʻinlari uchun

(4)

b) gorizontal (yon tomondan) bosimi

(5)

bu yerda h, h_x— koʻpriklarning qirgʻoq tayanchlari uchun mazkur SHNQ ning 4-ilovasiga, quvurlar boʻgʻinlari uchun mazkur SHNQ ning 5-ilovasiga muvofiq aniqlanadigan koʻmish balandligi, m da;

γ_n — gruntning meʼyoriy solishtirma ogʻirligi kN/m³ (tk/m³)da;

C_v — quvurlar boʻgʻinlari uchun mazkur SHNQ ning 5-ilovasiga muvofiq aniqlanadigan vertikal bosim koeffitsiyenti;

τ_n — koʻpriklarning qirgʻoq tayanchlarini koʻmuvchi gruntlarning yon tomondan meʼyoriy bosimining koeffitsiyenti, u quyidagi formula bilan aniqlanadi:

(6)

bu yerda φ_n — gruntning meʼyoriy ichki ishqalanish burchagi, grad; γ_nva φ_n larning qiymatlarini hamda inshootni koʻmishga moʻljallangan gruntlar namunalarini laboratoriya tekshirishlari asosida qabul qilinadi.

Texnik loyihalashlarda gruntning meʼyoriy bosimini aniqlashda, koʻmish gruntining solishtirma ogʻirligini γ_n =17,7 kN/m³ (1,80 tk/m³), meʼyoriy ichki ishqalanish burchagi φ_n ni qirgʻoq tayanchlari uchun, qumloq (namlikni singdirib quritadigan) gruntlar bilan koʻmilganda 35⁰deb, tuproq koʻtarma ostidagi quvur boʻgʻinlari uchun 30⁰deb, quvurlar kallaklari uchun 25^odeb qabul qilish kerak.

Koʻpriklar tayanchiga gruntning oʻz ogʻirligidan boʻladigan meʼyoriy gorizontal (yon tomonidan boʻladigan) teng taʼsir etuvchi bosimni aniqlash uslubi mazkur SHNQ ning 4-ilovasida keltirilgan.

114. Meʼyoriy gidrostatik bosimni (suv salmogʻi taʼsirini) yuqoridagi 7-jadval koʻrsatmalariga binoan aniqlash kerak.

115. Betonning choʻkishi va ogʻishi taʼsirini nisbiy deformatsiyalar turida qabul qilinishi va konstruksiyalardagi zoʻriqishlar va koʻchishlarni aniqlashda hisobga olinishi kerak. Beton ogʻishi faqat doimiy yuklar taʼsiridan aniqlanadi.

Ishning koʻrib chiqilayotgan bosqichi uchun standart choʻkish va oʻrmalanish deformatsiyalarining qiymatlari mazkur SHNQ ning 145-bandi va 10 va 12-ilovalari koʻrsatmalariga muvofiq betonning cheklovchi nisbiy qisqarish deformatsiyalari e_n va betonning oʻziga xos siljish deformatsiyalari c_n qiymatlari bilan aniqlanishi kerak.

116. Tashqi statik noaniq turkumdagi oraliq qurilma qoʻllanilganida koʻprik tayanchining zaminidagi gruntning choʻkishidan boʻladigan meʼyoriy taʼsir hisobga olinishi kerak va poydevorlar choʻkishlarini hisoblash natijalariga koʻra qabul qilinadi.

117. Mazkur SHNQ ning 111 — 116-bandlarida koʻrsatilgan doimiy yuklamalar va taʼsirlar uchun yuklamalarga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti quyidagi 8-jadvalga muvofiq qabul qilinishi kerak. Har xil yuklangan tarmoqlar uchun γ_ƒ mazkur SHNQ ning 42 va 43-bandlariga koʻra qabul qilinadigan, holatning ustivorligiga hisoblashdan boshqa barcha hollarda γ_ƒ ning qiymatini bir xil olish kerak.

	8-jadval
Yuklamalar va taʼsirlar	Yuklamalarga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti γ_ƒ
Ushbu jadvaldagi pastda koʻrsatilganlardan tashqari barcha yuklamalar va taʼsirlar	1,1 (0,9)
Metropoliten va tramvay yoʻllari, temir yoʻl tagidagi harakat ballastda oʻtadigan koʻprik toʻshamaning ogʻirligi	1,3 (0,9)
Beton va temirbeton taxtalardagi tramvay yoʻli tagidagi ballastli koʻprik toʻshamasining ogʻirligi	1,2 (0,9)
Avtomobil yoʻllari va shaharlar koʻpriklarining tekislovchi, namtoʻsgich va himoyalovchi qatlamlarining ogʻirligi	1,3 (0,9)
Avtomobil yoʻllari koʻpriklari piyodalar yoʻlaklari va yurish polotnosi qoplamalarining ogʻirligi	1,5 (0,9)
Shahar koʻpriklaridagi yuqorida koʻrsatilgan joylar qoplamalarining ogʻirligi	2,0 (0,9)
Koʻpriklardagi yogʻoch konstruksiyalarning ogʻirligi	1,2 (0,9)
Tuproq koʻtarma ogʻirligidan boʻladigan gruntning gorizontal yoʻnalishdagi:
koʻpriklar tayanchlariga boʻladigan bosimi;	1,4 (0,7)
quvurlar boʻgʻinlariga boʻladigan bosimi.	1,3 (0,8)
Betonning oqishi va oʻtirishdan boʻladigan taʼsiri	1,1 (0,9)
Gruntlarning choʻkishining taʼsiri	1,5 (0,5)

	8-jadval
Yuklamalar va taʼsirlar	Yuklamalarga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti γ_ƒ
Ushbu jadvaldagi pastda koʻrsatilganlardan tashqari barcha yuklamalar va taʼsirlar	1,1 (0,9)
Metropoliten va tramvay yoʻllari, temir yoʻl tagidagi harakat ballastda oʻtadigan koʻprik toʻshamaning ogʻirligi	1,3 (0,9)
Beton va temirbeton taxtalardagi tramvay yoʻli tagidagi ballastli koʻprik toʻshamasining ogʻirligi	1,2 (0,9)
Avtomobil yoʻllari va shaharlar koʻpriklarining tekislovchi, namtoʻsgich va himoyalovchi qatlamlarining ogʻirligi	1,3 (0,9)
Avtomobil yoʻllari koʻpriklari piyodalar yoʻlaklari va yurish polotnosi qoplamalarining ogʻirligi	1,5 (0,9)
Shahar koʻpriklaridagi yuqorida koʻrsatilgan joylar qoplamalarining ogʻirligi	2,0 (0,9)
Koʻpriklardagi yogʻoch konstruksiyalarning ogʻirligi	1,2 (0,9)
Tuproq koʻtarma ogʻirligidan boʻladigan gruntning gorizontal yoʻnalishdagi:
koʻpriklar tayanchlariga boʻladigan bosimi;	1,4 (0,7)
quvurlar boʻgʻinlariga boʻladigan bosimi.	1,3 (0,8)
Betonning oqishi va oʻtirishdan boʻladigan taʼsiri	1,1 (0,9)
Gruntlarning choʻkishining taʼsiri	1,5 (0,5)

Izohlar: ichki xoʻjaliklar ichidagi avtomobil yoʻllaridagi koʻpriklar uchun γ_ƒ ning qiymatlarini umumiy foydalanishdagi yoʻllardagi koʻpriklardagidek qilib olish kerak.

Yuklamalarning noqulay birgalikdaligidan, ularning konstruksiya elementlariga umumiy taʼsiri koʻpayib ketadigan boʻlganida γ_ƒ ning koʻrsatilgan qavs ichidagi qiymati qabul qilinadi.

3-§. Harakatlanayotgan tarkib va piyodalardan tushadigan vaqtinchalik yuklamalar

118. Harakatlanayotgan temir yoʻl tarkibidan meʼyoriy vaqtinchalik vertikal yuklamani (SK) (temir yoʻldagi transport vositalarining kelajak rivojini hisobga olgan holda) ogʻirliklari 24,5K kN (2,50K ts) boʻlgan bir nuqtaga toʻplangan alohida yuklar guruhidan va intensivligi 9,81K kN/m (1K ts/m) boʻlgan teng tarqalgan yuklamadan olingan eng koʻp (maksimal) ekvivalent yuklamalar v, kN/m (ts/m) turida qabul qilish kerak.

K koʻrsatkich belgilangan yuklama sinfi quyidagiga teng boʻladi:

kapital inshootlar uchun — 14;

yogʻoch koʻpriklar uchun — 10.

Meʼyoriy v yuklamani intensivligining jadvali va ushbu yuklama bilan yuklash taʼsir chiziqlarini qoidasi mazkur SHNQ ning 6-ilovasida keltirilgan. Bunda quyidagi belgilashlar qabul qilingan:

λ — taʼsir chizigʻi yuklangan qismining uzunligi (m da);

a=a/𝜆 — taʼsir chizigʻi choʻqqisining nisbatan holati;

a — taʼsir chizigʻi choʻqqisidan chekasigacha kam masofada boʻlgan tomonining proyeksiyasi, m.

Yoʻlning 1 m ga tushadigan yuklamani v ning qiymatiga teng deb qabul qilish kerak. Bunda α = a/λ = 0,5, lekin u 19,62K kN/m (2K ts/m) dan oshmasligi kerak.

Boʻsh harakatlanuvchi tarkibdan vaqtinchalik vertikal yuk yoʻlning 13,7 kn/m (1,40 s/m) ga teng boʻlishi kerak.

Maxsus harakatlanayotgan ogʻir temir yoʻl tarkibi yurishi moʻljallangan sanoat korxonalarining temir yoʻl yoʻnalishidagi koʻpriklar va quvurlarni hisoblash uchun meʼyoriy yuklamaning mavjud ogʻirligini eʼtiborga olib qabul qilish kerak.

Quyida koʻrsatilgan hollarda, SK yuklamani hisoblashlarga temir yoʻllarda faqat perspektiv lokomotivlar va vagonlar mavjudligini hamda ogʻir transportyorlar yoʻqligini hisobga oluvchi < 1 koeffitsiyent bilan kiritish kerak.

ε SK yuklamani quyidagi hisoblashlarda:

chidamlilikka;

temirbeton konstruksiyalarni seysmik yuklamalar boʻyicha yoriqning ochilishi hamda barcha yoʻllar yuklanganda oraliq qurilmalarning egilishlarini va tayanchlarning koʻchishlarini aniqlayotganda, ikkinchi va uchinchi yoʻllarni yuklaganda hamda hisoblashning barcha turlarini bajarganda qabul qilish kerak.

ε koeffitsiyentining qiymatini quyidagi 9-jadvaldan aniqlash lozim.

9-jadval

Yuklash uzunligi λ, m

Koeffitsiyent ε

5 va undan kam

10 dan 25 gacha

50 va undan koʻp

1,00

0,85

1,00

9-jadval

Yuklash uzunligi λ, m

Koeffitsiyent ε

5 va undan kam

10 dan 25 gacha

50 va undan koʻp

1,00

0,85

1,00

Izoh: agar hisoblashlarda ε koeffitsiyentdan tashqari dinamik koeffitsiyent (1+µ yoki 1+2/3µ) eʼtiborga olinsa, ular koʻpaytmasining qiymati 1,0 dan kam olinmasligi kerak.

λ ning oradagi qiymatlari uchun ε ni interpolyatsiya qilish bilan aniqlash kerak.

119. Shaharlar, posyolkalar va qishloq aholi punktlari koʻchalaridagi va yoʻllaridagi hamda (umumiy foydalanishdagi, xoʻjaliklar ichidagi va boshqa qishloq xoʻjalik korxonalarining, tashkilotlarining) avtomobil yoʻllaridagi harakatlanayotgan tarkibdan boʻladigan quyidagi meʼyoriy vaqtinchalik vertikal yuklamalar (perspektivalarni hisobga olgan holda) qabul qilinadi:

a) avtotransport vositalaridan — AK (avtomobil gʻildiraklari) yoʻlaklari turidagi (1-rasm) har bir oʻqiga teng 9,81K kN (1K tk) qiymatdagi, yuk tushadigan ikkita oʻqli aravadan va ν — intensivligi ikkita iziga 0,98K kN/m (0,10K tk/m) toʻgʻri keladi. S — gʻildirakning yoʻl qoplamasida sirgʻalish uzunligi (mda).

AK yuklama bilan tramvay yoʻllari ham yuklanadi, agar ular uchun moʻljallanmagan toʻshamada boʻlsa.

V toifali yoʻllar va II-s, III-s toifali xoʻjalik yoʻllarda joylashgan yogʻoch koʻpriklar uchun 8 deb olinuvchi K barcha koʻpriklarda 14 ga barobar deb qabul qilinishi kerak.

Qayta quriladigan inshootlar uchun yuk sinfi A11 dan kam boʻlmagan holda loyihalanish topshirigʻi bilan qabul qilinadi.

Xuddi shu sinf alohida shahar tuzilmalari uchun ogʻir avtomashinalarning aholi punktlari koʻchalari orqali oʻtishini taqiqlash orqali ham qabul qilinishi mumkin;

b) gʻildirakli va oʻrmalovchi (zanjirli) yakka ogʻir yuklamalardan:

A14 yuklamasiga loyihalanadigan koʻpriklar va quvurlar uchun — umumiy ogʻirligi 981 kN (100 tk) boʻlgan (toʻrtta oʻqli bitta mashinadan) gʻildirakli yuklama NK-100 tushadi;

A11 yukiga loyihalanadigan koʻpriklar va quvurlar uchun umumiy ogʻirligi 785 kN (80 tk) boʻlgan (toʻrtta oʻqli bitta mashinadan) NK-80 yuklama tushadi;

A8 yukiga loyihalanadigan koʻpriklar va quvurlar uchun umumiy ogʻirligi 588 kN (60 tk) boʻlgan oʻrmalovchi yuklama (bitta mashinadan) NG-60 tushadi;

A8 yukiga loyihalanadigan koʻprik qatnov qismi elementlarini 108 kN (11 tk) ga teng boʻlgan bitta oʻqli bosimga (1 rasm, b), A 11 yuki uchun esa — 137 kN (14 tk) teng bosimga tekshirish kerak;

v) metropolitenning harakatlanayotgan tarkibining har qaysi yoʻliga — har bir vagonga umumiy ogʻirligi 588 kN (60 tk) yuklama ortilgan toʻrtta oʻqli (1 rasm, g), vagonlardan tashkil topgan hisobiy uzunlikdagi poyezd tarkibi shaklida qabul qilinadi. Taʼsir chizigʻining bir xil belgili ikkita yoki uchta qismini toʻla yuklaganda, u qismlarni ajratib turuvchi boshqa belgili qismlarini har birining ogʻirligi 294 kN (30 tk) boʻlgan boʻsh vagonlar bilan yuklash kerak;

g) yoʻldagi tramvaydan tushadigan yuk (tramvay yoʻllarining oʻzicha ajratilgan yoki alohida polotnoda joylashganida), har bittasining umumiy ogʻirligi 294 kN (30 tk) yuklangan, 147 kN (15 tk) yuklanmagan toʻrtta oʻqli vagondan (1 rasm, d) iborat poyezd turida;

bitta poyezdga vagonlar soni toʻrttadan koʻp boʻlmagan, yonma-yon joylashgan poyezdlarning chekkalaridagi oʻqlarini orasidagi masofa kamida 8,5 m boʻlishi kerak degan cheklashlarga rioya qilgan holda poyezddagi vagonlarning soni va poyezdlar orasidagi masofalar eng noqulay yukka toʻgʻri kelishi kerak.

Koʻrsatilgan yuklamalar bilan yuklanganda, hisoblanayotgan elementlarda eng katta zoʻriqishlarni, konstruksiyaning normada koʻrsatilgan joylarida maksimal siljishlarni (deformatsiyalarni) hosil etadigan boʻlishlari kerak.

Bu yerda barcha hollarda AK yuki uchun quyidagi shartlar bajarilishi kerak:

har xil belgili, uchta yoki undan koʻp boʻlgan boʻlakli taʼsir chiziqlar bor boʻlganida, koʻrilayotgan belgi uchun zoʻriqishning (siljishning) eng katta qiymatini beradigan boʻlagi arava bilan, shu belgidagi zoʻriqishni (siljishni) hosil qiladigan barcha boʻlaklar (uzunasiga zaruriy uzilishlar bilan) yuklanishi kerak;

koʻprikda joylashadigan yuk yoʻlagi soni belgilangan harakat yoʻlagi sonidan oshmasligi kerak;

qoʻshma yoʻlakli yuklanish oʻqlarining orasidagi masofa 3,0 m dan kam boʻlmasligi kerak;

har qaysi tomonga koʻp yoʻlakli harakat boʻlganida va koʻprikda ajratuvchi tasma boʻlmaganida, har bitta yoʻnalishdagi yuklamaning chapdagi (ichki) chekka yoʻlagining oʻqi harakatlar yoʻnalishini ajratib turadigan chiziqqa yoki koʻprikning oʻq chizigʻiga 1,5 m dan yaqin masofada joylashmasligi kerak.

Koʻprik konstruksiyalarini mustahkamlikka va ustivorlikka hisoblashlarda AK yuklamasi taʼsirining ikkita holati koʻrilishi kerak:

birinchisi — oʻtish qismida (bunga xavfsizlik yoʻlaklari kirmaydi) harakat yoʻlaklari sonidan oshmaydigan yuklama yoʻlaklari sonini noqulay holatda joylash koʻzda tutiladi;

ikkinchisi — piyodalar yoʻlagi yuklanmagan holda, oʻtish polotnosining barcha kengligi boʻylab (xavfsizlik yoʻlaklari bilan birga) ikkita yoʻlakli yuklash (bitta yoʻlakli koʻpriklarda-bitta yoʻlakli yuklash) koʻzda tutilishi kerak.

Birinchi holatda AK yuklamasining chekkadagi qatorining oʻqi oʻtish qismi chekkasidan, ikkinchi holatda oʻtish polotnosi toʻsigʻidan (bordyurdan) 1,5 m dan kam boʻlmagan masofada joylashgan boʻlishi kerak.

Konstruksiyani chidamlilikka va ikkinchi guruh chegaraviy holatiga koʻra hisoblashlarda AK ning faqat birinchi holatdagi joylashgandagi taʼsiri koʻrilishi kerak.

Koʻrilayotgan kesimda, bir nechta kuch omillarining birgalikdagi taʼsirini aniqlayotganda, AK yuklamasini har bitta omil uchun eng noqulay holatga joylashtirish mumkin.

Metropoliten yoʻli tagidagi (boshqa harakat bilan birlashtirilmagan) koʻpriklarni birinchi guruh chegaraviy hollariga hisoblashlarda, uning bitta yoʻlini dinamik taʼsir koʻrsatmaydigan, ammo uzunligi hisobiy poyezdnikidan katta (ikki barobargacha) poyezd bilan yuklashga tekshirilib koʻrilishi kerak.

Bu holda, ikkita yoʻlli koʻpriklarda ikkinchi yoʻl hisobiy uzunlikdagi poyezd bilan yuklanishi kerak.

Ogʻir yakka joylanadigan yuklamalar NK-100, NK-80 va NG-60 ni, harakat yoʻnalishi boʻylab oʻtish qismining xohlagan uchastkasida (xavfsizlik yoʻlagi bunga kirmaydi) joylashtirish kerak; ular uchun ekvivalent yuklamalar mazkur SHNQ ning 7-ilovasida keltirilgan.

NK yuklamaning oʻqi oʻtish qismining chekkasiga 1,75 m dan kam boʻlmagan holda joylashtirilishi kerak. Bundan tashqari ikkilangan 12 m masofada joylashgan (birinchi yukning oxirgi oʻqi va ikkinchi yukning oldingi oʻqi) NK yuklamasi taʼsiriga 0,75 ga teng boʻlgan pasaytirish koeffitsiyentini inobatga olib tekshirish kerak.

Izohlar: Agar koʻprikda eni 3 m va undan katta boʻlgan, toʻsilmagan ajratish yoʻlagi koʻzda tutilgan boʻlsa, koʻprikni vaqtinchalik vertikal yuklamalar bilan yuklayotganda, kelajakda ajratuvchi yoʻlakni ham harakat oʻtkazishga foydalanish mumkin boʻlishligini hisobga olish kerak.

Chidamlilikka va yorilmaslikka hisoblanayotganda NK-100, NK-80 va NG-60 yuklamalar hisobga olinmaydi hamda ular piyodalar yoʻlaklaridagi vaqtinchalik yuklamalar va seysmik kuchlar bilan birgalikda hisoblanmaydi. Ikkinchi chegaraviy holat hisoblashlarida NK yuklamasi 0,8 koeffitsiyenti bilan olinadi.

Tramvay yoʻllarini avtotransport vositalaridan (119, a, b.) tushadigan yuklama bilan yuklaganda AK yuklamasi yoʻlaklari oʻqlarini tramvay yoʻllari oʻqlari bilan ustma-ust boʻladigan etib joylash kerak.

Oʻtish qismidagi qoplamaning qalinligi chegarasida bosimning tarqalishini 45li burchak ostida qabul etish lozim.

a)

b)

v)

g)

d)

a)

b)

v)

g)

d)

1-rasm. Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarini hisoblash uchun, harakatlanayotgan tarkibdan tushayotgan yuklamalar (taʼsirlar) ning sxemalari.

Bunda:

a — intensivligi boʻlgan, teng tarqalgan yuk yoʻlagi va oʻqiga R bosimli yakka joylashgan arava shakldagi AK avtomobil yuklamasi;

b — A11 va A8 yuklamasiga loyihalanadigan koʻpriklarning oʻtish qismini tekshirish uchun kerakli bitta oʻqqa tushayotgan yuklama;

v — ogʻir NK-100, NK-80, NG-60 yuklamalari;

g — metropoliten poyezdlari;

d — tramvay poyezdlari.

120. Muhim kattalikdagi yuklamalar koʻtaradigan avtomobillar yuradigan sanoat korxonalari yoʻllaridagi harakatlanayotgan tarkibdan tushadigan va ularga umumiy foydalanishdagi avtotransport vositalarining ogʻirlik va gabarit parametrlarini cheklashlari taalluqli boʻlmaydigan meʼyoriy vertikal yuklamaning koʻrsatkichlari (parametrlari) quyidagi 10-jadvalda keltirilgan ikkita oʻqli AB avtomobillar kolonnasi turida qabul qilish kerak.

	10-jadval
Koʻrsatkichlar	Yuklamalar
Koʻrsatkichlar	AB-51	AB-74	AB-151
Yuklamali avtomobilning oʻqiga tushadigan yuklama, kN (tk):
orqadagi	333 (34,0)	490 (50,0)	990 (101,0)
oldingi	167 (17,0)	235 (24,0)	490 (50,0)
Avtomobil oʻqlari orasidagi masofa (baza), m	3,5	4,2	4,5
Enining gabariti (orqa oʻq gʻildiraklariga koʻra), m	3,5	3,8	5,4
Gʻildirak izlar eni, m gʻildiraklarning:
orqadagi	2,4	2,5	3,75
oldingi	2,8	2,8	4,1
Oʻtish qismi bilan orqa gʻildiraklari tegib turadigan maydoncha enining oʻlchamlari, m da:
uzunasiga	0,40	0,45	0,80
eniga	1,10	1,30	1,65
Gʻildiraklar diametri, m	1,5	1,8	2,5

	10-jadval
Koʻrsatkichlar	Yuklamalar
Koʻrsatkichlar	AB-51	AB-74	AB-151
Yuklamali avtomobilning oʻqiga tushadigan yuklama, kN (tk):
orqadagi	333 (34,0)	490 (50,0)	990 (101,0)
oldingi	167 (17,0)	235 (24,0)	490 (50,0)
Avtomobil oʻqlari orasidagi masofa (baza), m	3,5	4,2	4,5
Enining gabariti (orqa oʻq gʻildiraklariga koʻra), m	3,5	3,8	5,4
Gʻildirak izlar eni, m gʻildiraklarning:
orqadagi	2,4	2,5	3,75
oldingi	2,8	2,8	4,1
Oʻtish qismi bilan orqa gʻildiraklari tegib turadigan maydoncha enining oʻlchamlari, m da:
uzunasiga	0,40	0,45	0,80
eniga	1,10	1,30	1,65
Gʻildiraklar diametri, m	1,5	1,8	2,5

Loyihalashda quyidagi holatlarni inobatga olish kerak:

a) har bitta qatordagi avtomobillarning orqa va oldingi oʻqlari orasidagi masofani (AB-51 va AB-74 yuklamalari uchun 20 m dan, AB-151 yuklamasi uchun esa 26 m dan kam boʻlmasligi kerak);

b) koʻprikka avtomobillar soni uchtadan koʻp boʻlmagan bitta kolonna (qator) bilan yuklanishini (yonma-yon joylashgan avtomobillarning orqa va oldingi oʻqlari orasidagi masofa AB-51 va AB-74 yuklamalari uchun 8 m dan, AB-151 yuklamasi uchun 10 m dan kam boʻlmasliklari kerak. Boshqa tasmalarda joylashadigan avtomobillar soni bittadan koʻp boʻlmasligi lozim. Kolonna boʻlib va yakka turadigan avtomobillar quyidagi 11-jadvalda koʻrsatilgan masofalarga rioya qilgan holda, koʻprik eni boʻylab eng noqulay holatda joylashtiriladi).

	11-jadval
Koʻprikning eni boʻylab masofalar	Eng kam oʻlchami, m da yuklamalar uchun
Koʻprikning eni boʻylab masofalar	AB-51	AB-74	AB-151
Toʻsiqdan avtomobilning orqa gʻildiragi chekkasigacha:
harakatdagilariniki	1,0	1.2	1,6
joyida turganlariniki	Deyarli tegib turadi
Yonma-yon turgan avtomobillarning orqa gʻildiraklarining chekka qirralari orasidagi:
harakatdagilariniki	1,9	2,0	2,5
joyida turganlariniki	0,5	0,7	1,0

	11-jadval
Koʻprikning eni boʻylab masofalar	Eng kam oʻlchami, m da yuklamalar uchun
Koʻprikning eni boʻylab masofalar	AB-51	AB-74	AB-151
Toʻsiqdan avtomobilning orqa gʻildiragi chekkasigacha:
harakatdagilariniki	1,0	1.2	1,6
joyida turganlariniki	Deyarli tegib turadi
Yonma-yon turgan avtomobillarning orqa gʻildiraklarining chekka qirralari orasidagi:
harakatdagilariniki	1,9	2,0	2,5
joyida turganlariniki	0,5	0,7	1,0

AB yuklamaning yakka turgan avtomobildan va joyida turgan hamda harakatlanuvchi ushbu avtomobillardan (avtomobillar orasidagi minimal masofalar belgilangan holda) uchburchak shakldagi taʼsir chiziqlari uchun ekvivalent yuklamalar mazkur SHNQ ning 8-ilovasida keltirilgan.

Izoh: hisobiy eni 2,5 dan katta, orqadagi tirkamasining bosimi 196 kN (20 tk) dan kam boʻlgan sanoat korxonalari yoʻllaridagi koʻpriklar va quvurlarni A-14 va NK-100 yuklamalariga loyihalash kerak.

121. Bir nechta yoʻl yoki harakat yoʻlaklaridan vaqtinchalik yuklamani qabul qiladigan koʻprik elementlari yoki ayrim konstruksiyalari uchun, barcha hisoblashlarda bitta yoʻldan yoki harakatlanuvchi tarkibdan (ushbu yuklama eng noqulay natijalarga olib keladigan) tushadigan yuklamani S1 = 1,0 koeffitsiyenti bilan qabul qilish kerak.

Qolgan yoʻl (tasma)lardagi yuklamalarni S1 koeffitsiyentining qiymatini quyidagicha qabul qilish lozim:

ε SK yuklamani (bir vaqtning oʻzida uchtadan koʻp boʻlmagan yoʻl yuklanadi) yuklanadigan joy uzunligi 15 m va undan kam boʻlganida 1,0 ga teng qilib, 25 m va undan koʻp boʻlganida 0,7 ga teng qilib, uzunliklar oraliqlaridagi qiymatlar uchun interpolyatsiya qilib;

AK yuklamalari 0,6 qilib aravachaga va teng tarqalgan yuklamalarga;

AB yuklamasi uchun 0,7 ga teng etib;

metropoliten va tramvay poyezdlari uchun 1,0 ga teng etib.

122. Avtomobil harakatlari tasmalarini (piyodalar yoʻlaklari bilan birgalikda) va relsli yoʻllarni (temir yoʻllarining, metropoliten yoki tramvaylarning) bir va ikkita yuklaganda, kam taʼsir koʻrsatadigan vaqtinchalik vertikal yuklamani (gorizontal yuklamani ham) quyidagi formulalar bilan aniqlanadigan S2 koeffitsiyentini hisoblashlarga kiritish kerak:

temir yoʻl yoʻllarini avtomobil harakati tasmalari bilan bir vaqtda yuklanganda

s_2=1-0,010λ, ammo 0,75 dan kam emas; (7)

metropoliten yoki tramvay yoʻllarini avtomobil harakati tasmalari bilan bir vaqtda yuklanganda

s_2=1-0,002λ, ammo 0,75 dan kam emas; (8)

bu yerda, λ — oraliq qurilmaning kam miqdordagi taʼsir etuvchi yuklama bilan yuklanish uzunligi, m, da.

123. Koʻpriklar qirgʻoq tayanchlariga (oraliq tayanchlariga ham agar ular konus ichida boʻlsa) harakatlanayotgan tarkibdan boʻladigan normativ gorizontal (yon tomonga) bosimini yuklamaning gruntda rels tavonida yoki yoʻl qoplamasi ustidan vertikalga arctg 1/2 burchak ostida tarqalishini hisobga olgan holda qabul qilinadi va mazkur SHNQ ning 9-ilovasiga asosan aniqlanadi

Izoh: oʻpirilish prizmasi ustida joylashgan harakatlanayotgan tarkibdan qirgʻoq tayanchiga boʻladigan gruntning gorizontal (yon tomonga) bosimi seysmik taʼsir bilan birgalikda hisobga olinmaydi.

124. Quvurlarning boʻgʻinlariga (seksiyalar), ularning tashqi yuzasining tegishli proyeksiyalariga, harakatlanayotgan tarkibdan boʻladigan gruntning normativ bosimi kPa (tk/m²), uning gruntdagi tarqalishini hisobga olib, quyidagi formulalar bilan aniqlanadi:

a) vertikal bosimi

temir yoʻllarning harakatlanayotgan tarkibidan

p_v=v/(2,7+h), (9)

avtomobil va shahar yoʻllaridan (hisoblash oʻtkazilmaydigan AK yuklamasidan tashqari boshqa yuklamalardan) va AB avtomobillari yuradigan sanoat korxonalari yoʻllaridagi transport vositalaridan

p_v=Ψ/(a_0+h), (10)

b) gorizontal bosimi

p_h=p_v τ_n, (11)

bu yerda, mazkur SHNQ ning 6-ilovasining 1-jadvalidan olinadigan, yuklash uzunligi 𝜆=d+h va taʼsir chizigʻi choʻqqisining holati a=0,5 boʻlgandagi temir yoʻllarning harakatlanayotgan tarkibidan boʻladigan vaqtinchalik vertikal yuklamaning intensivligi, lekin 19,6K kN/m (2K tk/m) dan koʻp boʻlmagan qiymat;

d — boʻgʻinning tashqi konturi diametri (eni), m;

h — rels tovonidan yoki yoʻl qoplamasi ustidan vertikal bosimni aniqlayotganda boʻgʻin ustigacha boʻlgan yoki gorizontal (yon tomonga) bosimni aniqlayotganda koʻrilayotgan oʻrtacha masofa, m;

τn — (6) formulaga binoan aniqlanadigan koeffitsiyent;

ψ — 12-jadvaldan olinadigan chiziqli yuklama, kN/m (tk/m)da;

a0 — 12-jadvaldan olinadigan tarqalish uchastkasining uzunligi, m da.

	12-jadval
Koʻrsatkich	Yuklamalar uchun
	NK-100	NK-80	AB-51		AB-74		AB-151
	*koʻmadigan tuproq balaidligi, m da**
	1 va undan koʻp	1,5 va undan koʻp	1,3 va undan koʻp	1,3 dan kam	1,9 va undan koʻp	1,9 dan kam	3 va undan koʻp	3 dan kam
𝛹	233 (24)	186 (19)	186 (19)	42 (4,3)	186 (19)	66 (6,7)	186 (19)	93 (9,5)
a₀	3	3	3	-0,3	3	-0,15	3	0

	12-jadval
Koʻrsatkich	Yuklamalar uchun
	NK-100	NK-80	AB-51		AB-74		AB-151
	*koʻmadigan tuproq balaidligi, m da**
	1 va undan koʻp	1,5 va undan koʻp	1,3 va undan koʻp	1,3 dan kam	1,9 va undan koʻp	1,9 dan kam	3 va undan koʻp	3 dan kam
𝛹	233 (24)	186 (19)	186 (19)	42 (4,3)	186 (19)	66 (6,7)	186 (19)	93 (9,5)
a₀	3	3	3	-0,3	3	-0,15	3	0

* NK-100 va NK-80 yuki taʼsir etganda koʻmadigan tuproq balandligi

h 1 m dan kam yoki NG-60 yuki taʼsir etganida esa h 1,5 m dan kam boʻlganida, quvurning koʻrilayotgan qismidagi bosim miqdorini, uning gruntda vertikalga arctg 1/2 burchagi ostida tarqalishini hisobga olgan holda aniqlash kerak.

125. Boʻylama oʻqi egri boʻlgan koʻpriklar uchun markazdan qochuvchi kuchlardan boʻladigan normativ gorizontal koʻndalang yuklamalarni har bitta yoʻldan yoki harakat tasmasidan teng tarqagan intensiv vh yuk yoki yakka kuchni Fh turida qabul qilish kerak.

vh va qiymatlarini quyidagicha qabul qilish zarur:

a) umumiy tarmoqdagi temir yoʻl koʻpriklarida harakatlanayotgan tarkibdan boʻladigan:

S14 yuklamasiga loyihalanganda:

v_h=180/r v, ammo 0,15 v dan koʻp emas;

S10 yuklamasiga loyihalanganda

v_h=60/r v, ammo 0,15 v dan koʻp emas,

bu yerda, r — egrilik radiusi, m, da;

v — mazkur SHNQ ning 118-bandiga binoan qabul qilinadigan harakatlanayotgan tarkibdan boʻladigan ogʻirlik kN/m (tk/m);

b) korxonalarning temir yoʻllari koʻpriklaridagi harakatlanayotgan tarkibidan quyidagi formulaga koʻra:

v_h=0.008 v_t/r v, (12)

bu yerda vt — berilgan radiusdagi egrilikda poyezd harakati uchun belgilangan eng katta tezlik, km/soat;

v) metropoliten va tramvay poyezdlaridan, quyidagi formulaga koʻra:

v_h=u (v_t^2)/r, (13)

bu yerda

u — metropoliten poyezdlari uchun 0,241 kN (soat/km²) [0,0246 tk (soat/km²)], tramvay poyezdlari uchun 0,143 kN (soat/km²) [ 0,0146 tk (soat/km²)] ga teng boʻlgan miqdor.

g) barcha koʻpriklar uchun AK yukidan egrilik radiusi:

250 m va undan kam boʻlganida

v_h=P/λ K, (14)

formulasi bilan, 250 m dan katta va 600 m gacha boʻlganida quyidagicha

v_h=M/r_λ K, (15)

lekin barcha holatlarda h qiymatlari 12,7/r KkN/m (1,3/r K tk/m) dan kam va 0,49K kN/m (0,050K tk/m) dan koʻp boʻlmasliklari shart,

bu yerda, 4,4 kN (0,45tk) ga barobar kuch;

M — 1079 kN.m (110 tk/m) ga barobar moment;

radiusi 600 m boʻlganda yuklamalariga ogʻirlik markazdan qochuvchi kuchlar koʻpriklarini hisoblashlarda eʼtiborga olinmaydi. Barcha holatlar uchun vh qiymatlari 1,3/r K(kN/m) dan kam va 0,5K (kN/m) dan koʻp boʻlmasliklari shart

d) sanoat korxonalari yoʻllaridagi egrilik radiusi 400 m va undan kam boʻlganda (undan katta radiusdagi egrilikda, hisoblashlarda markazdan qochuvchi kuchdan boʻladigan yuk eʼtiborga olinmaydi) AB yuklamasidan quyidagi formulaga koʻra

F_h=20G/r, (16)

bu yerda, G — 10-jadvaldan olinadigan bitta avtomobil ogʻirligi (oldingi va orqadagi oʻqlarga tushadigan yuk yigʻindisi).

Koʻp qatorli (koʻp tasmali) harakat boʻlganida v_h va F_h larning qiymatlarini mazkur SHNKning 121-bandida koʻrsatilgan s1 koeffitsiyenti bilan hisobga olish kerak. Bu holda AK avtomobil yuki bilan yuklanadigan barcha harakat yoʻlaklaridan bitta yoʻlak (qator) dan tashqari boʻladigan vh ni S1=0,6 koeffitsiyenti bilan olinadi.

vh va Fh yuklamalarining qoʻyilish balandligini (relsning tepa qismidan yoki oʻtish qismi qoplamasining ustki yuzasidan) quyidagi miqdorlarda qabul etish kerak, m, da:

2,2-temir yoʻllarning harakatlanuvchi tarkibi uchun;

2,0-metropoliten va tramvay uchun;

1,5-AK yuklamali transport vositalari uchun;

2,2; 2,5 va 3,1-AB-51, AB-74 va AB-151 yuklamalari uchun.

Izoh. NK-100, NK-80 va NG-60 yuklamalariga ogʻirlik markazdan qochuvchi kuchlar koʻpriklarni hisoblashlarda eʼtiborga olinmaydi.

126. Koʻpriklarda harakatlanayotgan tarkib zarbasidan boʻladigan normativ gorizontal koʻndalang yuklamani, yoʻllar yoki harakat yoʻlagi sonlaridan qatʼiy nazar quyidagicha qabul qilish kerak:

a) relsli yoʻllardagi harakatlanayotgan tarkibdan, uning ustki qismi tepasining sathiga qoʻyilgan teng tarqalgan yuk turida va ularning qiymatlari:

temir yoʻl poyezdlari uchun-0,59K kN/m (0,06K tk/m);

metropoliten poyezdlari uchun — 1,96 kN/m (0,2 tk/m);

tramvay poyezdlari uchun — 1,47 kN/m (0,15 tk/m);

teng etib qabul qilinadi, bunda K-SK yuklamaning klassi;

b) AK avtomobil yuklamasidan — teng tarqalgan yuklama turida, 0,39K kN/m (0,04K tk/m) ga barobar yoki bir nuqtaga yoʻnaltirilgan 5,9K kN/m (0,6K tk/m) ga teng kuch turida oʻtish qismi qoplamasining ustki yuzasi sathiga qoʻyilgan qismi, bunda K — AK yuklama sinfi;

v) AB yuklamasidan qiymati 0,2G ga teng, oʻtish qismi qoplamasining ustki yuzasi sathiga yoki uning toʻsigʻiga qoʻyilgan jamlangan kuch taʼsiri turida, bu yerda mazkur SHNQ ning 7-ilovasi 10-jadvalidan aniqlanadigan bitta avtomobil ogʻirligi (oldiga va orqa oʻqlarga tushadigan yuklamalar yigʻindisi).

Oʻtish qismi toʻsiqlari elementlarini va ularning mahkamlanishlarini hisoblashda gorizontal yuklarni quyidagicha qabul qilish lozim:

avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarida:

bikrligi katta tutash temirbeton parapet toʻsiqlar uchun — oʻtish sathidan toʻsiq balandligining 2/3 qismidagi masofada 1 m uzunlikka 11,8K kN (1,2K tk) ga barobar koʻndalang yuk turida;

bordyurlar uchun-0,5 m uzunlikka tarqalgan va uning tepasi sathiga qoʻyilgan 5,9K kN (0,6K tk) qiymatli koʻndalang yuklama turida;

metall panjarali, bikrligi nisbatan kamroq toʻsiqlarning konsol ustunlari uchun — (ularning orasidagi masofa 2,5 dan 3,0 m gacha boʻlganida) yoʻnaltiruvchi taxtachalar sathida bir vaqtda taʼsir etadigan jamlangan kuch turida va quyidagi qiymatlarda:

harakatda koʻndalang yoʻnalishda — 4,41K kN (0,45K tk) ga;

harakat yoʻnalishida — 2,45K kN (0,25K tk) ga,

bu yerda m K-AK yuklamasi sinfi.

Metall panjarali toʻsiqlar uchun uzluksiz yoʻnaltiruvchi taxtachalar boʻlganida koʻprik yoʻnalishida taʼsir etuvchi yuklamani qator joylashgan toʻrtta ustunga tarqatib, qabul qilish mumkin.

GOST 26804 ga asosan tayyorlangan metall panjaralar turidagi toʻsiqlar elementlarini gorizontal yuklamalar taʼsiriga hisoblanmaydi.

Panjarali toʻsiqlarning boltlarini torttirib qoʻygan tugunlarining mahkamlovchi qismlari quyidagi holatlarga tekshirilishi kerak:

qirqilishga javob beradigan mahkamlovchi toʻrtta boltlarining gorizontal zoʻriqishiga;

ikkita yonma-yon joylashgan boltlarning uzilishiga toʻgʻri keladigan zoʻriqishdan hosil boʻladigan teskari tomondagi qovurgʻaga nisbatan momentga.

NK-100, NK-80 va NG-60 yuklamalarining zarbasidan boʻladigan koʻndalang yuklamalar hisobga olinmaydi.

Sanoat korxonalarining yoʻllaridagi koʻpriklarda (AB yuklamasidan) toʻsiqning (parapet yoki bordyur) ustki qismidagi, oʻlchamlari — balandligi va uzunligi yoʻnalishlarida quyidagi qiymatlardagi yuzaga teng tarqalgan bosim turida:

AB-51 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20x45

AB-74 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25x50

AB-151 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30x60

Izoh. Sanoat korxonalarining temir yoʻllaridagi koʻpriklar uchun harakatlanayotgan tarkib zarbasidan boʻladigan normativ gorizontal koʻndalang yuklamani, harakatning maksimal tezligi 40 km/soat gacha deb cheklanganda, 0,3K kN/m (0,03K tk/m) ga, harakat tezligi 80 km/soat va undan katta boʻlganida — umumiy tarmoqdagi temir yoʻllar uchun moʻljallangan miqdordagiga teng etib qabul qilinadi (“a” bandchani koʻring).

127. Harakatlanayotgan tarkibning toʻxtashidan yoki tortish kuchidan boʻladigan normativ gorizontal boʻylama yoʻnalishdagi yuklamani quyidagilarga teng deb qabul qilinadi:

a) koʻpriklarning tayanchlari va oraliq qurilmalarining elementlarini hisoblayotganda harakatlanayotgan yuklamaning normativ ogʻirligining foiz miqdorida:

SK temir yoʻl yukidan, metropoliten va tramvaylardan — 10;

AK yuklamasining teng tarqalgan shakldagi qismidan (aravacha ogʻirligi yuklar tarkibida hisobga olinmaydi) 50, ammo 7,8K kN (0,8K tk) dan kam emas va 24,5K kN (2,5K tk)dan koʻp emas;

AB-51 va AB-74 yuklamalaridan (bitta avtomobil ogʻirligiga)-45 dan ( m boʻlganida) 60 gacha (λ ≥ 60 m boʻlganida);

AB-151 yuklamasidan (bitta avtomobil ogʻirligiga 30 dan (λ ≤25 m boʻlganida) 40 gacha (λ≥ 60 m boʻlganida); λ ning oraliqlardagi qiymatlari yuqoridagi raqamlar asosida hisoblab topiladi;

b) I-III, I-v, II-k, II-v, II-k, III-v, III-k, IV-v, IV-k toifali avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining deformatsiyaviy (koʻndalang) choklarini hisoblashda 6,86K kN (0,7K tk);

IV va V toifali hamda xoʻjalik ichidagi yoʻllarda 4,9K kN (0,5K tk);

AB yuklamasiga moʻljallangan sanoat korxonalari yoʻllaridagi hisobiy avtomobil ogʻirligining 50 foizi.

“a” holdagi hisoblashlarda gorizontal boʻylama yuklamaning qoʻyilish balandligini mazkur SHNQ ning 125-bandiga muvofiq olish kerak.

Deformatsiyaviy chokni hisoblashda gorizontal boʻylama yuklamani utish sathiga qoʻyish va biri ikkinchisidan, AK yuklamasi uchun 1,9 ga teng masofada, AB yuklamasi uchun mazkur SHNQ ning 10-jadvalida koʻrsatilgandek, ortki gʻildiraklarining izlari eniga barobar masofada joylashgan, oʻzaro teng boʻlgan ikkita kuchlar turida qabul qilmoq kerak.

Pastda koʻrsatilgan hollarda, boʻylama yuklamani quyidagicha qabul qilmoq kerak:

temir yoʻl yoʻnalishlari ikkita boʻlganida bittasidan, ikkita va undan koʻp boʻlganida ikkitasidan;

koʻprikdagi avtomobil harakati tasmalari soni har qancha boʻlganida faqat bitta yoʻnalishdagi yoʻlaklardan, agarda kelajakda harakatni butun eniga bir tomonlama yuradigan qilish moʻljallanganda, u holda harakat yoʻlaklarining barchasidan.

Barcha hollarda mazkur SHNQ ning 121-bandi talablariga binoan S1 koeffitsiyentini hisobga olmoq kerak. Transport tarkibidan hosil boʻluvchi qirgʻoq tayanchlarining grunt buzilish prizmasida joylashgan boʻylama yuklama hisobga olinmaydi.

Toʻsinli oraliq qurilma koʻpriklarda boʻylama yuklamani, quyidagi sathlarda qoʻyish mumkin:

qirgʻoq tayanchlarni hisoblashda — oʻtish qismining ustki sathida;

oraliq tayanchlarni hisoblashda — yuklamani koʻchirishdan boʻladigan moment taʼsirini hisobga olmaslikni ruxsat etgan holda, tayanchlarning markazi sathida.

Qoʻzgʻalmas tayanchga beriladigan, toʻxtatishdan yoki tortish kuchidan boʻladigan boʻylama kuchni, oraliq qurilmaga taʼsir etuvchi boʻylama kuchning toʻla qiymatidan 100 foiz miqdorida qabul qilinadi. Tayanchga, kichik oraliqli tomonida uzlukli turkumdagi oraliq qurilma ishlatilib, uning tagiga qoʻzgʻalmas tayanch qoʻyilgan holdan tashqari, yuqorida koʻrsatilgandek sharoitda shu tayanch oʻrnatilgan qoʻshni oraliq qurilmaning qoʻzgʻaluvchan tayanchida yuz beradigan boʻylama kuchni hisobga olmaslik kerak.

Kichik oraliqli tomoniga qoʻzgʻalmas, katta oraliqli tomoniga esa qoʻzgʻaluvchan tayanch oʻrnatilganida va oraliq qurilmalari uzlukli boʻlsa, tayanchga beriladigan kuchni ikkala tomonidagi tayanchlari orqali beriladigan boʻylama kuchlar yigʻindisiga teng etib qabul etish kerak, lekin u qiymat, katta uzunlikdagi oraliq tomoniga qoʻzgʻalmas tayanch qoʻygan holda yuz beradigan kuch miqdoridan koʻp boʻlmasligi kerak.

Uzluksiz va haroratga uzluksiz oraliq qurilmalarining qoʻzgʻalmas tayanchlaridan tayanchga beriladigan kuchni hisoblash bilan asoslangan hollarda, oraliq qurilmaning butun uzunasidan boʻladigan boʻylama kuchning toʻla qiymatidan ishqalanish koeffitsiyenti minimal qiymati, qoʻzgʻaluvchan tayanchlardagi ishqalanish kuchini olib tashlagandagi miqdorini qabul qilish mumkin, ammo bu qiymat toʻla boʻylama kuchni tayanchlar orasida ularning bikrliklariga proporsional taqsimlagandagi bitta tayanchiga toʻgʻri keladigan qiymatdan kam boʻlmasligi kerak.

Temir yoʻl koʻpriklarida tayanchlari alohida ustunlardan tashkil topgan temirbeton, poʻlat tayanchlardagi harakat toʻxtashidan yoki tortish kuchidan boʻladigan boʻylama gorizontal yuklamani aniqlashda vaqtinchalik qoʻzgʻaluvchan vertikal yuklamaning intensivligini 9,81K kN (K tk/m)ga barobar deb qabul etish mumkin.

Izoh: temir yoʻl koʻpriklarida boʻylama yuklamalarni oʻziga qabul qiladigan qurilmalarni loyihalayotganda, tortish kuchining toʻla qiymatini yuk ogʻirligining quyidagi foiz miqdorini tashkil etadigan tarqalgan yuk turida:

yuklanadigan joy uzunligi 40 m va undan kam boʻlganida — 25;

xuddi oʻzi 100 m va undan koʻp boʻlganida — 10;

oraliq qiymatlarda — interpolyatsiya bidan aniqlanadi.

128. Piyodalar koʻpriklari va yoʻlaklari uchun normativ vaqtinchalik yuklamani quyidagicha qabul qilmoq kerak:

1) vertikal teng tarqalgan yuklama turida:

a) piyodalar koʻpriklarida 3,92 kPa (0,4 tk/m²);

b) koʻpriklarning piyodalar yoʻlaklarida (boshqa taʼsir qilayotgan yuklamalar bilan birgalikda hisobga olgan holda) ushbu formulaga binoan

ð = 3,92 — 0,0196λ, êÏà

(ð = 0,4 — 2λ, òê/ì^2) (17)

ammo 1,96 kPa (0,2 tk/m²) dan kam emas,

bu yerda, yuklanadigan joyning (ikkita va undan koʻp yuklanadigan uchastkalar boʻlganida, ularning uzunliklarining yigʻindisi), mda;

2) boshqa yuklamalar yoʻq holda hisobga olinadigan teng tarqalgan yuklamani:

a) vertikal holda — yoʻl ballastda joylashadigan temir yoʻl va metropoliten koʻpriklarining faqat piyodalar yoʻlaklari elementlarini hisoblashda 9,81 kPa (1tk/m²), boshqa koʻpriklar piyodalar yoʻlaklari elementlarini hisoblashda — 3,92 kPa (0,4 tk/m²) miqdorida;

b) vertikal va gorizontal holda — shahar koʻpriklarining qoʻl tutgich panjaralarini hisoblashda 0,98 kN/m (0,1 tk/m) miqdorida;

3) boshqa yuklamalar yoʻgʻida hisobga olinadigan nuqtaga qoʻyilgan bosimni:

a) vertikal holda — shahar koʻpriklari piyodalari yoʻlagi elementlarini hisoblashda 9,8 kN (1tk) avtomobil gʻildiragidan tarqalish maydonchasi 0,015 m² (0,15x 0,10 m), boshqa koʻpriklarda 3,4 kN (0,35 tk) miqdorlarida;

b) vertikal yoki gorizontal holda — koʻpriklarning qoʻl tutgich panjaralarini hisoblashda, 1,27 kN (0,13 tk) miqdorida qabul qilish kerak.

Xoʻjalik yoʻllardagi koʻpriklarning piyodalar yoʻlaklari hamda barcha toifadagi avtomobil yoʻllari koʻpriklaridagi xizmat vaqtida foydalaniladigan yoʻlaklarning elementlarini hisoblashda teng tarqalgan yuklama 1,96 kPa (0,2 tk /m²)ga teng deb qabul qilinadi.

Koʻpriklarning asosiy konstruksiyalarini hisoblayotganda moʻljallangan yuklama yuqoridagi piyodalar yoʻlagida eʼtiborga olinmaydi.

Piyodalar yoʻlagining elementlarini hisoblanayotganda koʻprik konstruksiyasini kundalik va davriy koʻriklarda foydalaniladigan moslama va asboblardan tushadigan yuklamalarni ham hisobga olish kerak.

129. Avtomobil va shahar yoʻllarining va temir yoʻlning qoʻzgʻaluvchan tarkibidan boʻladigan yuklamalarga dinamik koeffitsiyent (1+µ)ni quyidagilarga teng deb qabul etiladi:

1) vertikal yuklamalar SK, ε SK va AK (yagona yuklamali bosimni ham kiritgan holda) hamda metropoliten va tramvay poyezdlaridan boʻladigan yuklamalarga:

a) poʻlat va poʻlat temirbeton oraliq qurilmalarning hamda poʻlat tayanch elementlari uchun:

temir yoʻl koʻpriklari va barcha turkumdagi metropoliten va tramvay yoʻllariga alohida oʻrnatilib quriladigan koʻpriklarda (uzluksiz oraliq qurilmalari bosh fermalarining asosiy elementlari bundan mustasno) oʻtish qismining turidan qatʼiy nazar (ballastda yoki koʻndalang toʻsinchalarda) ammo 1,15 dan kam emas;

1+µ=1+18/(30+λ), (18)

uzluksiz oraliq qurilmali temir yoʻl koʻpriklarining hamda avtomobil va temir yoʻl, metropoliten poyezdlarining yurgizgandagi yuklamalariga birlashtirilgan barcha turkumdagi koʻpriklar bosh fermalarining asosiy elementlariga

1+µ=1+14/(30+λ), (19)

ammo temir yoʻl koʻpriklari uchun 1,15 dan, birlashgan (temir yoʻl va avtomobil) koʻpriklar uchun 1,10 dan kam boʻlmasliklari kerak;

osma va vantli koʻpriklarning bosh fermalari (toʻsinlari) va pilonlaridan boshqa barcha turkumdagi avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklari elementlari uchun

1+µ=1+15/(37,5+λ), (20)

osma va vantli koʻpriklarning bosh ferma va pilonlari elementlari uchun

1+µ=1+50/(70+λ), (21)

b) temirbeton oraliq qurilmalar, romli konstruksiyalar (shular qatorida arka usti panjarali qurilmalar ham) hamda temirbeton panjarali, yupqa devorli va ustunli tayanchlar uchun:

temir yoʻl va rels tagida turadigan koʻpriklarda

1+µ=1+10/(20+λ), (22)

ammo 1,15 dan kam emas;

birlashtirilgan koʻpriklar uchun ham formulaga koʻra, ammo 1,10 dan kam emas;

shahar va avtomobil yoʻllari koʻpriklarida

1+µ=1+(45-λ)/135, (23)

ammo 1,0 dan kam emas;

v) temirbeton quvur halqalari va yer tagidagi piyodalar yoʻllari uchun:

temir yoʻllari va metropoliten yoʻllarida koʻmilgan ballastning umumiy qalinligi (relsning tovonidan oʻlchaganda):

0,40 m va undan kamida formulaga binoan;

1,00 m va koʻp boʻlganida 1+µ=1,00;

oraligʻdagi qiymatlarda shular negizida hisoblab topiladi;

avtomobil yoʻllarida 1+µ=1,00;

g) tutashgan arka usti qurilmali temirbeton va beton arkalar uchun, beton tayanchlar va barcha poydevorlar uchun

1+µ=1,00;

d) panjarali arka usti konstruksiyali arkali temirbeton oraliq qurilmalarning arka va svodlari uchun:

temir yoʻl koʻpriklarida

1+µ=1+12/(100+λ) (1+0,4l/ƒ), (24)

bu yerda, arkaning koʻtarilish oʻqi;

arkaning oraliq uzunligi;

avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarida

1+µ =1+(70-λ)/250, (25)

ammo 1,00 dan kam emas.

e) avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklari oʻtish qismi sathida joylashgan deformatsiya (koʻndalang) choklari va ularning tortuvchi tiragich (mumkin boʻladigan vertikal va gorizontal kuchlarga) elementlari uchun 1+µ=2,00.

2) vaqtinchalik vertikal AB yuklamasiga:

a) poʻlat va poʻlat-temir-beton oraliq qurilmalar hamda poʻlat tayanchlari elementlari uchun

1+µ=1+(81-λ)/115, (26)

ammo 1,00 dan kam emas;

b) temirbeton toʻsinli oraliq qurilmalarda, yupqa devorli va tik tayanchlar hamda quvur zvenolari uchun, yoʻl qoplamasi tagida tuproq boʻlmaganda

1+µ=1+(81-λ)/135, (27)

ammo 1,00 dan kam emas;

v) beton tayanchlar va quvur halqalari, grunt zaminlar va barcha poydevorlar uchun, koʻmish qalinligi (bunga yoʻl qoplamasi qalinligi ham kiradi) temirbeton quvur halqalari uchun 1,0 m dan kam boʻlmaganda, yuqoridagi “b” bandida koʻrsatilgan boshqa elementlar uchun 0,5 m dan kam boʻlganida 1+µ=1,00;

koʻmish qalinligi (yoʻl qoplamasi qalinligi ham kirganda) “v” bandida “koʻrsatilgan qiymatlardan kam boʻlganida “b” bandida koʻrsatilgan dinamik koeffitsiyent qiymatlari, “b” va “v” bandlardagi qabul qilingan qiymatlar asosida hisoblab topiladi;

AB yuklamaning avtomobillar qatori (kolonna) uchun mazkur SHNQ ning 120-bandining “b” bandidagi holga hisoblashlarda

1+µ=1,00;

3) avtomobil va shahar koʻpriklarining oraliq qurilmalari, yupqa devorli va ustun tayanchli uchun yakka joylanadigan transport birliklari uchun:

NK-100, NK-80 yuklamasiga:

1+µ=1,30 λ ≤1,0 m boʻlganida;

1+µ=1,10 λ ≤5,0 m boʻlganida;

λ ning oradagi qiymatlari, berilgan qiymatlar asosida hisoblab (interpolyatsiya) topiladi;

NG-60 yuklamasiga:

1+µ=1,10;

4) piyodalar koʻpriklari va piyodalar yoʻlaklari uchun vertikal qoʻzgʻaluvchan yuklamalarga 1+µ=1,00;

5) tayanchlarga, avtomobil va temir yoʻl transport vositalaridan gruntlarga boʻladigan bosimga va vaqtinchalik gorizontal yuklamalarga 1+µ=1,00;

6) koʻpriklarni chidamlilikka hisoblashda (mazkur SHNQ ning 6-jadvaliga qarang) (28) — (37) formulalar bilan olingan cheklashlarni ham kiritgandagi) dinamik qoʻshimcha 1+µ ni 2/3 ga koʻpaytirish kerak.

Formulalardagi λ ning qiymatini (oraliq uzunligi yoki yuklanadigan uchastkalar uzunligi) quyidagicha qabul qilinadi:

a) bosh fermaning (uzlukli balka, arka, rama) asosiy elementlari hamda boʻylama va koʻndalang toʻsinlar uchun bosh fermaning ishida ularning ishtirokini koʻrsatuvchi oraliqning uzunligiga yoki taʼsir chizigʻini yuklash uzunligi oraliq uzunligidan katta boʻlganida oʻsha yuklash uzunligiga teng etib;

b) uzluksiz turkumdagi bosh fermalarning asosiy elementlari uchun taʼsir chizigʻining yuklanadigan uchastkalarining uzunliklari yigʻindisiga (ularni ajratuvchi uchastkalar bilan birga) teng etib;

v) mahalliy yuklamaga hisoblashda (taʼsir chizigʻining mahalliy yuklama taʼsirini hisobga oladigan qismini yuklaganda):

boʻylama toʻsinlari ularning oraliq uzunligiga teng qilib;

koʻndalang toʻsin panelga ulanadigan boʻylama toʻsinlarning umumiy uzunligiga teng etib;

faqat mahalliy yuklamalarga ishlaydigan ustunlar va boshqa elementlar — birlashuvchi boʻylama qovurgʻalarining uzunliklarining yigʻindisiga barobar qilinib;

ballast togʻorasi plitasini (yoʻlga koʻndalang) shartli ravishda nolga barobar qilib;

temir yoʻlning metall toʻsinlarga yotqiziladigan temirbeton plitalarini, ularni yoʻlga koʻndalang yoʻnalishda hisoblaganda — plitaning eniga barobar qilib;

yoʻlning boʻylama yoʻnalishida hisoblaganda boʻylama toʻsin paneli uzunligiga barobar qilib;

metall toʻsinlarga yotqizilgan avtomobil oʻtadigan temirbeton taxtalarni, ularni koʻprik koʻndalangiga hisoblaganda tayanib turadigan toʻsinlar orasidagi masofaga barobar etib qabul qilinadi.

g) bir vaqtning oʻzida asosiy va mahalliy yuklamalarni hisobga oladigan taʼsir chizigʻini yuklaganda bu yuklamalarning har bittasi uchun alohida;

d) barcha turdagi tayanch elementlari uchun yuklanadigan uchastkalarning (ularni ajratib turadigan uchastkalari bilan birgalikda) uzunliklari yigʻindisi sifatida aniqlanuvchi, tayanch reaksiyasining taʼsir chizigʻining yuklanish uzunligiga barobar qilinib;

e) quvurlar va yer osti piyodalar yoʻllarining halqalari (boʻgʻinlari) uchun boʻgʻinlar eniga barobar qilinib.

Izoh: sanoat korxonalarining temir yoʻllaridagi koʻprik ustidagi harakatning belgilangan maksimal tezligi cheklangan (vt<80 km/soat) hollarda dinamik koeffitsiyentning tegishli hisobiy qiymatini vt/80 ga koʻpaytirib koeffitsiyentni birmuncha kamaytirishga ruxsat qilinadi, ammo 1,10 dan kam boʻlmasligi kerak.

130. Yuklamaga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti γƒ ni mazkur SHNQ ning 118 — 128-bandlarida keltirilgan vaqtinchalik yuklamalar va taʼsirlar uchun quyidagilarga barobar deb qabul qilish kerak:

a) ε SK va SK temir yoʻl yuklamalar uchun quyidagi 13-jadvalga binoan;

				13-jadval
Taʼsir turi	Yuklamaga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti γ_ƒ
Taʼsir turi	*Yuklash uzunligi λ ga bogʻliq holda koʻpriklar konstruksiyasini hisoblashda, m**			quvurlar halqalarini hisoblashda
	0	50	150 va undan koʻp
Vertikal	1,30	1,15	1,10	1,30
Gorizontal	1,20	1,10	1,10	1,20
Oʻpirilish prizmasi ustida turgan qoʻzgʻaluvchan tarkibdan boʻladigan grunt bosimi	1,20 yuklash uzunligi qandoq boʻlganidan qatʼiy nazar			-

				13-jadval
Taʼsir turi	Yuklamaga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti γ_ƒ
Taʼsir turi	*Yuklash uzunligi λ ga bogʻliq holda koʻpriklar konstruksiyasini hisoblashda, m**			quvurlar halqalarini hisoblashda
	0	50	150 va undan koʻp
Vertikal	1,30	1,15	1,10	1,30
Gorizontal	1,20	1,10	1,10	1,20
Oʻpirilish prizmasi ustida turgan qoʻzgʻaluvchan tarkibdan boʻladigan grunt bosimi	1,20 yuklash uzunligi qandoq boʻlganidan qatʼiy nazar			-

* Bu yerda λ yuklamasiz tarkib bilan (γƒ =1 da) yuklangan uchastkaning uzunligini olib tashlagandan keyingi taʼsir chizigʻining yuklash uzunligi;

λ ning oradagi qiymatlari interpolyatsiya qilib berilganlardan foydalanib topiladi.

b) AK avtotransport vositalaridan boʻladigan yuk uchun mazkur SHNQ ning 14-jadvaliga binoan;

v) gʻildirakli (NK-100, NK-80) va oʻrmalovchi zanjirli (NG-60) yuklamalari va ularning taʼsirlariga 1,0;

g) metropoliten va tramvay harakatlanayotgan tarkibidan boʻladigan yuklamalarga quyidagi formulaga binoan:

γƒ=1,3(1-λ/〖10^3), (28)

ammo 1,10 dan kam emas, bu yerda λ yuklash uzunligi, mda, yuqoridagi 13-jadvaldan olinadi;

d) taqsimlangan yuklamalar uchun quyidagi hisoblarda:

piyodalar koʻpriklari va piyodalar yoʻlaklari elementlarini hisoblashlarda (ichki xoʻjalik yoʻllaridagi koʻpriklardagi piyodalar yoʻlaklari va xizmat yoʻlaklaridan boshqa) hamda shahar koʻpriklaridagi qoʻl tutgich panjaralari uchun — 1,40;

piyodalar yoʻlaklari barcha boshqa yuklamalar bilan birga hisobga olinganda — 1,20;

xoʻjalik yoʻllari koʻpriklarining piyodalar yoʻlaklari va barcha toifadagi yoʻllardagi koʻpriklarning xizmat yoʻlaklari uchun — 1,10;

e) oʻtish qismining toʻsigʻiga qoʻyiladigan tarqalgan va nuqtaga toʻplangan gorizontal yuklamalarga hamda piyodalar yoʻlaklari va qoʻl tutgich panjaralariga bitta nuqtada toʻplangan bosimiga — 1,00;

j) tashiladigan tuproq jinslarining solishtirma ogʻirligiga b bogʻliq holda quriladigan yoʻllarning AB avtomobil yuklamalariga va ularning taʼsirlariga quyidagicha:

γvb ≤ 17,7 kN /m3 (1,8 tk /m³) boʻlganida 1,1;

γvb = 39,2 kN /m3 (4,0 tk /m³) boʻlganida 1,4 oraliq miqdorlarda interpolyatsiyadan aniqlanadi.

		14-jadval
Yuk turi	Qoʻllanish hollari	Yuklamaga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti, γ_ƒ
AK uchun arava	Koʻpriklar oʻtish qismining elementlarini hisoblashlarda	1,50
	Koʻpriklarning barcha boshqa elementlarini hisoblashlarda	1,50 l¹⁾ = 0 da 1,20 l ³ 30 m da
	Seysmik taʼsirga hisoblashlarda ogʻirlikni aniqlashda
AK uchun teng tarqalgan	Koʻprik konstruksiyalari va quvurlar boʻgʻinlarini vertikal va gorizontal taʼsirlarga hisoblashlarda	1,20
NK uchun yakka joylashgan oʻq	A11 (A8) yuklamasiga loyihalanayotgan koʻpriklarning oʻtish qismi elementlarini tekshirishda	1,10 (1,20)

		14-jadval
Yuk turi	Qoʻllanish hollari	Yuklamaga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti, γ_ƒ
AK uchun arava	Koʻpriklar oʻtish qismining elementlarini hisoblashlarda	1,50
	Koʻpriklarning barcha boshqa elementlarini hisoblashlarda	1,50 l¹⁾ = 0 da 1,20 l ³ 30 m da
	Seysmik taʼsirga hisoblashlarda ogʻirlikni aniqlashda
AK uchun teng tarqalgan	Koʻprik konstruksiyalari va quvurlar boʻgʻinlarini vertikal va gorizontal taʼsirlarga hisoblashlarda	1,20
NK uchun yakka joylashgan oʻq	A11 (A8) yuklamasiga loyihalanayotgan koʻpriklarning oʻtish qismi elementlarini tekshirishda	1,10 (1,20)

Bu yerda taʼsir chizigʻining bir xil ishorali uchastkasining uzunligining oradagi qiymatlari uchun γƒ ni berilgan qiymatlardan foydalanib interpolyatsiya qilib topish kerak.

γf=1.5-(1.5-1.2)/30•λ, (29)

4-§. Boshqa vaqtinchalik yuklamalar va taʼsirlar

131. Shamoldan boʻladigan yuklamaning normativ miqdorini oʻrtacha va uzilib urib turadigan Wp tashkil etuvchilarining normativ qiymatlarining yigʻindisi turida aniqlash kerak

Wn = Wm + Wp, (30)

z balandlikdagi suvning yoki yerning yuzasida shamoldan boʻladigan yuklamaning oʻrtacha tashkil etuvchisi Wm ning normativ qiymati ushbu formula bilan aniqlanadi

Wm = Wo kCw, (31)

bu yerda, W0 Oʻzbekiston Respublikasining inshoot quriladigan hududiga bogʻliq holda QMQ 2.01.07dan olinadigan shamol bosimining normativ qiymati;

k atrofi ochiq joyda (A turi) z masofadagi balandlikdagi shamol bosimining oʻzgarishini hisobga oluvchi koeffitsiyent.

U ham QMQ 2.01.07dan olinadi;

Cw koʻprik konstruksiyalarining, temir yoʻl va metropoliten harakatlanuvchi tarkiblarining yuzalari qarshiligining aerodinamik koeffitsiyenti 11-ilovasida keltirilgan.

Balandlikdagi shamoldan boʻladigan yuklamaning uzilib urib turadigan tashkil etuvchisining normativ qiymatini Wp ni QMQ 2.01.07-97 da keltirilgan koʻrsatmalarga koʻra aniqlash kerak.

Wp = Wm LV, (32)

bu yerda, dinamik koeffitsiyent;

L — balandlikdagi shamol bosimining uzilib urish koeffitsiyenti;

V — inshootning hisobiy yuzasiga uzilib urishini fazoviy tuzatish koeffitsiyenti.

Shamoldan boʻladigan yuklamaning uzilib urib turadigan (pulsatsion) tashkil etuvchisini koʻprik konstruksiyalariga muvofiq aniqlashda quyidagilarga amal qilish lozim:

a) L va v koeffitsiyentlari koʻpaytmasini quyidagicha olinadi:

0,55-0,15-/100, (2.30) (33)

ammo 0,30 dan kam boʻlmagan holda qabul qilish kerak,

bu yerda, λ — oraliq uzunligi yoki tayanch balandligi, m, da;

b) uzlukli toʻsinli konstruksiyalar uchun dinamik koeffitsiyentni, koʻrilayotgan konstruksiya gorizontal tekislikda bitta erkinlik darajasiga ega (xususiy tebranishning past zichligi bilan ƒ1, Gs) dinamik turkum deb moʻljallab topish kerak va uning qiymatini QMQ 2.01.07 mazkur SHNQ ning 563-bandida keltirilgan grafikdan oʻsha yerda koʻrsatilgan parametri va temirbeton va poʻlat temirbeton konstruksiyalar uchun δ=0,3, poʻlat konstruksiyalar uchun δ=0,15 boʻlgan soʻnishning logarifmik dekrementiga bogʻliq holda aniqlanadi.

Agar toʻsinli oraliq qurilma uzluksiz boʻlsa va uzlukli toʻsinli oraliq qurilmada f𝑖 > fl boʻlsa boʻladigan sharoitda dinamik koeffitsiyent 1,2 ga teng deb qabul qilinadi. Bu yerda, ƒl, Gsni har xil shamol rayonlarida xususiy shakldagi tebranishlardan hosil boʻladigan inersiya kuchlarini hisobga olmaslik ruxsat etiladigan QMQ 2.01.07da keltirilgan xususiy tebranish zichligining chegaraviy qiymati hisobga olinishi kerak.

Avtomobil yoʻllaridagi va shahardagi koʻpriklar konstruksiyalarini hisoblashda ushbu koʻpriklarda joylashgan tramvay va relssiz transport vositalariga shamolning taʼsiri hisobga olinmaydi.

Oraliq qurilmalarning tipik konstruksiyalarini ularni V shamol mintaqasida (oraliq qurilmaning pastigacha boʻlgan hisobiy balandligi: harakat pastdan oʻtganida — 20 m, ustki qismidan oʻtganida 15 m) ishlatsa boʻladigan qilib loyihalanishi kerak va ularni VI va VII shamol mintaqalarida ishlatganda kuchaytirish imkoni boʻlishini taʼminlashi lozim.

Oraliq qurilma va tayanchlarning xususiy holdagi (andozaviy emas) konstruksiyasini loyihalayotganda gorizontal koʻndalang yoʻnalishdagi shamoldan boʻladigan toʻla yuklamaning normativ intensivligini konstruksiyani vaqtinchalik vertikal yuklama bilan yuklaganda kamida 0,59 kPa (60 kgk/m²), ushbu yuklama bilan yuklanmagan holda 0,98 kPa (100 kgk/m²) miqdorida qabul qilish lozim.

Koʻprikning ayrim konstruksiyalariga hamda temir yoʻl koʻprigida (metro koʻprigida) turgan poyezd taʼsir etadigan gorizontal koʻndalang yuklamani koʻprik konstruksiyasi va harakatlanayotgan tarkibning shamol tegadigan ishchi yuzasiga boʻladigan intensivligining koʻpaytmasiga teng etib qabul qilinadi.

Koʻprik konstruksiyasi va harakatlanayotgan tarkibning shamol taʼsir etadigan ishchi yuzasini quyidagilarga teng deb qabul qilish kerak:

panjarasimon oraliq qurilmalarning bosh fermalari va panjarasimon tayanchlar uchun shamol tegadigan tomondan fermaning barcha elementlarining shamol yoʻnalishiga perpendikulyar tekislikka proyeksiyasi maydoniga (bu yerda ushbu maydonni, uchburchakli yoki rasnosli panjarali poʻlat fermalar uchun uning konturi bilan chegaralangan maydonning 20 foiz miqdorida qabul qilish mumkin);

panjarasimon oraliq qurilmalarning oʻtish qismi uchun uning toʻsinlar katagining yon tomoni yuzasining bosh ferma belbogʻi bilan toʻsilmagan qismiga tutash toʻsinli oraliq qurilmalariga;

yogʻoch koʻpriklarning progonlari (toʻsinlari) uchun bosh toʻsin yoki qutining va progonning shamol tegadigan yon tomonlariga;

tutash tayanchlar uchun tayanch tanasining grunt yoki suv sathidan tepadagi qismining shamol yoʻnalishiga perpendikulyar tekislikka proyeksiyasining maydoniga;

temir yoʻlning harakatlanayotgan tarkibi (jumladan metropoliten poyezdlari uchun ham) uchun balandligi 3,0 m boʻlgan bosim markazi rels boshidan 2,0 m balandlikda joylashadigan tutash yoʻlak maydoniga.

Shamoldan boʻladigan yukning oraliq qurilmaning uzunligi boʻylab tarqalishini bir xil deb qabul qilish mumkin.

Qurish va montaj qilish bosqichi uchun hisobga olinadigan shamoldan boʻladigan yukning normativ intensivligini, ushbu rayondagi uning oʻrtacha tashkil etuvchisining moʻljallangan davrdagi mumkin boʻladigan qiymatiga asoslanib aniqlash kerak. Ishlarning ayrim bosqichlarini bajarish muddati va vaqtini tegishli cheklashni hisobga olgan maxsus asoslashlar boʻlganida qilinadigan ishning mohiyatiga (xarakteriga) qarab, shamoldan boʻladigan yuklamaning oʻrtacha tashkil etuvchisining normativ qiymati, kuchlanishni tekshirish uchun (ammo ustivorligini emas) bir muncha kamaytirilishi mumkin (0,226 kPa (23 kgk/m² dan kam boʻlmasligi kerak). Tipik konstruksiyalarni qurish va montaj qilish bosqichida tekshirish uchun shamoldan boʻladigan yuklamaning normativ intensivligining qiymatini III shamol mintaqasiga toʻgʻri keladigan normaga koʻra qabul qilish kerak.

Boʻylama yoʻnalishdagi shamoldan boʻladigan gorizontal yuklamaning normativ qiymatini, panjarali oraliq qurilma uchun shu yuklamaning oʻsha qurilmaga boʻladigan koʻndalang toʻla normativ qiymatining 60 foiz, tutash toʻsinli oraliq qurilma uchun esa shu qurilmaga boʻladigan oʻsha yuklamaning koʻndalang toʻla normativ qiymatining 20 foiz miqdorida qabul qilish kerak.

Boʻylama yoʻnalishdagi shamoldan koʻpriklar tayanchining grunt sathi yoki suvni eng past sathidan tepadagi qismiga boʻladigan gorizontal yuklamaning normativ qiymatini koʻndalang yoʻnalishdagi xuddi oʻsha holdagi shamoldan boʻladigan yuk qiymatiga barobar etib qabul qilmoq kerak. Koʻprik ustida turgan transport vositasiga boʻylama yoʻnalishdagi shamol taʼsiri hisobga olinmaydi.

Oraliq qurilma fermalarining orasidagi koʻndalang va boʻylama bogʻlovchi elementlaridagi shamol taʼsiridan boʻladigan zoʻriqish bevosita fazoviy hisoblashlar bilan aniqlanadi.

Panjarali oraliq qurilmalarda ikkita turkumdagi boʻylama bogʻlovchilar oʻrnatilgan hollarda, shamolning fermaga boʻladigan koʻndalang yoʻnalishdagi bosimini bogʻlagichlar turkumlarining har bittasiga alohida taqsimlash mumkin. Shamolning oʻtish qismiga va harakatlanayotgan tarkibga bosimning barchasini oʻtish qismi joylashgan tekislikdagi bogʻlagichlarga berish kerak.

Boʻylama yoʻnalishdagi shamoldan oraliq qurilmaga taʼsir etadigan kuchni tayanchlarga berilishini inobatga olib, uni toʻsin turkumidagi oraliq qurilmali koʻpriklar uchun tayanchlarning markazi sathida, ramli koʻpriklar uchun rigel oʻqi sathida taʼsir koʻrsatadi deb hisoblash kerak. Bu kuchlarning, tayanchlar orasida tarqalishini toʻxtashdan boʻladigan gorizontal kuchning taʼsirini mazkur SHNQ ning 127-bandiga binoan qanday hisoblangan boʻlsa, oʻsha tartibda aniqlash kerak.

Vantli va osma koʻpriklarni aerodinamik mustahkamlikka, ustivorlikka va shamol oqimiga perpendikulyar yoʻnalishdagi tebranish rezonansiga tekshirib koʻrish kerak.

Aerodinamik mustahkamlikka va ustivorlikka tekshirishda, inshoot bilan havo oqimlarining oʻzaro taʼsiri oqibatida flatterni (bikirlik toʻsinida xavfli egilma — burama tebranishning hosil boʻlishi) vujudga keltiradigan shamolning kritik tezligi aniqlanishi kerak. Modelni aerodinamik sinash yoʻli yoki hisoblash bilan aniqlangan flatterning paydo boʻlishiga javob beradigan kritik tezlik koʻprik joylanadigan rayondagi mumkin boʻladigan shamolning maksimal tezligidan kamida 1,5 barobar katta boʻlishi kerak.

132. Koʻpriklarning tayanchiga muz bosimidan boʻladigan normativ yuklama aniqlanadigan kuch turida qabul qilinadi.

VI va VII klassdagi suv yoʻllariga quriladigan avtomobil yoʻllari koʻpriklarining bitta qatorli temirbeton qoziq oyoqli tayanchlari uchun koʻprikning boʻylama oʻqi yoʻnalishidagi ushbu yuklamaning taʼsiri 50 foiz miqdorida qabul qilinadi.

133. Barcha turkumdagi koʻpriklarda koʻchishlarni hisoblashlarda va tashqi statik noaniq turkumlarda zoʻriqishlarni aniqlashda hamda poʻlat temirbeton oraliq qurilmalar elementlarini hisoblashda iqlimiy harorat taʼsirining normativ miqdorini hisobga olish kerak. Elementlar yoki ular qismlarining kesimi boʻyicha oʻrtacha normativ haroratini quyidagilarga teng deb qabul qilish lozim:

beton va temirbeton elementlar uchun yilning sovuq vaqtlaridagi, metall konstruksiyalar uchun yilning xohlagan paytidagi tashqi havoning normativ haroratiga;

yilning iliq paytida beton va temirbeton elementlar uchun

Murakkab koʻndalang kesimli elementlarning haroratini alohida elementlarning (devorchalarining, polkalarining va hokazo) oʻlchangan oʻrtacha harorati kabi aniqlanadi. Yilning issiq paytlardagi haroratining t_n,T va sovuq paytlardagi t_n,X normativ qiymatlarini quyidagiga teng deb qabul qilinadi:

andozaviy loyihalarni hamda mamlakat hududida takroran qoʻllaniladigan loyihalarni ishlab tayyorlashda konstruksiyalar uchun:

t_n,T=t_VII+T, (34)

bu yerda, t_VII — DQN 2.04-01 (SNiP 23-01) ning izo yoʻnalishi kartasidan qabul qilinadigan, eng issiq sutkadagi havoning haroratini aniqlash uchun doimiy kattalik;

T — DQN 2.04-01 (SNiP 23-01)ning izoyoʻnalishi kartasidan qabul qilinadigan, eng issiq sutkadagi havoning haroratini aniqlash uchun doimiy kattalik.

Normativ harorat t_n,X mazkur SHNQ ning 41-bandi koʻrsatmasiga binoan qurilish boʻladigan rayondagi havoning hisobiy minimal haroratiga teng qilib qabul etiladi.

Quyosh nuri radiatsiyasining element haroratiga taʼsirini 15 sm qalinlikdagi quyosh bilan yoritilgan qatlamning (oʻtish polotnosi qoplamasi bilan birga) 10⁰S ga qoʻshimcha isitishini hisobga olish lozim.

Agarda konstruksiyaning charchash haroratlari loyihada izohlanmagan boʻlsa, quyidagiga teng deb qabul qilinadi °S:

t_3,T = t_n,T-15°C; t_3,X= t_n,X + 15°C, (35)

Charchash paytidagi konstruksiya haroratini

t₃=0,4t₁+0,6t₂t₂, (36)

bu yerda, t₁ — T₀ ga teng boʻlgan charchash oldi davridagi havoning oʻrtacha harorati;

t₂ — 0,25T₀ ga teng boʻlgan charchash oldi davridagi havoning oʻrtacha harorati;

T₀ — davr, soat da, u son jihatdan konstruksiya elementining berilgan qalinligiga teng, sm;

elementning (yoʻl qoplamasini ham hisobga olingandagi) koʻndalang kesim yuzasining ikki barobarga koʻpaytirilgan qiymatini ushbu elementning tashqi havo bilan chegaralangan perimetriga boʻlish yoʻli bilan aniqlash kerak.

Poʻlat temirbeton oraliq qurilmalarni hisoblashda havo harorati va quyosh radiatsiyasining oʻzgarishidan boʻladigan element kesimidagi haroratining teng tarqalmasligining taʼsirini hisobga olish lozim.

Koʻchishlarni hisoblashda, poʻlat va poʻlat temirbeton konstruksiyalar uchun chiziqli kengayish koeffitsiyentini 1,2·10^-5 va temirbeton konstruksiyalar uchun esa 1,0×10^-5ga teng deb qabul qilinadi.

134. Qoʻzgʻaluvchan tayanchlardagi ishqalanishdan boʻladigan normativ qarshilikni gorizontal boʻylama reaktiv kuch S_f turida qabul qilinadi va quyidagi formkla bilan aniqlanadi:

S_ƒ=µ_nF_v, (37)

bu yerda, µ_n—tayanchlar siljishidagi ishqalanish koeffitsiyentining normativ qiymati. U mumkin boʻladigan ekstremal qiymatlarning oʻrtacha miqdoriga teng deb hisoblanadi:

, (38)

F_v — yuklamalarga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti γ_ƒ=1 dagi koʻrilayotgan yuklama taʼsirining vertikal tashkil etuvchisi.

Mumkin boʻladigan maksimal va minimal ishqalanish koeffitsiyentlarining qiymatlarini tegishli ravishda quyidagilarga tenglashtiriladi:

gʻaltaksimon, chigʻiriqsimon yoki sektorli tayanchlarda — 0,040 va 0,010;

chayqaluvchan ustunlarda yoki koʻpriklarda — 0,020 va 0 (shartli ravishda);

tangensial va yassi metall tayanchlarda — 0,40 va 0,10;

zanglamaydigan poʻlatdan qilingan yaltiratilgan tunuka bilan ftorplastdan birgalikda tayyorlangan qistirmalardan iborat qoʻzgʻaluvchan tayanchlarda quyidagi 16-jadvaldagilarga teng ravishda yoki tekshiruv sertifikati asosida qabul qilish kerak.

	16-jadval
Tayanchlarda ftorplastga oʻrtacha bosim, MPa	DQN 2.04-01 (SNiP 23-01) ga koʻra, 0,92 taʼminlanganlikdagi va sovuq besh kunlikdagi haroratda ishqalanish koeffitsiyenti
Tayanchlarda ftorplastga oʻrtacha bosim, MPa	minus 10 °S va yuqori		minus 40 °S
(kgk/cm²)da	µ_max	µ_min	µ_max	µ_min
9,81(100)	0,085	0,030	0,096	0,036
19,6(200)	0,050	0,015	0,060	0,024
29,4(300)	0,035	0,010	0,048	0,016

	16-jadval
Tayanchlarda ftorplastga oʻrtacha bosim, MPa	DQN 2.04-01 (SNiP 23-01) ga koʻra, 0,92 taʼminlanganlikdagi va sovuq besh kunlikdagi haroratda ishqalanish koeffitsiyenti
Tayanchlarda ftorplastga oʻrtacha bosim, MPa	minus 10 °S va yuqori		minus 40 °S
(kgk/cm²)da	µ_max	µ_min	µ_max	µ_min
9,81(100)	0,085	0,030	0,096	0,036
19,6(200)	0,050	0,015	0,060	0,024
29,4(300)	0,035	0,010	0,048	0,016

Izoh: manfiy harorat va oʻrtacha bosimning oraliqdagi qiymatlarida ishqalanish koeffitsiyentini interpolyatsiya qilib aniqlanadi.

Ftoroplast qistirmalari bilan birga sayqallangan zanglamaydigan poʻlat plitalar (yoki sayqallangan qattiq xrom yuzasi bilan) boʻlgan harakatlanuvchi shisha podshipnik qismlari uchun standart doimiy yuk va taʼsirlardan tayanch qismiga oʻrtacha bosim kamida 10 MRa boʻlishi kerak.

Toʻsin turkumidagi oraliq qurilmalarning qoʻzgʻaluvchan tayanchlaridagi ishqalanish kuchidan boʻladigan hisobiy zoʻriqishning hisoblarini turiga va xarakteriga bogʻliq holda quyidagi oʻlchamlarda:

koʻrilayotgan yuklamalarning birgalikdagi hollarida ishqalanish kuchi hisoblanayotgan element konstruksiyasiga umumiy taʼsirni oshiradigan boʻlsa, S_ƒ,max=μ_maxF_v ga barobar deb, koʻrilayotgan yuklamalarning birgalikdagi hollarida ishqalanish kuchi hisoblanayotgan element konstruksiyasiga umumiy taʼsirni kamaytiradigan boʻlsa, S_ƒ,min = μ_min F_v ga barobar deb qabul qilish kerak. S_maxva S_min zoʻriqishlarga va yuklamalarga koʻra koeffitsiyentlar γ f kiritilmaydi.

Oraliq qurilmalarning koʻndalang yoʻnalishida joylashtiriladigan gʻaltaksimon va sektorli yoki chigʻiriqsimon qoʻzgʻaluvchan tayanchlar soni ikkitadan ortiq boʻlganida ularda hosil boʻladigan ishqalanish kuchining oraliq qurilmaga taʼsirini 1,1 ga teng boʻlgan ishlash sharoiti koeffitsiyenti bilan aniqlash kerak.

Koʻpriklarning tayanchlari (poydevorni ham kiritib) va oraliq qurilmalari doimiy yuklamalar taʼsirida harorat deformatsiyasidan boʻladigan hisobiy ishqalanish kuchiga tekshirilishi kerak. Tayanchlar va ularni mahkamlovchi elementlar hamda ularga birlashtiriladigan oraliq qurilma va tayanchlarning qismlari doimiy va vaqtinchalik yuklardan boʻladigan (dinamikani eʼtiborga olmasdan) hisobiy ishqalanish kuchlariga tekshirilishi zarur. Tayanchda oraliq qurilmalarning ikki qator qoʻzgʻaluvchan tayanchi joylanganida hamda uzluksiz va haroratiy uzluksiz oraliq qurilmalarning qoʻzgʻalmas tayanchlari oraliqdagi tayanchga oʻrnatilganida, boʻylama kuchni tayanchlardagi boʻladigan maksimal va minimal ishqalanish koeffitsiyentli ishqalanish kuchlar farqidan koʻp boʻlmagan miqdorda qabul qilinadi.

Qoʻzgʻaluvchan tayanchlardagi maksimal va minimal ishqalanish koeffitsiyentlari uzluksiz va haroratiy uzluksiz oraliq qurilmalardagi bitta ishorali boʻylama kuchni (μ_max,z va μ_min,z larga tegishli ravishda) qabul qiluvchi tayanchlar guruhi uchun quyidagi formulaga koʻra aniqlash ruxsat qilinadi:

bu yerda, μ_max,z, μ_min,z— oʻrnatiladigan tayanch turlari uchun ishqalanish koeffitsiyentlarining maksimal va minimal qiymatlari;

z — guruhdagi tayanchlar soni. (47) formulaning oʻng tomonidagi qismi µ_max,z — ni aniqlayotganda “musbat” ishora bilan, µ_min,z — ni aniqlayotganda “manfiy” ishora bilan hisoblanadi.

Rezinali tayanchlardagi, ularning siljishga qarshiligidan boʻladigan reaktiv boʻylama kuchi S_h ning, kN (tk)dagi qiymati ushbu formula bilan aniqlanadi:

, (39)

bu yerda, δ — tayanchlardagi koʻchish, cm, da;

a — rezina qatlamlarining umumiy qalinligi, cm, da;

A — rezina tayanchining yoki toʻsinning bitta uchining tagida qatorasiga bir nechtasi joylashganida ular barchasining maydoni, m² (cm²);

G — boʻylama kuchning hisobiy qiymatini aniqlashdagi miqdori, atrof-muhitdagi havoning normativ haroratiga bogʻliq boʻladigan siljish moduli va qoʻllaniladigan rezina markalari uchun quyidagi 17-jadvaldan olinadi.

				17-jadval
Rezina markasi	Atrofdagi havoning normativ harorati quyidagicha boʻlganida, °S da rezinaning siljish moduli, MPa (kgk / cm²da),
Rezina markasi	+20	-20	-30	-40
NO-69-1	0,88 (9,0)	0,96 (9,8)	1,12 (11,4)	1,43 (14,6)
IRP-1347	0,55 (5,6)	0,58 (5,9)	0,59 (6,0)	0,63 (6,4)
RSM-3L	0,90	1,20	1,4	1,4

				17-jadval
Rezina markasi	Atrofdagi havoning normativ harorati quyidagicha boʻlganida, °S da rezinaning siljish moduli, MPa (kgk / cm²da),
Rezina markasi	+20	-20	-30	-40
NO-69-1	0,88 (9,0)	0,96 (9,8)	1,12 (11,4)	1,43 (14,6)
IRP-1347	0,55 (5,6)	0,58 (5,9)	0,59 (6,0)	0,63 (6,4)
RSM-3L	0,90	1,20	1,4	1,4

Izoh: siljish modulining oraliq qiymatlari interpolyatsiya boʻyicha topiladi.

Egiluvchan tayanchlarga oʻrnatilgan qoʻzgʻaluvchan tayanchlardagi ishqalanishdan boʻladigan maksimal qarshilik kuchlari taʼsiri oʻzining elastik deformatsiyasi oqibatida yengilmaydigan boʻlgan hollarda, tayanchda qoʻzgʻaluvchan tayanchlar oʻrniga qoʻzgʻalmaydiganlari oʻrnatiladi. Koʻprikning boʻylama oʻqi yoʻnalishida oraliq qurilmalarning toʻsin yoki plitalarining tayanch tugunlari tagida faqat bitta rezina tayanchini joylash, koʻprikning koʻndalang oʻqi yoʻnalishida bitta markadagi rezinadan tayyorlangan bir nechta bir xil tayanchlar joylash kerak.

135. Qurilish montaj ishlaridagi hamda elementlarni tayyorlash va joyiga tashib olib borishdagi konstruksiyaga taʼsir qiladigan qurilish yuklarini (xususiy ogʻirligi, koʻprik tagiga joylanadigan qurilmalarning, kranlarning, ishlayotgan odamlarning, asboblarning, mayda jihozlarning ogʻirliklari, bir tomonlama raspor va h. k.) loyiha hujjatlarida berilganlarga koʻra KMK 3.01.02 talablari va ishni bajarishga belgilangan sharoitlarni hisobga olib qabul qilinadi. Krandan boʻladigan yuklamani aniqlayotganda koʻtarilayotgan yuklamaning va qoʻzgʻaluvchan strelkasining ogʻirligi vazni 196kN (20tk) gacha boʻlganida 1,20 (0,85) ga va undan koʻp boʻlganida esa 1,10 (0,95) ga teng dinamik koeffitsiyent bilan qabul qilish kerak. Bu holda, agarda kranda yuklamaning boʻlmasligi hisoblanayotgan konstruksiyaning ishiga noqulay taʼsir koʻrsatadigan boʻlsa, kran hisoblashlarda koʻtariladigan yuklamasiz hisobga olinadi. Temirbeton konstruksiya elementlarini tashib borishda boʻladigan zoʻriqish taʼsiriga hisoblashda elementning oʻz ogʻirligidan boʻladigan yukni dinamik koeffitsiyentlari bilan birgalikda olish kerak. Ularning qiymati avtomobil transporti bilan tashilganda 1,6 ga, temir yoʻl bilan tashilganda esa 1,3 ga teng boʻlishi kerak. Tashib borishdagi dinamik koeffitsiyentlar kichik qiymatlarda qabul qilinishi mumkin (agarda ular tajriba asosida tasdiqlangan boʻlsa, ammo avtotransport orqali 1,3 dan kam emas va temir yoʻl transporti orqali 1,15 dan kam boʻlmasligi kerak).

136. Seysmik yuklamalar SHNK 2.01.20ga muvofiq qabul qilinadi.

137. Mazkur SHNQning 131 — 137-bandlarida keltirilgan boshqa vaqtinchalik yuklamalar va taʼsirlarga, yuklamalarga koʻra ishonchlilik koeffitsiyentlari γ_ƒ ni quyidagi 18-jadvalga binoan qabul qilish kerak. Tayanchlar tanasini, ularni muvozanatli holda osib qoʻyish uslubida oraliq qurilmalarni yigʻayotganda ishlatgan hollarda mustahkamlikka tekshirganda va shu hollarda oraliq qurilmani tayanchga mahkamlovchi ankerlar (tortib qistirgichlar)ni mustahkamlikka tekshirayotganda, oraliq qurilmaning yigʻilayotgan konsol qismlarining (uchlarining), tayanchlarda har xil ishorali eguvchi holatlar hosil etadigan oʻz ogʻirliklariga, yigʻiladigan qismlar (bloklar)ni tayyorlash va montaj qilishning muayyan sharoitini hisobga oladigan, yuklamaga koʻra ishonchlilik koeffitsiyentlarini kiritish kerak. Oraliq qurilmaning temirbeton bloklarini zavod texnologiyasida tayyorlaganda va tayanch tanasi hamda mahkamlovchi ankerlarni mustahkamlikka tekshirayotganda oʻz ogʻirligi uchun yuklamaga koʻra ishonchlilik koeffitsiyentini quyidagi formulalarga binoan aniqlashga ruxsat etiladi:

bitta konsoli uchun

(40)

bitta konsoli uchun

(40)

ikkinchi konsoli uchun

(41)

ikkinchi konsoli uchun

(41)

bu yerda, z — har qaysi tomondan oʻrnatiladigan bloklar soni.

	18-jadval
Boshqa vaqtinchalik yuklamalar va taʼsirlar	Yuklamaga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti γ_ƒ
Shamoldan boʻladigan yuklamalar va taʼsirlar:
koʻprikdan foydalanishda	1,4
koʻprikni qurish va montaj qilishda	1,0
Muz zarbasidan boʻladigan yuklama	1,2
Iqlim harorati deformatsiyasi va taʼsiri	1,2
Gruntning sovuqdan shishganidan taʼsiri	1,3
Qoʻzgʻaluvchan tayanchlarda ishqalanishga qarshilik kuchining taʼsiri	135-bandiga asosan
Qurilish yuklamalari:
yordamchi uskunalarning oʻz ogʻirligi;	1,1 (0,9)
yigʻib qoʻyiladigan qurilish materiallarining ogʻirligi va yordamchi inshootlardagi sunʼiy ravishda toʻgʻrilashlarning taʼsiri;	1,3 (0,8)
ishlaydigan odamlarning, asboblarning, mayda va jihozlarning ogʻirligi;
kranlarning, qoziq oyoqni qoqadigan uskunalarning va transport vositalarining ogʻirliklari;	1,3 (0,7)
gidravlik domkratlardan va qimirlatishda va koʻtarishda elektrik lebedkalardagi boʻladigan kuchlar.	1,1 (1,0)
Oraliq qurilma va boshqa yuklamalarni siljitgandagi ishqalanish kuchlari:
salazka va ftorplastda siljitganda	1,3 (1,0)
gʻaltakda siljitganda	1,1 (1,0)
aravachada siljitganda	1,2 (1,0)

	18-jadval
Boshqa vaqtinchalik yuklamalar va taʼsirlar	Yuklamaga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti γ_ƒ
Shamoldan boʻladigan yuklamalar va taʼsirlar:
koʻprikdan foydalanishda	1,4
koʻprikni qurish va montaj qilishda	1,0
Muz zarbasidan boʻladigan yuklama	1,2
Iqlim harorati deformatsiyasi va taʼsiri	1,2
Gruntning sovuqdan shishganidan taʼsiri	1,3
Qoʻzgʻaluvchan tayanchlarda ishqalanishga qarshilik kuchining taʼsiri	135-bandiga asosan
Qurilish yuklamalari:
yordamchi uskunalarning oʻz ogʻirligi;	1,1 (0,9)
yigʻib qoʻyiladigan qurilish materiallarining ogʻirligi va yordamchi inshootlardagi sunʼiy ravishda toʻgʻrilashlarning taʼsiri;	1,3 (0,8)
ishlaydigan odamlarning, asboblarning, mayda va jihozlarning ogʻirligi;
kranlarning, qoziq oyoqni qoqadigan uskunalarning va transport vositalarining ogʻirliklari;	1,3 (0,7)
gidravlik domkratlardan va qimirlatishda va koʻtarishda elektrik lebedkalardagi boʻladigan kuchlar.	1,1 (1,0)
Oraliq qurilma va boshqa yuklamalarni siljitgandagi ishqalanish kuchlari:
salazka va ftorplastda siljitganda	1,3 (1,0)
gʻaltakda siljitganda	1,1 (1,0)
aravachada siljitganda	1,2 (1,0)

Izoh:Yuklamalarning noqulay birgalikdagi taʼsiridan konstruksiya elementlarida ularning umumiy taʼsirining miqdori koʻpayadigan boʻlganda γ_ƒ ning qavs ichidagi qiymatlari olinadi.

Yopiq turdagi piyodalar koʻprigi uchun qor yukiga ɣf qiymati KMK2.01.07ga muvofiq olinadi.

17-bob. Beton va temirbeton konstruksiyalarni hisoblashdagi asosiy talablar

138. Koʻpriklar va quvurlarning beton va temirbeton konstruksiyalarini loyihalashda GOST 27751da koʻzda tutilgan ikkita guruh chegaraviy holatlarining yuz berishidan talab etiladigan ishonchliligini taʼminlash toʻgʻrisidagi koʻrsatmalariga rioya etish zarur.

Buning uchun tegishli materiallarni belgilashlar va koʻzda tutilgan konstruktiv talablarni bajarish bilan birga ushbu SHNQ da koʻrsatilgan hisoblashlarni oʻtkazish kerak.

Konstruksiyani butunlay va uning alohida elementlarini hisoblashlarda mazkur SHNQ ning 35 — 41-bandlarida keltirilgan ishlarning mumkin boʻladigan har xil bosqichlarida yuklamalar va taʼsirlarning eng noqulay birgalikda boʻlish hollarini hisobga olish zarur.

Mazkur SHNQ ning 37-bandida koʻrsatilgan umumiy talablar va koʻrilayotgan hisobiy sxemalar qabul etilgan konstruktiv texnologik yechimlarga munosib boʻlishi hamda inshootni tayyorlash, quradigan joyga tashib borish va qurish sharoitlariga, ularni doimiy va vaqtinchalik yuklamalar bilan yuklash xususiyatlariga, konstruksiyada zoʻriqishlarni tartibga solish va oldindan zoʻriqtirish tartibiga loyiq keladigan boʻlishi zarur.

139. Koʻpriklar va quvurlar konstruksiyasining elementlarini birinchi guruh chegaraviy holatiga tushishga yoʻl qoʻymaslik uchun ushbu qism koʻrsatmalariga muvofiq mustahkamlikka, ustivorlikka (shakllari va holatlari) va chidamlilikka hisoblanishi zarur. Bu holda, chidamlilikka hisoblashlarda inshootni normal ekspluatatsiya qilish bosqichida hosil boʻlishi mumkin boʻladigan yuklamalar va taʼsirlar inobatga olinishi kerak.

Ikkinchi guruh chegaraviy holati boʻlmasligi uchun quyidagi 19-jadvalda koʻrsatilgan hisoblashlar oʻtkaziladi.

		19-jadval
Hisoblash	Ishchi armatura	Konstruksiyaning ishlash bosqichlari
Boʻylama yoriqlar paydo boʻlishiga	Zoʻriqtirilmagan Zoʻriqtirilgan	Foydalanishda barcha bosqichlarda (normal foydalanishda, inshootni qurish, oldindan zoʻriqtirish, saqlash va tashib borish)
Element boʻylama oʻqiga normal va qiya yoriqlar paydo boʻlishiga	Zoʻriqtirilgan	Barcha bosqichlarida
Element boʻylama oʻqiga normal va qiya yoriqlar ochilishiga	Zoʻriqtirilmagan va zoʻriqtirilgan (2a yorilishga pishiqlik talab darajasiga binoan loyihalanadigan, zoʻriqtirilgan armaturali elementlardan tashqari)	Barcha bosqichlarda
Elementning boʻylama oʻqiga normal yoriqlarning yopilishiga (qisilishga)	Zoʻriqtirilgan	Foydalanishda
Urinma kuchlanishlarni cheklashga	Zoʻriqtirilmagan va zoʻriqtirilgan	Barcha bosqichlarda
Xizmatiga koʻra barcha turdagi koʻpriklardagi oraliq qurilmalarni deformatsiyaga (egilishga), avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklaridagi oʻtish profilining sinish burchagiga	Zoʻriqtirilmagan va zoʻriqtirilgan	Foydalanishda

		19-jadval
Hisoblash	Ishchi armatura	Konstruksiyaning ishlash bosqichlari
Boʻylama yoriqlar paydo boʻlishiga	Zoʻriqtirilmagan Zoʻriqtirilgan	Foydalanishda barcha bosqichlarda (normal foydalanishda, inshootni qurish, oldindan zoʻriqtirish, saqlash va tashib borish)
Element boʻylama oʻqiga normal va qiya yoriqlar paydo boʻlishiga	Zoʻriqtirilgan	Barcha bosqichlarida
Element boʻylama oʻqiga normal va qiya yoriqlar ochilishiga	Zoʻriqtirilmagan va zoʻriqtirilgan (2a yorilishga pishiqlik talab darajasiga binoan loyihalanadigan, zoʻriqtirilgan armaturali elementlardan tashqari)	Barcha bosqichlarda
Elementning boʻylama oʻqiga normal yoriqlarning yopilishiga (qisilishga)	Zoʻriqtirilgan	Foydalanishda
Urinma kuchlanishlarni cheklashga	Zoʻriqtirilmagan va zoʻriqtirilgan	Barcha bosqichlarda
Xizmatiga koʻra barcha turdagi koʻpriklardagi oraliq qurilmalarni deformatsiyaga (egilishga), avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklaridagi oʻtish profilining sinish burchagiga	Zoʻriqtirilmagan va zoʻriqtirilgan	Foydalanishda

140. Yorilishga va mustahkamlikka hisoblashlarda konstruktiv va boshqa talablar (suv chetlatish va konstruksiyalarni gidroizolyatsilash) bilan birgalikda temirbeton koʻpriklar va quvurlarning zanglashga pishiqligini taʼminlashi zarur hamda kuch omillari va noqulay tashqi muhitning birgalikdagi taʼsiridan buzilishlar boʻlishiga toʻsqinlik qilishi kerak.

Temirbeton konstruksiyalarning elementlari bajaradigan xizmatiga, ishlash sharoitiga va qoʻllaniladigan armaturasiga bogʻliq holda yoriq hosil boʻlishining har xil ehtimolligini va ularning ochilish enining chegaraviy hisobiy qiymatlarini koʻzda tutuvchi yorilishga pishiqlik boʻyicha tegishli darajalar talabini qanoatlantirishi zarur.

141. Statik noaniq konstruksiyalar elementlarining kesimlaridagi yuklamalar va taʼsirlardan yuz beradigan zoʻriqishlarni, birinchi va ikkinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblashlarda betonning va armaturaning noelastik deformatsiyalarini va yoriqlar mavjudligini hisobga olib aniqlash kerak.

Betonning noelastik xossalarini hisobga oladigan hisoblash usullari ishlab chiqilmagan konstruksiyalarda hamda betonning noelastik xossalari hisobga olingan hisoblashning oraliq bosqichlari uchun elementlar kesimlaridagi zoʻriqishlarni ularning chiziqli elastikligini faraz qilib aniqlash mumkin.

142. Konstruksiyani tayyorlash yoki montaj qilish jarayonida uning hisobiy sxemasi yoki kesimning geometrik tavsifi oʻzgaradigan boʻlganida, konstruksiyadagi zoʻriqishlarni, kuchlanishlarni va deformatsiyalarni avvalgi oʻtgan barcha bosqichlar uchun yigʻib aniqlash kerak. Bunda zoʻriqtiriladigan armaturadagi kuchlanishni relaksatsiyasi tufayli vaqt oʻtishi bilan betonning oʻtirishi va oqishidan boʻladigan zoʻriqishning oʻzgarishini hisobga olish kerak.

143. Zoʻriqtirilmagan armaturali konstruksiyalardagi beton va armaturadagi kuchlanishlarni, betonning choʻzilayotgan qismining ishlashini hisobga olmasdan elastik materiallarni hisoblash qoidalari boʻyicha aniqlash kerak.

144. Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalardagi elementning boʻylama oʻqiga nisbatan normal kesimlarida beton va armaturadagi kuchlanishlar kesimni tutash deb qarab elastiklik materiallarni hisoblash qoidalari boʻyicha aniqlanishi kerak. Ochiq kanallarda joylashadigan zoʻriqtiriladigan armaturaning quyma betoni asosiy konstruksiya betoni bilan birikmaydigan boʻlganida kanalda joylashgan zoʻriqtiriladigan armaturani konstruksiya betoni bilan birikmagan deb inobatga olish kerak.

Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar elementlaridagi (bular ichida aralash armaturalanganlar ham bor) yoriqlarning ochilish enini aniqlashda, armaturadagi kuchlanishni betonning choʻziladigan qismining ishini inobatga olmasdan aniqlash lozim. Beton choʻziladigan qismining zoʻriqishining toʻlasiga armaturaga berish ruxsat etiladi. Keltirilgan kesim tavsifini barcha holatlarda mazkur SHNQ ning 183-bandiga binoan kesimdagi mavjud boʻlgan taranglashtirilgan va oddiy armaturalarni inobatga olgan holda aniqlash zarur.

Agar konstruksiya elementlari har xil sinflardagi betonlardan tashkil topgan boʻlsa, u holda kesimining umumiy maydonini ularga tegishli boʻlgan elastik modullarini hisobga olib aniqlash kerak. Armaturasi betonning oʻziga tirab tortiladigan konstruksiyalarda va uning qisilish bosqichida ochiq va yopiq kanallarning maydonlari betonning ishchi maydoniga kiritilmaydi.

Bu turdagi konstruksiyalarni foydalanish davridagi bosqichga hisoblashda, betonning ishchi maydoni tarkibiga yopiq kanallarni toʻldiruvchi qorishmalar kesimi maydonini kiritish ruxsat etiladi. Ochiq kanallarda quyilgan betonni mazkur SHNQ ning 240-bandiga muvofiq boʻladigan maxsus texnologik tadbirlar mazkur SHNQning 306-bandi talablariga binoan bajariladigan holda va quyilgan beton ichiga zoʻriqtirilmagan armatura joylashtirilgan holda hisobga olish mumkin. Bu holda, quyilgan betondagi yoriqning ochilish eni 3v darajali yorilishga mustahkamlik talabiga binoan loyihalanadigan elementlar uchun qabul qilinadigan oʻlchamlardan oshmasligi kerak.

145. Har xil tarkiblardan biriktiriladigan (uzunasiga va balandligiga) konstruksiyalarda mustahkamlikka va yorilishga tekshirishlarni, biriktiriladigan joylarga toʻgʻri keladigan yoki biriktiriladigan joylar zonasini kesib oʻtadigan kesimlarda oʻtkazmoq kerak. Biriktirilgan (birlashtirilgan) joylar, quyilgan betonda va ulanadigan elementlar (bloklar) uchlarida shikastlanishlar boʻlmaydigan darajada qilib, hisobiy zoʻriqishlar berilishini taʼminlashi zarur. Ulangan joydagi yelimlar, ularning toʻla berkitilishiga va siquvchi kuchlarning bir xil miqdorda tarqatilib berilishiga moʻljallangan boʻladi.

146. Temir yoʻl koʻpriklari oraliq qurilmalarining koʻndalang kesimi tavr shaklidagi toʻsinlarining devorchalarini, koʻprikda yoʻlning koʻndalang yoʻnalishida mumkin boʻladigan, kamida 10 sm gacha boʻladigan siljishini inobatga olgan holda hisoblash zarur. Koʻpriklar oraliq qurilmalari toʻsinlarining devorchalarini yoriq hosil boʻlishiga hisoblashni, ularning egilishi (oʻz tekisligidan) va buralishini hisobga olib bajarish tavsiya etiladi.

147. Armaturani oldindan zoʻriqtirish, tortish uskunalari orqali tortiladigan armatura uchiga beriladigan boshlangʻich (nazoratlanadigan) zoʻriqish mazkur SHNQ ning 221-bandini hisobga olib nazoratlanuvchi zoʻriqishdan, koʻrilayotgan vaqtgacha yuz bergan barcha kuchlanishlarni chiqazib tashlagandagi normal holatiga tushgan zoʻriqishlar qiymatlarini tavsiflaydi. Bu holda, nazoratlanuvchi zoʻriqishga munosib keladigan armaturadagi zoʻriqish, mazkur SHNQ ning 34-jadvalida va 216-bandida koʻrsatilgan koʻrsatkichlarga muvofiq boʻladigan ishlash sharoiti koeffitsiyentini inobatga olgan boʻlishi va hisobiy qarshiliklardan oshmasligi krak. Loyiha hujjatlarida zoʻriqtiriladigan armatura elementlari uchun nazoratlanuvchi zoʻriqishlar va ularga munosib mazkur SHNQ ning 12-ilovaning 1-jadvalidagi 4 holatni inobatga olgandagi armaturaning uzayish (choʻzilish) qiymatlari koʻrsatilgan boʻlishi zarur. Umumiy holda armaturaning uzayish qiymati Δ_p, quyidagi formula bilan aniqlanadi:

(42)

bu yerda, σp — azoratlanuvchi zoʻriqishga javob beradigan va mazkur SHNQ ning 151-bandi talabiga muvofiq belgilanadigan kuchlanishlar;

E_p — taranglashtiriladigan (zoʻriqtirilgan) armaturaning elastiklik moduli;

l — armatura elementining hisobiy uzunligi (tortish ankeridan armatura elementining uzunasi boʻylab koʻchishi nolga teng nuqtasigacha boʻlgan masofa).

Qolgan belgilashlar mazkur SHNQ ning 12-ilovasining 1 va 2-jadvallarida keltirilgan.

Hisoblangan choʻzilishning qiymatini taranglashtirilgan armatura tortilishining uning elastiklik modulini haqiqiy qiymatini hisobga olgandagi ishlashini nazorat qilish orqali va oʻlchangan ishqalanish koeffitsiyenti hamda tortuvchi uskunaning konstruktiv xususiyatini inobatga olib aniqlashtirish mumkin boʻladi. Taranglashtiruvchi uskuna kuchi bilan yuz beradigan hisobiy taʼsirni aniqlashda yuklamaga koʻra ishonchlilik koeffitsiyentini g_f quyidagiga teng deb qabul qilish lozim:

a) armatura bilan beton ishqalanganda:

uzunasiga butun elementlar uchun — 1,0;

uzunasiga boʻlaklardan tarkib topgan elementlar uchun — mazkur SHNQ ning 221-bandiga koʻra;

b) armatura bilan beton jipslashmagan holda

148. Oldidan taranglashtirilgan elementlarni hisoblashda taranglashadigan armaturadan jamlangan kuchlarning betonga beriladigan joyini quyidagicha qabul etish kerak:

tashqi (chekkasida joylashadigan) va ichkaridagi (sterjenli-karkasli) ankerli konstruksiyalarda anker tiraladigan yoki mahkamlanadigan joyga;

ankerlari boʻlmaydigan armaturali konstruksiyalarda (armatura bilan beton bevosita jipslashishi oqibatida ankerlanadigan siquvchi kuch beriladigan) kuchlanish beriladigan zona uzunligining 2/3 qismicha masofada.

Taranglashadigan notekis sirtli sterjenli armaturadan boʻladigan kuchning betonga berilish zonasining uzunligini quyidagicha qabul etish kerak:

kuch silliq berilganida — 20 d (d — sterjen diametri);

sterjenni kesish oqibatida birdaniga berilganida (sterjen diametri 18 mm dan katta boʻlmagan holda ruxsat etiladi) — 25d.

Tashqi havoning eng sovuq besh kunligining oʻrtacha harorati minus 40 °S sovuq boʻlgan hududlarda foydalanishga moʻljallangan konstruksiya elementlari uchun kuchning betonga berilish zonasi uzunligini 5d ga oshirish kerak.

Kuchning K-7 klassdagi taranglashtiriladigan armatura arqonlaridan betonga berilish zonasining uzunligini, ankerlar boʻlmagan holda, quyidagi 20-jadvalda koʻrsatilgan oʻlchamlarda qabul etish kerak.

Tashqi havoning eng sovuq besh kunligining oʻrtacha harorati minus 40 °S sovuq boʻlgan hududlarda foydalanish uchun moʻljallangan konstruksiya elementlari uchun K-7 sinfdagi armatura arqonlari (arqon shaklidagi armaturalar) boʻlganida zona uzunligini quyidagi 20-jadvalda koʻrsatilgan qiymatlardan quyidagi miqdorlardan katta qilib qabul etish kerak:

arqon diametri 9 mm boʻlganida — 27 sm;

arqon diametri 12 mm boʻlganida — 30 sm;

arqon diametri 15 mm boʻlganida — 38 sm.

Kuchning K-7 sinfdagi taranglashtiriladigan armatura arqonlaridan betonga berilish zonasining uzunligini 1,4 koeffitsiyent bilan olinadi.

149. Betonga jamlangan kuchlarning uzatish zonasini, jumladan zoʻriqtiriladigan armatura elementlaridan ham armaturalash, ushbu zonaning kuchlanish-deformatsiyalanish holatlarini hisobga olgan holda elastiklik nazariyasi uslubi yoki mahalliy kuchlanishga hisoblashning boshqa asoslangan uslublari bilan aniqlab bajarilishi zarur.

	20-jadval
K-7 sinfdagi arqon armaturaning diametri, mm	*Siqilishdagi mustahkamlik sinfiga javob beradigan betonning berilish mustahkamliklari quyidagicha boʻlganidagi kuchning betonga berlish zonasining uzunligi l_rp, cm da*
K-7 sinfdagi arqon armaturaning diametri, mm	V22,5	V25	V27,5	V30	V35	V40	V45	V50 va undan katta
9 12 15	88 98 125	85 95 110	83 93 105	80 90 100	75 87 95	70 85 90	65 75 85	60 70 80

	20-jadval
K-7 sinfdagi arqon armaturaning diametri, mm	*Siqilishdagi mustahkamlik sinfiga javob beradigan betonning berilish mustahkamliklari quyidagicha boʻlganidagi kuchning betonga berlish zonasining uzunligi l_rp, cm da*
K-7 sinfdagi arqon armaturaning diametri, mm	V22,5	V25	V27,5	V30	V35	V40	V45	V50 va undan katta
9 12 15	88 98 125	85 95 110	83 93 105	80 90 100	75 87 95	70 85 90	65 75 85	60 70 80

Izoh. Siqish kuchi betonga birdaniga berilganida (arqonlarni kesish orqali), kuchning berilish zonasining boshlanishini element uchidan 0,25 l_rp ga teng boʻlgan masofada deb qabul etish kerak.

150. Betonning oʻtirishi va oqishi taʼsirini quyidagilarni aniqlashda inobatga olish kerak:

oldindan zoʻriqtirishda armaturadagi kuchlanishlar yoʻqolishini;

oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalarda beton qisilishining kamayishini;

sunʼiy ravishda tartiblashtiriladigan konstruksiyalarda zoʻriqishning oʻzgarishini;

doimiy yuklamalar va taʼsirlardan konstruksiyaning koʻchishlarini (deformatsiyalarini);

statik noaniq konstruksiyalardagi kuchlarni;

yigʻma-quyma konstruksiyalardagi kuchlarni.

Vaqtinchalik yuklardan boʻladigan konstruksiyaning deformatsiyasini betonning choʻkishi va oqishini inobatga olmasdan aniqlash mumkin.

Ikkita oʻqli va uchta oʻqli — siqiluvchan elementlarni hisoblashda betonning oʻtirishi, oqishi oqibatida zoʻriqtiriladigan armaturada boʻladigan kuchlanish yoʻqolishini va beton qisilishining kamayishini, kuch taʼsirining har bir yoʻnalishida alohida aniqlash ruxsat etiladi;

151. Oldindan zoʻriqtiriladigan konstruksiya elementlaridagi kuchlanishlarni, quyidagilarni chiqarib tashlagandan keyingi nazoratlanuvchi zoʻriqish boʻyicha aniqlash kerak:

betonni siqish bosqichida — birinchi yoʻqolishlarni;

foydalanish bosqichida — birinchi va ikkinchi yoʻqolishlarni.

Birinchi yoʻqolishlarga quyidagilarni kiritish kerak:

armaturalarini tirgakka tirab tortadigan konstruksiyalarda — ankerlarning deformatsiyalanishi oqibatidagi, eguvchi moslamalarga armaturaning ishqalanishi oqibatidagi, armaturadagi kuchlanishi relaksatsiyasidan (toʻla qiymatining 50 foiz miqdorida), haroratlar farqidan, tez yuz beradigan beton oqishidan hamda shakl deformatsiyasidan (armaturani qolipda tortganda) boʻladigan yoʻqolishlar;

armaturani betonga tirab tortadigan konstruksiyalarda — ankerlar deformatsiyasi oqibatida, armaturani yopiq va ochiq kanallar devorlariga ishqalanishidan va armaturadagi kuchlanish relaksatsiyasidan (toʻla qiymatining 50 foiz miqdorida) yoʻqolishlar.

Ikkinchi yoʻqolishlarga quyidagilarni kiritish kerak:

armaturalarini tirgakka tirab tortadigan konstruksiyalarda — betonning oʻtirishi va oqishidan, armaturadagi kuchlanishi relaksatsiyasidan (toʻla qiymatining 50 foiz miqdorida) yoʻqolishlar;

armaturani betonga tirab tortadigan konstruksiyalarda betonning oʻtirishi va oqishi oqibatida, armaturadagi kuchlanish relaksatsiyasidan (toʻla qiymatining 50 foiz miqdorida), spiral yoki halqasimon armaturaning betonga oʻraladigan buramlari tagidagi ezilishdan va uzunasiga boʻlaklardan iborat konstruksiyalarda bloklar orasidagi ulovchi choklarning deformatsiyasidan tushadigan yoʻqolishlar.

Sanab oʻtilgan yoʻqolishlarning ayrimlarini qiymatlarini mazkur SHNQ ning 152-bandini inobatga olib mazkur SHNQ ning 12-ilovasiga binoan aniqlash kerak. Armaturadagi kuchlanish relaksatsiyasidan (toʻla qiymatining 50 foiz miqdorida) boʻladigan ikkinchi yoʻqolishlarni bir xil miqdorda yuz beradi va betonning siqilishidan keyingi bir oy mobaynida toʻla tugallanadi deb qabul etish mumkin.

Birinchi va ikkinchi yoʻqolishlar qiymatining yigʻindisi 98 MPa (1000 kgk /cm²) dan kam boʻlmagan deb qabul qilinishi kerak.

152. Betonning oʻtirishi va oqishidan hamda zoʻriqtirilgan armaturadagi kuchlanishning yoʻqolishini aniqlashda quyidagi koʻrsatmalarga rioya qilish zarur:

betonning oʻtirishi va oqishidan yoʻqolishining vaqt davomida oʻzgarishi Δσ_p (t) ni kuyidagi formula bilan aniqlash mumkin:

(43)

bu yerda, Δσ_p (t → ∞) mazkur SHNQ ning 13 yoki 15-ilovalariga binoan aniqlanadigan betonning oʻtirishi va oqishidan hosil boʻladigan armaturadagi yoʻqolishlarning oxirgi (chegaraviy) qiymatlari;

t — oqishdan boʻladigan yoʻqolishni aniqlashda betonning siqiladigan kunidan va oʻtirishidan boʻladigan yoʻqolishni aniqlashda betonlash tugagan kunidan hisoblanadigan vaqt, sutkada;

e= 2,718 — natural logarifm asosi;

atrof muhit havosining namligi 40 foizdan past boʻladigan sharoitlarda foydalanishga moʻljallangan konstruksiyalar uchun betonning oʻtirishi va oqishidan yuz beradigan yoʻqolishlarni 25 foizga koʻpaytirish kerak (DQN 2.04-01-98 (SNiP 23-01-99*) ga binoan, IVA iqlim mintaqasida foydalanishga moʻljallangan va quyosh radiatsiyasidan himoyalanmagan konstruksiyalar bundan mustasno, ular uchun koʻrsatilgan yoʻqolishlar 50 foiz ga koʻpaytiriladi);

betonning oʻtirishi va oqishidan boʻladigan zoʻriqishning katta taqsimlanishi va yoʻqolishlarni aniqlash uchun, betonning oʻtirish va oqish deformatsiyalarining chegaraviy nisbiy qiymatlarini, armatura taʼsirini, betonning uzatish mustahkamligi va yoshini, yuklamaning bosqichma-bosqich qoʻyilishi va uning har bitta bosqichda taʼsir etish muddatini, deformatsiyaning vaqt mobaynida rivojlanish tezligini, koʻndalang kesimlarning keltirilgan oʻlchamlarini, muhitning nisbiy namligi va boshqa omillarni inobatga oluvchi aniq uslublardan foydalanishga ruxsat etiladi. Bu uslublar oʻrnatilgan tartibda (texnologik reglamentlarda) asoslangan boʻlishi zarur (bu yerda betonning oʻtirishdagi normativ ε_pva oqishdagi normativ s_p deformatsiyalarini mazkur SHNQning 163-bandi boʻyicha olish kerak).

153. Temirbeton panjarali fermalarning siqiladigan elementlarining hisobiy uzunligi l₀ ni poʻlat panjarali fermalarning siqiladigan elementlarini aniqlashga tegishli boʻlgan koʻrsatmalarga binoan qabul qilish kerak. Ustunlari rigel bilan yaxlit qilib birlashtirilgan romlarning alohida turgan ustunlarining hisobiy uzunligini, rigelning bikrligi B₁=E_bI₁ ni, ustunlarning bikrligi B₂=E_bI₂ ga nisbatiga bogʻliq holda quyidagi 21-jadvaldan qabul qilish mumkin. Qoziq oyoqlarning (quvurkesimli qoziqoyoqlarning, ustun qoziqoyoqlarning) hisobiy uzunligini, shular jumlasidan estakada turidagi tayanchlar elementlaridagini ham hisobiy uzunligini, gruntning deformatsiyalanishini, poydevorning va tayanchning tepa qismining koʻchishga qarshiligini inobatga olgan holda qabul qilish kerak. Tayanch elementlarini yoki qisimlarini hisoblashda, qurilish-mexanikasining siqilgan sterjenlarning hisobiy (erkin) uzunligini aniqlashga taalluqli uslublaridan foydalanib hisoblayotganda, koʻrilayotgan elementlar uchlarining, gruntning deformatsiyalanishi va qoʻzgʻaluvchan tayanchiqlardan ishqalanish kuchlarining mavjudligi oqibatidagi elastik ravishda qistirilganligini (elastik koʻnikuvchanlik holati) inobatga olish kerak. Bunday hisoblashlar qilinmagan hollarda, gʻaltakli va sektor tipidagi hamda ftorplast qatlamlaridagi qoʻzgʻaluvchan tayanchlar qoʻllanilganida, tayanch tepasining oʻzaro bogʻliqligini inobatga olmaslik kerak.

Siqilgan temirbeton elementlarda boʻylama armaturaning koʻndalang kesimi minimal maydonining betonning hisobiy kesimi toʻla maydoniga % miqdori, quyidagilardan kam boʻlmasliklari kerak:

bukiluvchanligi

boʻlgan elementlarda — 0,20 dan;

bukiluvchanligi

boʻlgan elementlarda — 0,20 dan;

bukiluvchanligi

boʻlgan elementlarda — 0,60 dan;

bukiluvchanligi

boʻlgan elementlarda — 0,60 dan;

			21-jadval
Rigel uzunligi L ning ustun balandligi H ga nisbati	Bikrliklar nisbati lar quyidagicha boʻlganidagi ustunning hisobiy uzunligi
Rigel uzunligi L ning ustun balandligi H ga nisbati	0,5	1	5
0,2	1,1
1	1,3	1,15
3	1,5	1,4	1,1

			21-jadval
Rigel uzunligi L ning ustun balandligi H ga nisbati	Bikrliklar nisbati lar quyidagicha boʻlganidagi ustunning hisobiy uzunligi
Rigel uzunligi L ning ustun balandligi H ga nisbati	0,5	1	5
0,2	1,1
1	1,3	1,15
3	1,5	1,4	1,1

Izoh. L/H va

nisbatlarning oraliq qiymatlarida l₀ ni interpolyatsiya qilib aniqlash ruxsat etiladi.

Izoh. L/H va

nisbatlarning oraliq qiymatlarida l₀ ni interpolyatsiya qilib aniqlash ruxsat etiladi.

bukiluvchanlikning oraliq qiymatlarida interpolyatsiya boʻyicha; bu yerda, l₀ — elementning hisobiy uzunligi;

element koʻndalang kesimining inersiya radiusi; I_b — beton kesimining inersiya momenti; A_b — beton kesimining maydoni.

Minimal armaturalash miqdorlari talablari bajarilmasa, u holda, konstruksiya elementlarini betonlar sifatida hisoblash kerak. Siqilgan temirbeton elementlarining xohlagan yoʻnalishdagi bukiluvchanligi, inshootni foydalanish bosqichidagi qiymati — 120 dan, montajlash bosqichidagisi esa 150 dan oshmasligi kerak. Qisman (qiya) armaturalangan elementlarning bukiluvchanligi

toʻrlar bilan armaturalanganda — 55 dan, burama armaturalar bilan armaturalanganda — 35 dan oshmasligi zarur.

Bu yerda i_of— beton qismi (metall burama yoki toʻrning yakuniy sterjenlari oʻqlari bilan chegaralangan) kesimining inersiya momenti.

154. Toʻgʻri burchakli temirbeton quvurlar toʻdalarini yopiq konturli romga oʻxshatib hisoblash va qoʻshimcha qilib, ular devorlarini qattiq qistirilgan ustunlar sxemasida tekshirish kerak. Yumaloq temirbeton quvurlarning toʻdalarini, mazkur SHNQning 13-ilovasiga binoan aniqlanadigan eguvchi omentlarga (boʻylama va koʻndalang kuchlarni inobatga olmasdan) hisoblash ruxsat etiladi.

18-bob. Beton va temirbeton konstruksiyalar uchun materiallar. Beton. Umumiy tavsiflar

155. Koʻpriklar va quvurlar konstruksiyalarida GOST 26633ga muvofiq keladigan oʻrtacha zichligi 2200 dan 2500¹⁾ kg/m³gacha boʻlgan konstruksion ogʻir betonlarni qoʻllash koʻzda tutilishi kerak. Boshqa belgilardagi va zichlikdagi betonni qoʻllash oʻrnatilgan tartibda tajriba oʻtkaziladigan konstruksiyalarda amalga oshirilishi mumkin. Konstruksiyalar betoni siqilishga mustahkamligi, loyihaviy sinfi, uzatuvchi va chiqarishdagi mustahkamligi bilan tavsiflanadi. Betonning siqilishdagi mustahkamlik sinfi “V” — 150x150x150 mm kublarning belgilangan muddatlarda tekshirgandagi va taʼminlanganligi 0,95 boʻlgan siqilish mustahkamligining kafolatlangan qiymati bilan aniqlanadi.

Betonning loyihaviy “V” sinfi — bu konstruksiya betonining loyihada belgilangan mustahkamligidir. Betonning uzatish mustahkamligi R_bpdeb tayyorlash va montaj qilish jarayonida unga zoʻriqishni berish paytidagi betonning (sinfiga munosib keladigan) mustahkamligiga aytiladi.

Izoh: Ushbu bobdagi bayon etilgan normalar va talablar koʻrsatilgan zichlikdagi, kelgusidagi “ogʻir beton” nomi bilan (zichligini koʻrsatmasdan) yuritiladigan betonlarga tegishli.

156. Koʻpriklar va quvurlar konstruksiyalari uchun siqilishga mustahkamligi V20, V22,5, V25, V27,5, V30, V35, V40, V45, V50, V55 va V60 (shuningdek, mustahkamligini oshiruvchi qoʻshimchalar bilan olinadigan) sinflardagi ogʻir betonlar ishlatilishi kerak. V22.5 va V27.5 sinflardagi beton sementni tejash imkonini beradigan va konstruksiyaning boshqa texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarini kamaytirmaydigan hollarda koʻzda tutilishi kerak. Konstruksiya turiga, ularni armaturalash va ishlash sharoitiga bogʻliq holda qoʻllaniladigan beton quyidagi 22-jadvalda keltirilgan talablarga muvofiq boʻlishi lozim.

	22-jadval
Konstruksiya turi, armaturalash va ishlash sharoiti	Betonning siqilishga mustahkamligi boʻyicha sinfi
1. Betondan qilingan	V20
2. Zoʻriqtirilmagan armaturali temirbetondan qilinganda kuyidagi holatlarda joylashganida¹⁾:
a) suv sathi oʻzgaruvchan zonada	V25
b) inshootning yer tagidagi qismlarida	V22,5
v) inshootning yer tagidagi qisimlarida hamda yigʻma-quyma tayanchlarning ichki boʻshliklarida	V20
3. Oldindan zoʻriqtirilgan temirbetondan qilingan:
a) ankersiz:
quyidagi sinflardagi sterjenli armaturalarda:
A600 (A-IV), At600 (At-IV),	V25
A800 (A-V), At800 (At-V),	V30
A1000 (At-VI)	V35
simli armaturalarda:
Vr sinflardagi yakka simlardan	V35
K-7 sinfdagi yakka armatura arqonlardan	V35
b) ankerlar bilan:
simli armatura boʻlganida:
V sinfdagi (tashqi va ichki ankerli)	V25
K-7 sinfdagi yakka armatura arqonlardan	V25
K-7 sinfdagi oʻram arqonlardan	V35
poʻlat arqonlardan (burab eshilgan, ikkita va yopiq)	V35

	22-jadval
Konstruksiya turi, armaturalash va ishlash sharoiti	Betonning siqilishga mustahkamligi boʻyicha sinfi
1. Betondan qilingan	V20
2. Zoʻriqtirilmagan armaturali temirbetondan qilinganda kuyidagi holatlarda joylashganida¹⁾:
a) suv sathi oʻzgaruvchan zonada	V25
b) inshootning yer tagidagi qismlarida	V22,5
v) inshootning yer tagidagi qisimlarida hamda yigʻma-quyma tayanchlarning ichki boʻshliklarida	V20
3. Oldindan zoʻriqtirilgan temirbetondan qilingan:
a) ankersiz:
quyidagi sinflardagi sterjenli armaturalarda:
A600 (A-IV), At600 (At-IV),	V25
A800 (A-V), At800 (At-V),	V30
A1000 (At-VI)	V35
simli armaturalarda:
Vr sinflardagi yakka simlardan	V35
K-7 sinfdagi yakka armatura arqonlardan	V35
b) ankerlar bilan:
simli armatura boʻlganida:
V sinfdagi (tashqi va ichki ankerli)	V25
K-7 sinfdagi yakka armatura arqonlardan	V25
K-7 sinfdagi oʻram arqonlardan	V35
poʻlat arqonlardan (burab eshilgan, ikkita va yopiq)	V35

Ochiq kanallarda joylashgan zoʻriqtiriladigan armaturalarni qoʻyish uchun siqilishga mustahkamlik sinfi V35 dan kam boʻlmagan beton koʻzda tutilishi kerak.

Oldindan taranglashtirilgan konstruksiyalardagi armatura kanallarini yuqori bosim ostida toʻldirishga 28 kundagi mustahkamligi 29,4 MPa (300 kgk /sm²) dan kam boʻlmagan qorishma ishlatilishi kerak. Yigʻma konstruksiyalarning birlashadigan joylarini monolitlashga oʻsha elementlarning siqilishga boʻlgan mustahkamligidan kam boʻlmagan sinfdagi beton qoʻllanilishi kerak. Mustahkamligi sinfi V60 dan baland betonni (shuningdek, mustahkamligini oshiruvchi qoʻshimchalar bilan olinadigan) maxsus texnik shartlar bilan ishlatish mumkin.

157. Beton va qorishmaning muzlashga pishiqlik markasi F ni qurilish zonasining iqlim sharoitiga, konstruksiyaning joylashishi va turiga bogʻliq holda quyidagi 23-jadvalga muvofiq qabul qilinadi.

158. Suv omborlari va gidrostansiya toʻgʻonlariga yaqin joylashgan koʻpriklar uchun sirtini qoplovchi bloklarning va tayanchlar tanalari betonining sovuqqa pishiqlik markalari, daryo gidrotexnik inshootlarining betoniga ushbu hollarda qoʻyiladigan talablarga va muayyan foydalanish sharoitlarining tahliliga asoslanib, har bir holat uchun alohida belgilanishi zarur.

159. Elektrik va kimyoviy yemirilishga uchramaydigan suv tagidagi va yer ustidagi inshootlarda, QMQ 2.03.11ga muvofiq suv shimdirmaslik markasi W4 boʻlgan beton qoʻllanishi kerak.

Konstruksiyaning qolgan elementlari va qismlari, shu jumladan temirbeton koʻpriklar va quvurlarning betonlab ulanadigan joylari, yurish polotnosining himoya qiluvchi qatlami ham suv shimdirmaslik markasi W6 dan kam boʻlmagan betondan loyihalanishi zarur.

Eng sovuq besh kunlikdagi tashqi havoning oʻrtacha harorati (minus 40 °S) boʻlgan hududlardagi temirbeton tayanchlardagi, suvning oʻzgaruvchan sathidagi zonasida tayanchni qoplovchi bloklarda, namtoʻsgich qatlam vazifasini bajaruvchi chirish polotnosining bitta va ikkita qatlamli barcha hollardagi tekislovchi qatlamida, suv shimdirmaslik markasi W8 dan kam boʻlmagan beton qoʻllanilishi zarur.

160. Agressiv muhitda foydalanishga belgilangan konstruksiya elementlarida QMQ 2.03.11 va GOST 10060.0 talablariga muvofiq boʻladigan, shunday taʼsirlarga chidamli (pishiqlikka ega) boʻlgan beton va himoyalovchi qoplamalar qabul qilinishi zarur.

						23-jadval
DQN 2.04-01 (SNiP 23-01)ga binoan eng sovuq oyning oʻrtacha oylik harorati bilan tavsiflanuvchi iqlim sharoiti °S da	Konstruksiya va ular qisimlarining joylashishi
	*Suv yuzasidan tepada, yer tagida va suv bosmaydigan zonalar ustida**		Suv sathi oʻzgarib turadigan zonada, *
	Konstruksiya turi
	Temir betondan va yupqadevorli betondan (qalinligi 0,5 dan kichik)	Katta oʻlchamli beton	Temir betondan va yupqa oʻlchamli betondan	Katta oʻlchamli betondan		Sirtini qoplovchi bloklari
		Katta oʻlchamli beton	Temir betondan va yupqa oʻlchamli betondan	Tayanch tanasini terish (tashqi zona betoni)	Sirtini qoplovchi bloklarni toʻldiruvchi termalar (ichki zona betoni)	Sirtini qoplovchi bloklari
Yumshoq:
minus 10 va yuqori	F200	F100	F200	F100	F100	-
Sovuq:
minus 10 dan minus 20 (ham kiradi) gacha	F200	F100	F300	F200	F100	F300
Juda ham sovuq:
minus 20 dan past	F300	F200	F300****	F300	F200	F400⁵⁾
Muzlashga qarshi tuzlardan foydalanish	F300

						23-jadval
DQN 2.04-01 (SNiP 23-01)ga binoan eng sovuq oyning oʻrtacha oylik harorati bilan tavsiflanuvchi iqlim sharoiti °S da	Konstruksiya va ular qisimlarining joylashishi
	*Suv yuzasidan tepada, yer tagida va suv bosmaydigan zonalar ustida**		Suv sathi oʻzgarib turadigan zonada, *
	Konstruksiya turi
	Temir betondan va yupqadevorli betondan (qalinligi 0,5 dan kichik)	Katta oʻlchamli beton	Temir betondan va yupqa oʻlchamli betondan	Katta oʻlchamli betondan		Sirtini qoplovchi bloklari
		Katta oʻlchamli beton	Temir betondan va yupqa oʻlchamli betondan	Tayanch tanasini terish (tashqi zona betoni)	Sirtini qoplovchi bloklarni toʻldiruvchi termalar (ichki zona betoni)	Sirtini qoplovchi bloklari
Yumshoq:
minus 10 va yuqori	F200	F100	F200	F100	F100	-
Sovuq:
minus 10 dan minus 20 (ham kiradi) gacha	F200	F100	F300	F200	F100	F300
Juda ham sovuq:
minus 20 dan past	F300	F200	F300****	F300	F200	F400⁵⁾
Muzlashga qarshi tuzlardan foydalanish	F300

* Tayanchlarda yer ustidagi suv bilan bostirib yuborilmaydigan zonalarga, grunt ustidan 1 m tepada joylashgan qisimlarini kiritmoq kerak. Tayanchning pastda joylashgan va grunt muzlash chuqurligining yarmigacha boʻlgan uchastkalarning betoni uchun suv sathi oʻzgaradigan zonadagi konstruksiyalar uchun koʻrsatilgan talablar koʻzda tutilmogʻi kerak.

** Suv sathining oʻzgaruvchan zonasining ustki chegarasi deb muz qatlamining eng pastki yuzasidan 0,5 m ga pastda boʻlgan sathni qabul etish kerak.

*** Konstruksiya uchun sovuqbardoshliq boʻyicha beton markasi suv koʻpayish davrida jadvalda keltirilgan marka asosida 100 siklga koʻtariladi

**** Oʻta sovuq iqlim sharoitli hududlardagi doimiy suv oqadigan joylarda joylashgan temir yoʻl va aralash harakatli koʻpriklarda beton markasi sovuqqa chidamlilik boʻyicha F400 dan kam boʻlmasligi kerak.

Izohlar: Konstruksiyalarning suv tagidagi (eng pastdagi muz qatlamining pastki yuzasidan 0,5 m gacha chuqurda), yer tagidagi (yaxlash chuqurligining yarmisidan pastdagi), qismlarning betoniga sovuqqa pishiqlik talablari normalanmaydi. Koʻmiladigan qirgʻoq tayanchlariga, konstruksiyaning yer tagidagi qismlariga konus gruntining yaxlash chuqurligining yarmisidan pastda joylashgan qirgʻoq tayanch qismlari kiradi.

2. Suv oʻtkazuvchi quvurlari barcha elementlarining, konuslar va daryo oʻzanlarini mahkamlovchi, yoʻnaltiruvchi va qirgʻoqlarni mahkamlovchi inshootlarning, hamda koʻprik polotnosi barcha elementlarining, buning ichida avtomobil yoʻllari koʻpriklarining oʻtish qismi plitasining ham, nam toʻsgich qatlam vazifasini bajaruvchi yurish polotnosining tekislovchi qatlamining, temir yoʻl koʻpriklarining ballastsiz oraliq qurilmalarining koʻprik polotnosi plitasining betoni, sovuqqa pishiqlik talabiga koʻra, suv sathi oʻzgaruvchan zonada joylashgan betonga qoʻyiladigan talablarga javob beradigan boʻlishi zarur.

3. Burab kiritiladigan qoziqoyoqlarning suvsathi oʻzgaruvchan zonasidagi uchastkalarining sovuqqa pishiqlik talablarini belgilayotganda, ushbu zonaning eng pastki sathi deb shu oʻzan pastki yuzasidan 0,5 m chuqurdagi nuqta qabul qilinadi.

Zoʻriqtirilgan konstruksiyalarda armaturali kanallarni toʻldirish uchun suv-sement qorishmasi (maxsus reglament orqali qoʻshimchalar bilan), loyihalarda koʻrsatiluvchi quyidagi fizik-mexanik xossalarga ega boʻlishi kerak:

tayyorlangandan keyin oquvchanlik 45 s dan koʻp emas, 1 soatdan keyin tayyorlangandan soʻng oquvchanlik 85 s dan koʻp emas;

oʻtirishi hajmdan 2 foizdan koʻp emas;

mustahkamlik:

7 sutkada kamida 20 MPa (203,87 kgk /cm²);

28 sutkada kamida 30 MPa (305,81 kgk /sm²);

19-bob. Hisobiy qarshiliklar

161. Betonning asosiy normativ mustahkamlik tavsiflari boʻlib 0,95 taʼminlanish bilan aniqlanuvchi, uning oʻqli siqilishga qarshiligi (prizmatik mustahkamlik) — R_bn va oʻqli choʻzilishga — R_btn,qarshiligi hisoblanadi.

Betonning asosiy hisobiy mustahkamlik tavsiflari boʻlgan oʻqli siqilishga qarshiligi — R_bva oʻqli choʻzilishga — R_bt, qarshiligi, uning normativ qarshiliklarini materialning (beton) ishonchlilik koeffitsiyentiga boʻlib γ_m va oʻrnatilgan ishlash sharoiti koeffitsiyentiga m_n koʻpaytirib aniqlanadi.

Koʻpriklar va quvurlar konstruksiyalarini birinchi va ikkinchi guruh chegaraviy holatlariga hisoblashda har xil sinflardagi betonning hisobiy qarshiligi quyidagi 24-jadvalga muvofiq qabul qilinishi zarur.

Materialning (beton) ishonchlilik koeffitsiyentiga γ_m birinchi chegaraviy holatlar 1,3ga teng oʻqli siqilish uchun va oʻqli choʻzilish uchun 1,5 ga teng qilib olinadi.

Ikkinchi chegaraviy holatlar uchun ishonchlilik koeffitsiyentiga γ_m 1,0 teng qilib olinadi.

Ish sharoiti koeffitsiyenti tayinlashiga qarab quyidagilarga teng qilib olinadi:

0,9 — birinchi chegaraviy holatlar uchun;

1,0 — ikkinchi chegaraviy holatlar uchun.

Mazkur SHNQ ning 161-bandidagi va quyidagi 24-jadvaldagi keltirilgan betonning hisobiy qarshiliklarini, tegishli hollarda Mazkur SHNQ ning 25-jadvaliga binoan ishlash sharoiti koeffitsiyenti bilan birgalikda qabul qilish kerak.

24-jadval

Qarshilik turi

Shartli belgilar

Quyidagi siqilishga mustahkamligi boʻyicha sinflardagi betonning hisobiy qarshiligi, Mpa(kgk / cm²)da

V20

V22,5

V25

V27,5

V30

V35

V40

V45

V50

V55

V60

Birinchi guruh chegaraviy holatlariga hisoblashlarda

Oʻq boʻylab siqishga (prizmatik mustahkamlik)

R_b

10,5

(105)

11,75

(120)

13,0

(135)

14,3

(145)

15,5

(160)

17,5

(180)

20,0

(205)

22,0

(225)

25,0

(255)

27,5

(280)

30,0

(305)

Oʻq boʻylab choʻzishga

R_bt

0,85

(8,5)

0,90

(9,0)

0,95

(10,0)

1,05

(10,5)

1,10

(11,0)

1,15

(12,0)

1,25

(13,0)

1,30

(13,5)

1,40

(14,0)

1,45

(14,5)

1,50

(15,5)

Ikkinchi guruh chegaraviy holatlariga hisoblashlarda

Oʻq boʻylab siqishga (prizmatik mustahkamlik)

R_b,ser

15,0

(155)

16,8

(170)

18,5

(190)

20,5

(210)

22,0

(225)

25,5

(260)

29,0

(295)

32,0

(325)

36,0

(365)

39,5

(405)

43,0

(440)

Oʻq boʻylab choʻzishga

R_bt,ser

1,40

(14,5)

1,50

(15,5)

1,60

(16,5)

1,70

(17,5)

1,80

(18,5)

1,95

(20,0)

2,10

(21,5)

2,20

(22,5)

2,30

(23,5)

2,40

(24,5)

2,50

(25,5)

Egilishda konstruksiyalarda boʻylama yoriqlar boʻlmasligini hisoblashlar uchun

R_b,sh

1,95

(20,0)

2,30

(23,5)

2,50

(25,5)

2,75

(28,0)

2,90

(29,5)

3,25

(33,0)

3,60

(37,0)

3,80

(39,0)

4,15

(42,5)

4,45

(45,5)

4,75

(48,5)

Oʻq boʻylab siqishga (prizmatik mustahkamlik):

oldindan zoʻriqtirishda va montaj qilishda

R_{b, mc}₁

13,7

(140)

15,2

(155)

16,7

(170)

19,6

(200)

23,0

(235)

26,0

(265)

29,9

(305)

32,8

(335)

36,2

(370)

foydalanish bosqichida

R_{b, mc}₂

8,8

(90)

10,3

(105)

11,8

(120)

13,2

(135)

14,6

(150)

16,7

(170)

19,6

(200)

22,0

(225)

25,0

(255)

27,5

(280)

30,0

(305)

24-jadval

Qarshilik turi

Shartli belgilar

Quyidagi siqilishga mustahkamligi boʻyicha sinflardagi betonning hisobiy qarshiligi, Mpa(kgk / cm²)da

V20

V22,5

V25

V27,5

V30

V35

V40

V45

V50

V55

V60

Birinchi guruh chegaraviy holatlariga hisoblashlarda

Oʻq boʻylab siqishga (prizmatik mustahkamlik)

R_b

10,5

(105)

11,75

(120)

13,0

(135)

14,3

(145)

15,5

(160)

17,5

(180)

20,0

(205)

22,0

(225)

25,0

(255)

27,5

(280)

30,0

(305)

Oʻq boʻylab choʻzishga

R_bt

0,85

(8,5)

0,90

(9,0)

0,95

(10,0)

1,05

(10,5)

1,10

(11,0)

1,15

(12,0)

1,25

(13,0)

1,30

(13,5)

1,40

(14,0)

1,45

(14,5)

1,50

(15,5)

Ikkinchi guruh chegaraviy holatlariga hisoblashlarda

Oʻq boʻylab siqishga (prizmatik mustahkamlik)

R_b,ser

15,0

(155)

16,8

(170)

18,5

(190)

20,5

(210)

22,0

(225)

25,5

(260)

29,0

(295)

32,0

(325)

36,0

(365)

39,5

(405)

43,0

(440)

Oʻq boʻylab choʻzishga

R_bt,ser

1,40

(14,5)

1,50

(15,5)

1,60

(16,5)

1,70

(17,5)

1,80

(18,5)

1,95

(20,0)

2,10

(21,5)

2,20

(22,5)

2,30

(23,5)

2,40

(24,5)

2,50

(25,5)

Egilishda konstruksiyalarda boʻylama yoriqlar boʻlmasligini hisoblashlar uchun

R_b,sh

1,95

(20,0)

2,30

(23,5)

2,50

(25,5)

2,75

(28,0)

2,90

(29,5)

3,25

(33,0)

3,60

(37,0)

3,80

(39,0)

4,15

(42,5)

4,45

(45,5)

4,75

(48,5)

Oʻq boʻylab siqishga (prizmatik mustahkamlik):

oldindan zoʻriqtirishda va montaj qilishda

R_{b, mc}₁

13,7

(140)

15,2

(155)

16,7

(170)

19,6

(200)

23,0

(235)

26,0

(265)

29,9

(305)

32,8

(335)

36,2

(370)

foydalanish bosqichida

R_{b, mc}₂

8,8

(90)

10,3

(105)

11,8

(120)

13,2

(135)

14,6

(150)

16,7

(170)

19,6

(200)

22,0

(225)

25,0

(255)

27,5

(280)

30,0

(305)

Izoh. R_b,ser va R_bt,ser qiymatlari tegishli ravishda betonning normativ qarshiliklari R_bnva R_btn larga teng.

Konstruksiyani birinchi guruh chegaraviy holatlariga hisoblashlarda betonning bevosita qirqishga hisobiy qarshiliklari R_b,cutquyidagicha qabul etish kerak:

quyma armaturalangan betonda joylashgan kesim uchun armatura ishi inobatga olinmaganda — R_b,cut= 0,1 R_b

ushbu kesim uchun armatura ishi qirqishga hisobga olinganda — mazkur SHNQ ning 213-bandi koʻrsatmasiga binoan;

yigʻma elementlar betoni bilan quyma betonlar birikadigan joylarda mazkur SHNQ ning 306-bandiga rioya qilinganida — R_b,cut= 0.05 R_b;

beton konstruksiyalar uchun siqishga hisobiy qarshiliklar R_b va R_{b, mc}₂ larni yuqoridagi 24-jadvaldagi koʻrsatilgan qiymatlardan 10 foizga kam etib bevosita qirqish uchun R_b,cut= 0.05 R_b deb qabul qilish kerak.

Tayanchlar yumaloq qobigʻining ichki boʻshligʻidagi (yadrosidagi) V20 sinfdagi quyma betonning hisobiy qarshiligini 25 foizga oshirib hisoblashga ruxsat etiladi.

			25-jadval
Ishlash sharoiti koeffitsiyentini kiritishga sababchi boʻladigan omillar	Ishlash sharoiti koeffitsiyenti	Ishlash sharoiti koeffitsiyenti kiritiladigan betonning hisobiy qarshiligi	Ishlash sharoiti koeffitsiyenti qiymati
1. Koʻp marotaba takrorlanuvchi yuklama	m_b1	R_b	Mazkur SHNQ ning 162-bandiga binoan
2. Koʻndalang kesim maydoni 0,3 m² va undan kam boʻlgan siqiluvchi elementlarni vertikal (tik) holatda betonlash	m_b4	R_b	0,85
3. Betonni koʻndalang qisishdagi ikki oʻqli kuchlanish holatini taʼsiri	m_b6	R_b, R_b,sh	Mazkur SHNQ ning 163-bandiga binoan
4. Tashqi havoning eng sovuq besh kunlikdagi oʻr-tacha harorati (minus 40°S) boʻlgan hududlarda, betonda suvga toʻyinish boʻlmagan holda konstruksiyaning ishlashi	m_b7	R_b	0,9
5. Tashqi havoning eng sovuq besh kunlikdagi oʻrtacha harorati (minus 40°S) va undan yuqori boʻlgan hududlarda foydalaniladigan konstruksiyalardagi suvga toʻyingan betonning galma-galdan yaxlashi va erishi	m_b8	R_b	0,9
6. DQN 2.04-01-98 (SNiP 23-01-99*)ga binoan IVA iqlim mintaqasida quyosh radiatsiyasidan himoyalanmagan konstruksiyalarining ishlashi	m_b9	R_b, R_b,sh	0,85
7.Bir nechtadan tarkib topgan konstruksiyalarda quyidagi hollar boʻlganida:			Mazkur SHNQ ning 164-bandiga, 28-jadvalga, 165-bandiga, 166-bandiga binoan
oʻzaro betonlanadigan birikmalarda	m_b10	R_b
yelimlab biriktirilganda	m_b10	R_b
terilgandagi choklar armaturalanmagan qorishmalarda	m_b10	R_b
8. Elementlarni foydalanish bosqichida ikkinchi guruh chegaraviy holatlariga hisoblashda
a) qiya egriligi va qiya nomarkaziy siqishga	m_b13	R_{b, mc}₂	1,1
b) buralishga	m_b14	R_b,sh	1,15
v) konstruksiya betoni bilan quyma beton birikadigan tekislik boʻylab ajralishga	m_b15	R_b,sh	0,5

			25-jadval
Ishlash sharoiti koeffitsiyentini kiritishga sababchi boʻladigan omillar	Ishlash sharoiti koeffitsiyenti	Ishlash sharoiti koeffitsiyenti kiritiladigan betonning hisobiy qarshiligi	Ishlash sharoiti koeffitsiyenti qiymati
1. Koʻp marotaba takrorlanuvchi yuklama	m_b1	R_b	Mazkur SHNQ ning 162-bandiga binoan
2. Koʻndalang kesim maydoni 0,3 m² va undan kam boʻlgan siqiluvchi elementlarni vertikal (tik) holatda betonlash	m_b4	R_b	0,85
3. Betonni koʻndalang qisishdagi ikki oʻqli kuchlanish holatini taʼsiri	m_b6	R_b, R_b,sh	Mazkur SHNQ ning 163-bandiga binoan
4. Tashqi havoning eng sovuq besh kunlikdagi oʻr-tacha harorati (minus 40°S) boʻlgan hududlarda, betonda suvga toʻyinish boʻlmagan holda konstruksiyaning ishlashi	m_b7	R_b	0,9
5. Tashqi havoning eng sovuq besh kunlikdagi oʻrtacha harorati (minus 40°S) va undan yuqori boʻlgan hududlarda foydalaniladigan konstruksiyalardagi suvga toʻyingan betonning galma-galdan yaxlashi va erishi	m_b8	R_b	0,9
6. DQN 2.04-01-98 (SNiP 23-01-99*)ga binoan IVA iqlim mintaqasida quyosh radiatsiyasidan himoyalanmagan konstruksiyalarining ishlashi	m_b9	R_b, R_b,sh	0,85
7.Bir nechtadan tarkib topgan konstruksiyalarda quyidagi hollar boʻlganida:			Mazkur SHNQ ning 164-bandiga, 28-jadvalga, 165-bandiga, 166-bandiga binoan
oʻzaro betonlanadigan birikmalarda	m_b10	R_b
yelimlab biriktirilganda	m_b10	R_b
terilgandagi choklar armaturalanmagan qorishmalarda	m_b10	R_b
8. Elementlarni foydalanish bosqichida ikkinchi guruh chegaraviy holatlariga hisoblashda
a) qiya egriligi va qiya nomarkaziy siqishga	m_b13	R_{b, mc}₂	1,1
b) buralishga	m_b14	R_b,sh	1,15
v) konstruksiya betoni bilan quyma beton birikadigan tekislik boʻylab ajralishga	m_b15	R_b,sh	0,5

162. Chidamlilikka hisoblanishi kerak boʻlgan elementlarga koʻp marotaba takrorlanuvchi yuklamalar taʼsir etganida chidamlilikka hisoblashdagi betonning siqilishdagi hisobiy qarshiligini quyidagi formula bilan aniqlash kerak:

R_b,f= m_b₁ R_b= 0,6β_bε_b R_b, (44)

bu yerda, m_b₁ — ishlash sharoiti koeffitsiyenti;

R_b— birinchi guruh chegaraviy holatlariga hisoblashlarda betonning oʻq boʻylab siqilishga hisobiy qarshiligi (mazkur SHNQ ning 24-jadvaliga qarang);

β_b— betonning vaqt oʻtishi bilan mustahkamligining ortishini inobatga oluvchi, mazkur SHNQ ning 26-jadvalidan olinadigan koeffitsiyent;

ε_b — takrorlanuvchi kuchlanish siklining assimetriyasiga ρb =

bogʻliq va mazkur SHNQ ning 27-jadvalidan olinadigan koeffitsiyent.

ε_b — takrorlanuvchi kuchlanish siklining assimetriyasiga ρb =

bogʻliq va mazkur SHNQ ning 27-jadvalidan olinadigan koeffitsiyent.

							26-jadval
Siqilishga mustahkamligi boʻyicha beton sinfi	V27,5 va undan kichik	V30	V35	V40	V45	V50	V55	V60
β_b	1,34	1,31	1,28	1,26	1,24	1,22	1,21	1,20

							26-jadval
Siqilishga mustahkamligi boʻyicha beton sinfi	V27,5 va undan kichik	V30	V35	V40	V45	V50	V55	V60
β_b	1,34	1,31	1,28	1,26	1,24	1,22	1,21	1,20

					27-jadval
Takrorlanuvchi kuchlanish sikli koeffitsiyenti ρ_b	0,1 va kam	0,2	0,3	0,4	0,5	0,6 va undan koʻp
ε_b	1,00	1,05	1,10	1,15	1,20	1,24

					27-jadval
Takrorlanuvchi kuchlanish sikli koeffitsiyenti ρ_b	0,1 va kam	0,2	0,3	0,4	0,5	0,6 va undan koʻp
ε_b	1,00	1,05	1,10	1,15	1,20	1,24

Izoh. ρ_b ning oraliqdagi qiymatlarida ε_b koeffitsiyent interpolyatsiya qilib topiladi.

163. Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalarni koʻndalangiga σ_by kuchlanish bilan qisishdagi hisoblashlarda, betonning boʻylama siqishga, egilishdagi ajralishga R_b,sh va bevosita kesilishga R_b,cut hisobiy qarshiliklariga quyidagilarga teng boʻlgan ishlash sharoiti koeffitsiyentlarini kiritish kerak:

a) R_b uchun:

0,1Rb ≤σ_by≤0,2 Rb boʻlganida; mb6 = 1,1;

σ_by0,6 Rb ga teng kuchlanishda — mb6 = 1,2;

bular, hisoblashlarda inobatga olinadigan eng katta qiymatni koʻrsatadi.

b) R_b,sh va R_b,cut lar uchun:

σ_by≤ 0,98 MPa (10 kgk / cm²) boʻlganida,

(45)

σ_by= 2,94 MPa (30 kgk / cm²) boʻlganida,

(46)

σ_byning oraliqdagi qiymatlarida betonning ishlash sharoiti koeffitsiyentlari interpolyatsiya qilib topiladi.

164. Uzunasiga boʻlaklardan tarkib topadigan konstruksiyalarni hisoblashda konstruksiya betoni va ulovchi chokni toʻldiruvchi material mustahkamliklari oralaridagi farqni, chok ishining har xil bosqichida, inobatga oluvchi ishlash sharoiti koeffitsiyenti m_b10 ning qiymatini, chok (oraliq) ning qalinligi b ga va chokdagi beton (qorishma)) mustahkamligi R_b,j ning, konstruksiya bloki betonining mustahkamligi R_b,con ga nisbatiga bogʻliq holda quyidagi 28-jadvaldan qabul qilish kerak.

Blok qismining qalinligi 120 mm dan kam boʻlganida va blok tanasida zoʻriqtiriladigan armaturani oʻtkazish uchun teshik mavjud boʻlsa, 20 dan 40 mm gacha qalinlikdagi chokdagi ulanadigan joylar uchun m_b10 qiymatini, 70 mm qalinlikdagi chok uchun qabul qilgandek, 70 mm qalinlikdagi chok uchun ham 200 mm qalinlikdagi chok uchun qabul qilgandek olish kerak.

	28-jadval
Chokning qalinligi, mm da	nisbati quyidagicha boʻlganidagi ishlash sharoiti koeffitsiyenti m_b10
Chokning qalinligi, mm da	0,2 va undan kam	0,3	0,4	0,5	0,6	0,7	0,8	0,9	1,0
20 dan 40 gacha	0,70	0,76	0,82	0,88	0,94	1,0	1,0	1,0	1,0
70	0,50	0,58	0,65	0,72	0,80	0,85	0,90	0,95	1,0
200 va undan koʻp	0.20	0,30	0.40	0,50	0,60	0,70	0,80	0,90	1,0

	28-jadval
Chokning qalinligi, mm da	nisbati quyidagicha boʻlganidagi ishlash sharoiti koeffitsiyenti m_b10
Chokning qalinligi, mm da	0,2 va undan kam	0,3	0,4	0,5	0,6	0,7	0,8	0,9	1,0
20 dan 40 gacha	0,70	0,76	0,82	0,88	0,94	1,0	1,0	1,0	1,0
70	0,50	0,58	0,65	0,72	0,80	0,85	0,90	0,95	1,0
200 va undan koʻp	0.20	0,30	0.40	0,50	0,60	0,70	0,80	0,90	1,0

165. Uzunasiga boʻlaklardan tuzilgan choklari yelimlanib birlashtiriladigan konstruksiyalarni, yelim toʻla qotmagan sharoitdan montaj qilish paytidagi yuklamalari koʻtarish qobiliyati boʻladigan etib loyihalash kerak. Uzunasiga boʻlaklardan yelimlab tuziladigan konstruksiyalarni hisoblashlarda, bloklar betonning hisobiy qarshiligiga kiritiladigan va yelim qotganga qadar konstruksiya mustahkamligi kamayishini inobatga oluvchi ishlash sharoiti koeffitsiyentini, bloklar uchlaridagi betonning sirt yuzasining turiga bogʻliq holda qabul qilish va yuza notekis boʻlganida 0,90 ga, silliq boʻlganida 0,85 ga teng deb olish kerak.

Oraliqlari kesimning katta oʻlchamidan kichik boʻlgan yelimlangan choklar uchun hamda yonidan birlashtiriladigan diafragmalar ulanadigan joylar uchun m_b10 qiymatini 0,05 ga kamaytirish kerak. Yelimlab ulangan joylardagi yelimi toʻla qotgan holat uchun m_b10= 1 deb qabul qilinadi.

166. Armaturalanmagan qorishmalarda terilgan beton bloklarni hisoblashda mazkur SHNQ ning 161-bandiga muvofiq beton konstruksiyalar uchun qabul qilinadigan betonning hisobiy qarshiligiga quyidagilarga teng boʻlgan ishlash sharoiti koeffitsiyenti m_b10 ni kiritish kerak:

blok betonining sinfi V20 va V22,5 boʻlganida — 0,85;

blok betonining sinfi V25 va V35 boʻlganida — 0,75;

blok betonining sinfi V40 va yuqori boʻlganida — 0,70.

Ushbu holda, choklarning qalinligi 1,5 sm dan katta boʻlmasligi kerak va choklarning 28 kunlik mustahkamligi 19,6 MPa (200 kgk/sm²)dan kam boʻlmasligi kerak.

167. Oldindan taranglashtirilgan konstruksiyalarni tayyorlashda betonni qisish, uning loyihadagi sinfi uchun shart qilib qoʻyilgan mustahkamligidan kam boʻlmagan holda ruxsat etiladi. Betonning uzatish mustahkamligini belgilash uchun hisobiy qarshiligini mazkur SHNQ ning 24-jadvalidan betonning yaqin sinflariga tegishli qiymatlarini interpolyatsiya qilib aniqlash kerak.

Zoʻriqtiriladigan armaturadan zoʻriqishning toʻla miqdorini betonga berish vaqtidagi va montaj qilishdagi, uning mustahkamligini V25 sinfiga muvofiq keladigan mustahkamlikdan kam boʻlmaydigan qilib belgilash kerak.

20-bob. Deformatsiyalanish xususiyatlarining tavsiflari

168. Betonning asosiy deformatsiyalanish xususiyatlariga quyidagi normativ qiymatlar kiradi:

betonning chegaraviy deformatsiyalari:

oʻqli siqilishda e_bo;

egilishdagi siqilishida e_bu;

oʻqli choʻzilishda e_bto va choʻzilishdagi e_btu;

siqilish va choʻzilishdagi edastiklik moduli E_b;

deformatsii moduli E;

betonning siljish moduli G_b;

koʻndalang deformatsiyalanish koeffitsiyenti n;

betonning chegaraviy oqish deformatsiyasi s_n;

betonning chegaraviy oʻtirish nisbiy deformatsiyasi e_sn.

Beton konstruksiyasi tabiiy sharoitda qotganida, betonning siqishdagi va choʻzishdagi elastik modullari toʻgʻrisida tajribadan olingan maʼlumotlar boʻlmagan holda ularning qiymatlari quyidagi 29-jadvaldan olinishi lozim.

29-jadval

Siqishga mustahkamlikka koʻra beton sinfi

V20

V22,5

V25

V27,5

V30

V35

V40

V45

V50

V55

V60

E_b× 10³, MPa (kgk/ cm²)

27,0

(275)

28,5

(290)

30,0

(306)

31,5

(321)

32,5

(332)

34,5

(352)

36,0

(367)

37,5

(382)

39,0

(398)

39,5

(403)

40,0

(408)

29-jadval

Siqishga mustahkamlikka koʻra beton sinfi

V20

V22,5

V25

V27,5

V30

V35

V40

V45

V50

V55

V60

E_b× 10³, MPa (kgk/ cm²)

27,0

(275)

28,5

(290)

30,0

(306)

31,5

(321)

32,5

(332)

34,5

(352)

36,0

(367)

37,5

(382)

39,0

(398)

39,5

(403)

40,0

(408)

Yuqoridagi jadvalda keltirilgan elastik modullarining qiymatlari E_b ni quyidagi koʻrsatilgan hollarda va miqdorlarda kamaytirish kerak:

issiqlik namlik bilan ishlangan va yaxlab ham eriydigan sharoitda ishlaydigan betonlar uchun 10 %;

DQN 2.04 (SNiP 23-01-99) talablariga muvofiq IVA iqlimiy mintaqada quyosh radiatsiyasidan himoya qilinmagan konstruksiyali beton uchun 15 %.

Beton bloklardan terilgan hollarda quyidagi sinflardagi betonlar uchun elastiklik modullarining E_b qiymatlarini quyidagicha qabul etish, kerak:

V20‑V35 boʻlganda — 0,5E_b deb;

V40 va undan katta boʻlganida — 0,6 E_b deb.

Yigʻma-quyma turda qilinadigan tayanch betonning, butunasiga keltirilgan umumiy elastiklik moduli, teriladigan bloklar va kesim yadrosidagi betonlarning elastik modullari qiymatlaridan ularning har bittasining kesimi maydonlarining tayanch kesimining umumiy maydoniga nisbatan qancha miqdorini tashkil etishiga asoslanib, oʻrtachasi aniqlanadi.

Betonning chegaraviy oʻtirish nisbiy deformatsiyasi e_sn va oqish deformatsiyasini s_n mazkur SHNQ ning 12-ilovasining 3-jadvalidan qabul qilsa boʻladi.

Betonning siljish moduli G_b ni E_b ga teng deb, koʻndalang deformatsiyalanish koeffitsiyentini (Puasson koeffitsiyentini) — ν = 0,2 deb qabul qilish kerak.

Boʻlaklardan yigʻiladigan konstruksiyalarning ulanadigan joylaridagi foydalaniladigan yelimlarning elastiklik modulining minimal qiymati 1500 MPa (150 000 kgk/sm²) dan kam, koʻndalang deformatsiyalanish koeffitsiyenti ν ni 0,25 dan koʻp boʻlmasligi zarur.

Cheklovchi oʻziga xos siljish va siqilish shtammlari standart qiymatlarni mazkur SHNQ ning 12-ilovasining 4-jadvalidan olingan tuzatish omillariga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi.

21-bob. Armatura

1-§. Poʻlat buyumlar

169. Koʻprik inshootlari va quvurlarini temirbeton konstruksiyalarga qoʻyilgan talablar asosida hisoblashda armatura turi va uning normallashtirilgan va nazorat qilinuvchi koʻrsatkichlari oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Armaturaning asosiy mustahkamlik koʻrsatkichlariga armaturaning choʻzilishga mustahkamlik sinfi kiradi.

Bundan tashqari, har bir armatura sinfiga (oquvchanlik chegaralari tasniflaridan tashqari) oʻzining uzilishga mustahkamligi va uzilishdan keyingi nisbiy tekis choʻzilish qiymatlari mos keladi. Bu tasniflarning qiymatini armaturaning amaldagi davlat standartlari yoki texnik shartlari orqali olinadi va sertifikatsiyalash sinovlari bilan tekshiriladi.

Armaturaning turini konstruksiyaning tayinlanishiga, konstruktiv yechimga, yuklama va tashqi muhit taʼsiri xarakteriga qarab belgilanadi. Armaturaga qoʻshimcha sifat koʻrsatkichlariga mos keluvchi standartlar orqali aniqlanuvchi quyidagi talablar qoʻyiladi:

payvandlash bogʻlanishlarini mustahkamligini uning payvand va bogʻlovchi turiga qarab sinash orqali baholanadigan payvandlanishi;

sinishga qadar egilishga (sterjenlar) yoki bukilishga (arqonlar) sinash orqali baholanadigan plastikligi;

maʼlum bir vaqt ichida kuchlanish taʼsiri sarfining qiymatini sinash orqali baholanadigan relaksatsiyaga mustahkamligi;

yuklash sikli soniga qarab chidamlilik chegarasining sinash orqali baholanadigan charchashga mustahkamligi;

past manfiy temperatura taʼsirida (minus 40 ⁰S) namunalarni hamda payvandli bogʻlanishlarni mustahkamlikka va zarb yopishqoqligiga sinash orqali baholanadigan sovuqqa chidamliligi;

buzilishga qadar maʼlum bir vaqt ichida agressiv muhitda kuchlanganlik holatida boʻlgan armaturani sinash orqali baholanadigan korroziyaga chidamliligi.

Temirbeton koʻpriklar va quvurlarning armaturalari uchun hisoblash bilan belgilanadigan poʻlatning markasini konstruksiya elementlarining ishlash sharoitiga va qurilish boʻladigan joyning eng sovuq besh kunligidagi tashqi havoning haroratiga bogʻliq holda mazkur SHNQ ning 41, 226 va 269-bandlarini inobatga olgan holda, quyidagi 30-jadvaldan orqali qabul qilish kerak. Bu yerda “musbat” ishorasi koʻrsatilgan markadagi poʻlatni ushbu sharoitda qoʻllanish mumkinligini koʻrsatadi.

Har xil sinfdagi choʻziladigan ishchi armaturalar ishlatilganda mustahkamlikka hisoblashlarda quyidagilarga rioya etish kerak:

zoʻriqtirilmaydigan armaturalar uchun ularning eng kam mustahkamlikdagi armatura poʻlatiga tegishli hisobiy qarshiligini qabul qilish kerak;

zoʻriqtiriladigan armaturalar uchun faqat bitta markadagi armaturani inobatga olish kerak.

A300 (A-II) sinfli St5ps markali armaturani, koʻpriklarning oraliq qurilmalari (shu jumladan xomutlar uchun ham) va tayanchlarida uning sterjenlarining diametrlari quyidagilardan katta boʻlmagan holda ishlatish ruxsat etiladi:

chidamlilikka hisoblanmaydigan armaturali elementlari uchun 20 mm:

chidamlilikka hisoblanadigan armaturali elementlari uchun 18 mm.

Diametri 22 mm va undan kattaroq koʻrsatilgan poʻlat armaturalarni faqat muzlash qatlamining yarimidan pastda joylashgan poydevor va tayanch qismlarida ishlatish mumkin.

Termik mustahkamlangan ikkilamchi va yopiq poʻlat armaturalarni, yuqori mustahkamli armatura simlarni, K-7 sinfli armatura kanatlari va spiralsimon yoʻgʻirilgan poʻlat kanatlarni payvandlab biriktirish mumkin emas.

Beton konstruksiyasi tanasida boʻlgan zoʻriqtirilgan sterjenli armaturalarin har qanday detal yoki armaturalarga eritib ulash mumkin emas.

Yangi hamda import armaturalaridan ishchi armatura (hisobiy) sifatida foydalanish belgilangan tartibda olib boriladi.

								30-jadval
Poʻlat armatura turi	Poʻlat armatura sinfi	Armatura poʻlati sifatini belgilovchi hujjat	Oquvchanlik chegarasi σ_t,shartli oquvchanlik chegarasi σ_0,2, mustahkamlik chegarasi σ_v, boʻyicha cheklanishlar, MPa	Poʻlat markasi	Diametr, mm	Chidamlikka hisoblanmaydigan armaturali elementlar		Chidamlikka hisoblanadigan armaturali elementlar
						eng sovuq besh kunlikdagi tashqi havo harorati °S , quyidagicha boʻlgan rayonlarda ishlatilganda
						–30 va yuqori	–30 dan –40 gacha	–30 va yuqori	–30 dan –40 gacha
Issiq quyilgan silliq sterjenli	A240 (A-I)	GOST 5781 –82* GOST 380 -05	235 < σ_t < 310 380 < σ_v< 500	St3sp	6 — 10	+	+	+	+
				St3sp	12 — 40	+	+	+	+
				St3ps	6 — 10	+	+	+	+¹⁾
				St3ps	12 — 16	+	+¹⁾	+	+¹⁾
				St3ps	18 — 40	+	+¹⁾	+¹⁾	–
				St3kp	6 — 10	+	–	–	–
Sirti notekis issiq quyilgan sterjenli	A300 (A-II)	GOST 5781 –82* GOST 380 -05	295 < σ_t< 370 500 < σ_v< 570	St5sp	10 — 40	+	+	+	+
				St5ps	10 — 16	+	+¹⁾	+	+¹⁾
				St5ps2	18 — 40	+	-	+¹⁾	-
	Ac300 (As-II)			10GT	10 — 32	+	+	+	+
	A400 (A-III)		300 < σ_t< 470 600 < σ_v< 700	25G2S	6 — 40	+	+	+	+¹⁾
	A400 (A-III)		300 < σ_t< 470 600 < σ_v< 700	35GS	6 — 40	+	+²⁾	-	^-
	A600 (A-IV)		Haqiqiy qiymatlar σ_t, σ_0,2, σ_v normallashtiril gan qiymatdan 100 dan koʻp oshishi mumkin emas	20XG2S	10 — 22	+	+	+	+
	A-800 (A-V)			23X2G2T	10 — 32	+	+	+	+

Sirti notekis termik mustahkamlangan sterjenli	At600⁴⁾ (At-IV)	GOST 10884 -94		28S	10 — 28	+³⁾	+³⁾	-	-
				10GS2	10 — 18	+⁵⁾	+³⁾	-	-
				25S2R	10 — 18	+³⁾	+³⁾	-	-
	At800⁴⁾ (At-V)			25S2R	10 — 28	+³⁾	+³⁾	-	-
	At1000⁴⁾ (At-VI)			25S2R	10 — 16	+³⁾	+³⁾	-	-
Yuqori mustahkamlikdagi sirti silliq sim	V1500- B1000 (V-II)	GOST 7348 -81*	Haqiqiy qiymatlar σ_0,2i σ_v σ_v normallashtiril gan qiymatdan 300 dan koʻp oshishi mumkin emas	-	3 — 8	+	+	+	+
Sirti notekis yuqori mustahkamlikdagi sim	Vr1500- Br1100 (Vr-II)	GOST 7348 -81*		-	3 — 8	+	+	+	+
Armatura arqonlar	K7-1500- K7-1410 (K-7)	GOST 13840 -68*		-	9 — 15	+	+	+	+
Poʻlat arqonlar	Buramali	-	-	-	GOST boʻyicha sim diametrlari 3 mm va katta	+	+	+⁵⁾	+⁵⁾⁾
	qoʻshaloq eshilgan	GOST 3067 -88*			GOST boʻyicha sim diametrlari 3 mm va katta	+	+	+⁵⁾	+⁵⁾
	Yopiq	GOST 3090 -73* GOST 7675 -73* GOST 7676 -73*			GOST boʻyicha	+	+	+⁵⁾	+⁵⁾

								30-jadval
Poʻlat armatura turi	Poʻlat armatura sinfi	Armatura poʻlati sifatini belgilovchi hujjat	Oquvchanlik chegarasi σ_t,shartli oquvchanlik chegarasi σ_0,2, mustahkamlik chegarasi σ_v, boʻyicha cheklanishlar, MPa	Poʻlat markasi	Diametr, mm	Chidamlikka hisoblanmaydigan armaturali elementlar		Chidamlikka hisoblanadigan armaturali elementlar
						eng sovuq besh kunlikdagi tashqi havo harorati °S , quyidagicha boʻlgan rayonlarda ishlatilganda
						–30 va yuqori	–30 dan –40 gacha	–30 va yuqori	–30 dan –40 gacha
Issiq quyilgan silliq sterjenli	A240 (A-I)	GOST 5781 –82* GOST 380 -05	235 < σ_t < 310 380 < σ_v< 500	St3sp	6 — 10	+	+	+	+
				St3sp	12 — 40	+	+	+	+
				St3ps	6 — 10	+	+	+	+¹⁾
				St3ps	12 — 16	+	+¹⁾	+	+¹⁾
				St3ps	18 — 40	+	+¹⁾	+¹⁾	–
				St3kp	6 — 10	+	–	–	–
Sirti notekis issiq quyilgan sterjenli	A300 (A-II)	GOST 5781 –82* GOST 380 -05	295 < σ_t< 370 500 < σ_v< 570	St5sp	10 — 40	+	+	+	+
				St5ps	10 — 16	+	+¹⁾	+	+¹⁾
				St5ps2	18 — 40	+	-	+¹⁾	-
	Ac300 (As-II)			10GT	10 — 32	+	+	+	+
	A400 (A-III)		300 < σ_t< 470 600 < σ_v< 700	25G2S	6 — 40	+	+	+	+¹⁾
	A400 (A-III)		300 < σ_t< 470 600 < σ_v< 700	35GS	6 — 40	+	+²⁾	-	^-
	A600 (A-IV)		Haqiqiy qiymatlar σ_t, σ_0,2, σ_v normallashtiril gan qiymatdan 100 dan koʻp oshishi mumkin emas	20XG2S	10 — 22	+	+	+	+
	A-800 (A-V)			23X2G2T	10 — 32	+	+	+	+

Sirti notekis termik mustahkamlangan sterjenli	At600⁴⁾ (At-IV)	GOST 10884 -94		28S	10 — 28	+³⁾	+³⁾	-	-
				10GS2	10 — 18	+⁵⁾	+³⁾	-	-
				25S2R	10 — 18	+³⁾	+³⁾	-	-
	At800⁴⁾ (At-V)			25S2R	10 — 28	+³⁾	+³⁾	-	-
	At1000⁴⁾ (At-VI)			25S2R	10 — 16	+³⁾	+³⁾	-	-
Yuqori mustahkamlikdagi sirti silliq sim	V1500- B1000 (V-II)	GOST 7348 -81*	Haqiqiy qiymatlar σ_0,2i σ_v σ_v normallashtiril gan qiymatdan 300 dan koʻp oshishi mumkin emas	-	3 — 8	+	+	+	+
Sirti notekis yuqori mustahkamlikdagi sim	Vr1500- Br1100 (Vr-II)	GOST 7348 -81*		-	3 — 8	+	+	+	+
Armatura arqonlar	K7-1500- K7-1410 (K-7)	GOST 13840 -68*		-	9 — 15	+	+	+	+
Poʻlat arqonlar	Buramali	-	-	-	GOST boʻyicha sim diametrlari 3 mm va katta	+	+	+⁵⁾	+⁵⁾⁾
	qoʻshaloq eshilgan	GOST 3067 -88*			GOST boʻyicha sim diametrlari 3 mm va katta	+	+	+⁵⁾	+⁵⁾
	Yopiq	GOST 3090 -73* GOST 7675 -73* GOST 7676 -73*			GOST boʻyicha	+	+	+⁵⁾	+⁵⁾

¹⁾ Toʻqilgan karkas va toʻrlarda ishlatishga ruxsat etiladi.

²⁾ Dinamik koeffitsiyent 1,1 dan katta boʻlgan holda faqat toʻqilgan karkaslar va toʻrlarda qoʻllashga ruxsat etiladi.

³⁾Faqat oʻlchov uzunligining butun sterjeni shaklida.

⁴⁾Faqat S (payvandlanadigan) va K (zanglagandagi chaqnab yorilishga chidamli) markalardagi termik mustahkamlangan poʻlat armaturalar qoʻllashga ruxsat qilinadi.

⁵⁾Faqat aralash har xil harakatlar oʻtkaziladigan koʻpriklarning oraliq qurilmalarida ishlatishga ruxsat qilinadi.

170. Montaj (koʻtariluvchi) qilishdagi kerakli ilmoq uchun St3sp markadagi A240 (A-I) sinfdagi poʻlat armatura ishlatishni koʻzda tutish kerak.

Loyihada, konstruksiyani tashqi havoning oʻrtacha sutkalik harorati 40°S dan past boʻlmagan holda montaj qilish nazarda tutilganida, montaj qilish ilmoqlari uchun St3sp markadagi A240 (A-I) sinfdagi poʻlat armaturani ishlatish ruxsat etiladi.

171. Barcha sharoitlarda konstruktiv armaturalar sifati mazkur SHNQ ning 30-jadvalida koʻrsatilgan A240 (A-I) va A300 (A-II) sinflardagi poʻlat armaturalarni hamda Vr sinfdagi tashqi yuzasi notekis armatura simlarni ishlatish mumkin.

172. Deformatsiya choklari va boshqa hisoblanadigan elementlarning birlashtirishga qoʻyiladigan buyumlari uchun prokat poʻlatlarni va boshqa jihozlarni mazkur SHNQ ning 27-bobidagi talablar boʻyicha qoʻllash kerak.

GOST 19282 va GOST 19292 (17GS va 17G1S markalardan tashqari)larda koʻrsatilgan poʻlatlar markalardan qilingan prokatlarni ham, shuningdek qoʻshimcha issiqlik bilan ishlanmagan va taqdim etishni oltinchi darajasidan past boʻlmaganda ham qoʻllash mumkin.

Qurilish boʻladigan hududda eng sovuq besh kunlikdagi tashqi havoning oʻrtacha harorati minus 30°S dan past emas va dinamik koeffitsiyenti 1,1 dan koʻp boʻlmaganida GOST 535-05 boʻyicha St3ps markadagi 4 — 24 mm qalinlikdagi poʻlat prokatni qoʻllash mumkin.

Kuchlar taʼsiriga hisoblanmaydigan birlashtirishga qoʻyiladigan jihozlar uchun GOST 535-05 da koʻzda tutilgan qalinligi 4-30 mm boʻlgan St3kp markadagi poʻlat prokatlardan foydalanish ruxsat etiladi.

2-§. Armaturaning hisobiy tavsiflari

173. Armaturaning asosiy mustahkamlik tavsiflari mavjud poʻlat armaturalar standartlaridan aniqlanadi.

Sterjenli armaturalar uchun choʻzilishda (siqilishda) normativ qarshilik R_s,n sifatida qoldiq choʻzilishning 0,2 foiziga toʻgʻri keluvchi fizik yoki shartli oquvchanlik chegarasiga teng kuchlanish olinadi.

Tekis simli armatura sinfi V GOST 7348-818 boʻyicha va armatura arqonlari K-7 GOST 13840-68 boʻyicha shartli oquvchanlik chegarasining 0,95 ga teng kuchlanishi olinadi.

Notekis profilli Vr GOST 7348-81 boʻyicha shartli oquvchanlik chegarasining 0,9 ga teng kuchlanishi olinadi.

Qayd etilgan tavsiflar poʻlat armaturalarning amaldagi davlat standartlari orqali aniqlanadi.

Armatura qarshiligining hisobiy qiymatlari armatura qarshiligining meʼyoriy qiymatlarini mustahkamlash uchun ishonchlilik koeffitsiyentiga boʻlish yoʻli bilan aniqlanadi. Ishonchlilik koeffitsiyentining qiymatlari mustahkamlash sinfiga va koʻrib chiqilgan chegara holatiga qarab olinishi kerak.

Armaturaning meʼyoriy qiymatlari kamida 0,95 xavfsizlik bilan kafolatlanadi, deformatsiya xususiyatlarining meʼyoriy qiymatlari ularning oʻrtacha qiymatlariga teng ravishda olinadi.

Choʻzilishda (siqilishda) novda armaturaning asosiy mustahkamlik xususiyati 0,2 foizga teng qoldiq choʻzilishga mos keladigan shartli fizik oqim kuchi mlm qiymatiga teng qarshilikning standart qiymati hisoblanadi.

GOST 7348 boʻyicha V sinfidagi silliq simni mustahkamlash va GOST 13840 boʻyicha K7 armatura arqonlari uchun standart qarshilik qiymati sifatida shartli oqish kuchining 0,95 ga mos keladigan kuchlanishlari olinadi.

Ushbu xususiyatlar poʻlatlarni mustahkamlash uchun amaldagi davlat standartlarga muvofiq belgilanadi.

Kuchlanishdagi armaturaning hisobiy mustahkamlik xususiyatlari (hisobiy qarshiliklari) standart qiymatlarni material uchun tegishli ishonchlilik koeffitsiyentiga boʻlish (mustahkamlash turi va sinfiga, chegara holatlar guruhiga qarab belgilanadi) va mazkur SHNQ ning 31-jadvali (12-ilovasi)ga muvofiq olingan maqsadli ish sharoitlari koeffitsiyentiga koʻpaytirish orqali aniqlanadi.

Birinchi guruhning chegaraviy holatlari uchun material boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti quyidagi 31-jadvalda keltirilgan.

Belgilangan maqsadlar uchun mehnat sharoitlari koeffitsiyentlari quyidagicha teng qabul qilinadi:

temir yoʻl koʻpriklari uchun — 0,90;

avtomobil koʻpriklar uchun — 0,95.

Ikkinchi guruhning chegaraviy holatlari uchun material uchun ishonchlilik koeffitsiyentlari va ish sharoitlari koeffitsiyentlari 1,0 ga teng deb qabul qilinadi.

Armaturaning elastiklik moduli E hisobiy qiymatini uning normativ qiymatiga tenglab olish zarur.

Armaturaning umumlashgan mexanik xususiyatining tavsifi sifatida kuchlanish va nisbiy deformatsiya orasidagi bogʻlanishni, uning qisqa vaqt ichida bir marotabalik yuklanishdagi (standart sinovga muvofiq) oʻrnatilgan tartibdagi normativ qiymatlarini olish mumkin.

Koʻprik va quvurlarning temirbeton konstruksiyalarida ishlatishga ruxsat etiladigan poʻlat armaturalarning choʻzilishga hisobiy va normativ qarshiliklarini quyidagi 31-jadvalga binoan qabul qilish kerak.

			31-jadval
Poʻlat armatura sinfi	Diametri, mm	Choʻzilishga normativ qarshiliklari R_sn va R_pn MPa (kgk /sm²)	I-guruh chegaraviy holatlariga hisoblagandagi choʻzilishga hisobiy qarshiliklar MPa (kgk /sm²), quyidagi koʻpriklar va quvurlar uchun
Poʻlat armatura sinfi	Diametri, mm		temir yoʻllardagi	avtomobil yoʻli va shaharlardagi
		Zoʻriqtirilmaydigan (Taranglashtirilmaydigan) armatura
1. Sterjenli:
a) sirti silliq A240 (A-I)	6 — 40	235 (2400)	200 (2050)	210 (2150)
b)sirti notekis (davriy profilda):
A300 (A-II), Ac300 (Ac-II) A400 (A-III)	10 — 40 6 va 8 10 — 40	295 (3000) 390 (4000) 390 (4000)	250 (2550) 320 (3250) 330 (3350)	265 (2700) 340 (3450) 350 (3550)
		Zoʻriqtirilgan ( Taranglashtirilgan) armatura
2. Sterjenli: a) issiq quyilgan
A600¹⁾ (A-IV) A800 (A-V)	10 — 32 10 — 32	590 (6000) 785 (8000)	435 (4500) 565 (5750)		465 (4750) 600 (6100)
b)termik mustahkamlangan:
At600(At-IV) At800 (At-V) At1000 (At-VI)	10 — 28 10 — 14 16 — 28 10 — 14 16	590 (6000) 785 (8000) 785 (8000) 980 (10 000) 980 (10 000)	- - - - -		465 (4750) 645 (6600) 600 (6100) 775 (7900) 745 (7600)
3. Yuqori mustahkamlikdagi sim: a) sirti silliq V-II
V1500 V1400 V1400 V1300 V1200	3 4 5 6 7	1490 (15 200) 1410 (14 400) 1335 (13 600) 1255 (12 800) 1175 (12 000)	1120 (11 400) 1060 (10 800) 1000 (10 200) 940 (9600) 885 (9000)		1180 (12 050) 1120 (11 400) 1055 (10 750) 995 (10 150) 930 (9500)
b) sirti notekis Vr-II (davriy profilda):
V1500 V1400 V1400 V1200	3 4 5 6	1460 (14 900) 1375 (14 000) 1255 (12 800) 1175 (12 000)	1100 (11 200) 1030 (10 500) 940 (9600) 885 (9000)		1155 (11 800) 1090 (11 100) 995 (10 150) 930 (9500)
4. Arqon armatura
K-7-1500 K-7-1500 K-7-1400	9 12 15	1375 (14 000) 1335 (13 600) 1295 (13 200)	1030 (10 500) 1000 (10 200) 970 (9900)		1090 (11 100) 1055 (10 750) 1025 (10 450)
5. Spiral (burama) yoki qoʻshaloq oʻralgan va yopiq poʻlat arqonlar	Tegishli standartlar boʻyicha	0,75 R_rpn (bu yerda R_rpn arqonning butuniga uzilishga normativ qarshiligi)	0,54 R_rpn		0,57 R_rpn

			31-jadval
Poʻlat armatura sinfi	Diametri, mm	Choʻzilishga normativ qarshiliklari R_sn va R_pn MPa (kgk /sm²)	I-guruh chegaraviy holatlariga hisoblagandagi choʻzilishga hisobiy qarshiliklar MPa (kgk /sm²), quyidagi koʻpriklar va quvurlar uchun
Poʻlat armatura sinfi	Diametri, mm		temir yoʻllardagi	avtomobil yoʻli va shaharlardagi
		Zoʻriqtirilmaydigan (Taranglashtirilmaydigan) armatura
1. Sterjenli:
a) sirti silliq A240 (A-I)	6 — 40	235 (2400)	200 (2050)	210 (2150)
b)sirti notekis (davriy profilda):
A300 (A-II), Ac300 (Ac-II) A400 (A-III)	10 — 40 6 va 8 10 — 40	295 (3000) 390 (4000) 390 (4000)	250 (2550) 320 (3250) 330 (3350)	265 (2700) 340 (3450) 350 (3550)
		Zoʻriqtirilgan ( Taranglashtirilgan) armatura
2. Sterjenli: a) issiq quyilgan
A600¹⁾ (A-IV) A800 (A-V)	10 — 32 10 — 32	590 (6000) 785 (8000)	435 (4500) 565 (5750)		465 (4750) 600 (6100)
b)termik mustahkamlangan:
At600(At-IV) At800 (At-V) At1000 (At-VI)	10 — 28 10 — 14 16 — 28 10 — 14 16	590 (6000) 785 (8000) 785 (8000) 980 (10 000) 980 (10 000)	- - - - -		465 (4750) 645 (6600) 600 (6100) 775 (7900) 745 (7600)
3. Yuqori mustahkamlikdagi sim: a) sirti silliq V-II
V1500 V1400 V1400 V1300 V1200	3 4 5 6 7	1490 (15 200) 1410 (14 400) 1335 (13 600) 1255 (12 800) 1175 (12 000)	1120 (11 400) 1060 (10 800) 1000 (10 200) 940 (9600) 885 (9000)		1180 (12 050) 1120 (11 400) 1055 (10 750) 995 (10 150) 930 (9500)
b) sirti notekis Vr-II (davriy profilda):
V1500 V1400 V1400 V1200	3 4 5 6	1460 (14 900) 1375 (14 000) 1255 (12 800) 1175 (12 000)	1100 (11 200) 1030 (10 500) 940 (9600) 885 (9000)		1155 (11 800) 1090 (11 100) 995 (10 150) 930 (9500)
4. Arqon armatura
K-7-1500 K-7-1500 K-7-1400	9 12 15	1375 (14 000) 1335 (13 600) 1295 (13 200)	1030 (10 500) 1000 (10 200) 970 (9900)		1090 (11 100) 1055 (10 750) 1025 (10 450)
5. Spiral (burama) yoki qoʻshaloq oʻralgan va yopiq poʻlat arqonlar	Tegishli standartlar boʻyicha	0,75 R_rpn (bu yerda R_rpn arqonning butuniga uzilishga normativ qarshiligi)	0,54 R_rpn		0,57 R_rpn

Aralash armaturalashda A600 (A-IV) sinfidagi sterjenli issiq quyilgan armaturani zoʻriqtirilmaydigan armatura sifatida qoʻllashga ruxsat etiladi.

Izoh. GOST 7348 ga muvofiq 3 — 8 mm li arqon mustahkamlik sinfi:

silliq uchun 1500 dan 1100 gacha;

davriy profilli uchun 1500 dan 1000 gacha.

GOST 13840 ga muvofiq 9 — 15 mmli armaturali K-7 kanatlarning mustahkamlik sinfi 1500 dan 1400 gacha boʻladi.

174. A240 (A-I), A300 (A-II), As300 (As-II) va A400 (A-III) sinflardagi zoʻriqtirilmaydigan poʻlat armaturalarning siqilishga hisobiy qarshiliklari R_scni, ushbu armaturaning choʻzilishga hisobiy qarshiligi R_s ga barobar deb qabul qilish kerak. Element kesimining siqilgan qismida joylashgan va beton bilan jipslashgan, zoʻriqtiriladigan armaturadagi konstruksiyalarni birinchi guruh chegaraviy holatlariga hisoblashlarda foydalanadigan eng katta hisobiy siquvchi kuchlanish — R_ps, 500 MPa (5100 kgk /sm²) boʻlishi kerak.

3-§. Armaturaning ishlash sharoiti koeffitsiyentlari

175. Hisoblashlarda bevosita koʻrinmaydigan yuklama xarakteri, muhit taʼsiri, texnologik faktorlar va ishlash sharoitlarini, armaturaning mustahkamlik va deformatsion tavsiflarini hisoblashda bevosita uning ishlash sharoiti koeffitsiyentlari orqali inobatga olinishi kerak.

Armaturani chidamlilikka hisoblashda (temir yoʻl va metropoliten uchun alohida ajratib quriladigan koʻpriklarda), poʻlat armaturaning zoʻriqtirilmaydigani uchun R_sf va zoʻriqtiriladigani uchun R_pf boʻlgan choʻzilishdagi hisobiy qarshiliklarini kuyidagi formulalar bilan aniqlash kerak:

R_sf = m_as1 R_s=ε_psβ_pwR_s, (47)

R_rpn = m_as1 R_s=ε_ppβ_pwR_p, (48)

bu yerda, m_as1, m_{ap1 —}koʻp marta takrorlanuvchi yuklamaning taʼsirini hisobga oluvchi armaturaning ishlash sharoiti koeffitsiyentlari;

R_s, R_p — poʻlat armaturaning yuqoridagi 31-jadvaldan olinadigan choʻzilishga hisobiy qarshiliklari;

ε_ps, ε_pp — quyidagi 32-jadvalda keltirilgan, armaturadagi kuchlanish oʻzgarishining sikl assimetriyasi

ga bogʻliq koeffitsiyentlar;

ε_ps, ε_pp — quyidagi 32-jadvalda keltirilgan, armaturadagi kuchlanish oʻzgarishining sikl assimetriyasi

ga bogʻliq koeffitsiyentlar;

β_pw — quyidagi 32-jadvalda keltirilgan, armatura elementlarining ishlash sharoitiga, ularga payvandlab biriktirilgan boshqa elementlar yoki payvandlab ulangan joylar mavjudligini hisobga oluvchi koeffitsiyent.

	32-jadval
Qoʻllaniladigan poʻlat armaturaning sinfi (turlari yoki xususiyatlari)	ρ dagi ε_ps va ε_pp koeffitsiyentlarning qiymatlari
	-1	-0,5	-0,2	-0,1	0	0,1	0,2	0,3	0,35
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
	ε_rs koeffitsiyenti
A240 (A-I)	0,48	0,61	0,72	0,77	0,81	0,85	0,89	0,97	1
A300 (A-II)	0,40	0,50	0,60	0,63	0,67	0,70	0,74	0,81	0,83
As300 (As-II)	-	-	0,67	0,71	0,75	0,78	0,82	0,86	0,88
A400 (A-III)	0,32	0,40	0,48	0,51	0,54	0,57	0,59	0,65	0,67
	ε_rpkoeffitsiyenti
A600 (A-IV) (ulanmagan yoki mexanik tozalanib, kontaktli payvandlab ulangan)	-	-	-	-	-	-	-	-	-
V yoki undan qilingan oʻramli	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Vr yoki undan qilingan oʻramli	-	-	-	-	-	-	-	-	-
K-7	-	-	-	-	-	-	-	-	-

	32-jadval
Qoʻllaniladigan poʻlat armaturaning sinfi (turlari yoki xususiyatlari)	ρ dagi ε_ps va ε_pp koeffitsiyentlarning qiymatlari
	-1	-0,5	-0,2	-0,1	0	0,1	0,2	0,3	0,35
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
	ε_rs koeffitsiyenti
A240 (A-I)	0,48	0,61	0,72	0,77	0,81	0,85	0,89	0,97	1
A300 (A-II)	0,40	0,50	0,60	0,63	0,67	0,70	0,74	0,81	0,83
As300 (As-II)	-	-	0,67	0,71	0,75	0,78	0,82	0,86	0,88
A400 (A-III)	0,32	0,40	0,48	0,51	0,54	0,57	0,59	0,65	0,67
	ε_rpkoeffitsiyenti
A600 (A-IV) (ulanmagan yoki mexanik tozalanib, kontaktli payvandlab ulangan)	-	-	-	-	-	-	-	-	-
V yoki undan qilingan oʻramli	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Vr yoki undan qilingan oʻramli	-	-	-	-	-	-	-	-	-
K-7	-	-	-	-	-	-	-	-	-

	32-jadval yakuni
Qoʻllaniladigan poʻlat armaturaning sinfi (turlari yoki xususiyatlari)	ρ dagi ε_ps va ε_pp koeffitsiyentlarning qiymatlari
	0,4	0,5	0,6	0,7	0,75	0,8	0,85	0,9	1
1	11	12	13	14	15	16	17	18	19
	ε_pskoeffitsiyenti
A240 (A-I)	1	1	1	1	1	1	1	1	1
A300 (A-II)	0,87	0,94	1	1	1	1	1	1	1
As300 (As-II)	0,90	0,92	0,94	1	1	1	1	1	1
A400 (A-III)	0,70	0,75	0,81	0,90	0,95	1	1	1	1
	ε_pp koeffitsiyenti
A600 (A-IV) (ulanmagan yoki mexanik tozalanib, kon-taktli pay-vandlab ulangan)	0,38	0,49	0,70	0,78	0,85	0,91	0,94	0,96	1
V yoki undan qilingan oʻramli	-	-	-	-	0,85	0,97	1	1	1
Vr yoki undan qilingan oʻramli	-	-	-	-	0,78	0,82	0,87	0,91	1
K-7	-	-	-	-	0,78	0,84	0,95	1	1

	32-jadval yakuni
Qoʻllaniladigan poʻlat armaturaning sinfi (turlari yoki xususiyatlari)	ρ dagi ε_ps va ε_pp koeffitsiyentlarning qiymatlari
	0,4	0,5	0,6	0,7	0,75	0,8	0,85	0,9	1
1	11	12	13	14	15	16	17	18	19
	ε_pskoeffitsiyenti
A240 (A-I)	1	1	1	1	1	1	1	1	1
A300 (A-II)	0,87	0,94	1	1	1	1	1	1	1
As300 (As-II)	0,90	0,92	0,94	1	1	1	1	1	1
A400 (A-III)	0,70	0,75	0,81	0,90	0,95	1	1	1	1
	ε_pp koeffitsiyenti
A600 (A-IV) (ulanmagan yoki mexanik tozalanib, kon-taktli pay-vandlab ulangan)	0,38	0,49	0,70	0,78	0,85	0,91	0,94	0,96	1
V yoki undan qilingan oʻramli	-	-	-	-	0,85	0,97	1	1	1
Vr yoki undan qilingan oʻramli	-	-	-	-	0,78	0,82	0,87	0,91	1
K-7	-	-	-	-	0,78	0,84	0,95	1	1

Izohlar: Burama yoki qoʻshaloq eshilgan va yopiq poʻlat arqonlar uchun ρ≥85 boʻlganida ε_pp koeffitsiyentini birga teng deb qabul qilish ruxsat etiladi.

ρ<85

ρ ning oraliqlardagi qiymatlari uchun ε_ps va ε_pp koeffitsiyentlarini interpolyatsiya qilib aniqlash kerak.

					33-jadval
Payvandlangan birikma turi	Sikl assimetriyasi koeffitsiyenti sikla r	Quyidagi sinflardagi poʻlat armaturalar boʻlganida diametri 32 mm va undan kichik sterjenlar uchun β_pw koeffitsiyenti
Payvandlangan birikma turi	Sikl assimetriyasi koeffitsiyenti sikla r	A240 (A-I)	A300 (A-II), As300 (Ac-II)	A400 (A-III)	A600 (A-IV)
Kontaktli payvandlangan (tozalamasdan)	0 0,2 0,4 0,7 0,8 0,9	0,75 0,85 1 1 1 1	0,65 0,70 0,80 0,90 1 1	0,60 0,65 0,75 0,75 0,75 0,85	- - 0,75 0,75 0,80 0,90
Uzaytirilgan qatlamlar podkladka qoʻyilib vanna usilida payvandlangan	0 0,2 0,4 0,7 0,8 0,9	0,75 0,80 0,90 0,90 1 1	0,65 0,70 0,80 0,90 1 1	0,60 0,65 0,75 0,75 0,75 0,85	- - - - - -
Oʻzaro kesishadigan nuqtada kontaktlab payvandlash va boshqa sterjenlarni yoniga payvandlash, juft aralash yopishmalarda payvandlash	0 0,2 0,4 0,7 0,8 0,9	0,65 0,70 0,75 0,90 1 1	0,65 0,70 0,75 0,90 1 1	0,60 0,65 0,65 0,70 0,75 0,85	- - - - - -

					33-jadval
Payvandlangan birikma turi	Sikl assimetriyasi koeffitsiyenti sikla r	Quyidagi sinflardagi poʻlat armaturalar boʻlganida diametri 32 mm va undan kichik sterjenlar uchun β_pw koeffitsiyenti
Payvandlangan birikma turi	Sikl assimetriyasi koeffitsiyenti sikla r	A240 (A-I)	A300 (A-II), As300 (Ac-II)	A400 (A-III)	A600 (A-IV)
Kontaktli payvandlangan (tozalamasdan)	0 0,2 0,4 0,7 0,8 0,9	0,75 0,85 1 1 1 1	0,65 0,70 0,80 0,90 1 1	0,60 0,65 0,75 0,75 0,75 0,85	- - 0,75 0,75 0,80 0,90
Uzaytirilgan qatlamlar podkladka qoʻyilib vanna usilida payvandlangan	0 0,2 0,4 0,7 0,8 0,9	0,75 0,80 0,90 0,90 1 1	0,65 0,70 0,80 0,90 1 1	0,60 0,65 0,75 0,75 0,75 0,85	- - - - - -
Oʻzaro kesishadigan nuqtada kontaktlab payvandlash va boshqa sterjenlarni yoniga payvandlash, juft aralash yopishmalarda payvandlash	0 0,2 0,4 0,7 0,8 0,9	0,65 0,70 0,75 0,90 1 1	0,65 0,70 0,75 0,90 1 1	0,60 0,65 0,65 0,70 0,75 0,85	- - - - - -

Izohlar: 1. Choʻzilayotgan armatura sterjeni diametri 32 mm dan katta boʻlganida β_ρw qiymatlarini 5 % ga kamaytirish kerak.

2. r< 0 boʻlganida, β_ρw qiymatini r< 0 boʻlgandagi qiymatdagidek qabul qilish kerak.

3. Sterjenlardagi payvandlab ulangan joylari kontakt usulida bajarilib, keyin boʻylamasiga tozalangan A600 (A-IV)sinfdagi choʻzilayotgan poʻlat armaturalar uchun β_pw=1 deb qabul etish kerak.

4. ρ ning oraliqlardagi qiymatlarida β_ρw ni interpolyatsiya qilib aniqlash kerak.

176. Qiya kesimlardagi choʻzilgan koʻndalang armaturani (xomutlar va bukilgan sterjenlarni) koʻndalang kuch taʼsiriga hisoblashda poʻlat armaturaning yuqoridagi 31-jadvalda koʻrsatilgan choʻzilishga hisobiy qarshiliklariga quyidagi ishlash sharoiti koeffitsiyentlari kiritiladi:

sterjen armaturalar uchun — m_a₄ =0,8;

yuqori mustahkamlikdagi simdan qilingan armatura, K-7 sinfdagi armatura arqonlar va buramali, qoʻshaloq va yopilgan poʻlat arqonlar uchun m_a₄ =0,7 qiymatdagi.

A400 (A-III) sinfiga poʻlat armaturadan qilinadigan payvandlangan karkaslardagi xomutlarning diametri boʻylama sterjenlarning diametrining 1/3 dan kam boʻlganida koʻndalang kuchga hisoblashdagi xomutlardagi inobatga olinadigan kuchlanishlar quyidagi qiymatlardan oshmasligi kerak, Mpa (kgk /sm²):

xomutlar diametri 6 m va 8 mm boʻlganida 245 (2500) dan;

xomutlar diametri 10 mm va undan katta boʻlganida 255 (2600) dan.

177. Boʻylamasiga mexanik tozalamasdan konstruksiyali payvandlash bilan bajariladigan ulangan joylarni va siljitilgan juft qatlamlar qoʻyib ulangan joylarni qoʻllaganda, A600 (A-IV) va A800 (A-V) sinflardagi poʻlat armaturalar uchun yuqoridagi 31-jadvalda koʻrsatilgan choʻzilishga hisobiy qarshiliklarga armaturaning m_a5=0,9 boʻlgan ishlash sharoiti koeffitsiyenti kiritiladi. A240 (A-I), A300 (A-II), As300 (As-II) va A400 (A-III) sinflardagi poʻlat armaturalar uchun kontakt payvandlash bilan uzaytirilgan xalta tagliklar, siljitilgan juft yopishmalar qoʻyib, vanna usulida bajarilgan ulangan joylar boʻlganida, choʻzilishga hisobiy qarshiliklarni, ulangan joylari yoʻq boʻlgan poʻlat armaturalarnikidek bajarish kerak.

Egiladigan konstruksiyalardagi choʻzilgan armaturani mustahkamlikka hisoblashda, egiluvchi elementning choʻzilayotgan qirrasidan kesimning choʻzilgan zonasi balandligining 1/5 qismidan katta masofada joylashgan armatura elementlari uchun (alohida sterjenlar, oʻramlar, arqonlar) poʻlat armaturaning yuqoridagi 31-jadvaldagi choʻzilishga hisobiy qarshiliklarga armaturaning ishlash sharoiti koeffitsiyentini quyidagi qiymatda kiritmoq kerak:

(49)

bu yerda, h-x — kesimning choʻzilgan zonasi (qismining) balandligi;

kesimning choʻzilgan qismining chekkadagi qirrasidan choʻzilgan armatura elementi oʻqigacha boʻlgan masofa.

178. Konstruksiyani oldindan zoʻriqtirish va uni montaj qilish bosqichlaridagi hisoblashlarda poʻlat armaturaning hisobiy qarshiliklarini quyidagi qiymatlarga teng boʻlgan ishlash sharoiti koeffitsiyenti bilan qabul qilish kerak:

sterjenli poʻlat armatura va yuqori mustahkamlikdagi simlardan qilingan armatura elementlari uchun — 1,10;

K-7 sinfdagi armatura arqonlar va buramali va qoʻshaloq oʻrilgan va yopiq poʻlat arqonlar uchun — 1,05.

179. Burama yoki qoʻshaloq eshilgan poʻlat arqonlarni diametri D, 24d dan kichik boʻlgan (d — arqon diametri) yarimaylana hisoblashlarda arqonlarning choʻzilishga hisobiy qarshiliklariga, D/d nisbat 8 dan 24 gacha boʻlganda quyidagi formula bilan aniqlashga ruxsat etiladigan arqonlarning ishlash sharoiti koeffitsiyenti m_a10 kiritilishi zarur:

; (50)

Diametri D, 8d dan kichik boʻlgan blok atrofida bukilganda, arqonlarning ishlash sharoiti koeffitsiyentini tajribada tekshirishlar natijasiga binoan belgilash kerak.

180. Diametri 5 mm, yuqori mustahkamlikdagi ruxlangan V-II sinfdagi silliq simni mustahkamlikka hisoblashlarda simning yuqoridagi 31-jadvaldan olinadigan choʻzilishga hisobiy qarshiliklariga quyidagilarga teng boʻlgan armaturaning ishlash sharoiti koeffitsiyenti m_a₁₁ni kiritish kerak:

oʻrtacha tajovuzkor muhit sharoitiga javob beradigan qilib S guruhi boʻyicha simni ruhlaganda — 0,94;

jiddiy tajovuzkor muhit sharoitiga javob beradigan etib J guruhi boʻyicha simni ruhlaganda — 0,88.

4-§. Poʻlat buyumlar uchun hisobiy tavsiflar

181. Temirbeton koʻpriklar va quvurlarning alohida konstruktiv qismidan iborat boʻladigan poʻlat buyumlar (tayanchlar, deformatsiya choklari va sharnirlar elementlari, tirash uskunalari va h. k.) uchun yupqa listli va fasonli prokatlardan tayyorlanib qoʻyiladigan poʻlat buyumlar uchun hisobiy qarshiliklarni koʻpriklarning poʻlat konstruksiyalari elementlaridagidek qabul etish kerak.

Betonning ichida ankerlanadigan sterjenli armaturalar uchun hisobiy qarshiliklarni armaturalarga tegishli koʻrsatmalarga binoan qabul etish kerak.

5-§. Armaturaning deformativ xususiyatlarining tavsiflari va elastik modullarining nisbati

182. Armaturaning asosiy deformatsion tavsiflari quyidagilardan iborat:

kuchlanishning normativ qiymatlariga erishilganda armaturaning nisbiy choʻzilish deformatsiyasi;

armaturaning elastiklik moduli;

fizik chegaraviy oquvchanlikka ega boʻlgan armatura uchun nisbiy choʻzilish deformatsiyasining normativ qiymatini uning normativ qarshiligi va elastiklik moduli qiymati uchun toʻgʻri kelgan elastiklik deformatsiyasi orqali aniqlanadi.

Shartli oqish chegarasiga ega boʻlgan armatura uchun armatura choʻzilishining normativ nisbiy deformatsiyasi shartli oqish chegarasi kuchlanishidagi 0,2 foizga teng boʻlgan uning qoldiq choʻzilishi va elastiklik nisbiy choʻzilishlarining yigʻindisiga teng qilib olinadi.

Armaturaning normativ elastiklik moduli choʻzilishda va siqilishda bir xil qilib olinadi va uning turi va sinfiga qarab oʻrnatiladi. Armatura elastiklik modulining qiymatlarini quyidagi 34-jadvaldan olish kerak. Zarur boʻlgan hollarda elastiklik modulining qiymati nazorat sinovi natijalari orqali belgilanadi.

		34-jadval
Poʻlat armatura sinfi (turi)	Armaturaning elastiklik moduli, MPa (kgk /sm²)da,
Poʻlat armatura sinfi (turi)	*E_s* zoʻriqtirilmaydigan	**E_pzoʻriqtirilgan**
A240 (A-I), A300 (A-II), As300 (As-II)	2,06×10⁵(2,1×10⁶)	-
A400 (A-III)	1,96×10⁵(2,0×10⁶)	-
A600 (A-IV), At600 (At-IV), A800 (A-V)	-	1,86×10⁵(1,9×10⁶)
At1000 (At-V), At1000 (At-VI)	-	1,86×10⁵(1,9×10⁶)
B, BpI sinflardagi parallel simlar	-	1,96×10⁵(2,0×10⁶)
V-II va Bp-II sinflardagi parallel simlardan qilingan oʻramlar.	-	1,77×10⁵(1,8×10⁶)
arqon armaturalar sinfi K-7		1,77×10⁵(1,8×10⁶)
K-7 arqon armaturalardan qilingan oʻramlar	-	1,67×10⁵(1,7×10⁶)
Poʻlat arqonlar:	-
Burama va qoʻshaloq eshilgan	-	1,67×10⁵(1,7×10⁶)
yopiq	-	1,57×10⁵(1,6×10⁶)

		34-jadval
Poʻlat armatura sinfi (turi)	Armaturaning elastiklik moduli, MPa (kgk /sm²)da,
Poʻlat armatura sinfi (turi)	*E_s* zoʻriqtirilmaydigan	**E_pzoʻriqtirilgan**
A240 (A-I), A300 (A-II), As300 (As-II)	2,06×10⁵(2,1×10⁶)	-
A400 (A-III)	1,96×10⁵(2,0×10⁶)	-
A600 (A-IV), At600 (At-IV), A800 (A-V)	-	1,86×10⁵(1,9×10⁶)
At1000 (At-V), At1000 (At-VI)	-	1,86×10⁵(1,9×10⁶)
B, BpI sinflardagi parallel simlar	-	1,96×10⁵(2,0×10⁶)
V-II va Bp-II sinflardagi parallel simlardan qilingan oʻramlar.	-	1,77×10⁵(1,8×10⁶)
arqon armaturalar sinfi K-7		1,77×10⁵(1,8×10⁶)
K-7 arqon armaturalardan qilingan oʻramlar	-	1,67×10⁵(1,7×10⁶)
Poʻlat arqonlar:	-
Burama va qoʻshaloq eshilgan	-	1,67×10⁵(1,7×10⁶)
yopiq	-	1,57×10⁵(1,6×10⁶)

183. Zoʻriqtirilmagan armaturali koʻpriklarni chidamlilik va yorilishga pishiqlikka hisoblashlardan tashqari, koʻpriklar elementlarini elastik jismlar hisobi formulalariga binoan bajariladigan qolgan barcha hisoblashlarda, armaturalar uchun yuqoridagi 34-jadvalda va betonlar uchun mazkur SHNQ ning 29-jadvalida keltirilgan elastiklik modullarining qiymatlariga binoan aniqlanadigan modullar nisbatlari

dan foydalanish kerak.

Zoʻriqtirilmagan armaturali koʻprik elementlarini chidamlilikka va yorilishga pishiqlikka hisoblashlarda kuchlanishlarni, keltirilgan kesimning geometrik tavsiflarini aniqlashda armatura kesimi maydoni, betonning titrashda oqishini inobatga oluvchi elastiklik modullar nisbatlari koeffitsiyenti n' bilan hisobga olinadi. n' ni, betonning sinflariga koʻra quyidagicha qabul qilish kerak:

V20..........................…22,5

V22,5 va V25..................20

V27,5..............................17

V30 va V35.....................15

V40 va undan yuqori......10

22-bob. Koʻpriklar va quvurlarni birinchi guruh chegaraviy holatlariga hamda mustahkamlikka hisoblash. Umumiy qoidalar

1-§. Element boʻylama oʻqiga normal kesimlarni mustahkamlikka hisoblash

184. Koʻpriklar va quvurlarning beton va temirbeton elementlarini hisoblashni chegaraviy qiymatlari bilan taqqoslagan holda bajarish kerak.

Konstruksiyalarda egiladigan, markaziy va nomarkaziy choʻziladigan beton elementlarini qoʻllash mumkin emas.

185. Statik noaniq konstruksiyalardagi hisobiy zoʻriqishlari, betonning oʻtirishi va oqishini sunʼiy ravishda tartiblashtirish, yoriq hosil boʻlishi va oldindan zoʻriqtirishlar oqibatida zoʻriqishning katta taqsimlanishlarini hisobga olish zarur. Ushbu sanalgan yuklamalar va taʼsirlarning normativ qiymatlaridan topilgan zoʻriqishlarning umumiy qiymatiga 1,1 (yoki 0,9) ga teng boʻlgan ishonchlilik koeffitsiyentlari kiritiladi.

186. Konstruksiya elementlaridagi zoʻriqishlarning chegaraviy qiymatlarini element boʻylama oʻqiga normal va qiya kesimlarida aniqlash kerak.

187. Beton va temirbeton elementlarni siquvchi boʻylama kuch N taʼsiriga hisoblashda mustahkamlikka va ustivorlikka hisoblashlardagi olingan qiymatlarning kam miqdordagisini zoʻriqishning hisobiy qiymati tariqasida qabul qilish kerak. Mustahkamlikka hisoblashda tasodifiy ekssentrisitet e_c,cn =

l_oni inobatga olish kerak (l_o — elementning geometrik uzunligi yoki uning mahkamlangan nuqtalarining orasidagi qismi mazkur SHNQ ning 153-bandi boʻyicha).

Statik aniq konstruksiyalarning elementlarida ekssentrisitet e_c (keltirilgan kesimning ogʻirlik markaziga nisbatan) konstruksiyani statik hisoblashdan aniqlanadigan ekssentrisitet bilan tasodifiy ekssentrisitet e_c_,cnlarining yigʻindisi sifatida topiladi.

Statik noaniq konstruksiya elementlari uchun boʻylama kuchning keltirilgan kesim ogʻirlik markaziga nisbatining ekssentrisitet e_c qiymati, statik hisoblashda olingan ekssentrisitetga barobar, ammo e_c_,cn — dan kam boʻlmagan holda qabul qilinadi.

188. Toʻgʻri burchakli, tavr va qoʻshtavr shaklidagi, qutisimon kesimli, siqilgan, nomarkaziy siqilgan beton va temirbeton elementlarni mustahkamlikka va ustivorlikka hisoblash, e_c=

ekssentrisitet qiymatiga bogʻliq holda quyidagi 35-jadvalga muvofiq bajariladi.

188. Toʻgʻri burchakli, tavr va qoʻshtavr shaklidagi, qutisimon kesimli, siqilgan, nomarkaziy siqilgan beton va temirbeton elementlarni mustahkamlikka va ustivorlikka hisoblash, e_c=

ekssentrisitet qiymatiga bogʻliq holda quyidagi 35-jadvalga muvofiq bajariladi.

	35-jadval
Hisoblash turi	Konstruksiyalar
	Beton		Temirbeton
	Kuyidagicha ekssentrisitetlarda, hisoblashlarni bajarishda rioya qilinishi zarur boʻlgan bandlarning qator tartibdagi raqamlari
	e_c≤r	e_c>r	e_c≤r	e_c>r
Mustahkamlikka	3.68 3.54	3.68 3.54	3.69,b -	3.70 3.54
Ustivorlikka	3.66 3.55	- -	3.69,a 3.55	- -

	35-jadval
Hisoblash turi	Konstruksiyalar
	Beton		Temirbeton
	Kuyidagicha ekssentrisitetlarda, hisoblashlarni bajarishda rioya qilinishi zarur boʻlgan bandlarning qator tartibdagi raqamlari
	e_c≤r	e_c>r	e_c≤r	e_c>r
Mustahkamlikka	3.68 3.54	3.68 3.54	3.69,b -	3.70 3.54
Ustivorlikka	3.66 3.55	- -	3.69,a 3.55	- -

Izoh. r — yadro masofasi.

Boshlangʻich hisobiy ekssentrisiteti e_c>r boʻlgan siqilgan elementlarni nomarkaziy siqilishga hisoblash kerak.

Egilishning nomarkaziy siqilgan elementning hisobiy zoʻriqishining koʻpayishiga taʼsirini deformatsiyalanmaslik sxemasiga hisoblashda ekssentrisitet e_c ni mazkur SHNQ ning 189-bandiga binoan aniqlanadigan η koeffitsiyentiga koʻpaytirish yoʻli bilan hisobga olish kerak.

Ustivorlikka hisoblashda, e_c≤r boʻylama egilish koeffitsiyenti (φ) ni mazkur SHNQ ning 190-bandiga muvofiq qabul qilish kerak.

189. Mustahkamlikka egilishdagi koʻchishining (egilishlikka) taʼsirini hisobga oluvchi koeffitsiyent η quyidagi formula bilan aniqlanadi:

(51)

bu yerda, N_cr quyidagi formulalar bilan aniqlanadigan shartli kritik kuch:

beton elementlar uchun

N_cr

(52)

N_cr

(52)

temirbeton elementlar uchun

N_cr

(53)

N_cr

(53)

bu yerda, l_b — betondagi yoriqlarni hisobga olmasdan aniqlanadigan beton kesimi maydonining inersiya momenti;

I_s — oʻriqtirilmaydigan va zoʻriqtiriladigan armaturalar kesimlari maydonlarining inersiya momentlari;

Inersiya momentlari keltirilgan kesimlarning ogʻirlik markazi orqali oʻtadigan oʻqlariga nisbatan aniqlanadi. (52) va (53) formulalardagi φ_l va φ_p lar bilan egilishlikka, tegishli yuklamaning uzoq muddatli taʼsir koʻrsatishining, armaturani oldindan zoʻriqtirishning va ekssentrisitetning nisbiy qiymatining taʼsirlari hisobga olinadi. φ_lkoeffitsiyentining qiymatini quyidagiga teng deb qabul etish kerak:

bu yerda, M_l doimiy yuklamalardan boʻladigan moment; M — doimiy va vaqtinchalik yuklamalardan boʻladigan normativ kuch N ni, N kuchining joylashgan nuqtasidan eng koʻp choʻzilgan sterjengacha (beton elementlar uchun kesimning eng koʻp choʻzilgan qirrasigacha) yoki eng kam siqilgan sterjen yoki qirragacha (toʻliq siqilgan kesim boʻlganida) boʻlgan masofaga koʻpaytirib topilgan qiymatga teng moment. δ koeffitsiyentining qiymatini e_c/h ga barobar deb qabul qilish kerak, lekin u, quyidagi formula bilan aniqlanadigan miqdordan kam boʻlmasligi kerak:

, (54)

bu yerda, R_b — betonning hisobiy qarshiligi, MPa da;

l_o — elementning hisobiy uzunligi, m, da.

Toʻla yuklamadan va doimiy yuklamadan hosil boʻladigan momentlar (ekssentrisitetlar) har xil va bir-biridan farq qiladigan ishorali boʻlganlarida toʻla yuklama ekssentrisitetining qiymati e_c≥0,1h da φ_l=1,0; e_c< 0,1h da esa φ_l=1,05 deb qabul qilinishi kerak.

Armaturani oldindan zoʻriqtirishning element bikrligiga taʼsirini hisobga oluvchi φ_pkoeffitsiyentining qiymatini quyidagi formula bilan aniqlash kerak:

(55)

bu yerda, σ_bp boʻylama armaturaning ogʻirlik markazi sathidagi mazkur SHNQ ning 8-ilovasiga binoan barcha yoʻqolishlarni hisobga olgandagi, oldindan zoʻriqtirishdan boʻladigan betondagi kuchlanish. Halqasimon va yumaloq kesimlar uchun h=D boʻladi. (15) formuladagi hisobiy qarshilik R_b, betonning ishlash sharoiti koeffitsiyentlarini hisobga olmasdan qabul qilinadi (e_c/h qiymati esa 1,5 dan oshmasligi kerak).

Siqilgan temirbeton elementlar, quyidagi shartni taʼminlay oladigan sharoitdagi tavsiflarga ega boʻlishi zarur.

, (56)

Elementlarni, nomarkaziy qoʻyilgan yuklama taʼsiridan egilish tekisligiga perpendikulyar yoʻnalishda nomarkaziy siqilishga hisoblashda tasodifiy ekssentrisitet qiymatini inobatga olish kerak.

Surilmaydigan tayanchga yoki majburan deformatsiyalanishdan bir xil koʻchadigan (masalan, harorat taʼsiridan uzayishlarda) tayanchlarga ega boʻlgan temirbeton elementlar uchun η koeffitsiyenti qiymatlarini quyidagicha qabul etish kerak:

element uzunligining oʻrtadagi uchdan bir qismidagi kesimlari uchun (10) formula bilan;

element uzunligining chekkadagi uchdan bir qismidagi kesimlar uchun tayanchdagi kesimlar uchun birga teng boʻlgan qiymat bilan oʻrtadagi uchdan bir qism uchun hisoblagan qiymatlarning oraligʻida interpolyatsiya qilish yoʻli bilan.

190. Siqilgan (e_c=0) va ekssentrisitet

nomarkaziy siqiladigan elementlarni hisoblashlarda boʻylama egilish koeffitsiyentini quyidagi formula bilan aniqlash kerak:

190. Siqilgan (e_c=0) va ekssentrisitet

nomarkaziy siqiladigan elementlarni hisoblashlarda boʻylama egilish koeffitsiyentini quyidagi formula bilan aniqlash kerak:

, (57)

bu yerda, φ_m — vaqtinchalik yuklama taʼsirini hisobga oluvchi boʻylama egilish koeffitsiyenti;

φ_l — doimiy yuklamalar taʼsirini hisobga oluvchi boʻylama egilish koeffitsiyenti;

N_l — doimiy yuklamalarda boʻladigan, zoʻriqtiriladigan, beton bilan jipslashmagan armaturadagi zoʻriqishni ham hisobga olgandagi hisobiy boʻylama zoʻriqish;

N_m — vaqtinchalik yuklamadan boʻladigan hisobiy boʻylama zoʻriqish;

N= N_l+N_m toʻla hisobiy boʻylama zoʻriqish.

Mazkur SHNQ ning 187-bandiga binoan tasodifiy ekssentrisitetlar qiymatlarini hisoblashlarda inobatga olingan φ_m va φ_l koeffitsiyentlarining qiymatini temirbeton elementlar uchun quyidagi 36-jadvaldan, beton elementlar uchun esa quyidagi 37-jadvaldan olish kerak.

							36-jadval
Element bukiluvchanligining tavsiflari			Boʻylama egilish koeffitsiyentlari
Element bukiluvchanligining tavsiflari			*Nisbiy ekssentrisitetlar e_c/r* kuyidagicha boʻlgandagi**				j_l
l₀ / b	l₀ / d	l₀ / i	0	0,25	0,50	1,00	j_l
4	3,5	14	1 1	0,90 0,90	0,81 0,81	0,69 0,69	1
10	3,6	35	1 1	0,86 0,86	0,77 0,77	0,65 0,65	0,84
12	10,4	40	0,95 0,95	0,83 0,83	0,74 0,74	0,62 0,62	0,79
14	12,1	48,5	0,90 0,85	0,79 0,74	0,70 0,65	0,58 0,53	0,70
16	13,8	55	0,86 0,78	0,75 0,67	0,66 0,58	0,55 0,47	0,65
18	15,6	62,5	0,82 0,75	0,71 0,64	0,62 0,55	0,51 0,44	0,56
20	17,3	70	0,78 0,70	0,67 0,59	0,57 0,47	0,48 0,40	0,47
22	19,1	75	0,72 0,64	0,60 0,52	0,52 0,44	0,43 0,35	0,41
24	20,8	83	0,67 0,59	0,55 0,47	0,47 0,39	0,38 0,30	0,32
26	22,5	90	0,62 0,53	0,51 0,42	0,44 0,35	0,35 0,26	0,25
28	24,3	97	0,58 0,50	0,49 0,41	0,43 0,35	0,34 0,26	0,20
30	26	105	0,53 0,46	0,45 0,38	0,39 0,32	0,32 0,25	0,16
32	27,7	110	0,48 0,42	0,41 0,35	0,36 0,30	0,31 0,25	0,14
34	29	120	0,43 0,39	0,36 0,32	0,31 0,27	0,25 0,21	0,10
38	33	130	0,38 0,33	0,32 0,28	0,28 0,24	0,24 0,20	0,08
40	34,6	140	0,35 0,32	0,29 0,26	0,25 0,22	0,21 0,18	0,07
43	37,5	150	0,33 0,30	0,28 0,25	0,24 0,21	0,21 0,18	0,06

							36-jadval
Element bukiluvchanligining tavsiflari			Boʻylama egilish koeffitsiyentlari
Element bukiluvchanligining tavsiflari			*Nisbiy ekssentrisitetlar e_c/r* kuyidagicha boʻlgandagi**				j_l
l₀ / b	l₀ / d	l₀ / i	0	0,25	0,50	1,00	j_l
4	3,5	14	1 1	0,90 0,90	0,81 0,81	0,69 0,69	1
10	3,6	35	1 1	0,86 0,86	0,77 0,77	0,65 0,65	0,84
12	10,4	40	0,95 0,95	0,83 0,83	0,74 0,74	0,62 0,62	0,79
14	12,1	48,5	0,90 0,85	0,79 0,74	0,70 0,65	0,58 0,53	0,70
16	13,8	55	0,86 0,78	0,75 0,67	0,66 0,58	0,55 0,47	0,65
18	15,6	62,5	0,82 0,75	0,71 0,64	0,62 0,55	0,51 0,44	0,56
20	17,3	70	0,78 0,70	0,67 0,59	0,57 0,47	0,48 0,40	0,47
22	19,1	75	0,72 0,64	0,60 0,52	0,52 0,44	0,43 0,35	0,41
24	20,8	83	0,67 0,59	0,55 0,47	0,47 0,39	0,38 0,30	0,32
26	22,5	90	0,62 0,53	0,51 0,42	0,44 0,35	0,35 0,26	0,25
28	24,3	97	0,58 0,50	0,49 0,41	0,43 0,35	0,34 0,26	0,20
30	26	105	0,53 0,46	0,45 0,38	0,39 0,32	0,32 0,25	0,16
32	27,7	110	0,48 0,42	0,41 0,35	0,36 0,30	0,31 0,25	0,14
34	29	120	0,43 0,39	0,36 0,32	0,31 0,27	0,25 0,21	0,10
38	33	130	0,38 0,33	0,32 0,28	0,28 0,24	0,24 0,20	0,08
40	34,6	140	0,35 0,32	0,29 0,26	0,25 0,22	0,21 0,18	0,07
43	37,5	150	0,33 0,30	0,28 0,25	0,24 0,21	0,21 0,18	0,06

Izoh. Kasr chizigʻi ustida zoʻriqtirilmagan armaturali temirbeton elementlar va ushbu ishlash bosqichida zoʻriqtirilgan armatura bilan beton orasida jipslashish boʻlmagan oldindan zoʻriqtirilgan elementlar uchun qiymatlar, kasr chizigʻi ostida esa zoʻriqtiriladigan armatura bilan beton jipslashgan holdagi oldindan zoʻriqtirilgan elementlar uchun qiymatlar keltirilgan.

						37-jadval
Element buki luvchanligi tavsifi		Boʻylama egilish koeffitsiyentlari
Element buki luvchanligi tavsifi		*ekssentrisitet e_c/r lar quyidagicha boʻlgandagi* φ_m				φ_i
l₀/b	l₀ /i	0	0,25	0,50	1,0
4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26	14 21 28 35 42 49 56 63 70 77 84 91	1 0,98 0,95 0,92 0,88 0,85 0,79 0,74 0,67 0,63 0,58 0,49	0,86 0,84 0,81 0,78 0,76 0,74 0,68 0,63 0,56 0,51 0,46 0,38	0,77 0,75 0,72 0,69 0,67 0,65 0,59 0,54 0,46 0,43 0,38 0,31	0,65 0,63 0,6 0,57 0,55 0,58 0,48 0,43 0,37 0,34 0,29 0,22	1 0,94 0,88 0,8 0,72 0,62 0,58 0,43 0,32 0,26 0,20 0,16

						37-jadval
Element buki luvchanligi tavsifi		Boʻylama egilish koeffitsiyentlari
Element buki luvchanligi tavsifi		*ekssentrisitet e_c/r lar quyidagicha boʻlgandagi* φ_m				φ_i
l₀/b	l₀ /i	0	0,25	0,50	1,0
4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26	14 21 28 35 42 49 56 63 70 77 84 91	1 0,98 0,95 0,92 0,88 0,85 0,79 0,74 0,67 0,63 0,58 0,49	0,86 0,84 0,81 0,78 0,76 0,74 0,68 0,63 0,56 0,51 0,46 0,38	0,77 0,75 0,72 0,69 0,67 0,65 0,59 0,54 0,46 0,43 0,38 0,31	0,65 0,63 0,6 0,57 0,55 0,58 0,48 0,43 0,37 0,34 0,29 0,22	1 0,94 0,88 0,8 0,72 0,62 0,58 0,43 0,32 0,26 0,20 0,16

Yuqoridagi 36 va 37-jadvallardagi belgilashlar:

b — element koʻchishi yoʻnalishiga normal toʻgʻri burchakli kesimning tomoni;

d — yumaloq kesimli element diametri;

l₀ / i — element bukiluvchanligi (i — koʻndalang kesimning eng kichik inersiya radiusi);

e_c/r — N kuchining nisbiy ekssentrisiteti;

e_c — N kuchining keltirilgan kesimda markaziy ogʻirlikka nisbatan ekssentrisiteti;

r =

yadroviy masofa (W_red va A_red keltirilgan kesimning qarshilik momenti va maydoni).

r =

yadroviy masofa (W_red va A_red keltirilgan kesimning qarshilik momenti va maydoni).

191. Kesimlardagi chegaraviy zoʻriqishlarni mazkur SHNQ ning 197 — 206 va 210-bandlariga muvofiq quyidagi asoslardan kelib chiqqan holda aniqlash kerak:

betonning choʻzilishga qarshiligi nolga teng deb qabul qilinadi;

betonning siqilishga qarshiligi R_b ga barobar boʻlgan va uning shartli siqiladigan zonasi chegarasida teng taqsimlangan kuchlanishlar bilan cheklanadi;

armaturadagi choʻzuvchi kuchlanish, zoʻriqtirilmagan va zoʻriqtiriladigan armaturalarning choʻzilishga hisobiy qarshiliklari tegishli R_s va R_p lar bilan cheklanadi;

zoʻriqtirilmagan armaturadagi siquvchi kuchlanish, siqilishga hisobiy qarshilik R_so bilan, zoʻriqtiriladigandagi esa mazkur SHNQ ning 195-bandiga binoan eng katta siquvchi kuchlanishlar σ_ps bilan cheklanadilar;

kesimni QMQ 2.03.01ga binoan umumiy holga hisoblaganda, armaturadagi deformatsiya (kuchlanish), oldindan zoʻriqtirilgandagi deformatsiyani (kuchlanish) inobatga olib, betonning siqiladigan qismining balandligiga bogʻliq holda aniqlanadi.

Tegishli tartibda asoslanganda, yuqorida koʻrsatilgan hisoblashlarni, beton va armaturaning deformatsiyasi diagrammasidan foydalanib bajarish ruxsat etiladi.

Izoh. Beton va armaturadagi hisobiy qarshiliklar va kuchlanishlar formulalarga MPa da kiritilishi kerak boʻlganida, matnda maxsus koʻrsatmalar beriladi.

192. Hisobiy kesimning siqiladigan qismida har xil sinflardagi betonlar boʻlganida, ularning maydonlari hisobiy qarshiliklariga proporsional ravishda bitta hisobiy qarshilikdagi betonga keltiriladi.

193. Siqiladigan qismida taxtasi joylashadigan toʻsinlarni hisoblashda, taxtaning qovurgʻa (devor) ichidan chiqib (osilib) turadigan hisobga kiritiladigan boʻlagining chiqib turgan joyining boshlanishidan oʻlchagandagi uzunligi, uning qalinligi h′_fning olti marta koʻpaytirilgan qiymatidan oshmasligi va toʻsinlar qovurgʻalari orasidagi sof masofaning yarmisidan koʻp boʻlmasligi kerak.

Taxtaning chiqib turgan boʻlagining boshlanishi toʻsin qirrasidan yoki qiyaligi 1:3 va undan katta vut (qalinlashtirilgan qismi) boʻlganida, vutning oxiridan qabul qilinadi. Oʻzgaruvchi qalinlikdagi taxtalarda hamda vutlar qiyaligi 1:3 dan kichik boʻlgan hollarda, taxtaning chiqib (osilib) turadigan qismi uzunligi, taxta va vutlar maydonlarini hisobga olib topiladigan, taxtaning keltirilgan qalinligiga binoan aniqlanadi.

Qoʻshtavr kesimlarning choʻziladigan belbogʻlarining chiqib turadigan qismlari maydoni hisoblashda inobatga olinmaydi.

194. Choʻzilgan armaturaning soni, konstruktiv maqsadda yoki yorilishga pishiqlikka hisoblashga binoan, mustahkamlikka hisoblashdagi talab etilgan armatura sonidan ortiqcha boʻlganida, hisoblashda barcha armaturani emas, faqat mustahkamlikka talab etilganini inobatga olish ruxsat etiladi.

195. Beton bilan jipslashib ketgan, ciqilgan qismda joylashgan zoʻriqtiriladigan armaturani hisoblashga quyidagi kuchlanish bilan kiritish kerak:

, (58)

bu yerda, R_pc — mazkur SHNQ ning 175-bandiga binoan, zoʻriqtiriladigan armaturadagi hisoblash bilan inobatga olinadigan eng katta siquvchi kuchlanish; σ_pc₁ — zoʻriqtiriladigan armaturadagi hisobiy kuchlanish (barcha yoʻqolishlarni chiqarib tashlagandan keyingi), agar yuklamaga nisbatan ishonchlilik koeffitsiyenti γg=1,1 boʻlsa; σ_pc₁≤R_pcboʻlganida, σ_pc=0 deb qabul qilinadi.

Siqilgan armaturaning koʻndalang kesimi maydoni A′_s ni betonning siqilgan qismi hisobiy balandligi x va ushbu armaturadan kesimning siqilgan qirrasigacha boʻlgan masofa α′_slar nisbatlariga bogʻliq holda hisoblashga kiritiladi.

Egiladigan elementlarni hisoblashda x₂≥2a′_s boʻlganida, maydon A′_s toʻliq inobatga olinadi, bu yerda, x²— siqilgan armatura A′_sni hisobga olib aniqlanadigan siqilgan qismning balandligi.

Siqilgan armaturani inobatga olmaganda kesimning siqilgan qism balandligi x₂≥2a′_suni inobatga olganda esa x₂<2a_s shartiga mos kelganida, mustahkamlikka hisoblashni quyidagi shartdan faydalanib bajarish, ruxsat etiladi:

M≤(R_pA_p+R_sA_s)(h_a-a′_s) (59)

boʻlganida, A′_s hisobga olinmaydi.

(60)

196. Element boʻylama oʻqiga normal kesimni hisoblash, tashqi kuch kesim simmetriya oʻqi tekisligida taʼsir etganida va armatura elementining koʻrsatilgan tekislikka perpendikulyar qirrasi oldida jamlangan boʻlganida, tegishli muvozanat shartidan aniqlanadigan siqilgan qism nisbiy balandligi ξ=

qiymatiga bogʻlik holda bajarilishi kerak. Konstruksiyani hisoblashda ξ ning qiymati tuzilgan armaturadan, uning uchun tegishli ishlash sharoiti koeffitsiyentini hisobga olgandagi hisobiy qarshilik R_s va R_p ga teng boʻlgan kuchlanish boʻlmaganga qadar betonning siqilgan qismida chegaraviy holat yuz bermaydigan holdagi, oʻsha qismining nisbiy balandligi ξ_y dan oshmasligi kerak. ξ_yqiymati quyidagi formula bilan aniqlanadi:

(61)

bu yerda, ω=0,85-0,008 R_b — odatdagi (zoʻriqtirilmagan) armaturali elementlar uchun;

ω=0,85-0,008 R_b+δ≤0,9 — bevosita armaturali elementlar uchun;

bu yerda betonning hisobiy qarshiligi R_bni MPa da, δ ning qiymatini esa 10 μ ga teng deb olish kerak, ammo 0,15 dan koʻp boʻlmasligi kerak.

armaturadagi kuchlanish σ₁ ni, MPa da, quyidagiga teng qilib olish kerak:

zoʻriqtirilmaydigan armatura uchun R_s;

zoʻriqtiriladigan armatura uchun R_p+500–σ_p;

zoʻriqtiriladigan armaturaning hisobiy qarshiligi R_p ni, uning tegishli ishlash sharoiti koeffitsiyentini inobatga olib, armaturadagi oldindan zoʻriqtiriladigan kuchlanish σ_p; qiymatini esa, mazkur SHNQ ning 12-ilovasiga binoan birinchi va ikkinchi yoʻqolishlarni hisobga olib qabul qilish kerak;

zoʻriqtirilgan va zoʻriqtirilmagan holda σ₁ kuchlanishni zoʻriqtirilgan armaturaga koʻra qabul qilinadi;

σ₁kuchlanish siqilgan qismdagi armaturadagi chegaraviy kuchlanish hisoblanadi va u 500 MPa ga teng deb qabul qilinishi kerak.

Mustahkamlikka hisoblashda, ξ_yning katta chegaraviy miqdoriga koʻra hisoblash orqali olingan

qiymatini saqlash asosli va zarur boʻlgan holda QMQ 2.03.01 koʻrsatmalariga rioya qilish tavsiya etiladi.

Mustahkamlikka hisoblashda, ξ_yning katta chegaraviy miqdoriga koʻra hisoblash orqali olingan

qiymatini saqlash asosli va zarur boʻlgan holda QMQ 2.03.01 koʻrsatmalariga rioya qilish tavsiya etiladi.

Quyidagi hollardagi hisoblashlarda QMQ 2.03.01 koʻrsatmalariga rioya etish tavsiya etiladi:

temirbeton elementlarni qiya nomarkaziy siqilish va egilishlarga;

kesimi boʻylab armaturalar teng taqsimlangan elementlarni;

qisqa konsollarni, konstruksiyalarni botirib teshish va tortib ajratib olishga, qoʻyilgan buyumlar, koʻtargich ilmoqlar va buralish bilan egilishga, buralish bilan nomarkaziy siqilishga ishlaydigan elementlarni.

Uchburchakli, romb shakldagi va toʻgʻri burchakli boʻlmagan armaturasi jamlangan va teng taqsimlanib joylangan kesimlarni hisoblash uchun boshqa uslublarni qoʻllash, tegishli (oʻrnatilgan) tartibda ular asoslanganida ruxsat etiladi. Yumaloq kesimli temirbeton elementlarni nomarkaziy siqilishga mustahkamlikka hisoblash tavsiya etilgan mazkur SHNQ ning 9-ilovasida keltirilgan.

Barcha sanab oʻtilgan hisoblashlarda beton va armatura uchun meʼyorlarda belgilangan hisobiy qarshiliklarni olish kerak. Normal kuchlanishlarni oldindan zoʻriqtirilgan egri toʻsin kesimlarida yoriqbardoshlikni mazkur SHNQ ning 14-ilovasi boʻyicha hisoblash tavsiya etiladi.

2-§. Egiladigan temirbeton elementlarni hisoblash

197. Toʻgʻri burchakli kesimlarni

boʻlganidagi hisoblashni quyidagi shartga koʻra bajarish kerak:

197. Toʻgʻri burchakli kesimlarni

boʻlganidagi hisoblashni quyidagi shartga koʻra bajarish kerak:

M ≤ R_bbx(h₀ – 0,5x) +R_{s c}Aʼ_s(h₀₁ – aʼ_s) + σ_pcAʼ_p (h₀ – aʼ_p), (62)

bu yerda, siqilgan qism balandligi x ni quyidagi formula bilan aniqlash kerak:

R_pA_p + R_sA_s – R_scA_s – σ_pcAʼ_p= R_bbx (63)

Bu yerda va bosh formulalardagi balandlik h₀ ni A_p va A₅ armaturadagi zoʻriqish teng taʼsir etuvchisidan olish kerak. Zoʻriqtiriladigan armatura boʻlmaganida, h₀=h₀₁

bu yerda ∞ mazkur SHNQ ning 4, 6, 7-ilovalari boʻyicha aniqlanadi.

2-rasm. Egiladigan temirbeton elementning boʻylama oʻqiga normal kesimdagi, uni mustahkamlikka hisoblashdagi zoʻriqish va kuchlanish epyurasining sxemasi

Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklari qovurgʻali oraliq qurilmalari oʻtish qismi plitasining boʻylama yoʻnalishdagi ulangan joylarini mustahkamlikka hisoblash (62) va (63) formulalarning oʻng tomonidagi formulalarga quyidagi ishlash sharoiti koeffitsiyentlarini kiritib bajariladi:

diafragmalilari uchun — 0,8 ga teng;

diafragmali oraliq qurilmalar uchun — 0,9 ga teng.

198. Tavrli, qoʻshtavrli va qutisimon, plitasi siqilgan qismda joylashgan kesimlarni

boʻlganida hisoblashni siqilgan qism chegarasi holatiga bogʻlik holda bajarish kerak:

198. Tavrli, qoʻshtavrli va qutisimon, plitasi siqilgan qismda joylashgan kesimlarni

boʻlganida hisoblashni siqilgan qism chegarasi holatiga bogʻlik holda bajarish kerak:

a) siqilgan qism chegarali plitada oʻtganida (3 rasm, a) yoki quyidagi shart bajarilganida

(64)

Mazkur SHNQ ning 197-bandiga muvofiq b'_f endagi toʻgʻri burchakli kesim hisoblangandek hisoblanadi;

b) siqilgan qism chegarali qovurgʻadan oʻtganida (3 rasm, b) yoki (64) shart bajarilmaydi, unda hisoblash quyidagi shartga binoan bajarilishi kerak:

M≤Rb bx(h₀– 0,5x)+R_b(b′_f– b)h′_f(h₀– 0,5h′_f)+R_soA′_s+ σ_pcA′_s (h₀₁ – a'_s) a_pcA′_p (h₀ – a'_p) (65)

bu yerda, betonning siqilgan qismi balandligini x quyidagi formula bilan aniqlash kerak:

(66)

3-rasm. Plitasi siqilgan qismda boʻlgan temirbeton elementlarning kesimlaridagi siqilgan qismlarning shakli

a) siqilgan qism chegarali plitada joylashganda,

b) siqilgan qism chegarali qovurgʻada joylashganda.

199. Halqa kesimli, ichki va tashqi radiuslarining nisbati

boʻlgan, armaturasi aylana boʻylab teng taqsimlangan (boʻylama yoʻnalishdagi sterjenlar soni 6 tadan kam boʻlmagan), egiluvchi elementlar hisobi, mazkur SHNQ ning 202-bandiga muvofiq, nomarkaziy siqiladigan elementlar hisobini bajargandek, Ne_cqiymat oʻrniga eguvchi moment M qiymatini boʻylama kuch qiymati N = 0 deb qabul qilinib bajariladi.

199. Halqa kesimli, ichki va tashqi radiuslarining nisbati

200. Avtomobil yoʻllari koʻpriklarining egiladigan temirbeton elementlaridagi zoʻriqtiriladigan ishchi armatura beton bilan jipslashmagan holda, kesimini mustahkamlikka mazkur SHNQ ning 193 va 194-bandlariga muvofiq tegishli formulalarda zoʻriqtiriladigan armaturaning choʻzilishga hisobiy qarshiligi R_p oʻrniga oʻsha armaturadagi oldindan zoʻriqtirilganda belgilangan (barcha yoʻqolishlar chiqarib tashlangandan keyingi) kuchlanish qiymati σ_p1 ni kiritib hisoblash kerak. Bundan tashqari, uzunasiga alohida tayyorlangan bloklardan yigʻiladigan konstruksiyalarda, elastik materiallar qarshiligi formulalari bilan hisobiy yuklamalarga (yuklamalarga nisbatan ishonchlilik koeffitsiyenti bilan) oldindan zoʻriqtirish kuchini ham kiritib, qoʻshimcha hisoblash oʻtkazish kerak. Ishlashning barcha bosqichlarida, bloklar bir-biriga ulangan joylarda zoʻriqtirilmaydigan armatura qoʻyilmagan holda, tashqi kuchlardan choʻzuvchi kuchlanish hosil boʻladigan qismlarda, ushbu kuchlanish mavjud boʻlishi mumkin emas.

3-§. Nomarkaziy siqiladigan beton elementlarni hisoblash

201. Boshlangʻich ekssentrisiteti e_c ≤ r boʻlgan nomarkaziy siqiladigan beton elementlarni quyidagi shartni bajargan holda ustivorlikka hisoblash kerak:

N ≤ φR_bA_b(67)

bu yerda, φ — 186. boʻyicha olinadigan koeffitsiyent;

A_b — elementning siqilgan kesim maydoni.

202. Nomarkaziy siqiladigan beton elementlarni e_c > r (r — 186-bandiga binoan yadro masofasi) boʻlgan holda, mustahkamlikka hisoblash neytral oʻq holatiga va quyidagi formuladan topiladigan a-ning qiymatiga bogʻliq holda bajariladi:

a = a_c – e_cƞ (68)

bu yerda, a — boʻylama kuch N qoʻyilgan nuqtadan kesimning koʻproq siqilgan qirrasigacha boʻlgan, mazkur SHNQ ning 189-bandiga binoan aniqlanadigan ƞ koeffitsiyentni inobatga olgandagi masofa;

a_c — toʻla kesimning ogʻirlik markazi orqali oʻtadigan oʻqdan koʻproq siqilgan qirrasigacha boʻlgan masofa;

e_c— boʻylama kuch N ning, toʻla kesim ogʻirlik markaziga nisbatan boshlangʻich ekssentrisiteti.

Bunda, tashqi kuchlar teng taʼsir etuvchisi quyidagi shartga rioya qilgan holda, element koʻndalang kesimi chegarasida boʻlishi zarur:

E_cƞ ≤ 0,8a_c (69)

203. Tavr, qoʻshtavr va qutisimon plitasi siqilgan qismda joylashgan (3.3 rasm), nomarkaziy siqiladigan beton elementlarni hisoblashda kesimning mustahkamligi quyidagi shart bajarilganda taʼminlanadi:

N ≤ R_bbx + R_b (bʼ_ʄ – b) hʼ_ʄ (70)

bunda siqilgan qism balandligi quyidagicha aniqlanadi: a>0,5h'_f

a>0,5hʼ_f boʻlganida (neytral oʻq qovurgʻa chegarasidan oʻtadi)

(71)

a≤0,5h'_f boʻlganida (neytral oʻq siqilgan plita chegarasidan oʻtadi), hisoblash uchun b ni b′_f ga almashtirib, (70) va (71) formulalardan foydalaniladi.

4-rasm. Nomarkaziy siqilgan beton elementning boʻylama oʻqiga normal kesimdagi zoʻriqish va kuchlanish epyurasining sxemasi

Toʻgʻri burchakli kesimli nomarkaziy siqilgan elementlarni hisoblashda quyidagi shart bajarilganda mustaqkamlik taʼminlanadi:

N≤R_bbx, (72)

bu yerda siqilgan qism balandligi quyidagi formula bilan aniqlanadi:

x=h-2e_cη (73)

Eguvchi moment taʼsir koʻrsatadigan tekislikda mustahkamlikka hisoblashdan tashqari element u tekislikka tik yoʻnalishda egilish bilan ustivorlikka hisoblanib tekshirilishi kerak.

4-§. Nomarkaziy siqilgan temirbeton elementlarni hisoblash

204. Hisoblash ekssentrisiteti e_s≤r boʻlgan nomarkaziy siqilgan temirbeton elementlarni quyidagi shartlardan kelib chiqqan holda mustahkamlikka va ustivorlikka hisoblash kerak:

a) ustivorlikka hisoblashda:

armatura beton bilan jipslashgan holda

(74)

zoʻriqtiriladigan armatura bilan betonning jipslashishi boʻlmagan holda

(75)

b) mustahkamlikka hisoblashda:

armatura beton bilan jipslashgan boʻlganida

(76)

zoʻriqtiriladigan armatura bilan betonning jipslashishi boʻlmagan holda

(77)

(33)-(34) formulalardagi:

N — hisobiy yuklamalardan boʻladigan boʻylama yoʻnalishdagi siquvchi kuch (oldindan zoʻriqtirish kuchi hisobga olinmagan);

φ — mazkur SHNQ ning 190-bandiga binoan qabul qilinadigan boʻylama egilish koeffitsiyenti;

R_b— betonning mazkur SHNQ ning 24-jadvalidan olinadigan mustahkamlikka hisoblashdagi siqilishga hisobiy qarshiligi;

A_b — element kesimining toʻla maydoni (armatura kesimining maydoni 3 foiz dan oshadigan boʻlganida, A_bni A_b– A′_s – A′_pbilan almashtiriladi);

R_sc, R_pc — armaturaning mazkur SHNQ ning 173-bandiga binoan olinadigan siqilishga hisobiy qarshiliklari;

σ_pc — siqilgan qismda joylashgan zoʻriqtiriladigan armaturadagi mazkur SHNQ ning 195-bandiga muvofiq hisoblashda inobatga olinadigan kuchlanish;

σ_pc1 — zoʻriqtiriladigan armatura A′_p dagi, mazkur SHNQ ning 195-bandiga binoan barcha yoʻqolishlar oʻtib boʻlgandan keyingi, oʻrnashgan zoʻriqtirish kuchi;

(78)

A'_s, A'_p— tegishli, barcha zoʻriqtirilmagan va zoʻriqtirilgan armaturalar kesimlarining maydoni; n₁— 183-bandiga asosan olinadigan elastiklik modullari nisbati.

205. Plitasi siqilgan qismda boʻlgan, koʻndalang kesimi qoʻshtavr, tavr va qutisimon nomarkaziy siqilgan, ekssentrisiteti e_c>r temirbeton elementlarni, x>hʼʄ va ζ≤ζy (3 va 4-rasmlar) boʻlganida, mustaqkamlikka hisoblashni quyidagi shartdan foydalanib bajarish kerak:

Ne₀ ≤ R_bbx (h₀ – 0,5x) + R_b (b_ʄ – b)h_ʄ (h₀ – 0,5h_ʄ )+R_scA_s(h₀₁ – a_s) + σ _pcA_p(h₀ – a_p), (79)

e₀ ning qiymatini quyidagi formula bilan aniqlash kerak:

e₀ = e + e_c (ƞ — 1) (80)

bu yerda, N boʻylama kuch; ƞ — mazkur SHNQ ning 187-bandiga binoan aniqlanadigan koeffitsiyent; e — N kuchning qoʻyilgan nuqtasidan choʻzilgan armaturadagi zoʻriqishning teng taʼsir etuvchisigacha boʻlgan masofa; e_c — boʻylama kuch N ning barcha kesim ogʻirlik markaziga nisbatan boshlangʻich ekssentrisiteti (mazkur SHNQ ning 189-bandiga binoan tasodifiy ekssentrisiteti hisobga olingandagi); σ_pc — tashqi yuklamalar taʼsiridan siqilgan qismda joylashgan zoʻriqtiriladigan armaturadagi, mazkur SHNQ ning 195-bandiga asosan siquvchi kuchlanish.

Toʻgʻri burchakli kesimlar uchun (37) formulada bʼ_ʄ = b deb qabul qilinadi.

Betonning siqilgan qismi balandligi x ni quyidagi formula bilan aniqlash kerak

N + R_pA_p+ R₅A₅ – R_scAʼ_s – σ_pcAʼ_p = R_bbx + R_b(bʼ_ʄ– b)hʼ_ʄ (81)

5-rasm. Nomarkaziy siqilgan temirbeton elementlarning boʻylama oʻqiga normal kesimidagi, uni mustaqkamlikka hisoblashdagi kuchlanish epyurasi va zoʻriqishlar sxemasi

(3.37) formuladagi zoʻriqishlar ishoralari N kuchning kesimdan tashqarida joylashgan holatiga toʻgʻri keladi.

Plitasi choʻziladigan tomonda joylashgan qoʻshtavr kesimlarni hisoblashda plitaning tomonlarga chiqib turgan qismlari inobatga olinmaydi. Eguvchi moment taʼsir etadigan tekislikda mustahkamlikka hisoblashdan tashqari, u tekislikka tik yoʻnalishda ham egilish bilan ustivorlikka hisoblash kerak.

Siqilgan zoʻriqtirilgan armatura ishini mazkur SHNQ ning 195-bandiga binoan hisobga olish kerak. Ammo u armaturani inobatga olmaganda x>2a′_s inobatga olganda esa x<2a′_s, boʻlganida mustahkamlikka hisoblashni, quyidagi shartdan foydalangan holda bajarishga ruxsat etiladi:

(82)

Nomarkaziy siqilgan oldindan zoʻriqtirilgan elementlarning oldindan kuchlantirishdagi mustahkamlikka hisobi, betonning uzatuv mustahkamligi sinfiga loyiq boʻladigan R_bmc1 qiymatlari bilan normativ yuklamalardan betondagi siquvchi kuchlanishlarni cheklagan holda, normativ yuklamalardan boʻylama yoriqlar hosil boʻlishiga hisoblash bilan almashtiriladi. Temirbeton elementlari kesimini hisoblashda burovchi momentni mazkur SHNQ ning 14-ilovasida keltirilgan usulni ishlatish ruxsat etiladi.

206. Nomarkaziy siqilgan, halqa kesimli, ichki (r₁) va (r₂) tashqi (radiuslarning nisbati

boʻlgan, aylana boʻylab teng taqsimlangan (boʻylama sterjenlar soni 6 ta dan kam emas) zoʻriqtirilmagan armaturali temirbeton elementlar hisobi, betonning siqilgan qismining quyidagiga teng boʻlgan nisbiy maydoniga bogʻliq holda bajariladi:

206. Nomarkaziy siqilgan, halqa kesimli, ichki (r₁) va (r₂) tashqi (radiuslarning nisbati

(83)

Hisoblashlarda, ξ_str qiymatlariga bogʻliq holda, quyidagi shartlardan foydalaniladi:

a) 0,15<ξ<0,60 boʻlganida,

) — shartidan; (84)

b) ξ_otr =0.15 boʻlganida,

— shartidan; (85)

bu yerda,

(86)

bu yerda,

(86)

v) ξ_str≥0,60 boʻlganida,

— shartidan (87)

bu yerda,

(88)

bu yerda,

(88)

(83) — (88) formulalarda:

A_b— halqa kesimli beton maydoni;

A_s,tot — barcha boʻylama armaturaning kesim maydoni;

(89)

r_s — koʻrilayotgan armatura sterjenlari ogʻirlik markazlari orqali oʻtadigan aylana radiusi. Boʻylama kuch ekssentrisiteti e₀ mazkur SHNQ ning 187-bandi boʻyicha tasodifiy ekssentrisit, mazkur SHNQ ning 187 va 201-bandlariga binoan element koʻchishini hisobga olgan holda aniqlanadi. Halqa kesimli elementlarni, nomarkaziy siqilish va egilishning birgalikdagi taʼsiriga, zoʻriqtirilmagan armatura ishlatilganda, nomarkaziy siqilgan halqa kesimlar hisobi uchun tavsiya etilgan (83 — 88) formulalardan foydalanish ruxsat etiladi, ammo element egilishiga sababchi boʻladigan kuchning joylashishini hisobga olgan holda, momentlarning xulosaviy epyurasiga binoan olingan, yigʻindi eguvchi moment M ning qoʻshimcha taʼsiridan boʻlgan ekssentrisitet e₀ ning oʻzgargan qiymati hisobga olingan boʻlishi kerak. Bunda (84), (85) va (87) formulalardagi ekssentrisitet e₀ ning yigʻindi qiymati muayyan kesimlar uchun, ushbu kesimlardagi eguvchi momentlar va normativ kuchlar qiymatlarining yigʻindisini hisobga olib aniqlanadi. (52) formuladagi kritik kuch N_cr ning qiymatini aniqlashda, kesimning mustahkamligiga egilishning taʼsirini hisobga oluvchi ƞ koeffitsiyentini topishda, (3.11) formulaga binoan φ_i koeffitsiyentining qiymatini hisobga olish kerak.

207. Tutash kesimli, bevosita armaturalangan va zoʻriqtirilmagan boʻylama armaturali elementlarni hisoblashni mazkur SHNQ ning 204 va 205-bandlari talablariga muvofiq bajarish kerak. Hisoblashga, beton kesimining koʻndalang armatura turlarining chekka sterjenlari yoki spiral (uning oʻqi boʻylab olgandagi) bilan cheklangan qismini kiritib hisoblash formulalariga R_b ning oʻrniga keltirilgan prizmatik mustahkamlik R_b,red ni qoʻyish kerak. Bevosita armaturalangan elementlarning egiluvchanligi

toʻrlar bilan armaturalanganda 55 dan, spiral bilan armaturalanganda esa 35 dan oshmasligi kerak (bu yerdagi i_ef — kesimning hisobga kiritilgan qismining inersiya radiusi). R_b,red qiymatlarini quyidagi formulalar bilan aniqlash kerak:

a) payvandlangan koʻndalang toʻrlar bilan armaturalanganda:

R_b,red= R_b + φμ_s,_xyR_s, (90)

bu yerda, R_s — toʻr armaturalarining choʻzilishga hisobiy qarshiligi;

(91)

(90) va (91) formulalardagi:

n_x,A_sx,l_x — tegishli, toʻrning bir yoʻnalishdagi sterjenlarining (chekkadagi sterjenlar oʻqidan sanagandagi) soni, koʻndalang kesim maydoni va uzunligi;

n_y,A_sy,l_y — xuddi shuning oʻzi, lekin boshqa yoʻnalishdagi;

A_{ef —}toʻrlar konturi ichiga (chekkadagi sterjenlar oʻqlari boʻyicha) qamrab olingan beton kesimi maydoni;

s — toʻrlar orasidagi masofa (sterjenlar oʻqidan hisoblagandagi), agar bitta setka oʻrnatilsa “s” qiymati 7 cm boʻladi.

φ — quyidagi formula bilan aniqlanadigan bevosita armaturalashning effektivlik koeffitsiyenti:

(92)

bunda,

(93)

bunda,

(93)

(93) formuladagi R_s va R_b lar MPa da olinadi

μ = μ_s,xy

Toʻrning har bir yoʻnalishidagi uzunlik birligidagi sterjenlarining koʻndalang kesimi maydonlarining birining ikkinchisidan farqi 1,5 barobardan koʻp boʻlmasligi kerak;

b) spiral yoki halqa armatura bilan armaturalanganda:

(94)

bu yerda, R₅ — spiral armaturaning hisobiy qarshiligi; e_c— boʻylama kuchning qoʻyilish (egilishlik taʼsiri hisobga olinmagandagi) ekssentrisiteti; μ — armaturalash koeffitsiyenti, quyidagiga teng:

(95)

A_s,cir— spiral armatura koʻndalang kesimi maydoni;

d_eʄ — spiral ichidagi kesim qismining diametri;

s — spiral qadami.

Bevosita armaturalangan elementlarning koʻtarish qobiliyatiga egilishlikning taʼsirini eʼtiborga olayotganda, toʻrlarning chekkalaridagi sterjenlari bilan chegaralangan yoki spiral ichiga qamralgan kesim qismi uchun inersiya momentini aniqlagan holda, mazkur SHNQ ning 189-bandi koʻrsatmalaridan foydalanish kerak. (11) formula bilan topilgan N_cr ning qiymati φ = 0,25 + 0,05

≤ 1 koeffitsiyentiga koʻpaytirilishi zarur (bu yerdagi c_eʄbeton kesimining hisobga olinadigan qismining balandligi yoki diametriga teng), δ ni aniqlashda (13) formulaning oʻng tomonidagi qismining ikkinchi aʼzosi 0,01

φ₂ ga almashtiriladi (bunda). φ₂ = 0,1

–1≤1 Elementning A_eʄ va R_b,red larni inobatga olib topgandagi koʻtaruvchanlik qobiliyati, toʻla kesim A_b boʻyicha R_b,red larni inobatga olib (ammo bevosita armaturani inobatga olmasdan) aniqlangandagi koʻtaruvchanlik qobiliyatidan katta boʻlganida, hisoblashda bevosita armaturalash inobatga olinadi. Bundan tashqari bevosita armaturalash mazkur SHNQ ning 289-bandiga binoan konstruktiv talablarga ham javob berishi zarur.

φ₂ ga almashtiriladi (bunda). φ₂ = 0,1

208. Bevosita armaturalangan elementlarni mustahkamlikka hisoblash bilan birga, betonning himoya qatlamining yorilishga pishiqligini taʼminlovchi hisoblarni ham bajarish kerak. Bu hisoblashni, foydalanish davridagi barcha yuklamalardan (ɣ_ʄ=1 deb olib), mazkur SHNQ ning 204 va 205-bandlari koʻrsatmalariga muvofiq, beton kesimining barcha maydonini inobatga olib, R_b va R_s lar oʻrniga hisobiy qarshiliklarning ikkinchi guruh chegaraviy holatlar uchun belgilangan qiymatlari R_bn va R_sn larni qabul qilib, hamda armaturaning siqilishga qarshiligini 400 MPa dan oshirmagan holda R_sc,serga teng deb olib bajarish kerak.

5-§. Markaziy choʻzilgan elementlarni hisoblash

209. Markaziy choʻzilgan temirbeton elementlarining kesimlarini hisoblashda barcha hisobiy kuchlanishlarni armatura butunlay oʻziga qabul qilishi zarur, bunda quyidagi shart bajarilishi talab etiladi:

N ≤ R_s R_s+ R_p A_p, (96)

bu yerda, N — markaziy qoʻyilgan boʻylama choʻzuvchi kuchlanish.

6-§. Nomarkaziy choʻzilgan elementlarni hisoblash

210. Nomarkaziy choʻzilgan temirbeton elementlar kesimining hisobini boʻylama kuch N ning holatiga bogʻliq ravishda, quyidagi shartlardan kelib chiqqan holda bajarish kerak:

a) boʻylama kuch N tegishli armaturadagi zoʻriqishlarning teng taʼsir etuvchilarining orasiga qoʻyilganida (5 rasm, a) va bu yerda barcha kesim choʻzilgan holatda boʻlganida, barcha hisobiy kuch toʻlaligicha armatura bilan qabul qilinishi kerak va hisoblashni quyidagi shartlardan foydalanib bajarish lozim:

Ne ≤ R_sAʼ_s(h₀₁ – aʼ_s) + R_pAʼ_p(h₀– aʼ_p); (97)

Neʼ ≤ R_sA_s(h – a_s – aʼ_s) + R_pA_p(h – a_p –aʼ_p); (98)

b) boʻylama kuch N, tegishli armaturadagi zoʻriqishlarning teng taʼsir etuvchilari bilan qovurgʻa atrofida joylashgan neytral oʻq orasidagi masofa chegarasidan tashqarida qoʻyilgan boʻlganida (5 rasm, b), kesimning mustahkamligini quyidagi shart bilan belgilash kerak:

Ne ≤ R_bbx(h₀ – 0,5x) + R_b (bʼ_ʄ – b)hʼ_ʄ(h₀ – 0,5hʼ_f) + R_scAʼ_s(h₀₁ – aʼ_s) + σ_pcAʼ_p(h₀ – aʼ_p). (99)

Betonning siqilgan qismi balandligi x quyidagi formula bilan aniqlash kerak

R_pA_p + R_sA_s – R_scAʼ_s – σ_pcAʼ_p – N = R_bbx + R_b (bʼ_ʄ– b)hʼ_{ʄ .}

(100) formula bilan hisoblab topilgan x>ζ_yh₀boʻlganida, (57) formulaga x = ζ_y h₀ kiritiladi, bu yerdagi ξ_y ζ_y 192-bandi koʻrsatmasiga binoan aniqlanadi. Siqilgan armaturaning ishini mazkur SHNQ ning 191-bandiga binoan hisobga olish kerak. Ushbu armaturani inobatga olmagan holda x>2aʼ_s, olganda esa x>2aʼ_s boʻlganida mustahkamlikka hisoblashni quyidagi shartga asosan bajarish kerak:

Ne ≤ (R_pA_p + R_sA_s — N)(h₀ — aʼ_s) (101)

6-rasm. Nomarkaziy choʻzilgan temirbeton elementning boʻylama oʻqiga normal kesimidagi, uni mustahkamlikka hisoblashdagi kuchlanish epyurasi va zoʻriqish sxemasi

a — boʻylama kuch N armaturadagi zoʻriqishlar teng taʼsir etuvchilari orasida joylashganida;

b — oʻsha kuch armaturadagi zoʻriqishlar teng taʼsir etuvchilari orasidagi masofadan tashqarida boʻlganida.

7-§. Elementning boʻylama oʻqiga qiya kesimni mustahkamlikka hisoblash

211. Qiya kesimni mustahkamlikka hisoblash quyidagi hollarda bajariladi:

koʻndalang kuchlar qiya yoriqlar oraligʻiga va qiya yoriqlar boʻylab taʼsir etganda;

eguvchi moment koʻndalang armaturali elementlardagi qiya yoriqlar boʻylab taʼsir etganda.

8-§. Elementning boʻylama oʻqiga qiya kesimni koʻndalang kuch taʼsiriga hisoblash

212. Koʻndalang armaturali temirbeton elementlar uchun qiya yoriqlar orasida, siqilgan betonning mustahkamligini taʼminlaydigan quyidagi shart bajarilishi zarur:

Ǫ ≤ 0,3φ_w1φ_b1R_bbh₀ (102)

(60) formuladagi:

Ǫ — tayanch oʻqidan h₀qiymatidan kam boʻlmagan masofadagi koʻndalang kuch;

φ_w1=1+ƞn₁μ_w, xomutlar boʻylama oʻqqa normal joylashganida φ_w1≤1,3

bu yerda element boʻylama oʻqiga normal xomutlar boʻlganida — ƞ=10; n₁— mazkur SHNQ ning 179-bandiga binoan aniqlanadigan armatura va beton elastiklik modullarining nisbati;

(103)

A_sw — bitta tekislikda joylashgan xomutlar shaxobi kesimi maydoni;

S_w — xomutlarga oʻtkazilgan normal boʻyicha oʻlchagandagi ular orasidagi masofa;

b — devor (qovurgʻa) qalinligi;

h₀ — kesimning ishchi balandligi.

φ_b1koeffitsiyenti quyidagi formula bilan aniqlanadi:

φ_b1= 1-0,01R_b, (104)

bu yerdagi hisobiy qarshilik R_bMPa da olinadi.

213. Koʻndalang armaturali elementlarning qiya kesimlarini koʻndalang kuchlar taʼsiriga (6 rasm) quyidagi shartga binoan bajarish kerak:

zoʻriqtirilmagan armaturali elementlar uchun

(105)

zoʻriqtiriladigan armaturali elementlar uchun

(106)

7-rasm. Temirbeton elementlarning boʻylama oʻqiga qiya kesimdagi, uni koʻndalang kuchlar taʼsiriga mustahkamlikka hisoblashdagi zoʻriqishlar sxemasi

a — zoʻriqtirilmagan armaturali;

b — zoʻriqtirilgan armaturali.

(105) va (106) formulalardagi:

Ǫ — koʻrilayotgan qiya kesimning bitta tomonida joylashgan, tashqi yuklamalardan boʻladigan koʻndalang kuchning eng katta qiymati;

ΣR_swA_sisinα — kesim proyeksiyasi uzunligi s boʻlgan barcha kesishadigan zoʻriqtirilmagan armaturalar kuchlanish proyeksiyalarining yigʻindisi;

ΣR_swA_sw— 2h₀dan va s₀ qiymatidan katta boʻlmagan tegishli sharoitdagi, koʻndalang armatura qabul qilayotgan koʻndalang kuch, beton qabul qilayotgan koʻndalang kuchga teng boʻlgan holatda);

ΣR_pwA_pisinα — bu ham yuqoridagidek, faqat oʻriqtiriladigan beton bilan jipslashgan armaturalarda;

ΣR_pwA_pw— (agar zoʻriqtirilgan armatura beton bilan jipslashmaydigan holatda, hisobiy qarshilik R_pw ni, u armaturadagi oʻrnashgan zoʻriqtirish kuchlanishi σ_pw1ga teng deb qabul etish kerak);

R_swA_sw — zoʻriqtirilmaydigan va zoʻriqtiriladigan armaturalarning mazkur SHNQ ning 176-bandiga binoan aniqlanadigan m_a4 yoki m_p4 koeffitsiyentlarni inobatga olgandagi hisobiy qarshiliklari;

α — sterjenlarning (oʻramlarning) qiya kesimlarni kesgan joydagi element boʻylama oʻqiga qiyalik burchagi;

Ǫ_b — hisoblashda siqilgan qism betoniga qiya kesimning tepa uchi ustida beriladigan va quyidagi formula aniqlanadigan koʻndalang kuch qiymati:

(107)

bu yerda, h₀ — devor (qovurgʻa) qalinligi yoki tutash plita eni va qiya kesimning siqilgan qismining markazi orqali oʻtadigan kesimning hisobiy balandligi;

c — qiymati mazkur SHNQ ning 214-bandi talablariga binoan qiyoslab hisoblashlar bilan topiladigan, eng noqulay qiya kesimning element boʻylama oʻqiga proyeksiyasining uzunligi;

m — qiymati quyidagiga teng boʻladigan ishlash sharoiti koeffitsiyenti

(108)

lekin, u 1,3 dan kam va 2,5 dan koʻp boʻlmasligi kerak,

bu yerda, R_b,sk — egilishdagi oʻrilib ajralishga hisobiy qarshilik (24-jadval); τ_q — normativ yuklamalardan boʻladigan eng katta yoruvchi kuch; τ_q≤0,25 R_b,sk — boʻlganida qiya kesimni mustahkamlikka tekshirmaslik ruxsat etiladi, τ_q> R_b,sk— boʻlganida esa kesim qaytadan loyihalanishi kerak;

Ǫʼ_w — gorizontal armatura bilan qabul qilinadigan zoʻriqish, kgk da,

Ǫʼ_w=1000 · Aʼ_wk, (109)

bu yerda, Aʼ_w — qiya kesim β, grad., burchagi ostida kesib oʻtadigan, gorizontal, zoʻriqtiriladigan va zoʻriqtirilmaydigan armaturaning maydoni, sm²;

k — koeffitsiyentining qiymati quyidagi shartdan aniqlanadi:

(110)

Xomutlar oraligʻida joylashgan kesimlarda β=90°boʻlganida:

Ǫʼ_w = 1000Aʼ_w(111)

(3.68)

bunda

(112)

bunda

(112)

m — 3.64 formula boʻyicha; F — armatura maydoni;

n — qirqimda armatura soni;

u_q — xomutlar qadami.

214. Eng noqulay qiya kesim va element boʻylama oʻqiga uning proyeksiyasini beton va armatura qabul qiladigan koʻndalang kuch qiymatining eng kam boʻlishi kerakligi shartiga asosan, qiyoslab hisoblashlar orqali aniqlash kerak. Bunda, tayanchdagi kesimdan 2h₀ uzunlikdagi uchastkalarda, zoʻriqtirilmagan armaturali konstruksiyalar uchun qiya kesimni tekshirishni tayanchdagi (vertikal) kesimga 45° va zoʻriqtiriladigan armaturali konstruksiyalar uchun 60° burchak ostidagi qiyalikda bajarish kerak. Tayanch atrofi yaqinida yuk nuqtada jamlanib taʼsir etganida, eng koʻp xavfli qiya kesim, yuk qoʻyilgan joydan tayanchga qarab yoʻnalgan boʻladi.

215. Zoʻriqtirilgan xomutlar bor boʻlgan holda, qiya kesim boʻyicha qoʻshimcha tekshirilganda, element boʻylama oʻqiga boʻlgan burchakni quyidagi formula bilan aniqlash kerak

(113)

bu yerda, σ_m — bosh choʻzuvchi kuchlanish qiymati; τ_b — urinma kuchlanish qiymati.

216. Koʻndalang armaturasiz temirbeton elementlar uchun qiya yoriqlarning rivojini cheklovchi shart bajarilishi zarur

Ǫ ≤ Ǫ_b + Ǫʼ_w (114)

217. Siqilgan kesim boʻlmagan, choʻzilgan va nomarkaziy choʻzilgan elementlarni hisoblashda toʻla koʻndalang kuch Ǫ koʻndalang armatura bilan qabul qilinishi kerak. Siqilgan qismi mavjud boʻlgan nomarkaziy choʻzilgan elementlarni hisoblashda (194) formula bilan hisoblangan Ǫ_b qiymatini quyidagiga teng boʻlgan k_t koeffitsiyentiga koʻpaytirish kerak:

(115)

ammo, 0,2 dan kam emas (N — choʻzuvchi boʻylama kuch).

9-§. Element boʻylama oʻqiga qiya kesimni eguvchi moment taʼsiriga hisoblash

218. Qiya kesimlarni eguvchi momentlarga hisoblashni (3.7 rasm) quyidagi shartlardan foydalanib bajarish kerak:

zoʻriqtirilmagan armaturali elementlar uchun

(116)

zoʻriqtiriladigan armaturali elementlar uchun, zoʻriqtirilmagan xomutlar bor boʻlganida

(117)

bu yerda, M — qiya kesimning siqilgan qismining markazi orqali oʻtgan oʻqqa nisbatan, kesimning siqilgan chekkasining bitta tomoni boʻylab joylashgan hisobiy yuklamalar momenti;

z_sw, z_s, z_si, z_pw, z_p, z_pi zoʻriqtirilmagan va zoʻriqtiriladigan armaturadagi zoʻriqishdan betonning siqilgan qismidagi zoʻriqishning teng taʼsir etuvchisi qoʻyiladigan moment aniqlanadigan kesimdagi, nuqtagacha boʻlgan masofa; qolgan belgilashlar mazkur SHNQ ning 213-bandida keltirilgan. Devorlardagi boʻylama armaturalar hisoblashda inobatga olinmaydi. Qiya kesimning noqulay holatini armaturalar uziladigan yoki bukiladigan va kesimning keskin oʻzgaradigan joylarida qiyoslash hisoblashlarini oʻtkazish yoʻli bilan aniqlash kerak.

7-rasm. Temirbeton elementlarning boʻylama oʻqiga qiya kesimdagi, uni mustahkamlikka eguvchi moment taʼsiriga hisoblashdagi zoʻriqishlar sxemasi

a — zoʻriqtirilmagan armaturali;

b — zoʻriqtiriladigan armaturali elementlarda.

219. Elementning choʻzilgan qirrasini kesib oʻtadigan qiya kesimlar uchun normativ yuklamalardan hosil boʻlgan yoriqlar normativdan oshmasligi taʼminlangan uchastkalarda (σ_bt˂R_bt boʻlganida) moment taʼsiriga hisoblamaslik ruxsat etiladi.

220. Moment taʼsiriga mustahkamlikka hisoblashda beton bilan jipslashmagan zoʻriqtiriladigan koʻndalang armaturani mazkur SHNQ ning 213-bandiga binoan koʻndalang kuchga hisoblashdagidek inobatga olish kerak.

10-§. Ulangan joylarni surilishga hisoblash

221. Egiladigan, uzunasiga boʻlaklardan yigʻilgan konstruksiyalarda yelimlanib yoki betonlanib ulangan joylarni (tekis yuzali yoki pogʻonali yuza boʻylab ulangan) surilishga mustahkamlikka quyidagi formula bilan hisoblash kerak:

Ǫ ≤ 0,45m_shN_α (118)

bu yerda, 0,45 — betonning betonga ishqalanish koeffitsiyenti qiymati; Ǫ — birinchi guruh chegaraviy holatiga hisoblashlarga taalluqli ishonchlilik koeffitsiyenti bilan olingan tashqi yuklamalardan va qiya armaturadagi oldindan zoʻriqtirish kuchlanishidan boʻladigan maksimal suruvchi kuch (zoʻriqish); m_sh— har xil turdagi ulashlar uchun mazkur SHNQ ning 222-bandiga binoan aniqlanadigan ulovchi chokning surilishga ishlash sharoiti koeffitsiyenti; N_α — ulangan joy ishchi kesimining maydoni qabul qiladigan, normativ kuchlanishlar epyurasining siqilgan qismiga toʻgʻri keladigan zoʻriqish. Bu holda, zoʻriqtiriladigan armaturada yuz beradigan zoʻriqishlarga ishonchlilik koeffitsiyentlari (mazkur SHNQ ning 8-jadvalida va 112-bandida koʻrsatilganlar oʻrniga) quyidagilarga teng deb olinadi:

Zoʻriqtiriladigan sterjenlar soni n≤10 boʻlganida, ɣʄ=1±0,1 deb

n˃10 boʻlganida, deb.

Ulangan joyning ishchi kesimiga devorcha (qovurgʻa) kesimi va uning yuqori hamda pastki plitalaridagi davomlari kiradi.

Devorcha chegarasida ulanadigan joyni, toʻldirilgan yopiq kanallarda joylashgan oʻramlar kesib oʻtgan holda, u joyning ishchi kesimiga, har bitta tomonidan plitaning yoki devorchaning (uning qalinligi plitanikidan yupqa boʻlganida) ikki karra qalinligidan koʻp boʻlmagan miqdordagi uzunlikdagi plita (vutsiz) devorchaga birlashtirilgan uchastkalari kiritilishi mumkin.

Yelimlangan ulama va koʻndalang kuchlarni qabul etuvchi, mahkam elementlarning (pogʻonalar, ponalar va xakazo) surilishga birgalikda ishlashini hisobga olgan holda, ushbu mahkam elementlarning koʻtaruvchanlik qobiliyatini 0,7 ga teng boʻlgan birgalikdalik koeffitsiyenti bilan qabul qilish kerak. Bunda, mahkam element bilan qabul qilinayotgan zoʻriqish, ulangan joyga taʼsir etadigan koʻndalang kuch miqdorining yarmisidan oshmasligi kerak.

222. (208) formuladagi ishlash sharoiti koeffitsiyenti m_sh ni quyidagiga teng deb olish kerak:

qotiriladigan yelim bilan yelimlangan zich, yupqa ulangan joy uchun — 1,2;

chiqib turgan armaturasi boʻlmagan, betonlab ulangan joylar uchun — 1,0;

bloklar uchlarining silliq sirti qotirilmaydigan yelimlar bilan ulangan joylar uchun — 0,25;

bloklar uchlarining notekis qilingan sirti qotirilmaydigan yelimlar bilan ulangan joylar uchun — 0,45.

223. Uzunasiga boʻlaklardan yigʻilgan oraliq qurilmalarning ulangan joylarida birinchi guruh chegaraviy holatiga hisoblashda inobatga olinadigan hisobiy doimiy yuklamalardan choʻzuvchi kuchlanish boʻlishi ruxsat etilmaydi.

11-§. Mahalliy siqilishga (egilishga) hisoblash

224. Bevosita armaturalanmagan elementlarni mahalliy siqilishning (egilishga) hisoblaganda quyidagi shart bajarilishi zarur

N ≤ ᵠ _loc R _b,locA_loc, (119)

bu yerda, N — mahalliy yuklamadan boʻladigan boʻylama siquvchi kuch;

φ_loc — quyidagilarga teng deb olinadigan koeffitsiyent:

mahalliy yuklamalardan ezilish maydoniga teng taqsimlanganida — 1,00 ga; teng taqsimlanmaganida esa — 0,75 ga;

A_loc — ezilish maydoni;

R _b,loc — betonning quyidagi formula bilan aniqlanadigan ezilishga hisobiy qarshiligi:

R_b,loc= 13,5_{ᵠ loc1} R_b1;(120)

(121)

(120) va (121) formulalardagi:

A_loc— beton konstruksiyalar uchun betonning choʻzilishga hisobiy qarshiligi;

A_d — 3.8 rasmda keltirilgan sxemalarga muvofiq boʻladigan ezilish maydoniga nisbatan simmetrik boʻlgan hisobiy maydon.

225. Payvandlangan koʻndalang toʻrlar turida bevosita armaturalangan elementlarni mahalliy siqilish (ezilish)ga hisoblashda quyidagi shart bajarilishi zarur

N≤R_b,redA_loc (122)

bu yerda, A_loc—ezilish maydoni; R_b,red — quyidagi formula bilan aniqlanadigan betonning oʻq boʻylab siqilishga keltirilgan mustahkamligi

R_b,red = R_bᵠ_locb + ᵠℳR₅ᵠ_loc,s (123)

(123) formuladagi: — MPa da; R_b,R₅— MPa

(124)

φ, ℳ — tegishli, bevosita armaturalashning effektivlik koeffitsiyenti va kesimni 203-bandiga binoan toʻr oʻqi spiral armaturalash koeffitsiyenti [(81), (82) va (105) formulalar];

(125)

A_eϝ — bevosita armaturalashdagi chekkadagi sterjenlari boʻyicha oʻlchanadigan toʻrlar konturining ichiga qamrab olingan beton maydoni, bunda A_loc< A_eϝ Asharti bajarilishi kerak; A_d — ezilgan maydoni A_loc ga nisbatan simmetrik boʻlgan hisobiy maydon va u 9-rasmda koʻrsatilganidan katta boʻlmaydigan etib qabul qilinadi. Qolgan belgilashlarni mazkur SHNQ ning 222-bandi talablariga muvofiq olish kerak. Konstruksiya betoni, nuqtaga qoʻyiladigan kuch oʻnga qoʻyiladigan zonada (8-rasm) mahalliy siqilishga (ezilishga) hamda mazkur SHNQ ning 247-bandi koʻrsatmalariga binoan mahalliy choʻzuvchi kuchlanishlarni eʼtiborga olgan holda yorilishga pishiqlikka hisoblanishi zarur.

8-rasm. Ezilish maydoni A_loc holatiga bogʻliq boʻladigan hisobiy maydon A_d ning joylashish sxemasi. Chidamlilikka hisoblash

226. Temir yoʻl koʻpriklarining, metropoliten yoʻllari tagidagi koʻpriklar, aralash harakatli koʻprik elementlari, avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining oʻtish qismi plitalari, koʻmadigan grunt qalinligi 1,0 m dan kam boʻlganda — toʻgʻri burchakli temirbeton quvurlarning ramalari rigellari va ustki yopmalari, ularni ichiga qamrab olgan devorchalariga biriktirgan joylari chidamlilikka hisoblanishi kerak.

Chidamlilikka quyidagilar hisoblanmaydi:

beton tayanchlari;

barcha turdagi poydevorlar;

yumaloq quvurlar boʻgʻinlari;

toʻgʻri burchakli quvurlar va ularning ustki yopmalari, koʻmadigan tuproq 1,0

m va undan katta qalinlikda boʻlganida;

oraliq qurilmalar toʻsinlarining devorlari;

choʻziladigan qism betoni;

faqat siqilishga ishlaydigan armaturalar;

kuchlanish sikli assimetriya koeffitsiyentlari;

betonda 0,6 dan, armaturada 0,7 dan oshiq boʻladigan temirbeton tayanchlar.

Temirbeton tayanch va quvurlarning ustki yopmalarini chidamlilikka hisoblashda armaturadagi kuchlanish belgilangan hisobiy qarshiliklarning (mazkur SHNQ ning 163 va 174-bandlariga binoan ishlash sharoiti koeffitsiyentlarini hisobga olgandagi) 75 % dan oshmaganida, tashqi havoning koʻproq sovuq besh kunlikdagi oʻrtacha harorati (minus 40°S) boʻlganidagi chidamlilikka hisoblangan armatura uchun mazkur SHNQ ning 168-bandida koʻrsatilgan armatura sinfiga va poʻlat markasiga qoʻshimcha cheklashlar bajarilmasligi mumkin.

227. Oldindan zoʻriqtirilgan temirbeton konstruksiyalarning yorilishga pishiqlikning 2a yoki 2b talab darajasiga yotqizilgan elementlarini (yoki ularning qismlarini) boʻylama oʻqqa normal kesimlar boʻyicha chidamlilikka hisoblashni, quyidagi keltirilgan formulalarga kuchlanishlarning absolyut qiymatlarini qoʻyib va element kesimlarini yoriqsiz qabul etib bajarish kerak:

a) choʻzilgan qism armaturasini hisoblashda:

σ_p,max = (σ_p1 — σ_el,c) + σ_pg + σ_pv ≤ M_ap1R_p; (126)

σ_p,min = (σ_p1 — σ_el,c) + σ_pg (127)

b) egiladigan, nomarkaziy siqiladigan va nomarkaziy choʻziladigan elementlarning siqiladigan qismining betonini hisoblashda:

σ_bc,max = σ_bc1 + σ_bcg + σ_bcv ≤ m_b1R_b; (128)

σ_bc,min = σ_bc1 + σ_bcg(129)

(statik noaniq konstruksiyalarni hisoblashda kuchlanish ishorasi teskarisiga oʻzgartirilishi mumkin). (114) — (117) formulalarda:

σ_p,max,σ_p,min — zoʻriqtiriladigan armaturalardagi tegishli maksimal va minimal kuchlanishlar;

σ_p1 — choʻzilgan qismdagi zoʻriqtirilgan armaturadagi oʻrnatilgan (yoʻqolishlarni chiqarib tashlagandan keyingi) zoʻriqish kuchlanishi;

σ_el,_c — choʻzilgan qismdagi zoʻriqtiriladigan armaturadagi kuchlanishning betonning elastiklik siqilishidan boʻladigan, mazkur SHNQ ning 228-bandiga binoan, kamayishi;

σ_pg = n₁σ_btg — armaturada doimiy yuklamalardan boʻladigan kuchlanish;

σ_pv = _n1σ_btv — armaturada vaqtinchalik yuklamalardan boʻladigan kuchlanish; bu yerda, n₁ — mazkur SHNQ ning 183-bandiga binoan elastiklik modullari nisbati;

m_apl— koʻp marta takrorlanuvchi yuklamaning taʼsirini mazkur SHNQ ning 174-bandiga asosan hisobga oluvchi armaturaning ishlash sharoiti koeffitsiyenti;

R_b — mazkur SHNQ ning 172-bandiga binoan zoʻriqtiriladigan armaturaning hisobiy qarshiligi;

σ_bc,max, σ_bc,min — betondagi siquvchi tegishli maksimal va minimal kuchlanishlar; σ_bc1 — siqilgan qism betonidagi belgilangan (yoʻqolishlarni chiqarib tashlagandan keyingi) zoʻriqish kuchlanishi;

σ_btg, σ_bcg — betondagi doimiy yuklamalardan boʻladigan tegishli choʻzilgan va siqilgan qismlaridagi kuchlanishlar;

σ_btv,σ_bcv — betondagi vaqtinchalik yuklamalardan boʻladigan tegishli choʻzilgan va siqilgan qismlardagi kuchlanishlar;

m_b1— koʻp marta takrorlanuvchi yuklamaning taʼsirini mazkur SHNQ ning 157-bandiga binoan inobatga oluvchi, betonning ishlash sharoiti koeffitsiyenti;

R_b— betonning mazkur SHNQ ning 163-bandiga binoan, siqilishga hisobiy qarshiligi.

Izoh. Chidamlilikka va pishiqlikka mustahkamlikka hisoblashlarda, tirgakka tirab zoʻriqtiriladigan armaturadagi kuchlanishlarni topish formulalaridagi ishtirok etadigan keltirilgan kesimlarni hisobga olgan betondagi kuchlanishni aniqlashda, ularning qiymati, betonning elastik qisilishida mumkin boʻlgan kuchlanish pasayishini hisobga olmagan holda, kamaytirilmasdan qabul qilinadi (bu hol, hisoblashda beton bilan jipslashgan barcha armaturani kesimning keltirilgan tavsifiga kiritilganda mavjud boʻladi).

228. Zoʻriqtiriladigan armaturadagi kuchlanishni, tirgakka tortib zoʻriqtiriladigan barcha armaturadagi, betonning hammasi bir vaqtda siqqanda quyidagi formula bilan aniqlanadigan σ_el,c ning betonning elastik qisilishidan boʻladigan kamayishini inobatga olib hisoblash kerak:

σ_el,c = n₁σ_bp (130)

Armaturani betonga tirab bir nechta bosqichda tortganda, avvalo tortilgan armaturadagi oldindan zoʻriqishning kamayishini quyidagi formula bilan aniqlash kerak:

σ_el,c = n1Δσ_bm1. (131)

(130) va (131) formulalardagi:

n — 179-bandiga binoan elastiklik modullari nisbati; σ_bp — zoʻriqtiriladigan armaturaning ogʻirlik markazi sathidagi, barcha armatura bilan kesimni qisgandagi dastlabki kuchlanish; Δσ_b — armaturaning ogʻirlik markazi darajasidagi, koʻrilayotgan ishlash bosqichiga muvofiq boʻladigan yoʻqolishlarni inobatga olgan holdagi, bitta oʻram yoki sterjenni tortganda hosil boʻladigan betondagi kuchlanishi; m₁ — kuchlanishning yoʻqolishi aniqlanadigan oʻramdan keyin tortilgan bir xil turdagi qolgan oʻramlar soni.

229. Zoʻriqtirilmagan armaturali temirbeton konstruksiyalarning elementlarini chidamlilikka hisoblash, materiallar qarshiligi formulalari bilan, betonning choʻzilgan qismidagi ishlashini inobatga olmagan holda bajariladi. Bu hisoblashni quyidagi 38-jadvalda keltirilgan formulalar bilan bajarish ruxsat etiladi.

	38-jadval
Elementning ishlash tavsifi	Hisoblash formulalari
Bosh tekisliklarning bittasida egilish:
betonni tekshirish	xʼ ≤ m_b1R_b (3.89)
armaturani tekshirish	nʼ = (h — xʼ — a_u) ≤ m_as1R₅ (3.90)
Betondagi oʻq boʻylab siqish	(3.91)
Nomarkaziy siqish:
betonni tekshirish	(3.92)
armaturani tekshirish	(3.93)

	38-jadval
Elementning ishlash tavsifi	Hisoblash formulalari
Bosh tekisliklarning bittasida egilish:
betonni tekshirish	xʼ ≤ m_b1R_b (3.89)
armaturani tekshirish	nʼ = (h — xʼ — a_u) ≤ m_as1R₅ (3.90)
Betondagi oʻq boʻylab siqish	(3.91)
Nomarkaziy siqish:
betonni tekshirish	(3.92)
armaturani tekshirish	(3.93)

38-jadval formulalarining chap tomondagi qismlarini, 27, 35 va 36-jadvallarda keltirilgan o koeffitsiyentini hisoblashdagi kerakli σ_min va σ_max larni aniqlashda foydalanish mumkin. (132) formulasi bilan hisoblashda mazkur SHNQ ning 226-bandidagi siqilgan armaturani oʻzgaruvchan ishoradagi kuchlanish taʼsiriga chidamlikka hisoblash haqidagi koʻrsatmani inobatga olish kerak. Xuddi shunday markazdan choʻziluvchi elementlarni ham hisoblash kerak.

Markazdan choʻziluvchi elementlarni ham hisoblashda choʻziluvchi kuchlarning hammasi armaturaga uzatiladi. Chidamlikka hisoblashdan tashqari kesimlar mustahkamlikka ham hisoblanishlari zarur. (217) — (221) formulalardagi:

M, N — moment va normativ kuch; I_red — neytral oʻqqa nisbatan, betonning choʻzilgan qismi inobatga olinmasdan, mazkur SHNQ ning 183-bandiga binoan barcha armatura maydoniga n' nisbatni kiritish bilan hisoblangan keltirilgan kesimning inersiya momenti; x' — betonning siqilgan qismining elastik jism formulalari bilan, uning choʻzilgan qismini inobatga olmasdan aniqlanadigan balandligi; m_bs₁, m_as₁ beton va armaturaning hisobiy qarshiliklari; tegishli R_b va R_s larga mazkur SHNQ ning 163 va 174-bandlariga binoan kiritiladigan armaturadagi (payvandlab ulangan joylarni inobatga olgandagi) kuchlanishlar sikli assimetriyasini hisobga oluvchi koeffitsiyentlar; a_u, a'_u tegishli, choʻzilgan va siqilgan (yoki kam choʻzilgan) tashqi qirralaridan yaqin joylashgan qatordagi armatura oʻqigacha boʻlgan masofa; A_red elementning, barcha armaturaning koʻndalang kesim maydoniga mazkur SHNQ ning 183-bandiga binoan nisbatni kiritish bilan hisoblangan keltirilgan koʻndalang kesim maydoni.

12-§. Ikkinchi guruh chegaraviy holatlariga hisoblash. Yorilishga pishiqlikka hisoblash. Umumiy qoidalar

230. Koʻpriklar va quvurlarning temirbeton konstruksiyalari, ularning turlari va bajaradigan xizmatlariga, qoʻllaniladigan armaturasi va ishlash sharoitiga bogʻliq holda yorilishga pishiqlikning quyidagi 39-jadvalda keltirilgan talablar darajalarini qoniqtirishi zarur. Yorilishga bardoshlilik betondagi choʻzuvchi va siquvchi kuchlanishlarning qiymatlari va yoriqning ochilgan hisobiy eni bilan tavsiflanadi. Agar konstruksiyani yoki uning qismini yoriqbardoshlik darajasi talablariga mos ravishda loyihalash mumkin boʻlmasa, u holda uni yoriqbardoshlikning yuqori darajasi talablari orqali loyihalash kerak.

Yoriqbardoshlik darajasi talablari foydalanish, tayyorlash, transportirovka qilish va montajlash kabi barcha bosqichlar uchun bir xil boʻlishi kerak. Bu holda, agar konstruksiyaning kuchlanish-deformatsiyalanish holati 28 kundan koʻp boʻlmagan vaqtda saqlansa, u qisqa vaqt ichidagi deb hisoblanishi mumkin. Bunday holat uchun vaqtinchalik yuklar taʼsiriga tegishli talablar darajasi saqlanib qolishi kerak. Betondagi kuchlanishlarni aniqlash, yoriqlarning paydo boʻlishi va ularning ochilgandagi enini aniqlashga taalluqli hisoblashlar, mazkur SHNQ ning 12-ilovasiga binoan armaturadagi oldindan kuchlanishning barcha yoʻqolishlarini hisobga olgan holda bajarilishi zarur.

Uzunlik boʻylab kompozitsion boʻlgan koʻpriklarning oraliq konstruksiyalarida yaratilgan meʼyoriy doimiy yuk taʼsirida betondagi minimal bosim kuchlanishlari 2b yorilishga chidamliligiga qoʻyiladigan talablar toifasiga mos kelishi kerak.

Armatura betonga ilashmaydigan temirbeton konstruksiyani ishlatishning barcha bosqichlarida u birinchi guruhning chegaraviy holatlariga, shu jumladan chidamlilik tahliliga qoʻyiladigan talablarga va 8-bobga muvofiq ikkinchi guruhga qoʻyiladigan talablarga javob berishi kerak.

Konstruksiyada oldingi kuchlanishni yaratish bosqichida, shuningdek, armaturani beton bilan birlashtirishdan oldin oʻrnatish bosqichida (oldindan kuchlanish armaturasini monolitlash) yeksenel kuchlanish uchun oldingi kuchlanish elementlarining mustahkamligini hisoblashda, poʻlat armaturaning koeffitsiyentlari bilan hisoblangan kuchlanish kuchi ish sharoitlariga teng:

Shu bilan birga, agar loyihada choʻzilish jarayonini mexanik usulda (manometr boʻyicha) va vityajka boʻyicha nazorat qilish nazarda tutilgan boʻlsa, yuklanish boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti 1,0 ga teng boʻlishi mumkin.

1.10 — poʻlat sterjenli armatura, shuningdek, yuqori mustahkam simdan yasalgan mustahkamlovchi elementlar uchun;

1.05 — K7 sinfidagi arqonlarni, shuningdek, spiral va ikki qavatli va yopiq poʻlat arqonlarni mustahkamlash uchun.

Zoʻriqtirilgan armaturaning ayrim turlari va tegishli texnik-iqtisodiy asosga ega va tartibga solingan tegishli sinovlarga ega boʻlgan maxsus ishlab chiqaruvchilar uchun yuqorida koʻrsatilganidan kattaroq boshqa koeffitsiyentlarni qoʻllashga ruxsat beriladi, ammo bu bosqichlarda hisob qarshiligi vaqtinchalik kuchlanishdan 80 % oshmaydi, lekin choʻzilishga meʼyoriy qarshilikdan yuqori emas. Shu bilan birga, zoʻriqtirilgan armaturadagi kuchayishni aniqlashda yuklanish ishonchlilik koeffitsiyenti 1,10 ga teng deb qabul qilinadi va agar loyihada ikki marta nazorat qilish va kuchlanish va vityajkani loyihanikidan haqiqiy qiymatlarning ruxsat etilgan ogʻishi har bir kuchlanish elementi yoki guruh kuchlanishidagi elementlar guruhi uchun koʻpi bilan 5% nazarda tutilgan boʻlsa, 1,05 qiymatigacha kamaytirilishi mumkin.

				39-jadval
Konstruksiya turi va bajaradigan xizmati, armaturalash xususiyatlari	Yorilishga		Chegaraviy qiymatlari
	pishiqlikka talablar darajalari	betondagi choʻzuvchi kuchlanishlarniki	yoriq ochilishining hisobiy eniniki Δ_cr	vaqtinchalik yuklama taʼsiri boʻlmagandagi minimal siquvchi kuchlanishniki
Temir yoʻl koʻpriklarining zoʻriqtiriladigan barcha turdagi sim armaturalar bilan armaturalangan elementlari (oraliq qurilmalar toʻsinlari devorchalaridan tashqari). Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining zoʻriqtiriladigan diametri 3 mm li yuqori mustahkamlikdagi simlar bilan, diametri 9 mm li K-7 sinfdagi arqon armaturalar bilan hamda zoʻriqtiriladigan poʻlat arqonlar bilan (burama va qoʻshaloq oʻramli hamda yopilgan) armaturalangan elementlari (oraliq qurilma toʻsinlarining devorchalaridan boshqa).	2a	0,4	-	-
Temir yoʻl koʻpriklarning zoʻriqtiriladigan sterjenli armatura bilan armaturalangan elementlari (oraliq qurilma toʻsinlarining devorchalaridan boshqa). Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining zoʻriqtiriladigan, diametri 4 mm li va undan katta boʻlgan yuqori mustahkamlikdagi simlar bilan, diametri 12 va 15 mm li zoʻriqtiriladigan K-7 sinfdagi arqon armatura bilan armaturalanadigan elementlari (oraliq qurilma toʻsinlarining devorchalaridan boshqa). Koʻpriklarning har xil xizmatlarni bajaradigan zoʻriqtiriladigan sterjen amatura va diametri 4 mm va undan katta yuqori mustahkamlikdagi zoʻriqtiriladigan simlar bilan hamda K-7 sinfdagi zoʻriqtiriladigan arqon armaturalar bilan armaturalanadigan qoziqoyoqlari.	2b	1,4	0,015²⁾	betonlar sinfi V30 va undan past boʻlganida 0,1R_bdan kam boʻlmagan, beton sinfi V35 va undan yuqori boʻlganida 1,6 MPa (16,3 kgk/sm²) dan kam boʻlmagan.
Koʻpriklarning oldindan zoʻriqtiriladigan oraliq qurilmalarining toʻsinlarini (qo-vurgʻalarini) bosh kuchlanishlarga hisoblaganda.	3a	37-jadvalga asosan	0,015	-
Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining zoʻriqtiriladigan sterjenli armatura bilan armaturalanadigan elementlari. Elementlarning zoʻriqtiriladigan sim armatura joylashgan zonada mahalliy kuchlanishga hisoblanadigan uchastkalari (barcha turdagi koʻpriklarda)	3b	-	0,020	-
Har xil xizmatlarga moʻljallangan barcha koʻpriklar va quvurlarning zoʻriqtirilmaydigan armaturali elementlari. Har xil vazifali barcha koʻpriklarning element tanasidan tashqarida joylanadigan zoʻriqtiriladigan armaturali temirbeton elementlari. Elementlarning (barcha vazifadagi koʻpriklarda) zoʻriqtiriladigan sterjen armaturalari joylashgan zonada mahalliy kuchlanishga hisoblanadigan uchastkalari	3v	-	0,0303	-

				39-jadval
Konstruksiya turi va bajaradigan xizmati, armaturalash xususiyatlari	Yorilishga		Chegaraviy qiymatlari
	pishiqlikka talablar darajalari	betondagi choʻzuvchi kuchlanishlarniki	yoriq ochilishining hisobiy eniniki Δ_cr	vaqtinchalik yuklama taʼsiri boʻlmagandagi minimal siquvchi kuchlanishniki
Temir yoʻl koʻpriklarining zoʻriqtiriladigan barcha turdagi sim armaturalar bilan armaturalangan elementlari (oraliq qurilmalar toʻsinlari devorchalaridan tashqari). Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining zoʻriqtiriladigan diametri 3 mm li yuqori mustahkamlikdagi simlar bilan, diametri 9 mm li K-7 sinfdagi arqon armaturalar bilan hamda zoʻriqtiriladigan poʻlat arqonlar bilan (burama va qoʻshaloq oʻramli hamda yopilgan) armaturalangan elementlari (oraliq qurilma toʻsinlarining devorchalaridan boshqa).	2a	0,4	-	-
Temir yoʻl koʻpriklarning zoʻriqtiriladigan sterjenli armatura bilan armaturalangan elementlari (oraliq qurilma toʻsinlarining devorchalaridan boshqa). Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining zoʻriqtiriladigan, diametri 4 mm li va undan katta boʻlgan yuqori mustahkamlikdagi simlar bilan, diametri 12 va 15 mm li zoʻriqtiriladigan K-7 sinfdagi arqon armatura bilan armaturalanadigan elementlari (oraliq qurilma toʻsinlarining devorchalaridan boshqa). Koʻpriklarning har xil xizmatlarni bajaradigan zoʻriqtiriladigan sterjen amatura va diametri 4 mm va undan katta yuqori mustahkamlikdagi zoʻriqtiriladigan simlar bilan hamda K-7 sinfdagi zoʻriqtiriladigan arqon armaturalar bilan armaturalanadigan qoziqoyoqlari.	2b	1,4	0,015²⁾	betonlar sinfi V30 va undan past boʻlganida 0,1R_bdan kam boʻlmagan, beton sinfi V35 va undan yuqori boʻlganida 1,6 MPa (16,3 kgk/sm²) dan kam boʻlmagan.
Koʻpriklarning oldindan zoʻriqtiriladigan oraliq qurilmalarining toʻsinlarini (qo-vurgʻalarini) bosh kuchlanishlarga hisoblaganda.	3a	37-jadvalga asosan	0,015	-
Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining zoʻriqtiriladigan sterjenli armatura bilan armaturalanadigan elementlari. Elementlarning zoʻriqtiriladigan sim armatura joylashgan zonada mahalliy kuchlanishga hisoblanadigan uchastkalari (barcha turdagi koʻpriklarda)	3b	-	0,020	-
Har xil xizmatlarga moʻljallangan barcha koʻpriklar va quvurlarning zoʻriqtirilmaydigan armaturali elementlari. Har xil vazifali barcha koʻpriklarning element tanasidan tashqarida joylanadigan zoʻriqtiriladigan armaturali temirbeton elementlari. Elementlarning (barcha vazifadagi koʻpriklarda) zoʻriqtiriladigan sterjen armaturalari joylashgan zonada mahalliy kuchlanishga hisoblanadigan uchastkalari	3v	-	0,0303	-

¹⁾ Aralash turda armaturalanganda betondagi chegaraviy choʻzuvchi kuchlanishni mazkur SHNQ ning 231-bandi koʻrsatmasiga binoan oshirish ruxsat etiladi. Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining zoʻriqtiriladigan sim armaturali konstruksiyalarida, ularni oʻtish qismi plitalarida joylashtirganda, betondagi, uni qisish yoʻnalishidagi choʻzuvchi kuchlanishning chegaraviy qiymati 0,8 R_tτ,ser dan katta boʻlmasligi kerak.

²⁾ Ruxlangan simlarda Δ_cr=0,02 sm deb qabul etish ruxsat etiladi.

³⁾ Yoriqlarning ochilish eni quyidagi qiymatlardan oshmasligi kerak, cm:

0,020 — temir yoʻl koʻpriklari oraliq qurilmalari elementlarida, avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining oʻtish qismining ustki plitalarida, ularda nam toʻsgich qatlam qilinganda, barcha tayanchlarning suv sathi oʻzgaradigan zonasida joylashgan qoziqoyoqlari va ustunlarida hamda suv oʻtkazuvchi quvurlarning qismlari va elementlarida;

0,015 — temir yoʻl koʻpriklari oraliq tayanchlarining suvning oʻzgaruvchi sathidan yuqoridagi va pastdagi zonalarida joylashgan elementlarida;

0,010 — avtomobil yoʻllari va shakar koʻpriklari oʻtish qismlari ustki plitalarining boʻylama choklarining tepadagi qirrasi sathida.

Koʻpriklar va quvurlar, vaqti bilan (GOST 10060ga binoan rejimda) yaxlab va eriydigan zonadagi gidrostansiya va suv omborlari toʻgʻonlari yaqinida joylashganida, yil davomida yaxlab va erish sikli soniga bogʻliq holda yoriqning ochilish eni quyidagidan katta boʻlmasligi kerak:

0,015 — sikllar soni 50 dan kam boʻlganida;

0,010 — sikllar soni 50 dan koʻp boʻlganida.

13-§. Poʻlat mahsulotlari uchun hisob xususiyatlari

231. Ortiqcha qoʻllab-quvvatlanadigan siqilmagan betonli boʻgʻinlarga ega boʻlingan, oldindan zoʻriqtirilgan toʻsinlardan tashkil topgan, zoʻriqishsiz armatura bilan mustahkamlangan uzluksiz oraliqlarda, meʼyoriy yuk ostida betondagi yoriqlar kengligi mazkur SHNQ ning 5-bob talablari toifasiga javob berishi kerak.

mazkur SHNQ ning 39-jadvalida keltirilgan talablardan tashqari, temirbeton elementlarni kesimlarini armaturalash koeffitsiyenti μ bilan belgilanuvchi minimal armaturalash talablari orqali ham bajarish kerak. Armaturalari beton bilan jipslashgan konstruksiyalarda, shuningdek zoʻriqtirilgan armaturalarni kanallarni betonlash (ineksiyalash) tufayli uning qiymati μ=0.002 dir.

Minimal armaturalash talablarini taʼminlovchi armaturalarni ishchi armaturalar deb qarash kerak va ularni joylashishi, tutashishi va himoyalanishi uchun barcha konstruktiv talablarini qondirish kerak. Bu armaturani barcha koʻtarishlik qobiliyatini tekshirish ishlarida hisobga olish kerak. U beton bilan kafolatlangan ishqalanishga ega boʻlishi va tashqi kuchlar taʼsiridagi choʻzilish zonasining tashqi konturida, hamda shu zonaga kiruvchi xomutlar tekisligi uzunligida oʻrnatilishi kerak. Armatura yuzasini talab qilinuvchi minimal armaturalash koeffitsiyentini choʻzilish zonasining yuzasiga koʻpaytirib olinadi. Oraliq qurilmalarning egiluvchi konstruksiyalari choʻzilish zonasining chegarasi uchun ikki qiymatdan kattasini olish kerak: kesim balandligining yarmi choʻzilayotgan armaturadan kesim ogʻirlik markazigacha.

Agar konstruksiyani yoki uning qismini u tegishli boʻlgan yorilishga bardoshlilik toifasi talablariga muvofiq loyihalash mumkin boʻlmasa, u yuqori yorilishga bardoshlilik toifasiga qoʻyiladigan talablarni hisobga olgan holda loyihalashtirilishi mumkin.

Yorilishga bardoshlilik toifasiga qoʻyiladigan talablar foydalanish bosqichida ham, ishlab chiqarish, tashish va oʻrnatish bosqichida ham bir xil boʻlishi kerak. Shu bilan birga, agar konstruksiyaning zoʻriqish holati 28 kundan ortiq davom etmasa, u holda uni qisqa muddatli deb hisoblash mumkin. Bunday holat uchun vaqtinchalik yuklarning taʼsiri ostida boʻlgani kabi bir xil talablar bajarilishi kerak.

Betondagi kuchlanishlarni aniqlash, yoriqlar hosil boʻlishi va ularni ochish kengligini aniqlash uchun hisob-kitoblar mazkur SHNQ ning 12-ilovasiga muvofiq armaturadagi oldingi kuchlanishning yoʻqolishini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.

Minimal armaturalash talablariga binoan oʻrnatiluvchi armaturalarni kerakli darajada choʻzilishini tekshirishda armaturani beton bilan ishqalanishini tavsiflovchi mazkur SHNQ ning 140-bandi boʻyicha A400 armaturaning mustahkamligiga keltirilgan choʻziluvchi zonadagi butun armaturalar yuzasi bilan tenglashtiriladi. Bu holatda, agar armaturaning hisobiy qarshiligi 400 MPa dan katta boʻlsa shu qiymatning oʻzi qabul qilinadi. Yopiq yoki ochiq kanallarda joylashgan zoʻriqtirilgan armatura minimal armaturalash bilan normalashtirish orqali zoʻriqtirilmagan armaturalar bilan biriktirilishi (betonlanishi) tavsiya etilmaydi. Quyma va yigʻma-quyma konstruksiyalarning tutashish joylarida minimal armaturalash protsenti shu joyning hamma yuzasida taʼminlanishi shart. Minimal armaturalash protsenti xomutlarni oʻrnatish shartli boʻlgan holatlarida ularning minimal yuzalarini tayinlanayotganda taʼminlab berilishi kerak.

Kesim balandligidan qovurgʻani eni katta boʻlsa, xomutlar tekisligining qadamlarini kesim balandligidan katta qilmay joylashtirish kerak. Plitali yoki toʻsinli (qovurgʻali) oraliq qurilmalarda, agar qovurgʻani eni uning balandligidan katta boʻlsa, u holda koʻndalang gorizontal armaturani ham minimal armaturalash protsentini taʼminlashdan kelib chiqqan holda oʻrnatiladi.

232. Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarida aralash armaturalash qoʻllanganda, choʻzuvchi kuchlanishning qiymati 1,4 R_bt,serdan ortiqcha boʻlgan kesim maydoni qismidagi, choʻzuvchi kuchlanishlar epyurasi qismidan boʻladigan zoʻriqishlarni faqat zoʻriqtirilmagan armatura qabul qilgan sharoitda betondagi chegaraviy choʻzuvchi kuchlanishni 2 R_bt,sergacha oshirish ruxsat etiladi.

Bundan tashqari koʻndalang yoriqlar enini hisoblashda mazkur SHNQ ning 245 va 246-bandlari koʻrsatmalariga rioya etish kerak.

233. 2a yorilishga pishiqlik darajasi talablariga binoan loyihalangan konstruksiyaning qisilgan betonida, koʻprikning montaj qilinadigan qismida, montaj qiluvchi kran yuklamasi bilan oʻtish imkonini tekshirganda quyidagilarni qabul qilish ruxsat etiladi:

betondagi normativ choʻzuvchi kuchlanishlarning chegaraviy qiymatlarini 1,15 R_bt,serga teng deb;

yoriq ochilishining hisobiy enining chegaraviy qiymatini 0,01 sm deb.

Hisoblashda, zoʻriqtiriladigan armaturadagi dastlabki kuchlanishning bir yil davomidagi yoʻqolishlarga muvofiq boʻladigan kamayishlarini hisobga olish kerak.

234. 2a, 2b va 3b yorilishga pishiqlik darajasi talablariga binoan konstruksiya elementlarida konstruksiyani doimiy va vaqtinchalik yuklamalarga foydalanish bosqichida betonning siqilgan zonasida, ishlashning boshqa bosqichlarida 0,8 R_bt,ser qiymatdan koʻp boʻladigan choʻzuvchi kuchlanishlar hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik kerak.

14-§. Yoriq paydo boʻlishiga hisoblash

235. Koʻprik va quvurlarning temirbeton konstruksiyalarining yorilishga pishiqligi, elementlarda paydo boʻladigan choʻzuvchi va siquvchi kuchlanishlarni, beton konstruksiyalarda — siquvchi kuchlanishlarni cheklash bilan taʼminlanadi.

Koʻrsatilgan kuchlanishlarning kerak boʻlgan chegaraviy qiymatlari quyidagi shartlarni taʼminlanishi kerak:

a) konstruksiya elementlarida yoriqlarning paydo boʻlmasligini;

b) eni boʻyicha cheklangan miqdordagi yoriqlarning paydo boʻlishiga, ehtimoli bor (mumkin).

236. Barcha konstruksiyalarda va ular ishining barcha bosqichlarida normal siquvchi kuchlanishlardan boʻylama yoriqlar paydo boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Normativ yuklamalar va taʼsirlardan, elementlar kesimlarida hosil boʻladigan normativ siquvchi kuchlanishlar s_bx quyidagilardan oshmasligi kerak:

zoʻriqtirilmagan armaturali temirbeton va beton konstruksiyalarda — hisobiy qarshilik R_b,mc2 dan (mazkur SHNQ ning 183 va 232-bandlarini inobatga olib);

oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar betonining qisiladigan qismida hisobiy qarshilik R_b,mc1 dan (tayyorlash va montaj qilish bosqichida) va R_b,mc2 dan (doimiy foydalanish bosqichida).

Oldindan zoʻriqtirilgan balkalar devorlarida sodir boʻluvchi bosh siquvchi kuch hech qaday holatda betonning R_b,mc2.hisobiy qarshilikdan oshmasligi lozim.

237. 2a darajali talablar asosida loyihalanadigan koʻpriklarning konstruksiyalarining boʻylama oʻqlari boʻylab (normativ choʻzuvchi kuchlanishlar taʼsiri yoʻnalishiga perpendikulyar) yoriqlarning paydo boʻlishi mumkin emas (koʻprikdan montaj qiladigan kranni oʻtkazishga tekshirilgan holdan tashqari).

Ushbu shartlarni bajarish uchun qisilgan betondagi normativ choʻzuvchi kuchlanishlar mazkur SHNQ ning 39-jadvalida va 232-bandida koʻrsatilgan qiymatlardan oshmasligi kerak.

238. 2b, 3a, 3b va 3v darajalardagi yorilishga pishiqlik talablariga loyihalanadigan konstruksiyalarda koʻndalang yoriqlar paydo boʻlishi mumkin.

Bu yerda, 2b va 3a darajalardagi yorilishga pishiqlik talablariga loyihalanadigan konstruksiyalarda koʻndalang yoriqlar paydo boʻlishi mumkinligi, mazkur SHNQ ning 39-jadvalida koʻrsatilgan ikkita koʻrsatkichlar — chegaraviy ruxsat etilgan choʻzuvchi kuchlanishlar va koʻndalang yoriqning mumkin boʻladigan ochilish kattaligi bilan cheklanadi.

Bundan tashqari, 2b darajadagi yorilishga pishiqlik talabiga loyihalanadigan oldindan zoʻriqtiriladigan konstruksiyalarda, koʻndalang yoriqlarning “qisilishini” taʼminlash kerak yoki koʻprikda vaqtinchalik yuklama boʻlmaganida qisiladigan betondagi minimal siquvchi kuchlanishning chegaraviy qiymati mazkur SHNQ ning 39-jadvalida keltirilgan qiymatlardan kam boʻlmasligi kerak.

239. Oldindan zoʻriqtirilgan toʻsinlar devorlaridagi bosh choʻzuvchi kuchlanishlar, kesimni tutash deb qaragandagi bosh siquvchi kuchlanish s_ts ning beton siqilishga hisobiy qarshiligi R_b,mc2ga nisbatini hisobga olib cheklanishi zarur.

Bosh choʻzuvchi kuchlanishning chegaraviy qiymati koʻrsatilgan miqdorlar nisbatiga bogʻliq holda, quyidagi 40-jadvalda keltirilganlardan katta boʻlmagan miqdorda qabul qilinishi kerak.

		40-jadval
	Koʻpriklarda qabul qilinadigan bosh choʻzuvchi kuchlanishlarning chegaraviy qiymatlari, max σ_mt
	Temir yoʻllardagi	Avtomobil yoʻllaridagi va shaharlardagi
£ 0,52	R_bt,ser, ammo 1,75 MPa (18 kgk /sm²) dan koʻp emas	R_bt,ser, ammo 2,15 MPa (22 kgk /sm²) dan koʻp emas
³ 0,80	R_bt,ser	R_bt,ser

		40-jadval
	Koʻpriklarda qabul qilinadigan bosh choʻzuvchi kuchlanishlarning chegaraviy qiymatlari, max σ_mt
	Temir yoʻllardagi	Avtomobil yoʻllaridagi va shaharlardagi
£ 0,52	R_bt,ser, ammo 1,75 MPa (18 kgk /sm²) dan koʻp emas	R_bt,ser, ammo 2,15 MPa (22 kgk /sm²) dan koʻp emas
³ 0,80	R_bt,ser	R_bt,ser

Izoh. 1.

nisbatning oraliqdagi qiymatlari uchun chegaraviy qiymatlar max σ_mtni interpolyatsiya qilib aniqlash kerak.

Izoh. 1.

nisbatning oraliqdagi qiymatlari uchun chegaraviy qiymatlar max σ_mtni interpolyatsiya qilib aniqlash kerak.

2. Oraliq qurilmalarning boʻlaklardan yigʻiladigan konstruksiyalarining yelimlab ulangan joylariga birlashadigan bosh choʻzuvchi kuchlanishlarning chegaraviy qiymatlarini 10 % ga kamaytirish kerak. Koʻrsatilgan zona uzunligi, ulangan joyning har tomoniga, oʻsha joyning balandligi miqdoriga barobar etib qabul qilinadi.

240. Bosh siquvchi va choʻzuvchi mazkur SHNQning 239 va 246-bandlarida koʻrsatilgan kuchlanishlarni quyidagi formula bilan aniqlash kerak:

(132)

bu yerda, σ_bx — betondagi, boʻylama oʻq yoʻnalishida tashqi yuklamalar va yoʻqolishlarni hisobga olgandagi zoʻriqtiriladigan armaturadagi zoʻriqishdan boʻladigan normativ kuchlanish;

σ_by — betondagi, element boʻylama oʻqiga normativ yoʻnalishda zoʻriqtiriladigan xomutlardan, qiya bukilgan armaturalardan va tayanch reaksiyasidan yuz beradigan kuchlanishdan boʻladigan normativ kuchlanish.

Bu yerda tayanch reaksiyasidan boʻladigan siquvchi zoʻriqish 45° burchak ostida tarqaladi deb qabul qilinishi kerak;

τ_b — quyidagi formula bilan aniqlanadigan devorcha (qovurgʻa) betonidagi urinma kuchlanish:

τ_b= τ_q+ τ_{t ≤}m_b6R_b,sh (133)

(133) formuladagi:

τ_q — koʻndalang kuchdan boʻladigan urinma kuchlanish (tashqi yuklamalar va oldindan zoʻriqtirishdan aniqlanadi);

τ_t — xuddi shunday burama kuchlanish;

m_b6 — mazkur SHNQning164-bandiga binoan betonning koʻndalang qisilishi taʼsirini inobatga oluvchi koeffitsiyent;

R_b,sh— betonning egilishdagi hisobiy qarshiligi, (24-jadvaldan olinadigan).

Uzunasiga boʻlaklardan ulanib, yigʻiladigan toʻsinlarning devorchalarini (qovurgʻalarini) (135) formula bilan bosh kuchlanishga hisoblashda bloklar va ulanadigan koʻndalang qisiladigan oʻzaro tegib turadigan yuzasidagi, (136) formula tarkibiga kiradigan urinma kuchlanishlarni oʻng tomonidagi m_b6 koeffitsiyent yoniga m_b15 koeffitsiyentini ham kiritilgan qiymatlar bilan cheklash kerak.

Bloklar birgalikda qisilmaydigan ulanishlar boʻlganida m_b6 koeffitsiyenti oʻrniga m_b5koeffitsiyentini kiritish kerak.

Hisoblash bilan asoslanganda, bloklar, ulanadigan yuzalari orqali suruvchi zoʻriqish berilishi, konstruktiv jihatdan taʼminlanganda va tegib turadigan beton yuzasidagi ajratuvchi kuchlanish mazkur SHNQ ning 24-jadvaliga binoan 0,5 R_b,sh dan oshmaydigan holda ulaydigan quyma beton yuzasini ikkinchi guruh chegaraviy holatiga hisoblashda inobatga olish ruxsat etiladi.

Atrofi berk kanallarga kiritilgan qorishma kesimni hisoblashda toʻla inobatga olinishi zarur.

Balandligi, va oʻzgaruvchan uzunlikdagi oraliq qurilmalar elementlaridagi normal va urinma kuchlanishlarni aniqlashda kesimning oʻzgaruvchanligini hisobga olib bajarish kerak

15-§. Yoriqni ochilishiga hisoblash

241. 2b, 3a, 3b va 3v darajadagi yorilishga pishiqlik talablariga binoan loyihalangan temirbeton elementlaridagi boʻylama oʻqqa normal va qiya yoʻnalishlardagi yoriqlarning ochilish eni a_crni cm, da, quyidagi formula bilan aniqlash kerak

(134)

bu yerda, σ — zoʻriqtirilmaydigan armatura uchun eng chekkadagi koʻproq choʻzilgan sterjendagi kuchlanish σ_s ga, zoʻriqtiriladigan armatura uchun beton qisilishi tugagandan keyingi kuchlanish orttirmasi Δσ_p ga barobar boʻlgan choʻzuvchi kuchlanish;

E — tegishli, zoʻriqtirilmaydigan armatura uchun E_s va zoʻriqtiriladigani uchun E_pboʻlgan, mazkur SHNQ ning 34-jadvalidan olinadigan elastiklik moduli;

Ψ — armaturalash radiusiga (u betonning choʻzilgan qismining, armatura deformatsiyasining, profilining hamda element ishlash sharoitini hisobga oladi) bogʻliq ravishda aniqlanadigan va mazkur SHNQning 246-bandiga binoan qabul qilinadigan, yoriqlarning ochilish koeffitsiyenti;

Δ_cr — yoriqlarning ochilgan hisobiy enining, mazkur SHNQ ning 39-jadvalidan olinadigan chegaraviy qiymati, oʻlchami cm da.

242. Aralash armaturalashda (3.93) formula bilan yoriqning enini aniqlashda σ/E qiymati, zoʻriqtirilmaydigan armaturadagi choʻzuvchi kuchlanishni (σ_s), zoʻriqtiriladigan armaturali betondagi oldindan qisishni nolgacha tushirilgan kuchlanish ortttirmasini (Δσ_p) inobatga olib, quyidagi formula bilan aniqlanadi:

(135)

bu yerda ψ₁ — zoʻriqtirilmaydigan armatura uchun mazkur SHNKning 246-bandiga binoan olinadigan, yoriqning ochilish koeffitsiyenti;

ψ₂ — zoʻriqtiriladigan armatura uchun xuddi shunday koeffitsiyent. Aralash armaturalangan holda yoriqning ochilishi koeffitsiyenti quyidagi formula bilan aniqlanadi:

(136)

bu yerda A_s, A_p — zoʻriqtirilgan va zoʻriqtirilmagan armatura yuzasi.

243. Toʻsin devorchasining (qovurgʻasidagi) koʻndalang va boʻylama armaturadagi choʻzuvchi kuchlanish σ_sni quyidagi formula bilan aniqlanadi:

(137)

bu yerda, σ_bt — zoʻriqtiriladigan xomutlari boʻlmagan oldindan zoʻriqtirilgan toʻsinlardagi kesimning ogʻirlik markazi sathidagi bosh choʻzuvchi kuchlanish σ_mt ga teng deb qabul qilinadigan, zoʻriqtirilmagan armaturali toʻsinlardagi xuddi shu sathdagi urinma kuchlanish τ ga barobar boʻlgan kuchlanish;

μ — qiya kesimni kesib oʻtadigan sterjenlar bilan (belbogʻlarning vutlar orasida devorchani, ushbu sterjenlar kesimlari maydonlarining qiya kesimga normativ proyeksiyasi) qiya kesim betonining maydoniga nisbati sifatida aniqlanadigan armaturalash koeffitsiyenti;

δ — qiya yoriqlar paydo boʻladigan zonadagi kuchlanishning qayta taqsimlanishini hisobga oluvchi va quyidagi formula bilan aniqlanadigan koeffitsiyent:

(138)

bu yerda, l_i — belbogʻlar vutlari orasidagi uchastkadagi taxmin qilingan qiya yoriqning uzunligi, sm da (9 rasm boʻyicha tavr toʻsinlarda qiya kesimning boshlanishini, choʻzilgan armaturaning neytral oʻq tomondagi chekkadagi qatoridan qabul etiladi); yoriqning qiyaligini mazkur SHNQ ning 214-bandiga binoan qabul etish kerak.

9-rasm. Qiya kesimga normativga koʻndalang armaturadagi zoʻriqishning proyeksiyasi

1 — normal; 2 — xomut; 3 — qiya kesim; 4 — boʻylama armatura; 5 — oʻramga urinma; 6 — vut

244. Oldindan zoʻriqtirilgan elementlarning choʻzilgan zonasidagi normativ yoriqlarning enini aniqlashda choʻziladigan barcha armaturani hisobga olish kerak.

Oldindan zoʻriqtirilgan qoziqoyoqlardagi yoriqlarning enini aniqlashda choʻzilgan zonadagi barcha armaturani hisobga olish ruxsat etiladi. Mazkur SHNQning 242-bandiga binoan zoʻriqtiriladigan armaturadagi, vaqtinchalik yuklama taʼsiridan boʻladigan betondagi oldindan siquvchi kuchlanishning nolgacha kamayganidan keyingi, paydo boʻladigan choʻzuvchi kuchlanish orttirmasi Δσ_p ni quyidagi formula bilan aniqlash ruxsat etiladi:

(139)

σ_bt — betonning choʻzilgan zonasi maydoni ogʻirlik markazi sathidagi betondagi choʻzuvchi kuchlanish;

μ_p — hisoblashda inobatga olinadigan boʻylama armatura koʻndalang kesimi maydonining, betonning barcha choʻzilgan zonasi maydoniga nisbati sifatida aniqlanadigan armaturalash koeffitsiyenti (μ_p ni hisoblashda, beton bilan jipslashmagan armatura inobatga olinmaydi).

Aralash armaturalashda betondagi kuchlanish σ_bt, betonning choʻzilgan zonasi maydonining choʻzuvchi kuchlanish qiymati 1,4 R_bt,ser dan oshmagan boʻlagining ogʻirlik markazi sathida aniqlanadi. Aralash armaturalashda zoʻriqtirilmaydigan armaturadagi kuchlanishni quyidagi formula bilan aniqlash ruxsat etiladi:

(140)

bu yerda, σ_bts — betonning choʻzilgan zonasining, kuchlanish qiymati 1,4R_bt,serdan ortiqcha boʻlgan qismi, maydoni A_btsning ogʻirlik markazi sathidagi betondagi kuchlanish;

(141)

245. Yoriqlarning ochilish koeffitsiyentlari y ni, armaturalash radiusi R_r(cm) bogʻliq ravishda quyidagilarga teng deb olish kerak:

0,35 R_r — sirti silliq sterjen armaturalar, silliq sim oʻramlaridan qilingan armaturalar va yopiq poʻlat arqonlar uchun;

— sirti notekis profildagi sterjen armatura, periodik profildagi simlar, ushbu simlardan qilingan oʻramlar, K-7 sinfdagi arqonlar va ulardan qilingan oʻramlar, spiral va qoʻshaloq oʻrilgan poʻlat arqonlar, hamda devorchalardagi ixtiyoriy turdagi armaturalar uchun.

246. Normativ yoriqlarning enini hisoblashda armaturalash radiusi ushbu formula bilan aniqlanishi zarur

(142)

bu yerda, A_r— normativ kesim uchun, kesimning tashqi konturi va oʻzaro taʼsir radiusi r = 6d bilan chegaralangan deb qabul qilinadigan oʻzaro taʼsir maydoni;

β — armatura elementlarining beton bilan jipslashish darajasini 41-jadvalga binoan hisobga oluvchi koeffitsiyent;

n — bir xil nominal diametr d li armatura elementlari soni;

d — bitta sterjenning diametri (sterjenlarning guruhlarda joylashganlari ham hisobga kiradi).

Armaturasi konturi boʻylab teng taqsimlangan toʻgʻri burchakli boʻlmagan kesimlar uchun oʻzaro taʼsir radiusi r = 3d deb qabul qilinadi. Oʻramlar va arqonlar uchun d armatura elementning tashqi konturiga munosib keladi, r = 5d boʻladi.

	41-jadval
Konstruksiyani armaturalash turi	β koeffitsiyenti
1. Yakka sterjenlar (silliq va periodik profilda) periodik profildagi yakka simlar yoki K-7 sinfdagi armatura arqonlar	1,0
2. Ikkita sterjendan qilingan tik qatorlar (oralarida ochiq joy qoldirilmagan), juftlangan sterjenlardan qilingan guruhlar bilan (sterjenlar guruhlari orasida boʻshliq qoldirilgan)	0,85
3. Uchta sterjenlardan, yuqoridagidek, spiral va qoʻshaloq oʻrilgan poʻlat arqonlar, K-7 sinfdagi armatura arqonlardan oʻramlar	0,75
4. Simlar soni 24 tadan kam boʻlgan oʻramlar yoki yopiq poʻlat arqonlar	0,65
5. Simlar soni 24 ta va undan koʻp boʻlgan oʻramlar yoki yopiq poʻlat arqonlar	0,5

	41-jadval
Konstruksiyani armaturalash turi	β koeffitsiyenti
1. Yakka sterjenlar (silliq va periodik profilda) periodik profildagi yakka simlar yoki K-7 sinfdagi armatura arqonlar	1,0
2. Ikkita sterjendan qilingan tik qatorlar (oralarida ochiq joy qoldirilmagan), juftlangan sterjenlardan qilingan guruhlar bilan (sterjenlar guruhlari orasida boʻshliq qoldirilgan)	0,85
3. Uchta sterjenlardan, yuqoridagidek, spiral va qoʻshaloq oʻrilgan poʻlat arqonlar, K-7 sinfdagi armatura arqonlardan oʻramlar	0,75
4. Simlar soni 24 tadan kam boʻlgan oʻramlar yoki yopiq poʻlat arqonlar	0,65
5. Simlar soni 24 ta va undan koʻp boʻlgan oʻramlar yoki yopiq poʻlat arqonlar	0,5

Oʻzaro taʼsir etish radiusi r ni neytral oʻqqa yaqin joylashgan chekkadagi qatordagi sterjen oʻqidan tortib oʻlchash kerak. Chekka qatordagi sterjenlarning koʻndalang kesim maydoni, qolgan har qaysi qatordagi sterjenlar kesim maydonining yarmisidan kam boʻlganida, r ni chekkadagi qatordan keyingi sterjenlari soni toʻla boʻlgan qatordan oʻlchamoq kerak; yumaloq kesimlarda r ni neytral oʻq tomonda eng koʻproq kuchlangan sterjen oʻqidan, sterjenlardan qilingan oʻramlar boʻlganida esa, eng koʻproq kuchlangan oʻramning ichkari tomondagi sterjeni oʻqidan oʻlchash kerak.

Oʻzaro taʼsir koʻrsatish zonasi neytral oʻq orqasiga (m tashqarisiga) chiqqan boʻlmasligi va uning balandligi kesim balandligidan oshmasligi kerak, markaziy choʻziladigan elementlarda esa kesimning toʻla maydoniga teng etib qabul qilinadi.

Qiya yoriqlarning enini hisoblashda armaturalash radiusini quyidagi formula bilan aniqlash kerak:

(143)

bu yerda, A_r— qiya kesim uchun oʻzaro taʼsir zonasi maydoni, u quyidagi formula bilan aniqlanadi:

A_{r =}l_ib ; (144)

l_i — mazkur SHNQning 238-bandiga binoan devorcha qiya kesimining uzunligi; b — devorcha qalinligi;

n_i, n_w, n_l— qiya kesim chegarasidagi qiya sterjenlar, xomutlar shaxobchasining va boʻylama sterjenlar soni;

d_i, d_w, d₁ — tegishli, devorcha chegarasida qiya kesimni kesib oʻtadigan qiya sterjenlar (yoki oʻramlar) xomutlar va boʻylama sterjenlarning diametrlari; α_i, α_w, α₁ — 27-rasmga binoan, qiya kesimga normativ bilan qiya sterjenlar (oʻramlar), xomutlar va boʻylama sterjenlar orasidagi burchaklar.

247. Bitta joyga jamlab qoʻyilgan oldindan zoʻriqtirish kuchidan paydo boʻladigan mahalliy kuchlanishlarga elementlarning yorilishga pishiqligini va mahalliy yuklamalardan toʻsinlar devorchalarining egilishini, koʻrilayotgan uchastkada yoriqlar paydo boʻlishini nazarda tutgan, mahalliy taʼsirdan betondagi boʻladigan barcha choʻzuvchi zoʻriqishni oʻziga qabul etadigan qoʻshimcha armatura qoʻyish bilan taʼminlash mumkin.

Bunda yoriqning hisoblab topilgan eni 3b yoki 3v darajadagi (mazkur SHNQ ning 39-jadvali) yorilishga pishiqlik talablari uchun meʼyorlangan miqdoridan oshmasligi zarur.

Koʻrsatilgan kuchlanishlar qiymati 0,4R_bt,ser dan oshmaydigan uchastkalar uchun armaturalashni, konstruktiv ravishda bajarishga ruxsat etiladi. Betonni anker tagida mahalliy siqilishga hisoblashda, armaturani betonga tirab zoʻriqtirganda armaturadagi zoʻriqishning 100 foiz, ichki ankerli oʻramni tirgakka tirab zoʻriqtirganda esa xuddi shunday zoʻriqishning 30 foiz miqdoriga teng deb qabul etish kerak.

16-§. Egilishlarni va burilish burchaklarini aniqlash

248. Egilishlar, burilish burchaklari va boʻylama koʻchishlar elementlar egriligi 1/ρ ga hamda toʻla (elastik va noelastik) deformatsiyalar uchun tekis kesimlar gipotezasidan kelib chiqqan holda aniqlanadigan nisbiy boʻylama koʻchishlarga bogʻliq ravishda qurilish mexanikasi formulalari bilan hisoblanadi.

Element egilishining deformatsiyasi sabab boʻladigan silliqlik ʄ yoki buralish burchagi α ni ushbu formula bilan aniqlash kerak

(145)

bu yerda, M(x) — egilish f ni aniqlashda — ʄ egilish aniqlanayotgan yoʻnalishdagi qoʻyilgan birlik kuchdan boʻladigan eguvchi moment funksiyasi (buralish burchagi α ni aniqlashda — izlanayotgan buralish burchagining yoʻnalishida qoʻyilgan birlik momentdan boʻladigan eguvchi moment funksiyasi);

— yuklama qoʻyilgan va oʻsha kesim uchun egilish yoki buralish burchagi aniqlanayotgan element joyining egriligi (ishorasi koʻrilayotgan kesimdagi eguvchi moment ishorasi bilan bir xil olinadi).

(3.103) formuladagi jamlashlar, M(x) va

miqdorining qonunlari bilan farqlanadigan barcha uchastkalari (oraliq uzunligi boʻylab) boʻyicha bajariladi.

(3.103) formuladagi jamlashlar, M(x) va

miqdorining qonunlari bilan farqlanadigan barcha uchastkalari (oraliq uzunligi boʻylab) boʻyicha bajariladi.

Egilishlarni (buralish burchaklarini) hisoblashni quyidagi formuladan foydalanib sonli hisoblashlar uslubi bilan bajarish ruxsat etiladi:

(146)

bu yerda, M(x) va

— koʻrsatilgan parametrlarning oʻzgarishi silliq oʻtadigan uzunligi Δx boʻlgan ayrim uchastkalarning egriligi va momentning oʻrtacha qiymati.

bu yerda, M(x) va

— koʻrsatilgan parametrlarning oʻzgarishi silliq oʻtadigan uzunligi Δx boʻlgan ayrim uchastkalarning egriligi va momentning oʻrtacha qiymati.

249. Belbogʻlari 2a, 2b va 3b darajadagi yorilishga pishiqlik talablariga tegishli boʻladigan oldindan zoʻriqtirilgan elementlarning egriligini tutash kesimlar uchun aniqlagandek quyidagi formula bilan aniqlashga ruxsat etiladi:

(147)

bu yerda, M_p, M_g, M_v— koʻrilayotgan kesimdagi, tegishli, zoʻriqtiriladigan armaturadagi zoʻriqishdan, doimiy va vaqtinchalik yuklamalardan boʻladigan momentlar;

B_p*, B_g* — kesimning, tegishli zoʻriqtiriladigan armaturadagi zoʻriqishning va doimiy yuklamaning uzoq muddatli taʼsiridagi bikrligi;

B — tutash kesimning qisqa muddatli yuk taʼsir etganidagi bikrligi.

Sanab oʻtilgan bikrliklarning qiymatlarini mazkur SHNKning 14-ilovasiga binoan aniqlash ruxsat etiladi. (236) formulaning oʻng tomonini asoslanib belgilangan tartibda aniqlash ruxsat qilinadi.

Oldindan zoʻriqtirishdan boʻladigan momentlarni, konstruksiya ishining tegishli bosqichiga toʻgʻri keladigan, armaturadagi kuchlanishdan kelib chiqqan holda hisoblash kerak, xususan qisish bosqichida birlamchi yoʻqolishlarni chiqazib tashlab, keyingi bosqichlarida, shu jumladan foydalanish bosqichida ham ushbu yoʻqolishlar bilan birga, mazkur SHNQning 12-ilovasiga koʻra aniqlanadigan, ikkilamchi yoʻqolishlarni ham chiqazib tashlagandan keyingi, armaturadagi kuchlanishdan kelib chiqqan holda hisoblanadi.

Eguvchi momentlar M_gning qiymatlarini, konstruksiyani ustidan tortib turib montaj qilinganida montaj qilinadigan bloklar va boshqa mumkin boʻlgan qurilish yuklamalarini inobatga olib aniqlash kerak.

Bikrliklar B_p* va B_g* larni aniqlayotganda, oldindan zoʻriqtirishdagi zoʻriqish va yuk bosib turishi muddatining uzoqligi taʼsiri inobatga olinadi.

250. Belbogʻlari, yorilishga pishiqlik talabining 3v darajasiga kiritilgan, zoʻriqtirilmagan armaturali elementlarning egriligini quyidagi formula bilan aniqlash kerak

(148)

bu yerda, B_g— yoriq paydo boʻlishini va beton oqishini inobatga olgan doimiy yuk taʼsir etgandagi kesimning bikrligi;

B — yoriq paydo boʻlishi inobatga olingan, vaqtinchalik yuk qisqa muddatga taʼsir etgandagi tutash kesimning bikrligi. Element egriligini hisoblashda, doimiy yuk bitta yoshdagi, ushbu yuklamaning eng koʻp qismini koʻtarishga javob beradigan betonga taʼsir qilayapti deb qabul qilish ruxsat etiladi.

Zoʻriqtiriladigan armaturali temirbeton elementlarning choʻzilgan zonasida yoriqlari bor (eni 0,015 sm dan ortiq) uchastkalarida egrilikni aniqlashni QMQ 2.03.01-97 koʻrsatmalariga binoan bajarish ruxsat etiladi.

251. Zoʻriqtirilmagan armaturali toʻsinlarning egilishlarini elastik materiallar qarshiligi formulalari bilan (betondagi yoriqlar eni 0,015 sm dan oshmaganida) hisoblaganda, hamda tayanchlar, ustunlar, qobiqchali-qoziq oyoqlar (shular jumlasidan ichi beton bilan toʻlgʻazilganlari ham) koʻchishlarini hisoblash uchun kesimdagi aniqlanadigan yoriq enidan qatʼiy nazar, bikrlikni quyidagi formula bilan aniqlash ruxsat etiladi:

B = 0,8E_bI_b (149)

bu yerda, I_b— beton kesimining inersiya momenti.

Katta oʻlchamli beton va temirbeton elementlarning vaqtinchalik va doimiy yuklamalardan koʻchishini hisoblashlarni, elementning toʻla kesimi boʻyicha aniqlangan bikirliklarni inobatga olib bajarish ruxsat qilinadi.

Ajratilgan oraliqning oʻz ogʻirligidan egilishi quyidagi formula bilan aniqlanadi:

U=5*384*ql⁴EI

q t/m²— oraliq (toʻsin, plitalar)da 1 p. m.ga. taqsimlangan yuk

L — toʻsinlarning tayanish nuqtalari orasidagi hisobiy oraliq uzunligi;

E — Beton egiluvchanligining elektron moduli (29-jadval);

I — oraliq kesimining inersiya momenti.

17-§. Konstruktiv talablar. Element kesimlarining eng kichik oʻlchamlari

252. Beton va temirbeton konstruksiyalarni loyihalashda, ularni tayyorlash sharoitlarini, talab qilingan darajada uzoq muddatga xizmat qilishini va armatura ham beton bilan birgalikda ishlashligini taʼminlash uchun, ushbu boʻlimda yozilgan konstruktiv talablarni bajarishi zarur.

253. Temirbeton elementlardagi devorchalar, plitalar, diafragma va qovurgʻalarning qalinligi 42-jadvaldagi koʻrsatilgan miqdorlardan kam boʻlmaydigan etib qabul qilinishi kerak.

		42-jadval
Elementlar va ularning qismlari	Quyidagi koʻpriklar va quvurlar konstruksiyalari uchun eng kam qalinligi, sm da
Elementlar va ularning qismlari	Temir yoʻllardagi	avtomobil yoʻllarida
1. Toʻsinlarning tik yoki qiya devorchalari:
a) qovurgʻali:
devorchalarda oʻram armaturalar yoʻq boʻlganida	12*	10*
devorchalarda oʻram armaturalar bor boʻlganida	15	18
b) qutisimon:
devorchalarda oʻram armaturalar yoʻq boʻlganida	15	12
devorchalarda oʻram armaturalar bor boʻlganida	18	15
2. Plitalar:
a) ballast togʻoralar:
devorchalar (qovurgʻalar) orasida	15	-
konsol uchlarida	10	-
b) qatnov qismida:
devorchalar (qovurgʻalar) orasida	-	-
plitada oʻram armaturalar yoʻq boʻlganida	-	12
plitada oʻram armaturalar bor boʻlganida	-	15
konsol uchlarida	-	8
v) Qutisimon toʻsinlarni pastki qismidagi:
plitada oʻram armaturalar yoʻq boʻlganida	15	12
plitada oʻram armaturalar bor boʻlganida	18	15
g) piyodalar yoʻlagining:
quyma (koʻtarib olinmaydigan)	8	8
yigʻma (koʻtarib olinadigan)	6	6
3. Plita oraliq qurilmalarning ichi gʻovak bloklari:
a) sterjenli, K-7 sinfdagi yakka arqonli va yuqori mustahkamlikdagi parallel sim oʻramli armaturali:
devorchalar va ustki plitalari	10	8
pastki plitalari	12	10
b) strunobetonli:
devorchalar va ustki plitalari	-	6
pastki plitalari	-	7
4. Oraliq qurilma diafragmalari va bikrlik qovurgʻalari	10	10
5. Tuproq koʻtarma tagidagi quvur boʻgʻinlarining devorchalari	10	10**
6. Ichi gʻovak yigʻma quyma qutisimon va yumaloq kesimli tayanchlar bloklarining devorchalari:
suv sathi oʻzgarib turadigan zonada	30	25
suv sathi oʻzgarib turadigan zonadan tashqarida	15	15
7. Ichi gʻovak temirbeton qoziqoyoqlar va quvursimon qoziqoyoqlarning devorchalari tashqi diametri quyidagicha boʻlganida, m da:
0,4	8	8
0,6 dan 0,8 gacha	10	10
1,0 dan 3,0 gacha	12	12

		42-jadval
Elementlar va ularning qismlari	Quyidagi koʻpriklar va quvurlar konstruksiyalari uchun eng kam qalinligi, sm da
Elementlar va ularning qismlari	Temir yoʻllardagi	avtomobil yoʻllarida
1. Toʻsinlarning tik yoki qiya devorchalari:
a) qovurgʻali:
devorchalarda oʻram armaturalar yoʻq boʻlganida	12*	10*
devorchalarda oʻram armaturalar bor boʻlganida	15	18
b) qutisimon:
devorchalarda oʻram armaturalar yoʻq boʻlganida	15	12
devorchalarda oʻram armaturalar bor boʻlganida	18	15
2. Plitalar:
a) ballast togʻoralar:
devorchalar (qovurgʻalar) orasida	15	-
konsol uchlarida	10	-
b) qatnov qismida:
devorchalar (qovurgʻalar) orasida	-	-
plitada oʻram armaturalar yoʻq boʻlganida	-	12
plitada oʻram armaturalar bor boʻlganida	-	15
konsol uchlarida	-	8
v) Qutisimon toʻsinlarni pastki qismidagi:
plitada oʻram armaturalar yoʻq boʻlganida	15	12
plitada oʻram armaturalar bor boʻlganida	18	15
g) piyodalar yoʻlagining:
quyma (koʻtarib olinmaydigan)	8	8
yigʻma (koʻtarib olinadigan)	6	6
3. Plita oraliq qurilmalarning ichi gʻovak bloklari:
a) sterjenli, K-7 sinfdagi yakka arqonli va yuqori mustahkamlikdagi parallel sim oʻramli armaturali:
devorchalar va ustki plitalari	10	8
pastki plitalari	12	10
b) strunobetonli:
devorchalar va ustki plitalari	-	6
pastki plitalari	-	7
4. Oraliq qurilma diafragmalari va bikrlik qovurgʻalari	10	10
5. Tuproq koʻtarma tagidagi quvur boʻgʻinlarining devorchalari	10	10**
6. Ichi gʻovak yigʻma quyma qutisimon va yumaloq kesimli tayanchlar bloklarining devorchalari:
suv sathi oʻzgarib turadigan zonada	30	25
suv sathi oʻzgarib turadigan zonadan tashqarida	15	15
7. Ichi gʻovak temirbeton qoziqoyoqlar va quvursimon qoziqoyoqlarning devorchalari tashqi diametri quyidagicha boʻlganida, m da:
0,4	8	8
0,6 dan 0,8 gacha	10	10
1,0 dan 3,0 gacha	12	12

* Ikkita tur armatura qoʻllanilganida, devorchaning eng kichkina qalinligi 15 sm ga teng etib qabul qilinadi.

** Diametri 0,5 va 0,75 m boʻlgan quvurlar uchun devorcha qalinligini 8 sm ga teng deb qabul qilish ruxsat etiladi.

Zoʻriqtirilmaydigan armaturaning eng kichik diametrlari

254. Zoʻriqtirilmaydigan armaturaning eng kichik diametrlarini quyidagi 43-jadvalga binoan qabul qilish kerak.

	43-jadval
Armatura turi	Armaturaning eng kichik diametri, mm
1. Koʻpriklar (pastda koʻrsatilgan elementlardan tashqari) va toʻgʻri burchakli quvurlar elementlarining hisobiy boʻylama armaturasi	12
2. Avtomobil yoʻllari koʻpriklarining oʻtish qismining (piyodalar yoʻlagini ham kiritgandagi) hisobiy armaturasi	10
3. Yumaloq quvurlar zvenolarining hisobiy va konstruktiv armaturalari; koʻprik elementlaridagi boʻylama va koʻndalang konstruktiv armaturalar (plitalardagidan tashqari); toʻsinlar devorlarining va belbogʻlarining kengaytirilgan qismlarining barcha uzuasi boʻylab xomutlari	8
4. Qiyaliklarni mahkamlovchi plitalar va qoziqoyoqlarning diametri 5 mm boʻlgan armatura xomutlari uchun Vr sinfdagi sim armatura	10
5. Plitalarning konstruktiv (taqsimlovchi) armaturasi; qoziqoyoq va quvur shaklidagi qoziqoyoqlarning xomutlari; ichi gʻovak plitalarning xomutlari	6

	43-jadval
Armatura turi	Armaturaning eng kichik diametri, mm
1. Koʻpriklar (pastda koʻrsatilgan elementlardan tashqari) va toʻgʻri burchakli quvurlar elementlarining hisobiy boʻylama armaturasi	12
2. Avtomobil yoʻllari koʻpriklarining oʻtish qismining (piyodalar yoʻlagini ham kiritgandagi) hisobiy armaturasi	10
3. Yumaloq quvurlar zvenolarining hisobiy va konstruktiv armaturalari; koʻprik elementlaridagi boʻylama va koʻndalang konstruktiv armaturalar (plitalardagidan tashqari); toʻsinlar devorlarining va belbogʻlarining kengaytirilgan qismlarining barcha uzuasi boʻylab xomutlari	8
4. Qiyaliklarni mahkamlovchi plitalar va qoziqoyoqlarning diametri 5 mm boʻlgan armatura xomutlari uchun Vr sinfdagi sim armatura	10
5. Plitalarning konstruktiv (taqsimlovchi) armaturasi; qoziqoyoq va quvur shaklidagi qoziqoyoqlarning xomutlari; ichi gʻovak plitalarning xomutlari	6

Plitalarning taqsimlovchi armaturalari va boʻylama armaturasi diametri 28 mm va undan katta boʻlgan quvursimon qoziqlarning xomutlari, boʻylama sterjenlar diametri qiymatining choragidan kam boʻlmagan diametrda boʻlishi zarur.

Yaxlit va yigʻma-yaxlit uzluksiz toʻsinlar va koʻp oraliqli ramali konstruksiyalar ishchi armaturalarini, uzmasdan joylashtiriladi. Bunda, ustki va pastki ishchi armaturaning qismlari butun konstruksiyaning ustki va pastki uzunligi boʻyicha mos yoki armaturaning uzilishini yoʻqotuvchi bogʻlanishlarga ega boʻlishi shart.

Ustki va pastki uzluksiz armatura elementlarining soni quyidagicha olinadi:

a) zoʻriqtirilmagan armaturali konstruksiyalarda — ustki 15 % va pastki 20 % ishchi armaturadan kam emas;

b) zoʻriqtirilgan armaturali konstruksiyalarda — ustki 5 % va pastki 10 % ishchi armaturadan kam emas.

Bunda zoʻriqtirilgan armaturali konstruksiyalarda, ustki va pastki uzluksiz armatura elementlarini zoʻriqtirilgan, zoʻriqtirilmagan va ular kombinatsiyalaridan tashkil topgan armaturalar bilan toʻldirish ruxsat etiladi, lekin oxirgi holatda ishchi armaturaning umumiy yuzasini armatura elementlarining hisobiy qarshiliklari yuzalari yigʻindisi orqali aniqlanadi.

Egri temirbeton plitalar va korobkali oraliq qurilmalarni armaturalash konstruksiyaning tashqi va ichki qirralari yoki tashqi va ichki devorlari, kuchlanish-deformatsiyalanish holati ayirmasi orqali olib boriladi.

Egri korobkali oraliq qurilmalarda zoʻriqtirilgan armaturani qayirish uning ichki devori orqali boʻlishiga ruxsat etiladi. Bunda hosil boʻlayotgan burovchi momentni oraliq qurilmani burashga hisoblashda ishlatish tavsiya etiladi.

23-bob. Betonning himoya qatlami

255. Betonning himoya qatlami uning tashqi sirtidan armatura elementi yoki kanali sirtigacha qalinligi quyidagi 44-jadvalda koʻrsatilgan miqdorlardan kam boʻlmasligi kerak.

	44-jadval
Armatura va uning joylashishi	Beton himoya qatlamining eng kichik qalinligi, sm
1. Zoʻriqtirilmaydigan ishchi armatura: avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklari qatnov qismi plitasidagi ustki armatura qovurgʻa va plitali oraliq qurilmalardagi hamda balandligi 30 cm va undan katta boʻlgan plitalardagi balandligi 30 sm dan kichik plitalardagi quvurlar zvenolaridagi, ichi boʻsh quvur shakldagi qoziqoyoqlardagi tayanchlarning tashqi bloklaridagi tayanchlarning tashqi bloklaridagi quyma tayanchlarning tashqi sirtlaridagi: a) tayanchning muz uriladigan qismidagi b) tayanchning qolgan qismlarida qoziqoyoqlardagi, quduqlardagi va poydevorlarning yigʻma bloklaridagi quyma temirbetondan qilinadigan poydevorlarning tayanch plitalaridagi: a) beton toʻshak boʻlganida b) beton toʻshak boʻlmaganida 2. Zoʻriqtirilmagan xomutlarda: toʻsinlarning devorchalaridagi (qovurgʻalaridagi) tayanchlarning ustunlarida: a) suv sathining oʻzgarmaydigan zonasida b) suv sathi oʻzgaradigan zonada 3. Toʻsinlar devorchasidagi (qovurgʻasidagi) va plitalardagi boʻylama konstruktiv (hisobiy boʻlmagan) armatura 4. Zoʻriqtirilgan armatura quyma betoniga oʻrnatiladigan zoʻriqtirilmaydigan armatura	5 3 2 2* 4 7 5 3 4 7 2 2 3 1,5

5. Kesimning choʻzilgan zonasidagi zoʻriqtiriladigan armatura:
a) yuqori mustahkamlikdagi simlardan qilinadigan oʻram shaklidagi va K-7 sinfdagi arqonlardan qilinadigan oʻramlarniki	3
b) quyidagi sinflardagi armaturalar:	4**
A600 (A-IV), At600 (At-IV)	4
A800 (A-V), At800 (At-V), At1000 (At-VI)	5
v) poʻlat arqonlardan qilingan spiral, qoʻshaloq oʻralgan va yopiq, diametri d > 40 mm, ankerlari chekkalaridagi uchlarida joylashgan	d
6. Nam toʻsgich qatlam bilan biriktirilgan qatnov qismi plitasidagi barcha turdagi zoʻriqtirilgan armaturalar	3
7. Devorchalardagi (qovurgʻalardagi) zoʻriqtiriladigan xomutlar	3
8. Strunobeton konstruksiyalardagi zoʻriqtiriladigan armaturalar quyidagi koʻrsatilgan tomonlarida joylashtirilganida:
choʻzilgan qirralari	3***
yonidagi qirralari	2

	44-jadval
Armatura va uning joylashishi	Beton himoya qatlamining eng kichik qalinligi, sm
1. Zoʻriqtirilmaydigan ishchi armatura: avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklari qatnov qismi plitasidagi ustki armatura qovurgʻa va plitali oraliq qurilmalardagi hamda balandligi 30 cm va undan katta boʻlgan plitalardagi balandligi 30 sm dan kichik plitalardagi quvurlar zvenolaridagi, ichi boʻsh quvur shakldagi qoziqoyoqlardagi tayanchlarning tashqi bloklaridagi tayanchlarning tashqi bloklaridagi quyma tayanchlarning tashqi sirtlaridagi: a) tayanchning muz uriladigan qismidagi b) tayanchning qolgan qismlarida qoziqoyoqlardagi, quduqlardagi va poydevorlarning yigʻma bloklaridagi quyma temirbetondan qilinadigan poydevorlarning tayanch plitalaridagi: a) beton toʻshak boʻlganida b) beton toʻshak boʻlmaganida 2. Zoʻriqtirilmagan xomutlarda: toʻsinlarning devorchalaridagi (qovurgʻalaridagi) tayanchlarning ustunlarida: a) suv sathining oʻzgarmaydigan zonasida b) suv sathi oʻzgaradigan zonada 3. Toʻsinlar devorchasidagi (qovurgʻasidagi) va plitalardagi boʻylama konstruktiv (hisobiy boʻlmagan) armatura 4. Zoʻriqtirilgan armatura quyma betoniga oʻrnatiladigan zoʻriqtirilmaydigan armatura	5 3 2 2* 4 7 5 3 4 7 2 2 3 1,5

5. Kesimning choʻzilgan zonasidagi zoʻriqtiriladigan armatura:
a) yuqori mustahkamlikdagi simlardan qilinadigan oʻram shaklidagi va K-7 sinfdagi arqonlardan qilinadigan oʻramlarniki	3
b) quyidagi sinflardagi armaturalar:	4**
A600 (A-IV), At600 (At-IV)	4
A800 (A-V), At800 (At-V), At1000 (At-VI)	5
v) poʻlat arqonlardan qilingan spiral, qoʻshaloq oʻralgan va yopiq, diametri d > 40 mm, ankerlari chekkalaridagi uchlarida joylashgan	d
6. Nam toʻsgich qatlam bilan biriktirilgan qatnov qismi plitasidagi barcha turdagi zoʻriqtirilgan armaturalar	3
7. Devorchalardagi (qovurgʻalardagi) zoʻriqtiriladigan xomutlar	3
8. Strunobeton konstruksiyalardagi zoʻriqtiriladigan armaturalar quyidagi koʻrsatilgan tomonlarida joylashtirilganida:
choʻzilgan qirralari	3***
yonidagi qirralari	2

* Diametri 3 m va undan katta quvurlar uchun ichkari tomonidan himoya qiluvchi qatlam qalinligi 3 sm.

** Yopiq kanallarda joylashadigan zoʻriqtiriladigan armaturalar uchun himoya qiluvchi qatlam kanal sirtiga nisbatan olinadi. Diametri 11 sm boʻlgan kanallar uchun himoya qatlamini 5 sm ga teng etib belgilash kerak. Kanalning diametri 11 sm dan katta boʻlganida, himoya etuvchi qatlam qalinligini, kuch va toʻldiruvchi qorishma bosimi taʼsiriga hisoblash bilan tekshirish kerak.

*** Qalinligi 20 sm dan kichik boʻlgan elementlar uchun himoya qatlamni 2 sm gacha kamaytirishga ruxsat etiladi.

Izoh. 1. Mavjud TBK korxonalarining qolipli formalarida tayyorlanayotgan yigʻma temir beton konstruksiyalarning minimal himoya qatlami qalinligi oʻlchamlarini oʻrniga qoʻyib asoslangan holatda mavjud jadvalda keltirilgan qiymatdan kam qilib olinishi mumkin.

2. Xorijiy davlatlar (MDH davlatlari ham) poʻlat armaturalarining ishchi armaturalari import qiluvchi davlatlarning TSH va GOST lari yoki normativ hujjatlari bilan birgalikda ishlatishga ruxsat etiladi.

256. Oldindan zoʻriqtirilgan elementlarning chekkalarida, zoʻriqishning berilish zonasi uzunligida (mazkur SHNQning 148-bandiga binoan) betonning himoya qatlami qalinligi armatura diametri qiymatining ikki barobaridan kam boʻlmasligi kerak. Zoʻriqtiriladigan A800 (A-V), At800 (At-V) va At1000 (At-VI) sinfdagi poʻlat sterjen armaturalar qoʻllanilganida, zoʻriqishning berilish zonasi uzunligida (148-bandi.) qoʻshimcha ravishda toʻrlar, sterjen diametridan 4 sm ga ortiq boʻlgan diametrdagi spirallar yoki qadami 5 sm dan katta boʻlmagan xomutlar qoʻyilishi kerak.

24-bob. Armatura elementlari orasidagi eng kam masofa

1-§. Zoʻriqtirilmaydigan armaturani ankerlash

257. Alohida armatura elementlari, hamda kanallar devorchalari orasidagi sof masofa, konstruksiyaning barcha hajmini beton aralashmasi bilan talab qilingan darajada toʻldirishni taʼminlay oladigan boʻlishi kerak. Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalarda ushbu masofa qoʻshimcha ravishda zoʻriqtiriladigan armaturadan zoʻriqishning betonga berilish xususiyatini, ankerlarning joylashish holatlarini, tortishga qoʻllaniladigan jihozning oʻlchamlarini inobatga olgan holda belgilanishi kerak.

258. Zoʻriqtirilmaydigan armaturaning ayrim boʻylama ishchi sterjenlari va tirgakka tortib zoʻriqtiriladigan armatura oʻramlari orasidagi sof masofa quyidagicha qabul qilinishi kerak:

a) betonlashda sterjen gorizontal yoki qiya holatda va quyidagi qatorlarda joylashganida koʻrsatilgan qiymatlardan kam boʻlmasligi kerak:

bitta qatorda — 4 sm dan ;

ikkita qatorda — 5 sm dan;

uchta va undan koʻp qatorda — 6 sm dan;

b) betonlashda sterjenlar tik holatda joylashganida — 5 sm.

Armaturalarni joylashtirish uchun noqulay sharoitlarda zoʻriqtirilmaydigan sterjenlarni guruhlarda (sterjenlar orasida boʻshliq qoldirilmasdan), ikkita yoki uchta sterjenlar birgalikda joylashtirilishi ruxsat etiladi.

Guruhlar orasidagi sof masofani quyidagilardan kam boʻlmaydigan etib qabul etiladi:

guruhda ikkita sterjen boʻlganida — 5 sm dan;

guruhda uchta sterjen boʻlganida — 6 sm dan.

v) Alohida boʻylama sterjenlar yoki ularning guruhlari, orasidagi maksimal masofalar hisoblash orqali belgilanishi kerak, ammo quyidagilardan oshmasligi kerak:

qalinligi 15 sm li plitalarni armaturalashda — 15 sm;

qalinligi 30 cm li temirbeton elementlarini armaturalashda — 17,5 sm;

qalinligi 50 sm li temirbeton elementlarini armaturalashda — 20 sm;

qalinligi 100 sm li temirbeton elementlarini armaturalashda — 25 sm;

qalinligi 150 sm li va yuqori temirbeton elementlarini armaturalashda — 30 sm;

259. Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalarda armatura elementlari orasidagi sof masofani belgilashda quyidagi 45-jadvalda koʻrsatilgan talablarga rioya etish lozim. Aralash armaturalashda zoʻriqtirilmagan armatura sterjenlari bilan armatura oʻrami yoki yopiq kanal devori orasidagi minimal masofani 3 sm dan kam etmay qabul qilish kerak.

45-jadval

Belgilanadigan sof masofa

Masofaning eng kichik oʻlchami

absolyut qiymati boʻyicha, sm

armatura elementining diametriga yoki kanalning diametriga bogʻliq holda

Tirgakka tirab zoʻriqtiriladigan konstruksiyalarda

1. Yuqori mustahkamlikdagi parallel simlardan qilinadigan armatura oʻramlari orasidagi

2. Armatura oʻramlari va ularning ichki ankerlarining tashqi sirtlari orasidagi

3. Armatura oʻramlari ichki ankerlarining tashqi sirtlari orasidagi

4. K-7 sinfdagi alohida arqon armaturalar quyidagicha joylashganida:

bitta qatorda

ikkita va undan koʻp qatorda

5. Ichki anker chekkasidagi uchidan beton uchidagi qirrasigacha masofa

Armaturani betonga tirab tortib zoʻriqtiriladigan konstruksiyalarda

6. Quyidagi diametrlardagi yumaloq yopiq kanallar devorlari orasidagi, cm:

9 va undan kam boʻlgan

9 dan 11 gacha

d_c-1

11 dan yuqori boʻlsa

Hisoblab topiladi

7. Yuqori mustahkamlikdagi parallel simlardan qilingan oʻramlar, K-7 sinfdagi arqon armaturalardan qilingan oʻramlar hamda poʻlat arqonlar (spiral, qoʻshaloq eshilgan va yopiq) oralaridagi, ularning ochiq kanallarda quyidagicha joylashganlarida:

bitta qatorda

ikkita qatorda

8. Elektrotermik usulda zoʻriqtiriladigan bitta sterjenli kanallar devorlari orasidagi masofa, ular turi quyidagicha boʻlganlarida:

yopiq

ochiq

Belgilanadigan sof masofa

Masofaning eng kichik oʻlchami

absolyut qiymati boʻyicha, sm

armatura elementining diametriga yoki kanalning diametriga bogʻliq holda

Tirgakka tirab zoʻriqtiriladigan konstruksiyalarda

1. Yuqori mustahkamlikdagi parallel simlardan qilinadigan armatura oʻramlari orasidagi

2. Armatura oʻramlari va ularning ichki ankerlarining tashqi sirtlari orasidagi

3. Armatura oʻramlari ichki ankerlarining tashqi sirtlari orasidagi

4. K-7 sinfdagi alohida arqon armaturalar quyidagicha joylashganida:

bitta qatorda

ikkita va undan koʻp qatorda

5. Ichki anker chekkasidagi uchidan beton uchidagi qirrasigacha masofa

Armaturani betonga tirab tortib zoʻriqtiriladigan konstruksiyalarda

6. Quyidagi diametrlardagi yumaloq yopiq kanallar devorlari orasidagi, cm:

9 va undan kam boʻlgan

9 dan 11 gacha

d_c-1

11 dan yuqori boʻlsa

Hisoblab topiladi

bitta qatorda

ikkita qatorda

8. Elektrotermik usulda zoʻriqtiriladigan bitta sterjenli kanallar devorlari orasidagi masofa, ular turi quyidagicha boʻlganlarida:

yopiq

ochiq

260. Sirti notekis profildagi armatura sterjenlarini va sirti silliq profildagi sterjenlarni payvandlangan toʻrlar va karkaslarda uchlarini ilmoqsiz qoʻllashga ruxsat etiladi. Sirti silliq profildagi armaturaning choʻzilgan ishchi sterjenlarining va toʻqilgan toʻrlar, karkaslardagi silliq ishchi sterjenlar uchlarida ichki diametri sterjen diametrining 2,5 barobaridan kam boʻlmagan yarim aylanali va bukilgandan keyingi toʻgʻri uchastkasining uzunligi sterjen diametrining uch barobar qiymatidan kam boʻlmagan ilmoq boʻlishi kerak.

261. Egiladigan uzlukli toʻsinlarda va qalinligi 30 sm dan katta boʻlgan plita konstruksiyalarda choʻzilgan sterjenlarning uchini momentlar epyurasiga koʻra uzganda yorilishga pishiqlikka hisoblashdagi aniqlangan betonning siqilgan qismida ankerlash kerak.

Qayrilgan sterjenlarning uchlarida, betonning siqilgan zonasida, armatura diametri qiymatining kamida 10 barobaridek uzunlikdagi boʻylama armaturaga parallel boʻlgan toʻgʻri uchastkasi boʻlishi kerak. Qayirish tufayli siqilgan qismga kiritilgan sirti silliq sterjenlarning uchlarini, egishdan keyingi toʻgʻri uchastkasining uzunligi kamida armaturaning uchta diametridek toʻgʻri ilmoqli etish kerak.

Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklari uchun, payvandlangan birikmalarda, sirti notekis profildagi armaturalarni, egilgan va nomarkaziy siqilgan elementlar betonining choʻzilgan zonasida, sterjenlarning nazariy tomondan uzilishi kerak boʻlgan joydan kamida ularning 30 diametridek uzunlikda betonga kiritib qoʻyishga ruxsat etiladi. Oraliq qurilmalarda, bundan tashqari ankerlanadigan sterjenlar uchlari yonidagi sterjenlarga, qalinligi 4 mm dan uzunligi 4d dan kam boʻlmagan chok bilan payvandlanishi kerak.

262. Egilgan elementlardagi sirti notekis profildagi choʻzilgan boʻylama armatura sterjenlarining qayrilgan joyining yoki nomarkaziy siqilgan elementlardagi shunday sterjenlarning uziladigan joyining boshlanishini, sterjenlarning toʻla hisobiy qarshiliklari hisobga olinadigan kesimdan oʻtkazib joylashtirish kerak.

Oʻsha kesimga sterjenni kiritish uzunligi (mahkamlash uzunligi — Ɩ_s) A300 (A-II) va As300 (Ac-II) sinflardagi poʻlat armaturalar uchun quyidagilardan kam boʻlmasligi kerak:

22d — beton sinfi V30 va undan yuqori boʻlganida;

25d — beton sinfi V20 — V27,5 boʻlganida (d — sterjen diametri).

A-III sinfdagi poʻlat armaturalar uchun betonga kiritib mahkamlash uzunligi Ɩ_s ni, tegishli ravishda 5d ga koʻpaytirish kerak. Sterjenlar oʻrami boʻlganida d ni maydoni, oʻramni tashkil qiluvchi sterjenlar maydonlari yigʻindisiga teng boʻlgan shartli sterjen diametridek aniqlanadi. Siqish uzunligini kamaytirish maqsadida armatura sterjenidan kuchning betonga uzatuvchi ankerlar ishlatishga ruxsat etiladi. Bu yerda, konstruksiya zonasida ankerga birlashuvchi betonning mustahkamligi taʼminlanishi kerak.

263. Uzlukli toʻsinlarda va uzluksiz toʻsinlarning chekkalaridagi uchastkalarida boʻylama armaturaning choʻzilgan sterjenlarining, tayanch oʻqi orasida kamida sterjenning 8 diametridek uzunlikdagi toʻgʻri uchastkasi joylashishi kerak. Bundan tashqari toʻsinning yon sirtlariga yaqin joylashgan chekkadagi sterjenlari, toʻsin uchi oldida 90° burchak ostida qayrilishi va uning balandligining yarmisigacha davom etgan boʻlishi kerak. Toʻsin uchidan tayanch oʻqigacha kamida 30 sm va tayanch plitasi chekkasigacha kamida 15 sm masofa taʼminlanishi kerak.

264. Boʻylama armaturaning choʻzilgan sterjenlarini, element sirtining burilib oʻzgarganida hosil boʻlgan kirish burchagi shakli boʻyicha bukish ruxsat etilmaydi. Bukilish burchagini tuzuvchi tekisliklar boʻylab joylashgan armaturaning boʻylama sterjenlari, ularning kesishgan nuqtalaridan kamida armaturaning 20 diametri uzunligida oʻz yoʻnalishlarida davom etgan boʻlishi zarur.

2-§. Zoʻriqtiriladigan armaturani ankerlash

265. Konstruksiyalarda, diametri 36 mm gacha boʻlgan sirti notekis profildagi sterjenlardan qilingan, tirgakka tirab tortiladigan, armatura qoʻllanilganda sterjenlarda ankerlar oʻrnatish talab qilinmaydi.

Chidamlilikka hisoblanadigan armaturali elementlarda barcha armatura (yuqorida koʻrsatilganidan tashqari) ichki yoki tashqi (chekkalarda) ankerlarga ega boʻlishi kerak. Tirgakka tirab zoʻriqtiriladigan, armaturasi chidamlilikka hisoblanmaydigan elementlarda, K-7 sinfdagi alohida arqon armaturalarni va alohida yuqori mustahkamlikdagi sirti notekis profildagi simlarni ankerlar (ichki va tashqi) oʻrnatmasdan qoʻllash ruxsat etiladi. Betonga tirab tortiladigan konstruksiyalardagi qoʻllaniladigan ankerlashlar mustahkamligi, ular bilan mahkamlanadigan armatura elementlari mustahkamligidan kam boʻlmasliklari kerak.

266. Egiladigan elementlarda armatura ankerlarini, bosh choʻzuvchi va siquvchi kuchlanishlar, ular uchun belgilangan chegaraviy qiymatlarning 90 foiz dan ortiq boʻlgan beton zonalarida joylashtirmaslik kerak.

267. Toʻsinlarning uchi tomonida sirtidagi (chekkadagi) tashqi ankerlarni imkoni boricha bir tekis joylashtirish kerak. Bunda toʻsin uchida ankerlar joylashadigan zonada betonni berkitib turadigan tutash poʻlat listlar qoʻyish koʻzda tutilishi zarur. Listlarning chekka uchastkalarini betonga ankerlash kerak.

Toʻsin chekkasidagi ushbu listlarning qalinligini zoʻriqtiriladigan armatura elementlarini tortish kuchiga bogʻliq holda hisoblash bilan belgilanishi va quyidagilardan kam boʻlmasligi kerak:

tortish kuchi 590 kN (60) tk boʻlganida — 10 mm;

tortish kuchi 180 kN (120) tk boʻlganida — 20 mm;

tortish kuchi 2750 kN (280) tk boʻlganida — 40 mm.

Koʻrsatilgan miqdorlardan farq qiladigan kuchlar bilan tortilganda, listlar qalinligini yaqin boʻlgan katta qiymatdagi kuchga toʻgʻri keladigan qalinlikda qabul qilinishi kerak.

268. Armaturani betonga tirab tortadigan elementlarda tashqi armaturani betonlaydigan zonani diametri 10 mm dan, kataklari 10x10 sm dan katta boʻlmagan, sirti notekis profildagi sterjenlardan qilingan koʻndalang toʻrlar bilan armaturalash kerak. Asosiy konstruksiya betoni va yaxlitlash betonlarini oʻzaro birikshi uchun choralar koʻrish zarur. Toʻrlar orasidagi masofa 10 sm dan koʻp boʻlmasligi kerak.

3-§. Elementlarni boʻylama armaturalash

269. Payvandlangan armatura karkaslarida, armatura, sterjenlari har bittasida uchtadan koʻp boʻlmagan guruhlar boʻlib joylashadi. Guruhlardagi sterjenlar oʻzaro, bir tomonidan bogʻlovchi payvandlash choklari bilan birlashadi. Sterjenlar orasidagi bogʻlovchi choklarning uzunligi 4 diametr qiymatidan kam, qalinligi esa 4 mm dan koʻp boʻlmasligi kerak. Sterjenlar guruhi orasiga diametri 25 mm dan kam boʻlmagan, boʻylama yoʻnalishda qoʻyiladigan metall pona yordamida ochiqlik hosil qilinadi. Ushbu ponalar qayrilishdan oldinda va 2,5 m dan katta boʻlmagan masofada bir-biriga nisbatan ustma-ust boʻlmaydigan etib oʻrnatiladi. Ular ishchi armaturaga bir tomondan, qalinligi 4 mm dan koʻp va uzunligi ishchi armaturaning 2 diametridan kam boʻlmagan bogʻlovchi choklar bilan payvandlanadi.

Guruhdagi sterjenlar orasidagi bogʻlovchi payvandlash choklari, ponalarga va qoʻshni bogʻlovchi choklarga nisbatan, qoʻshni choklar umumiy boʻylama sterjenlarga qoʻyilganida ular orasidagi sof masofa 40 sm dan kam boʻlmagan holda, bogʻlovchi choklar karkasning har xil boʻylama sterjenlariga qoʻyilganida, 10 sm masofada har xil joylarga joylashtirilishi kerak. Bundan tashqari sterjenlar guruhining xohlagan joydagi kesimi toʻgʻri keladigan etib joylanishi kerak.

Tegishli darajada asoslanganda, devorchalardagi payvandlangan toʻrlarning tik sterjenlarini armaturaga va guruh sterjenlari orasidagi parallel joylashgan ponalarga kontaktli nuqtada payvandlashga ruxsat etiladi. Xomutlarni asosiy armaturaga doʻgʻasimon elektrpayvand bilan payvandlashga ruxsat etilmaydi.

Karkaslarning asosiy ishchi armaturasi uchun GOST 380-05 boʻyicha armaturani qoʻllash tavsiya etiladi. Ishchi armaturaga mahkamlovchi choklar toʻgʻrisidagi koʻrsatmalar mazkur SHNKning 296-bandida keltirilgan.

270. Uzlukli toʻsinlarda va plitalarda ishchi armatura oraligʻining oʻrtadagi kesimi uchun belgilangan miqdorining kamida uchdan bir qismini tayanchgacha yetkazish kerak. Bunda, toʻsinlarda kamida ikkita, plitalarda esa, uning 1 m enida, kamida uchta sterjen tayanchgacha yotqizilishi kerak. Plitaning taqsimlovchi armaturasini 25 sm dan oshmagan qadamda oʻrnatish kerak.

Aralash armaturalashda zoʻriqtirilmaydigan armaturaning sterjenlarini juftlab oʻrnatishga ruxsat etiladi, bu yerda ushbu armaturaning himoya qiluvchi qatlami qalinligi mazkur SHNQning 256-bandiga, sterjenlari va oʻramlari orasidagi masofalar mazkur SHNQning 259 va 263-bandlariga loyiq boʻlishi kerak.

271. Uzluksiz toʻsinlarda va koʻp oraliqli ramali konstruksiyalarning rigellarida ustki va pastki ishchi armaturalarning bir qismi butun uzunasiga davom etib ketgan yoki armatura uzilgan joyini berkitib ulangan boʻlishi zarur.

Uzunasiga tutashib ketgan armatura elementlarining soni quyidagilarni tashkil etishi kerak:

a) zoʻriqtirilmaydigan armaturali konstruksiyalarda — kamida 20 foiz pastki va 15 foiz ustki ishchi armaturalar sonini;

b) zoʻriqtiriladigan armaturali konstruksiyalarda — kamida 10 foiz pastki va 5 foiz ustki ishchi armaturalar sonini, ammo ikkita ustki, ikkita pastki armatura elementlaridan kam boʻlmasligi kerak.

272. Plita ishchi armaturasining qadami (oʻqlari orasidagi masofa) oraliq oʻrtasida va uning tayanchlarining ustida quyidagidan oshmasligi kerak:

a) temir yoʻl koʻpriklarining ballast togʻorasining plitalarida — 15 sm;

avtomobil yoʻllari koʻpriklarining qatnov qismi plitalarida — 20 sm.

b) alohida boʻylama sterjenlar yoki guruhlar oʻqi orasidagi maksimal masofa quyidagi qiymatlardan oshmasligi zarur:

15 sm, agar qalinligi 15 sm li plitani armaturalashda;

17,5 sm, agar qalinligi 50 sm li temirbeton elementni armaturalashda;

25 sm, agar qalinligi 100 sm li temirbeton elementni armaturalashda;

30 sm, agar qalinligi 150 sm va undan katta temirbeton elementni armaturalashda.

Oraliq oʻlchamlarida element balandligi — ekstrapolyatsiyalash orqali olinadi.

4-§. Elementlarni koʻndalang armaturalash

273. Zoʻriqtirilmaydigan toʻsinlarning devorlari koʻndalang kuchlarni qabul etishga armaturalashni, qayrilgan va tik qoʻyilgan sterjenlar (xomutlar) yordamida amalga oshirish kerak va xomutlarni esa devorning boʻylama armaturalari bilan karkaslarga va toʻrlarga birlashtirish kerak.

274. Zoʻriqtirilmaydigan toʻsinlardagi hisoblash bilan qoʻyiladigan qayrilgan sterjenlarni egiladigan elementlari boʻylama oʻqiga nisbatan simmetrik joylashtirish kerak. Sterjenlar, element boʻylama oʻqiga nisbatan 45°ga yaqin (60°dan koʻp va 30°dan kam boʻlmagan) burchak ostida boʻlishi kerak. Bunda, toʻsinning hisob boʻyicha qayirilgan sterjen oʻrnatilishi talab etiladigan qismida, uning boʻylama oʻqiga perpendikulyar oʻtkazilgan xohlagan kesim kamida bitta qayirilgan armatura sterjenini kesib oʻtishi kerak.

275. Toʻsin hisobiga koʻra qoʻshimcha qoʻyiladigan qiya sterjenlar asosiy boʻylama ishchi armaturaga mahkamlangan boʻlishi zarur. Armatura sterjenlari A240 (A-I), A300 (A-II), As300 (Ac-II) va A400 (A-III) sinflardagi poʻlatlardan tayyorlanganida, qoʻshimcha qiya sterjenlarni mahkamlashni payvandlash choki yordamida bajarish mumkin.

276. Toʻsinlarda armaturaning qiya sterjenlarini radiusi armaturaning 10 diametridan kam boʻlmagan doʻgʻa boʻylab qayirish kerak. Boʻylama armaturaning, toʻsinning uchi tomonidagi (tayanch oʻqi orqasidagi) qayirilishini, uning uchta diametridan kam boʻlmagan radiusdagi doʻgʻa boʻyicha amalga oshirish ruxsat etiladi.

277. Zoʻriqtirilmagan toʻsinlarning devorlaridagi boʻylama armaturalarni quyidagicha oʻrnatish kerak:

toʻsinning choʻzilgan qirrasidan oʻlchaganda, devor balandligining uchdan bir qismi chegarasida qoʻllaniladigan armaturaning 12 diametridan katta boʻlmagan qadamda (d = 8 — 12 mm);

devor balandligining qolgan qismidagi chegarasida armaturaning 20 diametridan katta boʻlmagan qadamda (d = 8 — 12 mm).

278. Yoʻnalishi, toʻsinning boʻylama oʻqi yoʻnalishi bilan mos kelmaydigan qismlari boʻlgan zoʻriqtiriladigan armatura elementlarini, toʻsinning boʻylama oʻqiga nisbatan simmetrik joylashtirish kerak.

279. Toʻsinlardagi xomutlar hisoblashlar bilan oʻrnatiladi. Bunda xomutlar orasidagi kesim hisobi ham inobatga olinadi. Qalinligi 50 sm gacha boʻlgan devorlarda, uzunligi oraliqning 1/4, tayanch oʻqidan oʻlchagandagi masofadagi tayanch atrofida xomutlar qadami 15 sm dan katta boʻlmasligi kerak.

Oraliq uzunligining 1/2 teng boʻlgan toʻsinning oʻrtadagi qismida xomutlar qadami 20 sm dan katta boʻlmaydigan etib qabul etiladi. Devor qalinligi 50 sm dan katta boʻlganida, oraliqning oʻrta qismida xomutlarning qadamini 5 sm ga kattalashtirish ruxsat etiladi. Bitta sinfdagi va diametrdagi armaturadan qilingan juftlangan xomutlar qoʻllanilishi ruxsat etiladi.

280. Uzlukli plita oraliq qurilmalarida xomutlarni quyidagi qiymatlardan oshmaydigan qadamlar bilan oʻrnatish kerak:

15 sm — uzunligi 1/4 boʻlgan tayanch oldi uchastkalarda;

25 sm — uzunligi 1/2 boʻlgan, oraliqning oʻrtasidagi qismida.

Temir yoʻl koʻpriklarining ballast togʻorasining, avtomobil yoʻllari koʻpriklari qatnov qismining qalinligi 30 sm va undan koʻp boʻlgan tutash plitalarida siqilgan hisobiy armatura yoʻq boʻlganida, xomutlarni oʻrnatmaslik ruxsat etiladi.

Izoh. Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining oraliq qurilmalarida qalinligi 40 sm gacha boʻlgan plitalarga betondagi urinma kuchlanish 0,25 R_b,sh dan oshmagan holda koʻndalang armatura qoʻymaslik ruxsat etiladi (R_b,sh— 3.6-jadvalga binoan betonning ajralishga hisobiy qarshiligi).

281. Zoʻriqtirilmagan toʻsinlarning belbogʻlaridagi xomutlar uning 50 sm dan koʻp boʻlmagan enini qamrab olishi va chekkadagi qatorlarda gorizontal joylashgan boʻylama armaturaning beshtadan koʻp boʻlmagan choʻzilgan va uchtadan koʻp boʻlmagan siqilgan sterjenlarini birlashtirishi zarur.

282. Toʻsinlar belbogʻlarining kengaygan joylari sirti notekis profildagi armatura sterjenlaridan qilingan yopiq xomutlar bilan armaturalangan boʻlishi kerak; xomutlar shoxi belbogʻning barcha tashqi konturini qamrab olishi zarur.

283. Yopiq xomutlarning yoki koʻndalang sterjenlarning zoʻriqtiriladigan toʻsinlarning belbogʻlarini qisib turadigan payvandlangan toʻrlardagi eng katta qadamlarini temir yoʻl koʻpriklarida 15 sm dan va avtomobil yoʻllari koʻpriklarida 20 sm dan koʻp boʻlmagan holda qabul etish kerak. Qisiladigan belbogʻlardagi xomutlar qadami toʻsinlar devorlaridagi xomutlar qadamlaridan katta boʻlmasligi zarur.

284. Buralishga hamda egilish, siqilish yoki choʻzilish bilan birgalikda buralishga hisoblanadigan elementlardagi xomutlar yopiq uchlari quyidagi miqdorda chiqazilgan boʻlishi zarur:

sirti silliq poʻlat armaturadan qilingan xomutlar boʻlganida — 30 diametrga;

sirti notekis profildagi armaturadan qilingan xomutlarda — 20 diametrga.

285. Zoʻriqtiriladigan armatura elementlari tayanch plitalari tagida (mazkur SHNQning 268-bandiga qarang) joylashgan zonasida mahalliy kuchlanishga hisoblash bilan qoʻshimcha koʻndalang (qisman) armatura oʻrnatish kerak:

toʻrlarda — 10 sm dan;

spirallarda — 6 sm dan.

286. Konstruksiyaning siqilgan elementidagi boʻylama ishchi armatura va xomutlarni karkaslarga birlashtirish kerak. Xomutlar qadamini boʻylama armatura sterjenlar diametri d ga bogʻliq holda quyidagilardan koʻp oshirmagan holda qabul qilinishi zarur:

15 d — payvandlangan karkaslarda;

12 d — toʻqilgan karkaslarda.

Barcha hollarda ham xomutlar qadamini quyidagidan kam etib belgilash kerak:

kesimni boʻylama armatura bilan 3 % dan kam etib joylashtirganda — 40 sm dan;

oʻsha holda, 3 % va undan koʻp boʻlganida — 30 sm dan.

Kesimni boʻylama armatura bilan anchagina toʻldirganda, alohida xomutlar oʻrniga element koʻndalang kesimi shaklini takrorlovchi uzluksiz koʻndalang armatura oʻramini qabul qilish tavsiya etiladi.

287. Kvadrat yoki toʻgʻri burchakli shakldagi koʻndalang kesimli siqilgan elementlar xomutlarining konstruksiyasi quyidagicha boʻlishi yoki boʻylama sterjenlarga xomutlarning egilgan joylari toʻgʻri kelishi, element qirrasi boʻylab oʻrnatilgan xomutlar shoxi toʻrttadan koʻp boʻlmagan boʻylama sterjenni ushlab turishi va 40 sm dan katta boʻlmagan uzunlikka ega boʻlishi kerak.

Yuqorida keltirilgan koʻrsatmalar qirralarining oʻlchamlari 80 sm dan katta boʻlmagan tayanchlarga tegishlidir. Tayanchlar qirralari katta oʻlchamlarda boʻlganida, teskari tomonda joylashgan tayanchning ishchi boʻylama sterjenlarini tayanchni koʻndalangiga kesib oʻtadigan xomutlar bilan oʻzaro birlashtirmaslik, ularni beton kesimining ichkari yoʻnalishidagi xomutning asosiy boʻylama shoxiga perpendikulyar joylashgan, uzunligi 20 cm dan kam boʻlmagan yoniga ankerlanuvchi shoxlari boʻlgan, har bittasining uzunligi 40 sm gacha P shakldagi konstruktiv xomutlar zanjirchalari bilan almashtirish ruxsat etiladi. Yarim aylana ilmoqlar bilan tugaydigan kalta shoxlarning uchlari, tayanchning barcha balandligiga oʻrnashtiriladigan tik montaj sterjenlarga mahkamlanadi. Xomutlar oʻzaro bukiladigan joylarida ustma-ust kesishadi. Tayanchni perimetri boʻylab qamrovchi xomutlar zanjirchalari balandlik boʻylab har biri 40 sm dan joylashadi.

Xomutlar va tik qoʻyilgan montajlash sterjenlari uchun diametri 10 mm dan kam boʻlmagan armaturani qoʻllash kerak. Tayanchlarning siqilgan ishchi sterjenlarining ustivorligini oshirish uchun, xomutlar zanjirchalaridan tashqari, tayanchning koʻndalang qirralaridagi boʻylama tik sterjenlarni birlashtiruvchi montajlovchi bogʻlamalar qoʻyish nazarda tutilishi kerak.

Bogʻlamalar, diametri 16 mm dan kam boʻlmagan uchta sterjendan boʻlishi shart va ular planda hamda balandligi boʻylab oralari 1,6 m dan yaqin boʻlmasligi kerak.

Kesimda toʻsiq boʻluvchi sterjenlar borligi tufayli betonlashdagi yuz beradigan qiyinchiliklarni boʻldirmaslik uchun bogʻlamalarni, bosqichma-bosqich, bevosita betonning navbatdagi qatlamini yotqizish oldidan oʻrnatish va mahkamlashga ruxsat etiladi.

288. Siqilgan elementlarning yuklamasini, uchlari orqali boʻylama armatura sterjenlarining chiqib turadigan qismisiz uzatadigan chekkadagi qismlarida soni 4 tadan kam boʻlmagan (qoziqoyoqlarda beshta) payvandlangan koʻndalang toʻrlar oʻrnatilishi kerak. Toʻr bilan armaturalanadigan chekkadagi qismlarning uzunligini, boʻylama armatura sterjenlarining 20 diametridan kam boʻlmagan etib qabul qilish, toʻrlar orasidagi masofani esa 10 cm dan oshirmay belgilash kerak.

289. Siqilgan elementlarni zoʻriqtirilmaydigan armaturalar bilan bir darajada armaturalashda (mazkur SHNQning 207-bandi) qoʻllaniladigan payvandlangan koʻndalang toʻrlar va spirallar A240 (A-I), A300 (A-II), As300 (Ac-II) i A400 (A-III) (diametri 14 mm dan katta boʻlmagan) sinflardagi poʻlat armaturalardan qilinishi zarur.

Qoziq tepasiga oʻrnatiladigan koʻndalang toʻr sterjenlari va spiralning tolalari elementning ishchi boʻylama armaturasining barchasini qamrab olishi shart. Koʻndalang toʻrlar koʻzlari oʻlchamini 5,5 sm dan kam boʻlmagan, element kesimining kichik tomonining 1/4 qismidan yoki 10 sm dan koʻp boʻlmagan holda qabul qilish kerak. Koʻndalang toʻrlarning element uzunligi boʻylab qadamini kamida 6 sm va element kesimi kichik tomonining 1/3 qismidan yoki 10 sm dan kichik etib belgilash kerak. Siqilgan elementning koʻndalang kesimini oʻlchamlari ikki tekislik simmetriyasida (fermalar tagidagi maydonchalar va toʻsinlar va ustunlar tagidagi kursichalar) 80 sm dan baland boʻlsa, armaturalashni mazkur SHNQning 224 va 225-bandlari tomonidan asosga (rigel, fundament, grunt) oʻtkazuvchi kuchlar, hamda mazkur SHNQning 197 — 200-bandlari boʻyicha elementning 100 sm dan katta balandligida armaturalash bajariladi. Spirallarning toʻldirma diametri 20 sm dam kam boʻlmasligi kerak. Spiral tolasining buralish qadamini kamida 4 sm va kesim diametrining 1/5 qismidan yoki 10 sm dan kam etib belgilash zarur.

290. Yumaloq quvurlarning va silindrik qoplamalarning boʻgʻinlarida, ularni qoʻshaloq toʻrlar bilan armaturalaganda, ishchi armatura sterjenlari radial yoʻnalishda birlashtiruvchi sterjen-fiksatorlar bilan bogʻlangan yoki karkaslarga birlashtirilgan boʻlishi lozim.

5-§. Armaturaning payvandli birikmalari

291. Armaturaning payvandli birikmalari RST Uz 865-98 va GOST 10922-2012 talablariga javob beradigan boʻlishi kerak. Loyihalashda, qoʻllanilgan ulamalarning javobgarlik darajasi va ularga tegishli payvandli birikma sifati nazoratiga talablar darajasi koʻrsatilgan boʻlishi zarur.

Koʻtarish qobiliyati birinchi guruh chegaraviy holatiga hisoblashda aniqlanadigan payvandli birikmalar I toifaliga, ikkinchi guruh chegaraviy holatiga hisoblangandagilari esa II toifaliga yotqiziladi, qolgan hollardagi birikmalar III toifali sifatli ulamalarga va albatta III toifali sifatli tutashmalarga kiritiladi. Har bitta toifadagi javobgarlik uchun nazorat hajmi QMQ 3.03.02-98 koʻrsatmalariga binoan aniqlanadi.

292. 30-jadvalda koʻrsatilgan sinflar va markalardagi issiq tayyorlangan poʻlat sterjen armaturalar, kontaktli ulab payvandlash yordamida biriktirilishi shart. Diametri 10 mm va undan kichik boʻlgan sterjenlar uchun, bu turdagi payvandlashni qoʻllash, faqat zavod sharoitida, maxsus jihozlar bor boʻlganida ruxsat etiladi. Kontaktli payvandlash bilan armaturani ulash, biriktiriladigan sterjenlar maydonlari nisbati 1,15 dan koʻp boʻlmaganida ruxsat etiladi. Chidamlilikka hisoblanadigan armatura elementlarida, payvandlash oqibatida ulanadigan zonada yuz beradigan kuchlanishlar jamlagichlari payvandlash oldidan va undan soʻng, tegishli boʻylama tozalashlar yoʻli bilan bartaraf etilishi zarur. Payvandlash ulamalarining boshqa turdagi samarali konstruktiv yechimlari, ushbu ulamalarning cheklangan chidamlilik chegarasi, payvandlanadigan armatura sterjenlarining chidamlilikka normativ chegarasidan kam boʻlmaydigan sharoitda ruxsat etiladi.

293. Payvandlangan toʻrlarni, shu jumladan RST Uz 866-98 boʻyicha ham, hamda karkaslarni, sterjenlar kesishmasida kontaktli-nuqtali payvandlashni qoʻllab loyihalash kerak.

294. A240 (A-I), A300 (A-II), As300 (Ac-II) va A400 (A-III) sinflardagi poʻlat armaturalardan toʻrlar va karkaslarni tayyorlashda, 30-jadval koʻrsatmalariga binoan toʻqima variantda bajarish oʻrniga, asosiy armatura uchun armatura sterjenlaridagi kuchlanishlar, belgilangan hisobiy qarshiliklarning 50 % dan oshmaydigan joylarida payvandli brikmalarni qoʻllash mumkin.

295. Elementning bitta hisobiy kesimidagi (uzunligi ulanadigan sterjenlarning 15 diametriga teng boʻlgan uchastka chegarasida) ulanmalar soni, kesimning choʻzilgan zonasidagi ishchi armaturaning umumiy sonining armaturasi chidamlilikka hisoblanadigan elementlarda 25 % idan, chidamlilikka hisoblanmaydigan elementlarda 40 % idan oshmasligi kerak.

Yigʻma elementlarning montajlash ulanmalarida (armaturaning hisobiy qarshiligini pasaytirmasdan), hamda konstruksiyaning armatura 50 % dan kam foydalaniladigan qismlarida payvandli ulanmalarni sochiltirmasdan joylashtirish ruxsat etiladi.

296. A240 (A-I), A300 (A-II), As300 (Ac-II) va A400 (A-III) sinflardagi poʻlatdan qilingan issiq tayyorlangan sterjen armaturaning ulanmalari uchun, konstruksiyani montaj qilishda zoʻriqtirilgan poʻlat armaturalar qoʻyib, uzunligi sterjenning 5 diametridan kam boʻlmagan vannali payvandlashni qoʻllash, hamda bir-biriga nisbatan surilgan, juftlashgan, bir tomonlama yoki ikki tomonlama umumiy uzunligi ulanadigan sterjenlarning 10 diametridan kam boʻlmagan choklar bilan payvandlangan orttirmali ulanmalar qoʻllash ruxsat etiladi. Vannali payvandlashni sterjenlar diametri 20 mm dan kam boʻlmaganida qoʻllaniladi. Siqilgan sterjenlarning chidamlilikka hisoblanmaydigan ulanmalari uchun RST Uz 865 ga binoan kalta poʻlat orttirmalar qoʻyib vannali payvandlashni qoʻllash ruxsat etiladi. Armaturaning qiya sterjenlarini mahkamlovchi bir tomonlama payvandlash chokining uzunligi, uning qalinligi 0,25d dan va 4 mm dan kam boʻlmaganida, kamida 12d boʻlishi zarur; ikki tomonlama chokning uzunligini undan ikki marta kalta etib olish ruxsat etiladi.

297. Armaturaning montajlashga chiqib turadigan qismi, montaj qilishda uzaytirilgan orttirmalarda vannali-chokli payvandlashni, boʻylama payvandlangan choklarni ulanadigan sterjenlarga silliq chiqarib, sifatli bajarish uchun, ulanmalarda kerakli sharoitni taʼminlash zarur.

Avtomobil yoʻllari va shakar koʻpriklari konstruksiyalarining toʻqilgan armatura karkaslarida, montaj qilishda, tashib borishda va betonlashda armaturani loyihadagi koʻrsatilgan holatda mahkamlab turish uchun ishchi armatura sterjenlarining konstruktiv armatura sterjenlari bilan kesishmalarida, quyidagi shartlarga rioya qilinganida, qoʻshimcha payvandli birikma qilish ruxsat etiladi: ishchi armaturaning mustahkamligi 50 % dan kam foydalaniladigan, hamda armatura faqat siqilishga ishlaydigan joylarda payvandlash bajarilishi mumkin.

6-§. Zoʻriqtirilmaydigan armaturani uzunasiga ustma-ust qoʻyib (payvandlamasdan) ulashlar

298. Nomarkaziy siqilgan va nomarkaziy choʻzilgan elementlarda, sirti notekis profildagi diametri 36 mm gacha boʻlgan va silliq sirtli yarim aylana ilmoqli poʻlat armatura sterjenlarning uchlarini bir-biriga oʻtkazib ustma-ust qoʻyib ulash ruxsat etiladi. Egiladigan va markaziy choʻziladigan elementlarda choʻzilgan armatura elementlarni uzunasiga ustma-ust qoʻyib ulash ruxsat etilmaydi.

299. Ustma-ust qoʻyib ulashlarda A300 (A-II) va AS300 (Ac-II) sinflardagi poʻlatdan qilingan armatura sterjenlari uchlarining bir-biriga ustma-ust qoʻyish uzunligi ni quyidagi miqdorlardan kam qilmay qabul qilish kerak:

30 d — beton sinfi V20 — V27,5 boʻlganida;

25 d — beton sinfi V30 va yuqori boʻlganida,

bu yerda d — ulanadigan sterjenlar diametri.

A400 (A-III) sinfdagi poʻlatdan qilingan armatura uchun uchlarining ustma-ust qoʻyilgan uzunligi l_s ni tegishli 4 d ga koʻpaytirish kerak. A240 (A-I) sinfdagi poʻlatdan tayyorlangan armatura uchun oʻsha uzunlik Ɩ₅ni (yarim aylana ilmoqlarning ichki sirtlari orasidagi) A400 (A-III) sinfdagi poʻlatdan qilingan armatura uchun olingan miqdordek qabul qilinadi. Kesimning siqilgan qismida joylashgan ulashlar uchun, Ɩ₅ uzunlikni yuqorida belgilangan qiymatlardan 5 ga kam etib olish ruxsat qilinadi. Alohida payvandlangan va toʻqilgan toʻrlarni ularning boʻylama sterjenlarining 30 diametridan va 25 sm dan kam boʻlmagan uzunlikda ustma-ust qoʻyib ulash kerak.

300. Kesimning siqilgan qismidagi ishchi armatura sterjenlari ulanadigan joy boʻlganida, u sterjenlardagi kuchlanish hisobiy qarshilikning 75 % idan koʻp boʻlganida, ulanish zonasiga spiral armatura qoʻyish talab qilinadi. Spiral armatura qoʻyish talab qilinmaganda (sterjenlardagi kuchlanish hisobiy qarshilikning 75 % idan kam), ishchi choʻzilgan armaturani ustma-ust qoʻyib ulanadigan joyidagi xomutlar orasidagi masofani 6 sm dan oshirmay, burab-bosib kiritiladigan ustunlarga esa 12 sm etib belgilash kerak.

Armaturaning ustma-ust etib ulanishini, sochilgan holatda joylashtirish kerak. Bu yerda talabga koʻra ustma-ust qoʻyiladigan uzunlik boʻyicha ulanadigan ishchi sterjenlarning kesim maydoni sirti notekis profildagi sterjen boʻlganida, choʻzilgan armatura kesimining umumiy maydonining 50 % dan, silliq sterjenlar boʻlganida 25 % dan oshmasligi zarur. Sochilmasdan ulash montaj ulanishlarida hamda konstruksiyaning armaturasi 50 % dan kam miqdorda foydalaniladigan qismlarida ruxsat etiladi.

Ustunlar oʻqlari ustidagi ustunli tayanchlarining rigellarida oʻrnatish (payvandlash yoki boshqa usullar) ruxsat etilmaydi va u ustunlar oʻqlaridan kamida 100 cm masofada joylashgan boʻlishi kerak.

7-§. Yigʻma konstruksiya elementlarining ulanishlari

301. Yigʻma konstruksiyalarda, quyidagicha ulanishlar qoʻllanilishi kerak:

betonlanadigan, keng (qisilmaydigan), biriktiriladigan elementlar uchlari orasidagi masofa 10 sm va undan koʻp, ishchi armaturalarning elementlardan chiqib turadigan qismlari yoki poʻlatdan quyilgan qismlari bilan;

betonlanadigan, tor (qisiladigan) eni 3 sm dan kichik, elementlardan armaturalar chiqib turadigan qismi yoʻq, ulanadigan joydagi yoriq sement yoki polimer-sement qorishma bilan toʻldiriladigan;

yelimlangan zich (qisiladigan) eboksid smola yoki boshqa koʻpga chidaydigan (tajribada tekshirilgan) polimer qoʻshimchalari asosidagi, qalinligi 0,3 sm dan katta boʻlmagan yelim qatlamchasi bilan.

Avtomobil yoʻllari koʻpriklarining oldindan zoʻriqtirilgan oraliq qurilmalarida asoslangan hollarda, betonlanadigan, keng armaturaning chiqib turgan qismlari yoʻq, choklari 10 sm gacha, ammo birlashtiriladigan boʻlaklar har bittasining qalinliklari yarmisidan koʻp boʻlmagan, siqiladigan ulashni qoʻllash ruxsat etiladi. Oraliq qurilmalarda quruq ulashlarni (bloklar orasidagi choklarni yelim bilan, sement yoki polimer qorishma bilan toʻldirmasdan) ishlatish ruxsat etilmaydi.

302. Uzunasiga boʻlaklardan tashkil topadigan oraliq qurilma bloklarining uchlari, armaturaning chiqib turadigan qismlarisiz ulanganda diametri 6 mm dan kam boʻlmagan sterjenlardan qilinadigan koʻndalang toʻrlar bilan qoʻshimcha armaturalanishi kerak. Tishli yoki pogʻonali ulanishlar boʻlganida, tishning va pogʻonaning ishchi armaturasining diametri 10 mm dan kam boʻlmasligi kerak.

303. Uzunasiga (balandligiga) boʻlaklardan yigʻiladigan yelimli zich ulanishli konstruksiyalarda ulanadigan bloklar yuzalarining aniq toʻgʻri kelishini taʼminlash uchun, fiksatorlar oʻrnatish kerak.

304. Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklari hamda aralash harakatli koʻpriklar toʻsinlarining ustki, harakatlanuvchi temir yoʻl yuklamasi toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir koʻrsatmaydigan plitalarda, sirti notekis profildagi, plitaning barcha qalinligidek toʻgʻri ilmogʻi bor, plitadan chiqib turadigan armatura qismi mavjud va u armaturalar ikki tomonidan plitalardan sterjenning 15 diametridan kam boʻlmagan va 25 sm dan kam boʻlmagan uzunlikdagi bir-biriga ustma-ust qoʻyilib, betonlanib ulanadigan hamda koʻrsatilgan uzunlikdagi ustma-ust qoʻyilgan yarim aylanali ilmoqni qoʻllab betonlanadigan choklar ham ruxsat etiladi. Bundan tashqari, plita betonidan, koʻrsatilgan uzunlikda chiqib turadigan yarim aylanali ilmoqlarni qoʻllash ruxsat etiladi, ammo ilmoqlar orasiga uzunligi ilmoq diametridan kam boʻlmagan toʻgʻri armatura qoʻyilishi kerak. Yarim aylana ilmoq diametrini armaturaning 10 diametridan kam boʻlmagan etib qabul qilish kerak.

Ulanadigan joydagi chok plitalar betonining sinfidan kam boʻlmagan sinfdagi beton bilan betonlanishi (toʻldirilishi) shart.

25-bob. Oldindan zoʻriqtirilgan temirbeton elementlarning konstruksiyalarini tuzish boʻyicha qoʻshimcha koʻrsatmalar

305. Yangi va (oraliq qurilmasini almashtirish orqali) rekonstruksiya qilinayotgan koʻpriklarda zoʻriqtirilgan armaturani ochiq kanallarda joylashtirish taqiqlanadi.

Oldindan zoʻriqtirilgan yaxlit temir beton oraliq qurilmalar uchun bir, toʻrt, yetti, oʻn ikki va oʻn toʻqqiztalik bogʻlamli diametri 15.2 va 15.7 mm boʻlgan K-7 armaturalardan foydalanish kerak. Asoslangan hollarda katta sonli toʻplam bogʻlamalardan foydalanish mumkin. Bu holda armaturaning hisobiy qarshiligiga 0.95 ga teng boʻlgan ishlash koeffitsiyentini kiritish kerak.

Oldidan zoʻriqtirish elementlar sistemasini: chekka va ichki ankerlar, biriktiruvchi qurilmalar, oʻrnatma detallar, zoʻriqishni ankerdan betonga oʻtkazuvchi tugunlar, mahalliy armaturalash armaturalarni, himoyalovchi qoplamalar, kanalyoʻgʻruvchilar va boshqalarni ishlatishni konstruksiyalarni har tomonlama koʻrikdan oʻtkazish texnik shartlari va seritifikatli sinashlar asosida qoʻllash kerak.

Oldindan zoʻriqtirilgan yaxlit temir beton oraliq qurilmalar (betonga taranglangan) faqat boʻylama qirqimdagi betonli qism chegarasida joylashgan yopiq kanallarda joylashtiriladi, kanallarni armaturalari tortilgandan soʻng armaturani korroziyadan saqlashini taʼminlaydigan va uni asosiy konstruksiya bilan tirkalanadigan sement-suvli qorishma bilan berkitiladi.

Armaturani tortgandan soʻng, kanallar armaturani korroziyadan va uning asosiy tuzilishga yopishishidan himoya qiladigan sement-suv eritmasi bilan inyeksiya qilinishi kerak Kanalyoʻrgʻichlar oʻlchamlarini quyidagi
46-jadvalda koʻrsatilgan qiymatlar asosida qabul qilish kerak. Chiqarib boʻlmaydigan kanalyoʻrgʻichlarda kanal barpo qilishda ruxlanmagan yumshoq poʻlat yengchalar va notekis quvurlachardan foydalanish taklif etiladi. Bunda kanalni toʻlgʻizuvchi material muzlashdagi hajm ortishini yoʻqotishi kerak, himoya qatlami kengligi esa 1 sm boʻlishi kerak, kattalari mazkur SHNQ ning 44-jadvalida koʻrsatilgan.

Silliq poʻlat quvurlardan olinmaydigan kanal tuzilmalarini faqat qisqa boʻlaklarda, uzunligi boʻylab kompozitsion konstruksiyalarning yigʻma bloklari orasidagi boʻgʻinlarda va kichik radiusli yoki katta egilish burchaklarining egilish joylarida va oldindan zoʻriqtirilgan armaturani ankerlashda foydalanishga ruxsat beriladi. Olinmaydigan kanal shakllantiruvchilarning muftalari polimer materiallardan tayyorlanishiga ruxsat beriladi.

46-jadval

*GOST 13840-68 boʻycha bogʻlamdagi kanatlar soni**	Bogʻlamdagi maksimal nazorat kuchlanish, kN	Egilishga boʻlgan minimal radius^1,^3,⁴, m	Ankerdan egilish boshigacha boʻlgan minimal masofa¹, m	Kanal yoʻrgʻichning ichki diamteri², mm
1	151	2,5	0,80	25 — 30
4	603	2.5	0,80	50 — 60
7	1 055	3,0	0,80	60 — 70
12	1 808	4,0	1,00	80 — 90
19	2 863	5,5	1,20	95 — 110
¹ qolgan nazorat kuchlarida interpolyatsiya usulida olish kerak. ² qolgan bogʻlam yuzalarida interpolyatsiya usulida qabul qilish kerak. ³bir egri chegarasida egilish burchaklarining 90° dan koʻpida 3 barobar oshirish kerak, 180° dan koʻp boʻlganda 6 barobar oshirish kerak, oraliqdagi qiymatlarni interpolyatsiya usulida topiladi. ⁴ metall quvurlar yoki boshqa egiluvchan poʻlatdan qilingan kanalyoʻrgʻichlarda 2 barobar kamaytirish mumkin (³ni hisobga olgan holda).

*GOST 13840-68 boʻycha bogʻlamdagi kanatlar soni**	Bogʻlamdagi maksimal nazorat kuchlanish, kN	Egilishga boʻlgan minimal radius^1,^3,⁴, m	Ankerdan egilish boshigacha boʻlgan minimal masofa¹, m	Kanal yoʻrgʻichning ichki diamteri², mm
1	151	2,5	0,80	25 — 30
4	603	2.5	0,80	50 — 60
7	1 055	3,0	0,80	60 — 70
12	1 808	4,0	1,00	80 — 90
19	2 863	5,5	1,20	95 — 110
¹ qolgan nazorat kuchlarida interpolyatsiya usulida olish kerak. ² qolgan bogʻlam yuzalarida interpolyatsiya usulida qabul qilish kerak. ³bir egri chegarasida egilish burchaklarining 90° dan koʻpida 3 barobar oshirish kerak, 180° dan koʻp boʻlganda 6 barobar oshirish kerak, oraliqdagi qiymatlarni interpolyatsiya usulida topiladi. ⁴ metall quvurlar yoki boshqa egiluvchan poʻlatdan qilingan kanalyoʻrgʻichlarda 2 barobar kamaytirish mumkin (³ni hisobga olgan holda).

306. Ochiq kanallardagi quyma betonning oldindan zoʻriqtiriladigan element betoni bilan jipslashishini taʼminlash maqsadida quyidagilarni koʻzda tutish tavsiya etiladi:

oldindan zoʻriqtiriladigan elementlarda beton tanasidan qadami 10 sm dan koʻp boʻlmagan armaturali sterjen yoki xomutlar chekkalarini chiqarish;

quyma betonga va zoʻriqtiriladigan armaturaga birlashadigan betonning tozalangan sirti sement kolloidli yoki polimer sementli yelim bilan qoplanishi;

suv-sement nisbati 0,4 dan katta boʻlmagan betonni quyish uchun ishlatilishi;

quyma betonning tashqi sirti oʻtirishga qarshi bugʻtoʻsuvchi tarkib bilan qoplanishi.

26-bob. Qoʻyiladigan buyumlar

1-§. Tayanchlar konstruksiyasini tuzish

307. Alohida listlardan yoki fason profillardan, ularga tik va ustma-ust qilib, A300 (A-II), As300 (Ac-II) va A400 (A-III) sinflardagi diametri 25 mm dan katta boʻlmagan poʻlat anker armatura sterjenlari payvandlanib qoʻyilgan buyumlar GOST 19292 talablariga binoan loyihalanishi zarur. Payvandlangan birikmalar RST Uz 865 va GOST 10922 talablariga muvofiq bajarilishi kerak.

308. Qoʻyiladigan buyumlar betonni kesmaydigan boʻlishi kerak. Betonga kiritilib mahkamlanadigan ankerlanadigan choʻzilgan sterjenlarning uzunligini, ankerlanadigan sterjenga perpendikulyar yoʻnalishdagi betonning kuchlanish holatiga bogʻliq holda qabul etish kerak. Doimiy taʼsir etadigan yuklamalardan (yuklamaga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti birga teng boʻlganida) anker sterjenlar zonasida maksimal qiymati quyidagi shartga javob beradigan siquvchi kuchlanish σ_bc mavjud boʻlganida

(151)

sterjenlarni betonga mahkamlab kiritish chuqurligi quyidagilardan kam boʻlmasligi kerak:

sirti notekis profildagi armaturadan qilingan sterjenlar boʻlganida-12d dan (d-sterjen diametri); silliq armaturadan qilingan sterjenlar boʻlganida — 20 d dan va 25 sm dan.

Betondagi kuchlanish σ_bc armaturani mahkamlash zonasida yuqorida keltirilgan shartga javob bermaganida yoki kuchlanish taʼrifi aniqlanmaganda, choʻzilgan armaturaning betonga kiritilish uzunligi quyidagilardan kam boʻlmaydigan etib qabul qilinishi kerak:

A300 (A-II) va As300 (Ac-II) sinflardagi poʻlat armatura boʻlganida — 25 d dan;

A400 (A-III) sinfdagi poʻlat armaturada — 30d dan.

Choʻzilgan anker sterjenlarning kiritilish uzunligi, sterjenlar uchiga tekis metall elementlarni payvandlash yoki sterjenlar uchida issiq uslubda kattalashtirilgan kallak yaratish bilan kamaytirilishi mumkin. Bu yerdagi kallak diametri quyidagilardan kam boʻlmasligi kerak:

A300 (A-II) va As300 (Ac-II) sinfdagi poʻlat armaturada — 2d dan;

A400 (A-III) sinfdagi poʻlat armaturada — 3d dan.

Ushbu hollarda ankerlanadigan sterjenning kiritilish chuqurligi betonni ezilishga va sugʻurib olishga hisoblash bilan aniqlanadi va 10d dan kam boʻlmasligi kerak.

309. Qoʻyiladigan buyumning tekis poʻlat elementining qalinligi δ ning ushbu buyum anker sterjeni diametri d nisbati (

) ni quyidagilarga teng deb qabul qilish kerak:

309. Qoʻyiladigan buyumning tekis poʻlat elementining qalinligi δ ning ushbu buyum anker sterjeni diametri d nisbati (

) ni quyidagilarga teng deb qabul qilish kerak:

a) tavrga flyus ostida avtomatik ravishda payvandlanganda, quyidagilardan kam qilmasdan:

0,55 ÷ 0,65 — A300 (A-II) sinfdagi armatura uchun;

0,65 ÷ 0,75 — A400 (A-III) sinfdagi armatura uchun;

b) tavrga flyus tagida qoʻlda payvandlanganda, barcha sinflardagi armaturalar uchun — 0,75 dan kam boʻlmaydigan etib;

v) razzenkovalangan tuynukka qoʻlda payvandlanganda quyidagilardan kam emas:

0,65 — A300 (A-II) sinfdagi armaturalar uchun;

0,75 — A400 (A-III) sinfdagi armaturalar uchun;

g) flang choklarda ustma-ust qoʻyib duga bilan payvandlaganda, barcha sinfdagi armaturalar uchun — 0,3 dan kam emas.

310. Temir yoʻl koʻpriklari tayanchlarining, suvning (grunt tarkibidagi yoki tabiiy holatdagi) yaxlashi mumkin boʻlgan zonasidagi turgan qismi tutash kesimli boʻlishi kerak. Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarida koʻrsatilgan joylarda, qovuqlar devorchasida yaxlayotgan suvning kuchi va qovuqning ichki boʻshligidagi sirtida muzning taʼsirlaridan yoriqlar paydo boʻlishiga qarshi choralar (masalan, drenaj teshiklar) koʻrilgan sharoitda ichkarisi boʻsh qovuq-qoziqoyoq turidagi temirbeton elementlarni qoʻllash ruxsat etiladi.

311. Tayanch qirralarining birlashadigan joylarini, radiusi 0,75 m boʻlgan silindrik sirtlar boʻyicha bajarish kerak. Tegishli asoslar boʻlganida, ushbu radius 0,3 m gacha kamaytirilishi mumkin.

312. Eng sovuq oydagi tashqi havoning oʻrtacha harorati minus 20°S va yuqori boʻlganida, koʻprikning oraliqdagi temirbetondan qilingan hamda kiritilgandagi tayanchlari sirtini maxsus himoyasiz betonning oʻzidan qilish mumkin.

Daryo choʻkindilarining intensiv harakati boʻlgan daryolarda koʻpriklarning kanal tayanchlarini loyihalashda (toʻxtatilgan choʻkindilarning miqdori 1 m³ oqim uchun 1 kgk dan ortiq va oqim tezligi 2,5 m / s dan ortiq), qobiqli qoziqlardan yasalgan ustunlar bilan tayanchlar yoki qoziq ustunlari choʻkindi harakati zonalarida maxsus himoya bilan qoʻllanilishi kerak (metall qobiq-bandajlar va yedirilishga bardoshli betondan yasalgan temirbeton va boshqalar). Massiv tayanchlar ularning sirtlarini qoʻshimcha himoya qilmasdan ishlatilishi mumkin.

Eng sovuq boʻlgan oydagi tashqi havoning oʻrtacha oylik harorati minus 20°S dan past boʻlgan hududlarda joylashgan koʻpriklarning temirbeton va betondan qilingan oraliq tayanchlar sirtlari hamda tashqi havoning oʻrtacha sutkalik harorati sovuq boʻlganida, muzlari buziladigan daryolardagi tayanchlar muz oqimining sathi oʻzgaradigan zonasida qoplangan boʻlishi zarur.

Ushbu qoplovchi bloklarning qalinligi va balandligi 40 sm dan kam boʻlmasligi kerak. Bloklarni tashish sharoitlari taqozo qilganida va muz taʼsiridan ajralib ketishga qarshi ankerlash kerak boʻlgan hollarda, armaturalangan qoplagich bloklar ishlatilishi kerak boʻladi.

Qorishma bilan toʻldirilgan vertikal choklarning eni 2,5 ± 0,5 sm, gorizontallarniki esa — 1 ± 0,5 sm miqdorida boʻlishi zarur.

313. Tegishli sifatli beton qoplama bloklari boʻlmasa, texnik-iqtisodiy asoslash jarayonida kamida 59 MPa (600 kgf/sm²) bosim kuchiga ega boʻlgan tayanchlar uchun kuchli muz siljishida — kamida 98 MPa (1000 kgf/sm²) tabiiy sovuqqa chidamli toshdan yasalgan qoplamadan foydalanishga ruxsat beriladi.

Tabiiy toshdan yasalgan qoplamaning konstruksiyasi uni industrial usullari bilan ishlab chiqarish imkoniyatini taʼminlashi kerak.

314. Tayanchlar yigʻma temirbeton ustunlari va elementlarini sarrov bilan (oʻtirma) bilan birlashtirishni, teshiklar yoki maxsus moʻljallab qoldirilgan joylardagi chiqib turadigan armatura qismlari bilan birgalikda betonlash orqali amalga oshirish ruxsat etiladi. Bunday hollarda stakan tipidagi yigʻuvchilarning devorchalari koʻndalang va boʻylama kuchlar taʼsiriga hisoblab armaturalangan boʻlishi zarur. Xuddi shunday, ustunlarni poydevorga sokoli orqali ulashda.

Gʻov yoki teshikka kiritiladigan armatura uchlarining uzunligi sterjenning 20 diametri miqdoridan kam boʻlmasligi, ustun yoki qoziqoyoqning betoni esa rostverk yoki rigel teshiklari ichiga 5 sm dan ortiq kirmasliklari kerak.

315. Katta oʻlchamli tayanchlarni loyihalaganda qalinligi 0,4 m dan kam boʻlmagan temirbetondan qilingan kallak oʻrnatish koʻzda tutilishi kerak.

Elementlarning (rigel, oʻtirma va hokazo), ularga oraliq qurilmalardan bosim tushadigan qismlari mahalliy siqilish (ezilish) (mazkur SHNQning 289-bandi) hisobi talabiga binoan qoʻshimcha ravishda armaturalangan boʻlishi zarur. Ushbu qismlarda hamda oraliq qurilmalarning quyma beton bilan ulangan joylari tagida va tayanchlar kallaklarida tushadigan suvlar yigʻilishi mumkin boʻladigan joylar boʻlmasligi kerak. Tayanchlarda koʻndalang choklar joylashadigan yerlarida, betonning ustki qatlamida suvning oqib ketishini taʼminlaydigan nishablik (1:10 dan kam boʻlmagan) berilishi kerak. Tayanch kallaklari va sarrovlarining ustki qismi qiyaligi bir vaqtda ularni betonlash bilan olib borilishi kerak.

316. Katta oʻlchamli tayanchlarning ustki yuzasida nishablik boʻlganida, temir yoʻl koʻpriklari uchun barcha hollarda, oraliq qurilmalarning tayanchlaridan tushadigan yuklamani temirbetondan qilingan ferma tagi maydonchalariga berilishi kerak. Ushbu maydonchalar balandligi ularning ustki qirrasining tayanch ustidan 15 sm dan kam boʻlmagan masofada yuqorida boʻlishligini taʼminlash zarur. Tayanchlarning pastki plitasidan ferma tagi maydonchalarning yon qirralarigacha yoki temirbeton elementlarning (rigel, oʻtirma va hokazo) yon qirralarigacha boʻlgan masofa 15 sm dan kam boʻlmasligi kerak. Ferma tagi maydonchasining qirrasidan kallak qirrasigacha boʻlgan masofani, oraliq qurilma chekkasini koʻtarish uchun domkrat oʻrnatish imkonini hisobga olgan holda belgilash kerak va u quyidagidan kam boʻlmasligi lozim:

a) koʻprik boʻylab:

oraliq 15 dan 30 m gacha boʻlganida — 15 sm dan;

oraliq 30 dan 100 m gacha boʻlsa — 25 sm dan;

oraliq 100 dan katta boʻlganida — 35 sm dan;

b) koʻprik eniga:

kallak aylana shaklida boʻlganida, ferma ferma tagi maydoncha burchagidan kallakning eng yaqin qirrasigacha boʻlgan masofa “a” bandida koʻrsatilganlardan kam boʻlmasliklari kerak;

kallak toʻgʻri burchakli boʻlganida, quyidagidan kam boʻlmasligi zarur:

plitali oraliq qurilmalar uchun — 20 sm dan;

plitadan tashqari barcha oraliq qurilmalar uchun, quyidagi turlardagi tayanchlar boʻlganida:

rezinapoʻlatli — 20 sm dan;

tekis va tangensial — 30 sm dan;

katokli va sektorli — 50 sm dan.

317. Tayanchlarda temirbeton konstruksiyalarni, quruq (suvsiz) yerlarda joylashgan koʻpriklar uchun, yoʻl oʻtkazgichlar, jarkoʻprik (viaduk) va estakadalar uchun, suv oqadigan joylarda — sterjen armatura bilan armaturalanganda va sirtlarini mumkin boʻlgan shikastlanishlardan himoyalangan hollarda qoʻllanish ruxsat etiladi. Suv oqadigan joylardagi tayanchlarda zoʻriqtiriladigan sim armaturani qoʻllash ruxsat etilmaydi.

2-§. Konstruksiyani namlikdan himoyalash

318. Temir yoʻl koʻpriklarning oraliq qurilmalarining va qirgʻoq tayanchlarining ballast togʻoralarining barcha ichki sirtlari, avtomobil yoʻllari koʻpriklarida oraliq qurilmaning barcha eni (piyodalar yoʻlagini ham hisoblaganda), yoʻldan koʻprikka oʻtadigan joy plitasi hamda qirgʻoq tayanchlarning, suv oʻtkazuvchi quvurlarning (lotoklar) grunt bilan koʻmiladigan sirtlari, betonning himoya sirtlariga suvning oʻtishiga toʻsiq boʻladigan ajratgich bilan himoya qilingan boʻlishi zarur.

319. Namlikni toʻsib ajratgich yoki namtoʻsgich barcha ajratiladigan sirt boʻylab suv shimib kirmaydigan, suvga, biologik taʼsirlarga, issiqlikka, sovuqlikka va kimyoviy taʼsirlarga chidamli, loyihalash meʼyorlarida ruxsat etilgan betonning ajratilgan sirtidagi mumkin boʻladigan ochilish oqibatida hosil boʻladigan yoriqlardan shikastlanmaydigan va tutash, doimiy va vaqtinchalik yuklamalarning uzoq muddatli taʼsiriga va betonning deformatsiyasiga, quvurlar uchun esa — tuproq koʻtarma bosimi va suvning gidrostatik bosimi mavjud boʻlganida mustahkam, arqon solib koʻtaradigan teshiklari bor joylari va ballast togʻoralar chekka tuzilmalar bilan ulanadigan joylar, shuningdek toʻsuvchi va suvlarni oqizib yuboruvchi uskunalarning mahkamlangan joylari, deformatsiya choklarning, piyodalar bloklarining karnizlarning, qoʻl tutgich panjaralar, chiroqlar ustunlari konstruksiyalari namlik yigʻilmaydigan va u shimib ivitmaydigan etib yopilgan boʻlishlari kerak.

320. Namtoʻsgichning konstruksiyasini va uni joylashga qoʻllaniladigan materiallarni, inshoot quriladigan rayondagi tashqi havo haroratining qiymatidan oʻrtacha qiymatigacha boʻlgan DQN 2.04-01 (SNiP 23-01) boʻyicha namlikdan himoyaning, foydalanish davridagi ishonchliligini taʼminlash talabidan kelib chiqib qabul etish kerak. Ballast togʻoralarning va koʻpriklar oraliq qurilmalar oʻtish qismining, qirgʻoq tayanchlar, suv oʻtkazuvchi quvurlarning nam toʻsgichlarini belgilayotganda qurilish bajarilayotgan rayondagi iqlim sharoitining boshqa xususiyatlari ham eʼtiborga olingan boʻlishi shart.

321. Tekislovchi va himoyalovchi qatlamlarni mayda toʻldirgichli betondan qilmoq kerak. Koʻpriklar uchun betonning siqilishga mustahkamlikka sinfini V25 dan, quvurlar uchun esa V20 dan kam boʻlmagan etib qabul qilish kerak. Agar yoʻl qatnov qismining toʻshamasida himoyalovchi betonli qatlamni qurish koʻzda tutilsa, u holda uni armaturalash zarur. Oʻtish qismidagi himoyalovchi qatlamni armaturalash uchun toʻqilgan toʻr ishlatish ruxsat etilmaydi.

322. Koʻpriklarning oraliq qurilmalarining, qirgʻoq tayanchlarining va suv oʻtkazuvchi quvurlarning namtoʻsgichlari, mazkur SHNQning 319 va 320-bandlari talablariga javob beradigan boshqa turlarini qoʻllash belgilangan tartibda ruxsat etiladi.

27-bob. Poʻlat konstruksiyalar

1-§. Umumiy qoidalar

323. Eng sovuq besh kunlik tashqi havo oʻrtacha haroratining manfiy 40°S gacha (DQN 2.04-01 (SNiP 23-01) boʻyicha taʼminlanganlik 0,98) boʻlgan hududlardagi oraliq qurilmalar, tayanchlar va quvurlarning bajarilish turini odatdagicha deb belgilash kerak.

324. Koʻpriklarning poʻlat konstruksiyalarini loyihalashda quyidagilarga amal qilish kerak:

oraliq qurilmalar va tayanchlarning iqtisodiy-texnik jihatdan optimal shakllari, tizimlari va konstruksiyalarini, elementlar, poʻlat markasi va prokat profillari (kesimlari) ning ratsional va samarali kesimlarini tanlash;

zavodlarda va qurilish-montaj maydonlarida tayyorlanuvchi konstruksiyalarni texnologik nuqtai nazardan ahamiyatliligini taʼminlash;

yigʻishda minimal chiqitlar va minimal nomenklaturaga ega boʻlgan detallar, tugunlar, bogʻlanishlar, prokat profillarining unifikatsiyalanishini hisobga olish;

zavodlarda va qurilish-montaj maydonlarida minimal mehnat sarfini hisobga olgan holda maksimal yigʻish imkonini taʼminlovchi mujassamlangan konstruksiyalarni ishlatilishi;

konstruksiyalarni montaj qilishda doimiy va mehnatni kam sarf qiluvchi yigʻish usullaridan kelib chiqqan holda joʻnatiluvchi jihozlarni chiziqli oʻlchamlari va geometrik shakllari uchun joizlikni ishlatish;

zavodda tayyorlangan va montaj qilishga oʻta iqtisodli va kam mehnat sarf qiluvchi ishonchli birikmalarni — payvandlangan, friksionli, boltli, sharnirli va kombinatsiya qilingan (friksion — boltli va boltli — payvandli) ishlatilishini koʻzda tutish.

konstruksiyalarning silindrik yuqori mustahkamlikka ega boʻlgan boltli bogʻlanishlar elementlari birikmalarini va chok qoplagʻichlari kontakt yuzalarini taʼmirlash, boʻyash, tozalash va koʻrikdan oʻtqazishni taʼminlash;

elementlarda, tugunlarda va bogʻlanishlarda suv yigʻilishi va boshqa chiqindilarni koʻpayishi mumkin boʻlgan zonalarni yoʻqotish;

suv yigʻilishi mumkin boʻlgan joylarda drenaj teshikchalarini, butun yopiq profillarni, elementlarni va bloklarni ichki zonalarini shamollatish va germetiklashni koʻzda tutish;

Payvandlangan bogʻlanishlarning holatlarini metallprokatning ratsional va iqtisodiy shartlari orqali ochilishini, ushbu normadagi talablarni bajarilishini hisobga olib yaratish kerak.

325. Poʻlat koʻpriklar konstruksiyalari elementlari (konstruksiya elementlari kesimlarini mustahkamlikka, ustuvorlikka, chidamlikka va deformatsiyalanishga hisoblash shartlaridan kelib chiqib optimal qilish) prokatlarning amaldagi navlanishini hisobga olgan holda, ushbu norma talablarini qondiradigan minimal kesimlarga ega boʻlishi kerak.

Konstruksiyalarni hisoblashda oʻta kuchlanishlikka yoʻl qoʻyilmaydi. Panjara fermalar elementlarining toʻplama kesimlarini mustahkamlik va ustuvorlik boʻyicha hisoblanganda, ularning chala zoʻriqishi 5 % dan oshmasligi kerak.

326. Koʻprik va quvurlarning odatdagidek bajarilgan poʻlat konstruksiyalarida quyidagilarni qoʻllash kerak:

a) quyidagi 47-jadvalga binoan olingan poʻlat — prokat metalldan qilingan elementlar uchun;

47-jadval

Bajarilish turi	Zavod va montajli bogʻlamalarni ishlatishda oraliq qurilmalar, tayanch va foydalanish qurilmalarining yuk koʻtaruvchi poʻlat payvandli elementlari
	Prokat qalinligi, mm	Poʻlat markasi	Davlat standarti
	Prokat qalinligi, mm	Poʻlat markasi	Nomer	Qoʻshimcha talablar
1	2	3	4	5
Oddiy	8 — 50	15XSND-2	GOST 6713	3 izoh boʻyicha 1¹⁾jadvalga; 2.2.7, 2.2.9-bandlari
	8 — 40	10XSND-2	GOST 6713	Xuddi oʻzi
	4 — 50	390-14G2AFD-14	GOST 19281	1.4¹⁾ bandlari boʻyicha
	4 — 32	390-15G2AFDps-14	GOST 19281	Xuddi oʻzi

Bajarilish turi	Zavod va montajli bogʻlamalarni ishlatishda oraliq qurilmalar, tayanch va foydalanish qurilmalarining yuk koʻtaruvchi poʻlat payvandli elementlari
	Prokat qalinligi, mm	Poʻlat markasi	Davlat standarti
	Prokat qalinligi, mm	Poʻlat markasi	Nomer	Qoʻshimcha talablar
1	2	3	4	5
Oddiy	8 — 50	15XSND-2	GOST 6713	3 izoh boʻyicha 1¹⁾jadvalga; 2.2.7, 2.2.9-bandlari
	8 — 40	10XSND-2	GOST 6713	Xuddi oʻzi
	4 — 50	390-14G2AFD-14	GOST 19281	1.4¹⁾ bandlari boʻyicha
	4 — 32	390-15G2AFDps-14	GOST 19281	Xuddi oʻzi

47-jadvalning yakuni

Bajarilish turi	Zavod va montajli bogʻlamalarni ishlatishda oraliq qurilmalar, tayanch va foydalanish qurilmalarining yuk koʻtaruvchi poʻlat payvandli elementlari
	Prokat qalinligi, mm	Poʻlat markasi	Davlat standarti		Prokat markasi
	Prokat qalinligi, mm	Poʻlat markasi	Nomer	Qalinligi, mm	Prokat markasi
1	6	7	8	9	10
Oddiy	Har qanday	16D	GOST 6713	-	20 gacha
	Listli	15XSND	GOST 6713	3 izoh boʻyicha 1¹⁾jadvalga; 2.2.7, 2.2.9-bandlari	8 — 15
		15XSND-2	GOST 6713	Xuddi oʻzi	16 — 50
		10XSND	GOST 6713	Xuddi oʻzi	8 — 15
		10XSND-2	GOST 6713	Xuddi oʻzi	16 — 40
		390-14G2AFD-14	GOST 19281	1.4¹⁾-bandlari boʻyicha	4 — 50
		390-15G2AFDps-14	GOST 19281	Xuddi oʻzi	4 — 32
	Fasonli	15XSND	GOST 6713	3 izoh boʻyicha 1¹⁾jadvalga; 2.2.7, 2.2.9-bandlari	8 — 32
		10XSND	GOST 6713	Xuddi oʻzi	8 — 15
		09G2S-12	GOST 19281	GOST 19281	8 — 25
		09G2SD-12	GOST 19281	GOST 19281	8 — 25
	Listli	15XSND-12	GOST 19281	GOST 22727 boʻyicha	32 gacha
	Fasonli	15XSND-12	GOST 19281		10 gacha
	Listli	10XSND-12	GOST 19281		40 gacha
	Fasonli	10XSND-12	GOST 19281		15 gacha
		14XGNDS-2 ^{2, 3)}	TU 14-1-5355-98	№№ 1, 2 ga oʻzgartirish	8 dan 50 gacha

Bajarilish turi	Zavod va montajli bogʻlamalarni ishlatishda oraliq qurilmalar, tayanch va foydalanish qurilmalarining yuk koʻtaruvchi poʻlat payvandli elementlari
	Prokat qalinligi, mm	Poʻlat markasi	Davlat standarti		Prokat markasi
	Prokat qalinligi, mm	Poʻlat markasi	Nomer	Qalinligi, mm	Prokat markasi
1	6	7	8	9	10
Oddiy	Har qanday	16D	GOST 6713	-	20 gacha
	Listli	15XSND	GOST 6713	3 izoh boʻyicha 1¹⁾jadvalga; 2.2.7, 2.2.9-bandlari	8 — 15
		15XSND-2	GOST 6713	Xuddi oʻzi	16 — 50
		10XSND	GOST 6713	Xuddi oʻzi	8 — 15
		10XSND-2	GOST 6713	Xuddi oʻzi	16 — 40
		390-14G2AFD-14	GOST 19281	1.4¹⁾-bandlari boʻyicha	4 — 50
		390-15G2AFDps-14	GOST 19281	Xuddi oʻzi	4 — 32
	Fasonli	15XSND	GOST 6713	3 izoh boʻyicha 1¹⁾jadvalga; 2.2.7, 2.2.9-bandlari	8 — 32
		10XSND	GOST 6713	Xuddi oʻzi	8 — 15
		09G2S-12	GOST 19281	GOST 19281	8 — 25
		09G2SD-12	GOST 19281	GOST 19281	8 — 25
	Listli	15XSND-12	GOST 19281	GOST 22727 boʻyicha	32 gacha
	Fasonli	15XSND-12	GOST 19281		10 gacha
	Listli	10XSND-12	GOST 19281		40 gacha
	Fasonli	10XSND-12	GOST 19281		15 gacha
		14XGNDS-2 ^{2, 3)}	TU 14-1-5355-98	№№ 1, 2 ga oʻzgartirish	8 dan 50 gacha

¹⁾ marok 14G2AFD va 15G2AFDps poʻlat markalari GOST 19281 boʻyicha faqat avtoyoʻl, shahar va piyoda koʻpriklari uchun ishlatish ruxsat etiladi. Temir yoʻl koʻpriklari ballast togʻorasi plitasining yuqori mustahkamlik boltlaridan iborat montajli birikmalarining oddiy bajarilishida qalinligi 12 mm dan kam boʻlmagan zanglashga chidamli ikki qatlamdan iborat boʻlgan asosi past legirlangan poʻlat va GOST 10885 boʻyicha yassilangan zanglashga chidamli poʻlatdan iborat boʻlgan listli prokatni ishlatishga ruxsat etiladi.

²⁾ 16D va 14XGND poʻlat markalaridan iborat boʻlgan zavoddagi va montajli bogʻlanishlarda ishlatiladigan listli prokatni payvandli choklarda vertikal holatda ishlatishga ruxsat etilmaydi.

³⁾ 14XGNDS poʻlat markalaridan iborat boʻlgan montajli bogʻlanishlarda ishlatiladigan listli prokatni payvandli choklarda ishlatishga ruxsat etilmaydi.

b) osma va vantli, shprengelli koʻpriklarning choʻziluvchan (oldindan zoʻriqtirilgan) yuqori mustahkam elementlari uchun:

simli arqonning butunicha davlat mezonlari yoki texnik shartlarida belgilab qoʻyilgan uzilish zoʻriqishining yarimiga teng boʻlgan (agar u normalarda berilmagan boʻlsa — eshilgan simli arqonning agregat mustahkamligining yarimiga) zoʻriqish orqali oldindan tortilgan metall oʻzakli eshilgan poʻlat simli arqonlar;

TU 14-4-13-83-86 boʻyicha ruhlangan simdan parallel joylashtirilgan bogʻlamlar va simli arqonlar;

Mustahkamlik sinfi 390 dan 590 gacha boʻlgan payvandlanuvchi poʻlatlardan tashkil topgan listli, keng tasmali universal va tasmali prokatlar — zanjirli osma va vantli koʻpriklar uchun;

GOST 21437 boʻyicha SAM 9-1,5L rusumli qotishma — ankerlarda poʻlat simli arqonlar uchlariga quyish uchun ;

GOST 19281 boʻyicha 09G2S-14 rusumli poʻlat, hamda normalashtirilgan holatda GOST 1050 boʻyicha 20-b-T va 45-b-T rusumli poʻlatlardan — poʻlat simli arqonlar ankerlarining detallari uchun;

GOST 21631 boʻyicha listlar yoki GOST 13726 boʻyicha qalinligi 1 mm dan kam boʻlmagan GOST 4784 boʻyicha AD va AD1 rusumli aluminiy tasmalar — poʻlat simli arqonlar oraligʻidagi, hamda simli arqonlar va ankerlar detallari, ogʻdiruvchi qurilmalari va boshqa elementlar qistirmalari uchun. Yuqorida keltirilgan qurilmalar poʻlat kanatlari va poʻlat detallarini aluminiy bilan biriktirilganda hosil boʻluvchi elektroximik korroziyasini yoʻqotish uchun, ularning yuzalari qalinligi 20 mkm dan kam boʻlmagan sink yoki kadmiy bilan ishlanishi zarur;

v) gofrirovka qilingan metall quvurlar uchun TU 14-2-207-76 boʻyicha 15sp rusumli poʻlatdan qilingan toʻlqinsimon profilli listlar;

g) quyma qismlari uchun — GOST 977 boʻyicha 25L, 30L, 35L, 20GL, 20FL, 35GL rusumlardagi va TU 24-1-12-181-75 boʻyicha 35XN2ML rusumli poʻlatdan qilingan III-guruh quymalari;

d) sharnirlar, katoklar, bolt-sharnirlar va katok ostiga qoʻyiladigan qistirma listlar — pokovkalar uchun GOST 5632 boʻyicha 40X13 rusumli poʻlatga qoʻyiladigan talablarni qoniqtiradigan GOST 535 va GOST 14637 boʻyicha St-5sp2-III rusumli poʻlatdan qilingan IV-KP275 GOST 8479 guruhli; GOST 1050 boʻyicha 35-a-T rusumli poʻlatdan qilingan IV-KP315 GOST 8479 guruhli; GOST 4543 boʻyicha 30G-2-T rusumli poʻlatdan qilingan IV-KP345 GOST 8479 guruhli GOST 4543 boʻyicha 35G-2-T rusumli poʻlatdan qilingan IV-KP345 GOST 8479 guruhli; GOST 4543 boʻyicha 40XN 2MA-2-2-T rusumli poʻlatdan qilingan IV-KP 785 GOST 8479 guruhli; GOST 5632-2014 boʻyicha 40X13 rusumli poʻlatdan qilingan IV-KP1200 guruhli; GOST 19281-2014 (boʻyicha 265-III-09G2S rusumli poʻlatdan qilingan IV-KP245 GOST 8479 guruhli eritma;

e) GOST 22353 boʻyicha yuqori mustahkam boltlar, GOST 22354 boʻyicha yuqori mustahkam gaykalar, GOST 22355 boʻyicha yuqori mustahkam boltlarga shaybalar, GOST 22356 boʻyicha qoʻyilgan umumiy texnik talablar;

j) konstruksiyalarni payvandlash uchun — “Koʻpriklarning poʻlat konstruksiyalarini zavodda tayyorlaganda mexanizatsiyalashtirilgan va qoʻlda payvandlash texnologiyasi boʻyicha yoʻriqnoma” da koʻzda tutilgan payvandlash materiallari;

z) koʻprik polotnosi, panjaralar va kuzatish moslamalari elementlarini biriktirish uchun — poʻlat boltlarni GOST 7798-70* boʻyicha, mustahkamlik sinfi 4.6 ni GOST 1759.4-87 boʻyicha (558 va 560-bandlari boʻyicha qoʻllash bilan) va gaykalarni GOST 5915-70* boʻyicha, mustahkamlik sinfi 4 va 5 ni GOST 1759.5-87 boʻyicha (bolt va gaykalar — tinchlangan poʻlatdan), hamda GOST 535-05 — boʻyicha St3sp4 rusumli poʻlatdan qilingan bolt va gaykalar maxsus texnik shartlar boʻyicha;

i) tayanchlarni oraliq qurilmalarga va poʻlat tayanchlarga mahkamlash uchun — GOST 7798-70 boʻyicha poʻlat boltlar va GOST 5915-70 boʻyicha, TU 14-1-287-72 boʻyicha 09G2 rusumli GOST 19281-2014 boʻyicha 295-III 09 G2-4 va 295-III 09G2S-4 rusumli, GOST 4543-2016 boʻyicha 40X rusumli poʻlatlardan qilingan gaykalar maxsus texnik shartlar boʻyicha;

k) tayanchlarni beton tayanchlar va poydevorlarga mahkamlash uchun — GOST 24379.0-80 va GOST 24379.1-2012 boʻyicha poydevor (ankerlash) boltlari, GOST 1050-2013 boʻyicha 20-g-T rusumli va GOST 19281-2014 boʻyicha 295-III 09G2S-4 rusumli poʻlatlardan qilingan, hamda GOST 4543-2016* boʻyicha 40X rusumli poʻlatlardan qilingan maxsus texnik shartlar boʻyicha; boltlar diametri 48 mm dan kam boʻlganda GOST 5915-70* boʻyicha va boltlar diametri 48 mm dan katta boʻlganda GOST 10605-94 boʻyicha; GOST 1759.5-87 boʻyicha (faqat tinchlangan poʻlatlardan) mustahkamlik sinfi 4 va 5 boʻlgan boltlar uchun 20-g-T rusumli, poʻlatlardan qilingan, GOST 1759.5-87 boʻyicha mustahkamlik sinfi 6 boʻlgani — boltlar uchun 295-III 09G2S-4 rusumli poʻlatlardan qilingan, GOST 1759.5-87 boʻyicha mustahkamlik sinfi 10 va 12 boʻlgani — boltlar uchun 40X rusumli poʻlatlardan qilingan;

Izohlar: Piyodalar yoʻlaklari va koʻzdan kechirish moslamalarining payvandlangan yuk koʻtaruvchi elementlari (piyodalar yoʻlagining konsollari va toʻsinlari, panjara toʻsiqlarining ustuncha va tutkichlari, zinapoya toʻsinlari, oʻtish maydonchalari, koʻzdan kechirish aravachalari va koʻtarish kajavalari) hamda koʻprik polotnalari uchun GOST 535-05 va GOST 14637 boʻyicha, St3sp5 rusumli poʻlatlarni, yuqorida koʻrsatilgan elementlarning payvandsiz birikmalari uchun esa GOST 535 va GOST 14637 boʻyicha, St3sp4 rusumli poʻlatlarni qoʻllashga ruxsat etiladi.

Bunda yumaloq kesimli quvurlarni qoʻllash cheklovlarsiz, toʻgʻri burchakli payvandlanganlari esa QMQ 3.03.02 dagi dinamik yuklamalarni qabul qiluvchi konstruksiyalarning bukilish radiusiga qoʻyiladigan talablarga amal qilish bilan qoʻllashga ruxsat etiladi.

Quvur metallining mexanik xossalari loyihada koʻrsatilishi va konstruksiyalarni tayyorlovchi zavod tomonidan taʼminlangan boʻlishi kerak.

Panjara toʻsiqlari va kuzatish moslamalarida, tokchasining kengligi 70 mm va undan kichik boʻlgan GOST 535-05 boʻyicha St3ps2 rusumi poʻlatlardan qilingan burchaklarni qoʻllashga ruxsat etiladi.

Tayanchlarning gʻiloflari uchun GOST 14637 boʻyicha St0 rusumli poʻlatlarni qoʻllashga ruxsat etiladi.

Panjara toʻsiqlari ishchi boʻlmagan qistirmalari va toʻldiruvchi elementlari uchun GOST 14637 va GOST 535 boʻyicha St3kp2 rusumli poʻlatlarni, koʻzdan kechirish yoʻlaklari va moslamalarining toʻshamalari uchun GOST 14637 boʻyicha St3ps2 rusumli poʻlatni qoʻllashga ruxsat etiladi.

Vertikal holatda bajariluvchi payvandli birikmali choklar uchun listli prokatning qalinligini 12 — 32 mm oraligʻida olinadi. Bunda 2-kategoriyadan kam boʻlmagan listli prokatni qabul qilinadi.

GOST 22353, GOST 22356 boʻyicha yuqori mustahkamli boltlardan zavodda tayyorlangan koʻprik konstruksiyalari uchun yoki korroziyaga qarshi qatlam bilan ishlangan (kadiylangan, sinklangan, mislangan va h.k.) yuqori mustahkamli boltlar ishlatilganda buralish koeffitsiyentini har bir holat uchun alohida GOST 22356 koʻrsatmalariga binoan aniqlash kerak.

Zavodlarda GOST 22353, GOST 22356 boʻyicha ishlab chiqarilgan koʻprik konstruksiyalari uchun yuqori quvvatli murvatlardan foydalanganda yoki korroziyaga qarshi qoplamali (kadmiy qoplamasi, rux qoplamasi, mis qoplamasi va boshqalar) yuqori quvvatli murvatlardan foydalanilganda, GOST 22356 koʻrsatmalariga muvofiq har bir aniq holatda burilish omili aniqlanishi kerak. Bunday holda, uning qiymatlari GOST 22356 ning 1.9-bandi talablariga muvofiq 0,14 — 0,2 oraligʻida boʻlishi kerak.

2-§. Materiallar va birikmalarning hisobiy tavsiflari

327. Turli zoʻriqish holatlari uchun prokatning hisobiy qarshiligi quyidagi 48-jadvalda keltirilgan formulalar boʻyicha aniqlanadi.

328. Turli zoʻriqish holatlari uchun prokatning mazkur SHNQ ning 47-jadvalida keltirilgan hisobiy va normativ qarshiligi mazkur SHNQ ning 50-jadvalida koʻrsatilgan formulalar boʻyicha aniqlanadi.

329. Prokatning materiali boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentining γ_m qiymatlarini mazkur SHNQ ning 49-jadvali boʻyicha qabul qilish kerak. GOST 535 va GOST 14637 lar boʻyicha prokatning hisobiy qarshiligini shu standartlarda keltirilgan oquvchanlik chegarasini materialning ishonchlilik koeffitsiyenti γ_m nisbati qiymatiga teng qilib olish kerak.

330. Uglerodli va legirlangan poʻlatdan qilingan quymalarning hisobiy qarshiliklarini mazkur SHNQ ning 51-jadvali boʻyicha olinishi kerak.

331. Mazkur SHNQ ning 50-jadvalida keltirilgan bogʻlanuvchi poʻlatlar hisobiy qarshiliklarini mazkur SHNQ ning 52-jadvalida keltirilgan formulalar boʻyicha aniqlanadi.

332. Turlicha koʻrinishdagi birikmalar va zoʻriqish holatlari uchun payvandli birikmalarning hisobiy qarshiliklarini mazkur SHNQ ning 53-jadvalida keltirilgan formulalar boʻyicha aniqlash kerak. Hisobiy qarshiliklari har xil boʻlgan poʻlatlardan qilingan elementlar tutashish birikmalarining hisobiy qarshiliklari, hisobiy qarshiliklari kichik boʻlgan poʻlatdan qilingan tutashish birikmalari uchun qabul qilingani kabi olinishi kerak. Burchakli chok bilan payvandlangan birikmalar choklari metallining hisobiy qarshiliklari QMQ 2.03.05 boʻyicha qabul qilinishi kerak.

333. Bir boltli birikmalarning hisobiy qarshiliklarni mazkur SHNQ ning 54-jadvalida keltirilgan formula boʻyicha aniqlanishi kerak. Boltlarning choʻzilishga va qirqilishga hisobiy qarshiliklarini mazkur SHNQ ning 55-jadvali boʻyicha olish lozim. Boltlar bilan biriktiriladigan elementlarning ezilishga hisobiy qarshiligini QMQ 2.03.05 boʻyicha aniqlash kerak .

334. Poydevor (ankerlash) boltlarning choʻzilishga hisobiy qarshiligi R_ba ni quyidagi formula boʻyicha aniqlash (va 56-jadvaldan foydalanish) kerak:

R_ba = 0,4R_un, (152)

335. SAM 9-1,5L qotishma uchun qirqilishga hisobiy qarshiligi 50 MPa (500 kgk / cm²) ga teng qilib olinishi kerak.

336. GOST 22353 va GOST 22356 boʻyicha olingan yuqori mustahkam boltlarning choʻzilishga hisobiy qarshiligi R_bh quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak.

R_bh = 0,7R_bun, (152)

bu yerda, R_bun — yuqori mustahkam boltlarning GOST 22356 boʻyicha eng kichik vaqtinchalik qarshilik.

337. Friksiyaviy birikmalarda detallarning tutashgan yuzalari boʻyicha ishqalanish koeffitsiyenti µ ning qiymatlari mazkur SHNQ ning 57-jadvali boʻyicha olinishi kerak. Friksiyaviy birikmalardagi tutashuv yuzalariga ishlov berish usuli MK chizmalarida koʻrsatilgan boʻlishi kerak.

338. Parallel joylashtirilgan simlardan qilingan bogʻlamlarda va sim arqonlarda qoʻllaniladigan yuqori mustahkam poʻlat simning choʻzilishga hisobiy qarshiligi R_dh ni, quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:

R_dh = 0,63R_unR_dh; (4.3)

bu yerda, R_un — davlat mezonlari va texnik shartlar boʻyicha simning uzilishga eng kichik vaqtinchalik qarshiligi.

48-jadval

Zoʻriqish holatlari	Prokatning hisobiy qarshiliklari
Choʻzilish, siqilish va egilish: oquvchanlik chegarasi boʻyicha vaqtinchalik qarshiligi boʻyicha	R_u = R_yn/γ_m R_u = R_un/γ_m
Siljish (qirqilish)	R_s = 0,58 R_yn/γ_m
Chetki yuzasining ezilishi (toʻgʻrilash boʻlganida)	R_p = R_un/γ_m
Mahalliy ezilish silindrik sharnirlarda (sapfalarda) zich taqalganda	R_tp = 0,5 R_un/γ_m
Katoklarning diametral siqilishi (harakatchanligi cheklangan konstruksiyalarda erkin taqalganda): R_un ≤ 600 MPa (5886 kgk/ cm²) boʻlganda R_un > 600 MPa (5886 kgk / cm²) boʻlganda	R_cd = 0,025 R_un/γ_m R_cd = [0,042 · 10^-6(R_un – 600)²+ 0,025] R_un/γ_m
Prokat t yoʻnalishidagi choʻzilish t ning qalinligi 60 mm gacha boʻlgandagi	R_th = 0,5 R_un/γ_m

Zoʻriqish holatlari	Prokatning hisobiy qarshiliklari
Choʻzilish, siqilish va egilish: oquvchanlik chegarasi boʻyicha vaqtinchalik qarshiligi boʻyicha	R_u = R_yn/γ_m R_u = R_un/γ_m
Siljish (qirqilish)	R_s = 0,58 R_yn/γ_m
Chetki yuzasining ezilishi (toʻgʻrilash boʻlganida)	R_p = R_un/γ_m
Mahalliy ezilish silindrik sharnirlarda (sapfalarda) zich taqalganda	R_tp = 0,5 R_un/γ_m
Katoklarning diametral siqilishi (harakatchanligi cheklangan konstruksiyalarda erkin taqalganda): R_un ≤ 600 MPa (5886 kgk/ cm²) boʻlganda R_un > 600 MPa (5886 kgk / cm²) boʻlganda	R_cd = 0,025 R_un/γ_m R_cd = [0,042 · 10^-6(R_un – 600)²+ 0,025] R_un/γ_m
Prokat t yoʻnalishidagi choʻzilish t ning qalinligi 60 mm gacha boʻlgandagi	R_th = 0,5 R_un/γ_m

49-jadval

Davlat mezoni (poʻlatning rusumi yoki oquvchanlik chegarasining qiymati)	Material boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti γ_m
GOST 535-05 i GOST 14637-89* (St3sp, St3ps, St3kp) GOST 19281-89* ( 380 MPa (39 kgk /mm² gacha)	1,05
GOST 19281-89* (380 MPa (39 kgk /mm² dan ortiq)	1,10
GOST 6713-91(16D)	1,09
GOST 6713-91 (15XSND) GOST 19281-89* (09G2S; 09G2SD) TU 14-1-5355-98* (14XGNDS)	1,165
GOST 6713-91 (10XSND)	1,125

Davlat mezoni (poʻlatning rusumi yoki oquvchanlik chegarasining qiymati)	Material boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti γ_m
GOST 535-05 i GOST 14637-89* (St3sp, St3ps, St3kp) GOST 19281-89* ( 380 MPa (39 kgk /mm² gacha)	1,05
GOST 19281-89* (380 MPa (39 kgk /mm² dan ortiq)	1,10
GOST 6713-91(16D)	1,09
GOST 6713-91 (15XSND) GOST 19281-89* (09G2S; 09G2SD) TU 14-1-5355-98* (14XGNDS)	1,165
GOST 6713-91 (10XSND)	1,125

50-jadval

Poʻlat mustahkamlik cinfi	Kesimlar boʻyicha prokat oʻlchamlari, mm	Poʻlat markasi	Mexanik xossalari kam emas
			Oquvchanlik chegarasi σ. (R_yn),kg/mm²	Vaqtinchalik qarshilik σ. R_unkg/mm²
S235	GOST 19281-14 boʻyicha haqiqiy qoʻllashda	GOSTlar boʻyicha 27772-15; 19281-14; 6713-91; 535-05	GOSTlar boʻyicha 27772-15; 19281-14; 6713-91; 535-05	GOSTlar boʻyicha 27772-15; 19281-14; 6713-91; 535-05
S265
S295
S315
S325
S345
S355
S375
S390
S440

Poʻlat mustahkamlik cinfi	Kesimlar boʻyicha prokat oʻlchamlari, mm	Poʻlat markasi	Mexanik xossalari kam emas
			Oquvchanlik chegarasi σ. (R_yn),kg/mm²	Vaqtinchalik qarshilik σ. R_unkg/mm²
S235	GOST 19281-14 boʻyicha haqiqiy qoʻllashda	GOSTlar boʻyicha 27772-15; 19281-14; 6713-91; 535-05	GOSTlar boʻyicha 27772-15; 19281-14; 6713-91; 535-05	GOSTlar boʻyicha 27772-15; 19281-14; 6713-91; 535-05
S265
S295
S315
S325
S345
S355
S375
S390
S440

¹⁾ Fasonli prokat qalinligi tokchasining qalinligida olinadi.

²⁾ Normativ qalinligi, kgk/mm² GOST 6713, GOST 19281 va TU 14-1-5355 da keltirilgan oquvchanlik chegarasining va vaqtinchalik qarshiligining minimal qiymatlari olingan.

³⁾Bu yerda choʻzilishga, siqilishga va egilishga hisobiy qarshiliklari R_y va R_u koʻrsatilgan. Qolgan hisobiy qarshiliklari mazkur SHNQ ning 48-jadvalidagi formula boʻyicha aniqlanadi.

Izoh. Hisobiy qarshiliklar qiymati normativ qarshiliklarni mazkur SHNQ ning 49-jadvalidagi material ishonchlilik koeffitsiyentiga nisbati orqali aniqlanadi.

51-jadval

Zoʻriqish holati	Quymalarning hisobiy qarshiliklari, MPa (kgk/sm²)
	belgilanishi	rusumdagi poʻlatlardan
	belgilanishi	25L	30L	35L	20GL	20FL	35XN2ML	35GL
Choʻzilish, siqilish va egilish	R_y	175 (1800)	190 (1950)	205 (2100)	205 (2100)	220 (2250)	400 (4100)	220 (2250)
Surilish	R_s	105 (1100)	115 (1200)	125 (1300)	125 (1300)	130 (1350)	240 (2450)	130 (1350)
Chetki yuzasining ezilishi (toʻgʻrilashi boʻlganda)	R_p	265 (2700)	300 (3050)	315 (3200)	345 (3500)	315 (3200)	440 (4500)	345 (3500)
Mahalliy ezilish silindrik sharnirlarda (sapfalarda) zich taqalganda	Rip	125 (1300)	145 (1500)	155 (1600)	170 (1750)	155 (1600)	220 (2250)	170 (1750)
Kataklarning diametral siqilishi (harakatchanligi cheklangan konstruksiyalarda erkin taqalganda)	R_cd	7 (70)	7,5 (75)	8 (80)	9 (90)	8 (80)	1 (110)	9 (90)

Zoʻriqish holati	Quymalarning hisobiy qarshiliklari, MPa (kgk/sm²)
	belgilanishi	rusumdagi poʻlatlardan
	belgilanishi	25L	30L	35L	20GL	20FL	35XN2ML	35GL
Choʻzilish, siqilish va egilish	R_y	175 (1800)	190 (1950)	205 (2100)	205 (2100)	220 (2250)	400 (4100)	220 (2250)
Surilish	R_s	105 (1100)	115 (1200)	125 (1300)	125 (1300)	130 (1350)	240 (2450)	130 (1350)
Chetki yuzasining ezilishi (toʻgʻrilashi boʻlganda)	R_p	265 (2700)	300 (3050)	315 (3200)	345 (3500)	315 (3200)	440 (4500)	345 (3500)
Mahalliy ezilish silindrik sharnirlarda (sapfalarda) zich taqalganda	Rip	125 (1300)	145 (1500)	155 (1600)	170 (1750)	155 (1600)	220 (2250)	170 (1750)
Kataklarning diametral siqilishi (harakatchanligi cheklangan konstruksiyalarda erkin taqalganda)	R_cd	7 (70)	7,5 (75)	8 (80)	9 (90)	8 (80)	1 (110)	9 (90)

52-jadval

Zoʻriqish holati	IV-guruhdagi toblangan poʻlatlarning hisobiy qarshiliklari, MPa (kgk/sm²)
	Belgilanishi	mustahkamlik darajasida (poʻlatlarning rusumi)
	Belgilanishi	KP275 (St5sp2)	KP245 (20-a-T)	KP315 (35-a-T)	KP345 (45-a-T)
1	2	3	4	5	6
Choʻzilish, siqilish va egilish	R_y	215 (2200)	205 )2100)	260 (2650)	290(2950)
Surilish	R_s	120 (1250)	115 (1200)	145 (1500)	165 (1700)
Chetki yuzasining ezilishi (toʻgʻrilash boʻlganda)	R_p	325 (3300)	310 (3150)	395 (4000)	435 (4400)
Mahalliy ezilish silindrik sharnirlarda (sapfalarda) zich taqalganda	R_tp	160 (1650)	150 (1550)	195 (2000)	215 (2200)
Katoklarning diametral siqilishi (harakatchanligi cheklangan konstruksiyalarda erkin taqalganda)	R_cd	8 (80)	7,5 (75)	11 (110)	10 (100)

Zoʻriqish holati	IV-guruhdagi toblangan poʻlatlarning hisobiy qarshiliklari, MPa (kgk/sm²)
	Belgilanishi	mustahkamlik darajasida (poʻlatlarning rusumi)
	Belgilanishi	KP275 (St5sp2)	KP245 (20-a-T)	KP315 (35-a-T)	KP345 (45-a-T)
1	2	3	4	5	6
Choʻzilish, siqilish va egilish	R_y	215 (2200)	205 )2100)	260 (2650)	290(2950)
Surilish	R_s	120 (1250)	115 (1200)	145 (1500)	165 (1700)
Chetki yuzasining ezilishi (toʻgʻrilash boʻlganda)	R_p	325 (3300)	310 (3150)	395 (4000)	435 (4400)
Mahalliy ezilish silindrik sharnirlarda (sapfalarda) zich taqalganda	R_tp	160 (1650)	150 (1550)	195 (2000)	215 (2200)
Katoklarning diametral siqilishi (harakatchanligi cheklangan konstruksiyalarda erkin taqalganda)	R_cd	8 (80)	7,5 (75)	11 (110)	10 (100)

52-jadvalning yakuni

Zoʻriqish holati	IV-guruhdagi toblangan poʻlatlarning hisobiy qarshiliklari, MPa (kgk/sm²)
	Belgilanishi	mustahkamlik darajasida (poʻlatlarning rusumi)
	Belgilanishi	KP315 (30G-2-T)	KP345 (35G-2-T)	KP785 (40XN2M A-2-2-T)	KP1200 (40X13)
1	2	7	8	9	10
Choʻzilish, siqilish va egilish	R_y	260 (2650)	280 (2850)	605 (6150)	1050 (10700)
Surilish	R_s	145 (1500)	160 (1650)	350 (3550)	610 (6200)
Chetki yuzasining ezilishi (toʻgʻrilash boʻlganda)	R_p	395 (4000)	420 (4250)	905 (9200)	1365 (13900)
Mahalliy ezilish silindrik sharnirlarda (sapfalarda) zich taqalganda	R_tp	195 (2000)	205 (2100)	450 (4600)	685 (6950)
Katoklarning diametral siqilishi (harakatchanligi cheklangan konstruksiyalarda erkin taqalganda)	R_cd	10 (100)	10 (100)	23 (230)	85 (860)

Zoʻriqish holati	IV-guruhdagi toblangan poʻlatlarning hisobiy qarshiliklari, MPa (kgk/sm²)
	Belgilanishi	mustahkamlik darajasida (poʻlatlarning rusumi)
	Belgilanishi	KP315 (30G-2-T)	KP345 (35G-2-T)	KP785 (40XN2M A-2-2-T)	KP1200 (40X13)
1	2	7	8	9	10
Choʻzilish, siqilish va egilish	R_y	260 (2650)	280 (2850)	605 (6150)	1050 (10700)
Surilish	R_s	145 (1500)	160 (1650)	350 (3550)	610 (6200)
Chetki yuzasining ezilishi (toʻgʻrilash boʻlganda)	R_p	395 (4000)	420 (4250)	905 (9200)	1365 (13900)
Mahalliy ezilish silindrik sharnirlarda (sapfalarda) zich taqalganda	R_tp	195 (2000)	205 (2100)	450 (4600)	685 (6950)
Katoklarning diametral siqilishi (harakatchanligi cheklangan konstruksiyalarda erkin taqalganda)	R_cd	10 (100)	10 (100)	23 (230)	85 (860)

53-jadval

Payvandli birikmalar	Zoʻriqish holati	Payvandli birikmalarning hisobiy qarshiliklari
Tutashmali	Siqilish,	R_{wy =}R_y
	Choklar sifatini fizik nazorat qilish bilan avtomat, yarim avtomat yoki qoʻlda payvandlangandagi choʻzilish va egilish:
	oquvchanlik chegarasi boʻyicha vaqtinchalik qarshiligi boʻyicha	R_wu= R_u
	Siljish	R_ws= R_s
Burchak choklari bilan	Qirqilishi(shartli):
	chok metalli boʻyicha	R_wf= 0,55
	qotishma chegarasidagi metall boʻyicha	R_wz= 0,45 R_un

Payvandli birikmalar	Zoʻriqish holati	Payvandli birikmalarning hisobiy qarshiliklari
Tutashmali	Siqilish,	R_{wy =}R_y
	Choklar sifatini fizik nazorat qilish bilan avtomat, yarim avtomat yoki qoʻlda payvandlangandagi choʻzilish va egilish:
	oquvchanlik chegarasi boʻyicha vaqtinchalik qarshiligi boʻyicha	R_wu= R_u
	Siljish	R_ws= R_s
Burchak choklari bilan	Qirqilishi(shartli):
	chok metalli boʻyicha	R_wf= 0,55
	qotishma chegarasidagi metall boʻyicha	R_wz= 0,45 R_un

Izoh. Qoʻl kuchi bilan olib boriluvchi payvandlash ishlarida R_wun ning qiymatini GOST 9467 da koʻrsatilgan metall chokning vaqtinchalik uzilishi qarshiligining qiymatiga teng deb olinadi.

Avtomatlashtirilgan yoki yarimavtomatlashtirilgan payvandlash usulidagi choklar uchun R_wun ning qiymatini QMQ 2.03.05 ning 18-bobidan olinadi.

Chok materialining ishonchlilik koeffitsiyenti g_wm 1,25 ga teng qilib olinadi

54-jadval

Zoʻriqish holati	Bir boltli birikmalarning hisobiy qarshiliklari
	boltlarning qirqilish yoki choʻzilishga mustahkamlik sinfi yoki ular poʻlatining rusumi		normativ oquvchanlik chegarasi 440 MPa (4500 kgk/ cm²) gacha boʻlgan
	4.6; St3sp4; 09G2; 295-09G2-4; 295-09G2-6; 325-09G2S-4; 325-09G2S-6	40X	poʻlatdan biriktiriladigan elementlarni ezilishga
Qirqilish	R_bs= 0,38R_bun	R_bs=0,4R_bun R_bt= 0,5R_bun - -	-
Choʻzilish	R_bt= 0,42R_bun		-
Ezilish :
a) A — aniqlik sinfidagi boltlar	-	-	R_bp= (0,6+410
b) V va S — aniqlik sinfidagi boltlar	-	-	R_bp= (0,6+340

Zoʻriqish holati	Bir boltli birikmalarning hisobiy qarshiliklari
	boltlarning qirqilish yoki choʻzilishga mustahkamlik sinfi yoki ular poʻlatining rusumi		normativ oquvchanlik chegarasi 440 MPa (4500 kgk/ cm²) gacha boʻlgan
	4.6; St3sp4; 09G2; 295-09G2-4; 295-09G2-6; 325-09G2S-4; 325-09G2S-6	40X	poʻlatdan biriktiriladigan elementlarni ezilishga
Qirqilish	R_bs= 0,38R_bun	R_bs=0,4R_bun R_bt= 0,5R_bun - -	-
Choʻzilish	R_bt= 0,42R_bun		-
Ezilish :
a) A — aniqlik sinfidagi boltlar	-	-	R_bp= (0,6+410
b) V va S — aniqlik sinfidagi boltlar	-	-	R_bp= (0,6+340

54-jadval davomi

Zoʻriqish holati	Boltlar mustahkamlik sinfi yoki ular poʻlatining rusumi, hisobiy qarshiligi MPa (kgk/sm²),
Zoʻriqish holati	belgilanishi	4.6	St3sp4	09G2; 295-09G2-4; 295-09G2-6	325-09G2S-4; 325-09G2S-6	40X
Qirqilish	R_bs	145 (1500)	140 (1450)	165 (1700)	175 (1800)	395 (4000)
Choʻzilish	R_bt	160 (1650)	155 (1600)	185 (1900)	195 (2000)	495 (5000)

Zoʻriqish holati	Boltlar mustahkamlik sinfi yoki ular poʻlatining rusumi, hisobiy qarshiligi MPa (kgk/sm²),
Zoʻriqish holati	belgilanishi	4.6	St3sp4	09G2; 295-09G2-4; 295-09G2-6	325-09G2S-4; 325-09G2S-6	40X
Qirqilish	R_bs	145 (1500)	140 (1450)	165 (1700)	175 (1800)	395 (4000)
Choʻzilish	R_bt	160 (1650)	155 (1600)	185 (1900)	195 (2000)	495 (5000)

55-jadval

Boltlarning diametri d,

Poʻlatning rusumlaridagi poydevor (ankerlash) boltlarning hisobiy qarshiliklari, MPa (kgk/sm²)

09G2; 295-09G2-6

325-09G2S-6

40X

12 — 20

16 — 27

21 — 32

33 — 60

61 — 80

81 — 100

101 — 160

161 — 250

160 (1650)

175 (1800)

185 (1900)

180 (1850)

175 (1800)

170 (1750)

430 (4400)

370 (3800)

295 (3000)

255 (2600)

235 (2400)

Boltlarning diametri d,

Poʻlatning rusumlaridagi poydevor (ankerlash) boltlarning hisobiy qarshiliklari, MPa (kgk/sm²)

09G2; 295-09G2-6

325-09G2S-6

40X

12 — 20

16 — 27

21 — 32

33 — 60

61 — 80

81 — 100

101 — 160

161 — 250

160 (1650)

175 (1800)

185 (1900)

180 (1850)

175 (1800)

170 (1750)

430 (4400)

370 (3800)

295 (3000)

255 (2600)

235 (2400)

56-jadval

Friksiyaviy birikmalarda tutashuv yuzalariga ishlov berish usuli	Ishqalanish koeffitsiyenti μ
1. Parcha oqimli yoki qum oqimli ikki yuzaning kvarsli qum yoki parchaning konservatsiyalanmasdan ishlash asosida	0,58
2. Kvarsli qum yoki parcha bilan bitta yuzaning konservatsiyalangan polimer klei ap karborundli poroshkni sochib ishlash asosida va ikkinchi yuzani konservatsiyalanmasdan poʻlat choʻtka bilan ishlash asosida	0,50
3. Ikki yuzani gazolovli konservatsiyalanmasdan ishlash asosida	0,42
4 Ikki yuzani poʻlat choʻtka bilan konservatsiyalanmasdan ishlash asosida	0,35
5. Drobemyotda ikki yuza uchun parcha bilan konservatsiyalanmasdan ishlash asosida	0,38
6. Ikkala yuzani drobemyotda parcha bilan keyinchalik teshiklari yaqinidagi aylana zonasida shayba yuzasidan kichik boʻlmagan maydonda (zavoddagi sharoitlar uchun) ularni gazlangada (250 — 300°S haroratgacha) qizdirish asosida (zavoddagi sharoitlar uchun)	0,61

Friksiyaviy birikmalarda tutashuv yuzalariga ishlov berish usuli	Ishqalanish koeffitsiyenti μ
1. Parcha oqimli yoki qum oqimli ikki yuzaning kvarsli qum yoki parchaning konservatsiyalanmasdan ishlash asosida	0,58
2. Kvarsli qum yoki parcha bilan bitta yuzaning konservatsiyalangan polimer klei ap karborundli poroshkni sochib ishlash asosida va ikkinchi yuzani konservatsiyalanmasdan poʻlat choʻtka bilan ishlash asosida	0,50
3. Ikki yuzani gazolovli konservatsiyalanmasdan ishlash asosida	0,42
4 Ikki yuzani poʻlat choʻtka bilan konservatsiyalanmasdan ishlash asosida	0,35
5. Drobemyotda ikki yuza uchun parcha bilan konservatsiyalanmasdan ishlash asosida	0,38
6. Ikkala yuzani drobemyotda parcha bilan keyinchalik teshiklari yaqinidagi aylana zonasida shayba yuzasidan kichik boʻlmagan maydonda (zavoddagi sharoitlar uchun) ularni gazlangada (250 — 300°S haroratgacha) qizdirish asosida (zavoddagi sharoitlar uchun)	0,61

Izoh. Friksiyaviy birikmalar deb, bogʻlanuvchi elementlar yuzalarida yuqori mustahkamlangan boltlarni choʻzilishi taʼsirida faqat ishqalanish kuchlari hosil boʻluvchi birikmalarga aytiladi.

339. Metall oʻzakli eshilgan poʻlat sim arqonning hisobiy qarshiligini aniqlashda davlat mezonlari yoki texnik shartlar tomonidan bir butun sim arqon uchun belgilangan qiymatlari (agar u normalarda yoʻq boʻlsa — eshilgan sim arqon agregat mustahkamligining qiymati) va ishonchlilik koeffitsiyenti γ_m=1,6 hisobga olinadi.

340. Prokat poʻlatning, poʻlat quymalar, bogʻlamalar va parallel joylashtirilgan simdan qilingan sim arqonlarning elastiklik modullarini 57-jadval boʻyicha olinishi kerak.

Davlat mezonlari va texnik shartlar tomonidan bir butun sim arqon uchun belgilangan (agar u normalarda yoʻq boʻlsa — eshilgan sim arqon agregat mustahkamligining yarmiga) uzilish zoʻriqishining oldindan tortilishga duchor qilingan metall oʻzakli poʻlat, ruhlangan eshilgan sim arqonlarning elastiklik modullarini mazkur SHNQ ning 58-jadvali boʻyicha olinishi kerak.

57-jadval

Yarim fabrikatlar	*Elastiklik moduli E* yoki surilish moduli G, MPa (kgk/sm²)
1. Poʻlat prokat va poʻlat quyma	E = 2,06 × 10⁵ (2,1 × 10⁶)
2. Aynan	G = 0,78 × 10⁵ (0,81 × 10⁶)
3. GOST 3617-71 boʻyicha sinkli arqonlardan parallel joylashtirilgan toʻplamlar va sim arqonlar	E = 2,01 × 10⁶ (2,5 × 10⁶)

Yarim fabrikatlar	*Elastiklik moduli E* yoki surilish moduli G, MPa (kgk/sm²)
1. Poʻlat prokat va poʻlat quyma	E = 2,06 × 10⁵ (2,1 × 10⁶)
2. Aynan	G = 0,78 × 10⁵ (0,81 × 10⁶)
3. GOST 3617-71 boʻyicha sinkli arqonlardan parallel joylashtirilgan toʻplamlar va sim arqonlar	E = 2,01 × 10⁶ (2,5 × 10⁶)

58-jadval

Sim arqonlar

Oʻramning karraligi

Elastiklik moduli , MPa (kgk/sm²)

GOST 3064-80 boʻyicha

bir oʻramli

va yopiq koʻtarmalar yuk koʻtaruvchi

GOST 18899-73 boʻyicha

TU 14-4-1216-82 boʻyicha

1,18 · 10⁵ (1,20 · 10⁶)

1,45 · 10⁵ (1,47 · 10⁶)

1,61 · 10⁵ (1,63 · 10⁶)

1,65 · 10⁵ (1,67 · 10⁶)

1,70 · 10⁵ (1,73 · 10⁶)

1,75 · 10⁵ (1,78 · 10⁶)

1,77 · 10⁵ (1,80 · 10⁶)

Sim arqonlar

Oʻramning karraligi

Elastiklik moduli , MPa (kgk/sm²)

GOST 3064-80 boʻyicha

bir oʻramli

va yopiq koʻtarmalar yuk koʻtaruvchi

GOST 18899-73 boʻyicha

TU 14-4-1216-82 boʻyicha

1,18 · 10⁵ (1,20 · 10⁶)

1,45 · 10⁵ (1,47 · 10⁶)

1,61 · 10⁵ (1,63 · 10⁶)

1,65 · 10⁵ (1,67 · 10⁶)

1,70 · 10⁵ (1,73 · 10⁶)

1,75 · 10⁵ (1,78 · 10⁶)

1,77 · 10⁵ (1,80 · 10⁶)

3-§. Ish sharoitlarini hisobga olish va konstruksiyalarni belgilash

341. Koʻpriklarning poʻlat konstruksiyalari va birikmalarini hisoblashda quyidagilarni hisobga olish kerak:

belgilanishi boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti γ_n ni, γ_n=1,0 ga teng qilib olinishini;

R_u — hisobiy qarshiliklarini qoʻllash bilan mustahkamlash boʻyicha hisoblanadigan konstruksiya elementlari uchun, ishonchlilik koeffitsiyentini γ_u =1,3;

ish sharoiti koeffitsiyentlari m ni, 59 va 80-jadvallar va mazkur normaning boʻlimchalari boʻyicha, ogʻdirish uskunalarning bukilish zonasida sim arqonlari, xomutlar, tortqichlar, qisqichlar va ankerlar uchun esa — mazkur SHNQ ning 15-ilovasi boʻyicha.

59-jadval

Qoʻllash joylari	Ish sharoiti koeffitsiyenti
1. Temir yoʻl va piyodalar koʻpriklarining oraliq qurilmalari va tayanchlaridagi elementlar va ularning birikmalarini, ekspluatatsiyaviy yuklamalarga hisoblaganda	0,9
2. Xuddi shunday, tayyorlashda, tashishda va montaj qilishda hosil boʻladigan yuklamalarga hisoblaganda	1,0
3. Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining oraliq qurilmalari va tayanchlaridagi elementlar va ularning birikmalarini ekspluatatsiyaviy yuklamalarga, hamda tayyorlashda, tashishda va montaj qilishda hosil boʻladigan yuklarga hisoblaganda	1,0
4. Vantli va osma koʻpriklarda yuk koʻtaruvchi egiluvchan elementlarning sim arqonlari	0,8
5. Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar zoʻriqtirilgan elementlarining sim arqonlari	0,9
6. Bitta tokchasi (yoki devori) bilan mahkamlangan, yakka profillardan choʻzilish va siqilish elementlari:	0,7
kichik tokchasi bilan mahkamlangan tokchasi har hil boʻlgan burchak	0,8
xuddi shunday katta tokchasi bilan mahkamlangan teng tokchali burchak	0,75
prokat yoki yigʻilgan devori bilan mahkamlangan shveller yoki tokchasi bilan mahkamlangan tavr	0,9
7. 1 — 6 vaziyatlarda koʻrsatilmagan holatlar uchun	1,0

Qoʻllash joylari	Ish sharoiti koeffitsiyenti
1. Temir yoʻl va piyodalar koʻpriklarining oraliq qurilmalari va tayanchlaridagi elementlar va ularning birikmalarini, ekspluatatsiyaviy yuklamalarga hisoblaganda	0,9
2. Xuddi shunday, tayyorlashda, tashishda va montaj qilishda hosil boʻladigan yuklamalarga hisoblaganda	1,0
3. Avtomobil yoʻllari va shahar koʻpriklarining oraliq qurilmalari va tayanchlaridagi elementlar va ularning birikmalarini ekspluatatsiyaviy yuklamalarga, hamda tayyorlashda, tashishda va montaj qilishda hosil boʻladigan yuklarga hisoblaganda	1,0
4. Vantli va osma koʻpriklarda yuk koʻtaruvchi egiluvchan elementlarning sim arqonlari	0,8
5. Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar zoʻriqtirilgan elementlarining sim arqonlari	0,9
6. Bitta tokchasi (yoki devori) bilan mahkamlangan, yakka profillardan choʻzilish va siqilish elementlari:	0,7
kichik tokchasi bilan mahkamlangan tokchasi har hil boʻlgan burchak	0,8
xuddi shunday katta tokchasi bilan mahkamlangan teng tokchali burchak	0,75
prokat yoki yigʻilgan devori bilan mahkamlangan shveller yoki tokchasi bilan mahkamlangan tavr	0,9
7. 1 — 6 vaziyatlarda koʻrsatilmagan holatlar uchun	1,0

Izoh. Agarda hisoblashlarda majburiyati boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti 1,1 dan kam boʻlmasa, unda 1 chi holatdagi ishlash sharoiti koeffitsiyentini 1,0 ga teng qilib olinadi.

1, 2 va 3 vaziyat boʻyicha olingan ish sharoiti koeffitsiyentlari muvofiq hollarda “4 — 7” vaziyatlar boʻyicha olingan koeffitsiyentlar bilan birgalikda qoʻllaniladi. 7 vaziyatdagi ish sharoiti koeffitsiyenti muvofiq hollarda “4 — 7” vaziyatlar boʻyicha olingan koeffitsiyentlar bilan birgalikda qoʻllaniladi.

4-§. Hisoblashlar. Umumiy hollar

342. Konstruksiyalarning hisobiy shakllarini, ularning loyihaviy geometrik shakllariga muvofiq qabul qilinishi kerak, bunda, qurilish koʻtarilishi va yuk ostidagi deformatsiyalari odatda hisobga olinmaydi.

Elementlardagi zoʻriqishlar va poʻlat koʻpriklar konstruksiyalarining siljishlari ularni brutto kesimi bilan ishlash shartidan aniqlanadi.

Konstruksiya elementlarining siljishidan paydo boʻladigan geometrik nochiziqligini, agarda uni hisobga olish zoʻriqish va siljishlarni 5 % dan katta oʻzgarishiga sabab boʻlsa, tizimlarni hisoblashda eʼtiborga olinishi kerak.

Geometrik nochiziqliklarni olish bilan hisoblashlar bajarilganda tizimning umumiy deformatsiyalariga bogʻliq boʻlgan (taʼqib qilish effekti) kuch yoʻnalishda oʻzgarishlarini aniqlanishi kerak.

Konstruksiyalar elementlaridagi zoʻriqishlarni aniqlashda, payvandli va yuqori mustahkam boltli friksiyaviy birikmalarga qattiq birikmalar kabi qaralishi kerak.

Yuk koʻtaruvchi, egiluvchan metall oʻzakli, yakka oʻramli, eshilgan sim arqonlardan va yuk koʻtaruvchi yopiq — mazkur SHNQ ning 326-bandiga binoan oldindan tortilishga duchor qilingan vantli va osma koʻpriklarni hisoblashda — ularning mazkur SHNQ ning 356 va 357-bandlariga binoan boʻylama va koʻndalang oquvchanligini hisobga olinish kerak.

343. Panjara fermalar tugunlarida elementlarning bikr birikmalarini hisoblashda sharnirli qilib olishga ruxsat etiladi, agar shunday ruxsat etishda konstruksiya oʻzining oʻzgarmasligini saqlasa, bunda bosh fermalar uchun elementlar kesimi balandligining uzunligiga nisbati 1:15 dan oshmasligi kerak. Fermaning belbogʻlaridagi osqichlar deformatsiyasida boʻladigan belbogʻ elementi kesimi balandligining uzunligiga nisbatidan qatʼiy nazar hisobga olinishi kerak.

Panjara fermalar tugunlarining bikrligini hisobga olishni yaqinlashgan usullar bilan amalga oshirishga ruxsat etiladi, bunda oʻq boʻylab boʻladigan zoʻriqishlarni aniqlashni sharnirli hisobiy shakli boʻyicha bajarishga ruxsat etiladi.

344. Oraliq qurilmalar elementini oʻqi deb, uning kesimlarining ogʻirlik markazlarini birlashtiruvchi chiziq qabul qilinadi. Kesimlarning ogʻirlik markazlarini aniqlashda boltli birikmalar teshiklari bilan uning pasayishini hisobga olinmaydi, teshish orqali pasayishi elementning bor uzunligi boʻyicha oʻzgarmas qilib hisoblanadi va qabul qilinadi.

Panjara fermalar elementi oʻqining tugunlar markazlarini biriktiruvchi chiziqqa nisbatan siljigan, boʻlsa hisoblashda ekssentrisitetni hisobga olinadi, agarda u quyidagidan ortib ketkan:

P-simon, qutisimon, qoʻshshvellerli va qoʻshtavrli elementlar uchun kesim balandligining — 1,5 % dan; tavrli va N-simon elementlar uchun kesim balandligining 0,7 % dan.

Elementlar oʻqlarining siljiganligidan boʻladigan eguvchi momentlar barcha tugunidagi mos keluvchi elementlararo bikrligiga proporsional ravishda va uzunligiga noproporsional ravishda taqsimlanadi. Bunda har bir eguvchi momentni, eksentrisitetning asosiy hisobiy shaklda berilgan elementdagi zoʻriqishining maksimal qiymatiga koʻpaytmasiga teng qilib olinishi kerak.

Obushkalarga yaqin boʻlgan joylarda tavakkalligi markazlashtirilgan, bolt birikmali burchaklardan qilingan bogʻlovchilar elementlarida, shuning natijasida hosil boʻladigan ekssentrisitetni hisobga olmaslikka ruxsat etiladi.

345. Bikr koʻndalang bogʻlovchilar bilan birlashtirilgan, yaxlit bosh toʻsinli, koʻp toʻsinli oraliq qurilmalar elementlarida vaqtinchalik yuklamalarni taqsimlash, oraliq uzunligining kengligiga nisbati 4 dan katta boʻlsa, koʻndalang kesim konturining deformatsiyalanmasligi toʻgʻrisidagi gipotezani qabul qilib, yupqa devorli sterjenlar nazariyasi boʻyicha aniqlashga ruxsat etiladi. Qolgan hollarda koʻndalang kesim konturi deformatsiyalarini hisobga olinishi kerak.

346. Loyihalashda oraliq qurilmalar va tayanchlarning butunicha, bloklarning, alohida elementlarning, ularning qismlarini, detallari va birikmalarini, tayyorlashda, tashishda va montaj qilishda hosil boʻladigan yuklamalar taʼsiridan fazoviy oʻzgarmasligini, ekspluatatsiyaviy yuklamalar taʼsiridan hosil boʻladigan yuklamalarga — chidamliligini ham taʼminlanishi kerak.

Oddiy boltlar uchun qilingan teshiklar bilan pasaygan elementlarni hisoblaganda, mustahkamlikka va chidamlilikka — netto kesimini, turgʻunlikka va bikrlikka — brutto kesimini qabul qilish kerak. Yuqori mustahkam boltlarda friksiyaviy birikmalarni elementlarini chidamlilikka, turgʻunlikka va bikrlikka hisoblashda brutto kesimini, mustahkamlikka hisoblashda — shu boltda toʻgʻri keladigan zoʻriqishining yarimi koʻrilayotgan kesimda ishqalanish kuchlari orqali uzatilib boʻlganini hisobga olgan holda netto kesimini qabul qilish kerak. Konstruksiya elementlari netto kesimlarining geometrik tavsiflarini eng noqulay pasayishini aniqlab topilishi kerak.

5-§. Mustahkamligi boʻyicha hisoblashlar. Markaziy — choʻzilgan va markaziy siqilgan elementlar

347. N kuch markaziy choʻzilishga va siqilishga uchraydigan elementlarni mustahkamligi boʻyicha hisoblashni quyidagi formula boʻyicha bajarish kerak

(153)

Bu yerda va mazkur SHNQ ning 348 — 354-bandlarida m — ish sharoiti koeffitsiyenti boʻlib, 59-jadval boʻyicha qabul qilinadi.

6-§. Egiluvchi elementlar

348. Bosh tekisliklardan birortasida egiluvchi elementlarni mustahkamligi boʻyicha hisoblashni quyidagi formula boʻyicha bajarish kerak

(154)

bu yerda, æ — kesimdagi plastik deformatsiyalarni cheklangan rivojlanishini hisobga oluvchi va mazkur SHNQ ning 354-bandidagi shartlar bajarilganda (155) va (156) formulalar orqali aniqlanadigan koeffitsiyent; W_n bu yerda va bundan keyingi mustahkamlik boʻyicha hisoblashlarda — belbogʻning samarali kengligi b_ef ni hisobga olgan holda aniqlanadigan netto kesimning minimal qarshilik momenti.

Kesimda bir vaqtning oʻzida moment — M va koʻndalang kuch — Q taʼsir etganida ae — koeffitsiyentni quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:

τ_m ≤0,25R_s boʻlganda,

æ = æ₁(155)

0,25R_s<τ_m boʻlganda,

æ = æ₁

boʻlganda

0 ≤ æ ≤ æ₁(156)

bu yerda, æ₁ — qoʻshtavr, qutisimon va tavr qismlar uchun — quyidagi 61-jadval boʻyicha, halqasimon kesimlar uchun 1,15 ga teng qilib, yaxlit toʻgʻri burchakli va N simonlar uchun — 1,25 ga teng qilib olinadigan koeffitsiyent;

— toʻsinning muhim joyidagi urinma kuchlanish;

;

— qutisimon kesim uchun;

;

— qutisimon kesim uchun;

— qoʻshtavr kesim uchun;

bu yerda, Q_u — chegaraviy koʻndalang kuch boʻlib, quyidagicha aniqlanadi:

(157)

shunisi borki æ₂ (176) formula boʻyicha qabul qilinadi.

60-jadval

*A_{f, min}* *A_w*	æ₁ — koeffitsiyentning qiymatlari, yuzalar nisbati (A_f,min+A_w)/A boʻlganida, quyidagiga teng boʻladi
*A_{f, min}* *A_w*	0,01	0,1	0,2	0,3	0,4	0,5	0,6	0,7	0,8	0,9	1,0
0	1,243	1,248	1,253	1,258	1,264	1,269	1,274	1.279	1,283	1,267	1,243
0,1	1,187	1,191	1,195	1,199	1,202	1,206	1,209	1,212	1,214	1,160	-
0,2	1,152	1,155	1,158	1,162	1,165	1,168	1,170	1,172	1,150	-	-
0,3	1,128	1,131	1,133	1,136	1,139	1,142	1,144	1,145	1,097	-	-
0,4	1,110	1,113	1,115	1,118	1,120	1,123	1,125	1,126	1,069	-	-
0,5	1,097	1,099	1,102	1,104	1,106	1,109	1,110	1,106	1,061	-	-
0,6	1,087	1,089	1,091	1,093	1,095	1,097	1,099	1,079	-	-	-
0,7	1,078	1,080	1,082	1,084	1,086	1,088	1,090	1,055	-	-	-
0,8	1,071	1,073	1,075	1,077	1,079	1,081	1,082	1,044	-	~	-
0,9	1,065	1,067	1,069	1,071	1,073	1,074	1,076	1,036	-	-	-
1,0	1,060	1,062	1,064	1,066	1,067	1,069	1,071	1,031	-	-	-
2,0	1,035	1,036	1,037	1,038	1,039	1,040	1,019	-	-	-	-
3,0	1,024	1,025	1,026	1,027	1,028	1,029	1,017	-	-	-	-
4,0	1,019	1,019	1,020	1,021	1,021	1,022	1,015	-	-	-	-
5,0	1,015	1,015	1,016	1,017	1,018	1,018	-	-	-	-	-

*A_{f, min}* *A_w*	æ₁ — koeffitsiyentning qiymatlari, yuzalar nisbati (A_f,min+A_w)/A boʻlganida, quyidagiga teng boʻladi
*A_{f, min}* *A_w*	0,01	0,1	0,2	0,3	0,4	0,5	0,6	0,7	0,8	0,9	1,0
0	1,243	1,248	1,253	1,258	1,264	1,269	1,274	1.279	1,283	1,267	1,243
0,1	1,187	1,191	1,195	1,199	1,202	1,206	1,209	1,212	1,214	1,160	-
0,2	1,152	1,155	1,158	1,162	1,165	1,168	1,170	1,172	1,150	-	-
0,3	1,128	1,131	1,133	1,136	1,139	1,142	1,144	1,145	1,097	-	-
0,4	1,110	1,113	1,115	1,118	1,120	1,123	1,125	1,126	1,069	-	-
0,5	1,097	1,099	1,102	1,104	1,106	1,109	1,110	1,106	1,061	-	-
0,6	1,087	1,089	1,091	1,093	1,095	1,097	1,099	1,079	-	-	-
0,7	1,078	1,080	1,082	1,084	1,086	1,088	1,090	1,055	-	-	-
0,8	1,071	1,073	1,075	1,077	1,079	1,081	1,082	1,044	-	~	-
0,9	1,065	1,067	1,069	1,071	1,073	1,074	1,076	1,036	-	-	-
1,0	1,060	1,062	1,064	1,066	1,067	1,069	1,071	1,031	-	-	-
2,0	1,035	1,036	1,037	1,038	1,039	1,040	1,019	-	-	-	-
3,0	1,024	1,025	1,026	1,027	1,028	1,029	1,017	-	-	-	-
4,0	1,019	1,019	1,020	1,021	1,021	1,022	1,015	-	-	-	-
5,0	1,015	1,015	1,016	1,017	1,018	1,018	-	-	-	-	-

Izohlar: Qutisimon kesimlar uchun A_w yuzani devorlarining yuzalari yigʻindisiga teng qilib olinishi kerak.

Tavr kesim uchun yuza A_f,min = 0.

W_n — ni hisoblaganda belbogʻning samarali kengligi b_ef — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(158)

bu yerda, v — belbogʻ qismlarining kengligida belbogʻ qismlarining kengligida b_i notekis taqsimlangan kuchlanishlarni, belbogʻning hamma samarali kengligi b_ef boʻyicha shartli tekis tarqalgan kuchlanishga keltirish koeffitsiyenti boʻlib, quyidagi 62-jadval boʻyicha qabul qilinadi; b_i — koʻrilayotgan kesimda kuchlanishlar 205 maksimal boʻlgan ikki nuqta orasini, σ_max (bunda b_i=b) yoki shunday nuqta bilan belbogʻ chekkasini (b_i = b_k) oʻz ichiga olgan belbogʻ qismining kengligi, bunda b≥0,04l va b_k≥0,02l shartlar bajarilishi kerak (aks holda v=1 boʻladi); l — oʻzlik toʻsin oraligʻining uzunligi yoki uzluksiz toʻsinlarda momentlar nol boʻlgan nuqtalar orasidagi masofa.

61-jadval

σ_min /σ_max	Koeffitsiyent n	σ_min /σ_max	Koeffitsiyent n
1,0	1	0,25	0,65
0,7	1	0,20	0,60
0,5	0,85	0,10	0,52
0,33	0,72	0	0,43

σ_min /σ_max	Koeffitsiyent n	σ_min /σ_max	Koeffitsiyent n
1,0	1	0,25	0,65
0,7	1	0,20	0,60
0,5	0,85	0,10	0,52
0,33	0,72	0	0,43

σ_max,σ_min — belbogʻning b_i kenglikda berilgan qismidagi maksimal va minimal kuchlanish boʻlib, fazoviy konstruksiyaning elastiklik bosqichidagi hisoblash orqali aniqlanadi.

Izoh: Pilonlar tanasini oʻtkazish uchun ortotrop plitalarda kesiklari boʻlganda, koʻp seksiyali qutisimon kesimlarning otkeklarida uzilishlari boʻlganda, konstruksiya muntazamligining boshqa buzilishlarida, hamda, kesimning toʻplangan kuchlar qoʻyilgan joylarida, v — koeffitsiyentning qiymatlarini boshqa maxsus uslublar orqali aniqlash kerak.

349. Ikkita bosh tekisliklarda egiluvchi elementlarni mustahkamligi boʻyicha hisoblashni quyidagicha bajarish lozim:

ikkita simmetriya oʻqlariga ega boʻlgan qoʻshtavrli va qutisimon kesimlarda — quyidagi formula boʻyicha:

(159)

boshqa turdagi kesimlarda — quyidagi formula boʻyicha:

(160)

æ_x, æ_u — x va y oʻqlarga nisbatan egilish hollari uchun mustaqil qiymat (155) va (156) formula boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyentlar;

Ψ_x,Ψ_y — quyidagicha aniqlanadigan koeffitsiyentlar:

ikkita simmetriya oʻqlariga ega boʻlgan qoʻshtavrli kesimlar uchun quyidagi formula boʻyicha:

(161; 162)

ikkita simmetriya oʻqlariga ega boʻlgan qutisimon kesimlar uchun quyidagi formula boʻyicha:

; (163; 164)

bu yerda,

(165; 166)

7-§. Egilish bilan oʻq kuchlari taʼsiriga uchraydigan elementlar

350. Markazdan tashqari siqiluvchi, siqilib-egiluvchi, markazdan tashqari choʻziluvchi va choʻzilib-egiluvchi elementlarni bosh tekisliklardan birortasida egilganda mustahkamligi boʻyicha hisoblashni quyidagi formula boʻyicha bajarish kerak:

(167)

bu yerda, M — keltirilgan eguvchi moment;

ψ — (167) va (168) formulalar boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyentlar;

æ — (155) va (156) formulalar boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyentlar.

Keltirilgan eguvchi moment M, sharnirli-tayangan sterjen uzunligining ikkita oʻrtacha choragi chegarasida va ular boʻylab qistirilgan sterjenning bor uzunligida joylashgan kesimlari uchun elementlarning egiluvchanligi λ>60 boʻlganda, quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:

(168)

bu yerda, M₁ — tekshirilayotgan kesimda taʼsir qilayotgan moment;

N — tekshirilgan kesimda oʻzining belgisi bilan, (choʻzilishda — “musbat”) taʼsir qilayotgan boʻylama kuch;

N_e — sterjenning mos mahkamlanishi uchun aniqlangan, momentning taʼsir tekisligidagi kritik eyler kuchi;

𝜆 £ 60 boʻlganda, M=M₁ qilib olishga ruxsat etiladi.

Koeffitsiyent ψ ni quyidagicha aniqlash kerak:

bitta simmetriya oʻqiga ega boʻlgan qoʻshtavr, qutisimon va tavr kesimli elementlar uchun mazkur SHNQ ning 63-jadvali boʻyicha — agar zoʻriqish bir xil belgilardagi moment va boʻylama kuchdan kichik belbogʻda (A_f,min yuza bilan) boʻlgan holda va mazkur SHNQ ning 64-jadvali boʻyicha — agar har-xil belgili moment va boʻylama kuchlardan zoʻriqish kichik belbogʻda boʻlgan holda;

toʻgʻriburchakli va N simon yaxlit kesimlardagi elementlar uchun quyidagi formula boʻyicha:

(169)

halqasimon kesimdagi elementlar uchun quyidagi formula boʻyicha:

(170)

bu yerda,

Boshqa kesimlar hamda uchlari boshqacha mahkamlangan elementlar uchun mustahkamligi boʻyicha hisoblashni quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak:

(171)

(169)-(170) formulalardagi belgilashlar xuddi (167) formuladagidek hisoblanadi.

351. Ikkita bosh tekisliklarda egiluvchi markazdan tashqari — siqilgan, siqilib — egiluvchi, markazdan tashqari — choʻziluvchi va choʻzilib — egiluvchi elementlarni mustahkamligi boʻyicha hisoblashni quyidagicha bajarish kerak:

bitta simmetriya oʻqiga ega boʻlgan qoʻshtavr, qutisimon va tavr kesimli elementlar uchun, hamda toʻgʻri burchakli va halqasimon yaxlit kesimli elementlar uchun quyidagi formula boʻyicha:

(172)

bu yerda,

(173)

bu yerda,

(173)

— mazkur SHNQ ning 350-bandi boʻyicha keltirilgan eguvchi momentlar;

y, æ_x, æ_u — mazkur SHNQ ning 350 va 348-bandlari boʻyicha olinadigan koeffitsiyentlar, shunisi borki

;

Boshqa kesimlar, hamda uchlari boshqacha mahkamlangan elementlar uchun mustahkamligi boʻyicha hisoblashni quyidagi formula boʻyicha amalga oshirish kerak:

(174)

Boshqa qolgan hollarda, qachonki yuqorida keltirilgan maʼlumotlar æ_x va æ_u larni aniqlash uchun yetarli boʻlmasa æ_x = æ_u = 1 deb qabul qilib mustahkamlikka hisoblashni (mazkur SHNQ ning 174) formula boʻyicha olib boriladi.

352. Egiluvchi elementlar devorlarining kesimidagi τ urinma kuchlanishlarning qiymatlari M=M_x=M_y=0 boʻlganda, quyidagi shartni bajarishi kerak.

(175)

bu yerda æ₂ = 1,25 — 0,25 t_min,ef / t_max,ef

— devor kesimidagi elastik ishi ehtimolida hisoblangan urinma kuchlanishlarning minimal va maksimal qiymatlari.

Devorni boltli birikmalar teshiklari bilan pasayishi boʻlganda (mazkur SHNQ ning 175) formuladagi “t” oʻrniga quyidagi qiymatni qoʻyish kerak.

(176)

bu yerda, a — boltlar qadami; d — teshik diametri.

353. Balka devorlari uchun, mazkur SHNQ ning 175 — 177-bandlaridagi hisoblashlar bajarilayotganda quyidagi shartlar bajarilishi kerak:

(177)

bu yerda, σ_x — balkaning parallel oʻqidagi devor tekisligi oʻrtasida joylashgan, tekshirilayotgan (x, y) nuqtalardagi normativ (siqilishdagi “musbat”) kuchlanishlar;

σ_y — R ilovasi boʻyicha, balkaning perpendikulyar oʻqlarida aniqlanadigan xuddi shunday kuchlanishlar; γ' σ_y=0 da 1,15 ga va σ_y≠0 da 1,10 ga teng boʻlgan koeffitsiyent; τ_xy — balka devorining tekshirilayotgan nuqtasidagi urinma kuchlanish.

354. Turli belgili zoʻriqishlarni qabul qiladigan elementlar, cheklangan plastik deformatsiyalarning rivojlanish ehtimollarini hisobga olgan holda mustahkamligini tekshirilgandan soʻng (æ > 1) quyidagi formula boʻyicha ham tekshirilishi kerak:

(178)

bu yerda, σ_max, σ_min tekshirilayotgan nuqtadagi materialning elastiklik ishi ehtimolida hisoblangan mos holdagi hisobiy maksimal va minimal (oʻz belgilari bilan) normativ zoʻriqishlar;

τ₁, τ₂ — σ_maxva σ_minlar kabi mos yuklamalardan hisoblangan, tekshirilayotgan nuqtadagi (ularning belgilarini hisobga olgan holda) urinma kuchlanishlar.

Koʻrsatilgan shart bajarilmagan taqdirda mustahkamligi boʻyicha hisoblashni elastiklik bosqichidagi ishi uchun eng katta zoʻriqishga bajarilishi kerak.

62-jadval

A_f,min	w quyidagicha boʻlganida y koeffitsiyentning qiymati
A_f,min	0,05			0,2			0,4
A_f,max	pri A_f,max/A_w
A_f,max	0,5	1	2	0,5	1	2	0,5	1	2
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
0	1	1	1	1	1	1	1	1	1
0,5	0,53	0,55	0,57	0,63	0,68	0,78	0,77	0,85	0,92
1	0,067	0,09	0,14	0,26	0,36	0,56	0,53	0,70	0,83

A_f,min	w quyidagicha boʻlganida y koeffitsiyentning qiymati
A_f,min	0,05			0,2			0,4
A_f,max	pri A_f,max/A_w
A_f,max	0,5	1	2	0,5	1	2	0,5	1	2
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
0	1	1	1	1	1	1	1	1	1
0,5	0,53	0,55	0,57	0,63	0,68	0,78	0,77	0,85	0,92
1	0,067	0,09	0,14	0,26	0,36	0,56	0,53	0,70	0,83

62-jadval oxiri

A_f,min	w quyidagicha boʻlganida y koeffitsiyentning qiymati
A_f,min	0,6			0,8			0,95
A_f,max	pri A_f,max/A_w
A_f,max	0,5	1	2	0,5	1	2	0,5	1	2
1	11	12	13	14	15	16	17	18	19
0	1	1	1	1	1	1	1	1	1
0,5	0,89	0,93	0,96	0,96	0,98	0,99	0,99	0,99	0,997
1	0,78	0,87	0,93	0,92	0,95	0,97	0,98	0,99	0,994

A_f,min	w quyidagicha boʻlganida y koeffitsiyentning qiymati
A_f,min	0,6			0,8			0,95
A_f,max	pri A_f,max/A_w
A_f,max	0,5	1	2	0,5	1	2	0,5	1	2
1	11	12	13	14	15	16	17	18	19
0	1	1	1	1	1	1	1	1	1
0,5	0,89	0,93	0,96	0,96	0,98	0,99	0,99	0,99	0,997
1	0,78	0,87	0,93	0,92	0,95	0,97	0,98	0,99	0,994

62-jadvalda:

deb belgilangan.

62-jadvalda:

deb belgilangan.

Izohlar: 1. ψ ning oraliq qiymatlari chiziqli interpolyatsiya usuli bilan aniqlanadi.

2. N kuchni “musbat” ishora bilan qabul qilish lozim.

63-jadval

*A_f,min*	w quyidagicha boʻlganida y koeffitsiyentning qiymati
*A_f,min*	-0,05			-0,2			-0,4
*A_f,max*	pri A_f,max/A_w
*A_f,max*	0,5	1	2	0,5	1	2	0,5	1	2
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
0	0,9	0,9	0,9	0,6	0,6	0,6	0,2	0,2	0,2
0,5	0,42	0,40	0,38	0,17	0,12	0,02	-0,17	-0,25	-0,32
1	-0,07	-0,09	-0,14	-0,27	-0,36	-0,56	-0,53	-0,70	-0,83

*A_f,min*	w quyidagicha boʻlganida y koeffitsiyentning qiymati
*A_f,min*	-0,05			-0,2			-0,4
*A_f,max*	pri A_f,max/A_w
*A_f,max*	0,5	1	2	0,5	1	2	0,5	1	2
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
0	0,9	0,9	0,9	0,6	0,6	0,6	0,2	0,2	0,2
0,5	0,42	0,40	0,38	0,17	0,12	0,02	-0,17	-0,25	-0,32
1	-0,07	-0,09	-0,14	-0,27	-0,36	-0,56	-0,53	-0,70	-0,83

63-jadval oxiri

	w quyidagicha boʻlganida y koeffitsiyentning qiymati
A_f,min	-0,6			-0,8			-0,95
A_f,max	pri A_f,max/A_w
	0,5	1	2	0,5	1	2	0,5	1	2
1	11	12	13	14	15	16	17	18	19
0	-0,2	-0,2	-0,2	-0,6	-0,6	-0,6	-0,9	-0,9	-0,9
0,5	-0,49	-0,53	-0,56	-0,76	-0,78	-0,79	-0,94	-0,94	-0,95
1	-0,78	-0,87	-0,93	-0,92	-0,95	-0,97	-0,98	-0,99	-0,99

	w quyidagicha boʻlganida y koeffitsiyentning qiymati
A_f,min	-0,6			-0,8			-0,95
A_f,max	pri A_f,max/A_w
	0,5	1	2	0,5	1	2	0,5	1	2
1	11	12	13	14	15	16	17	18	19
0	-0,2	-0,2	-0,2	-0,6	-0,6	-0,6	-0,9	-0,9	-0,9
0,5	-0,49	-0,53	-0,56	-0,76	-0,78	-0,79	-0,94	-0,94	-0,95
1	-0,78	-0,87	-0,93	-0,92	-0,95	-0,97	-0,98	-0,99	-0,99

Izohlar: 1. Belgilash 62-jadval kabi.

2. y ning oraliq qiymatlari chiziqli interpolyatsiya usuli bilan aniqlanadi.

3. N kuchni “manfiy” ishora bilan qabul qilish lozim.

8-§. Poʻlat simli arqonlarni mustahkamlikka va oquvchanlikka hisoblash

355. Vantli va osma koʻpriklarda yuk koʻtaruvchi egiluvchan elementlardagi, hamda oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalarning zoʻriqtirilgan elementlaridagi poʻlat simli arqonlarni mustahkamligi boʻyicha hisoblashni quyidagi formula boʻyicha bajarish kerak.

(179)

bu yerda, R_dh — arqonlarning hisobiy qarshiligi;

m — 4.15-jadval boʻyicha qabul qilinadigan ish sharoitining koeffitsiyenti.

m₁ — 16-ilovasi boʻyicha aniqlanadigan ish sharoiti koeffitsiyenti;

Hisobiy qarshilik R_dh paralell joylashtirilgan yuqori mustahkam simlardan qilingan arqonlar va bogʻlamlar uchun (179) formula boʻyicha, bittalik oʻralgan va yopiq yuk koʻtaruvchi arqonlar uchun quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

yoki

(180)

yoki

(180)

bu yerda, [ΣP_un] — davlat mezonlari yoki texnik shartlarida koʻrsatilgan, arqon uzish zoʻriqishining toʻla qiymati;

γ_m=1,6 — mazkur SHNQ ning 339-bandiga muvofiq;

ΣP_un — arqondagi hamma simlar uzish zoʻriqishlarining yigʻindisi;

k — eshilgan arqonning quyidagi 64-jadval boʻyicha hisoblanadigan agregat mustahkamligi koeffitsiyenti.

64-jadval

Arqon	Oʻramning karralikdagi k koeffitsiyenti
Arqon	6	8	10	12	14	16
Bittalik oʻramda	0,89	0,93	0,96	0,97	0,98	0,99
Yopiq yuk koʻtaruvchi	0,87	0,91	0,94	0,95	0,96	0,97

Arqon	Oʻramning karralikdagi k koeffitsiyenti
Arqon	6	8	10	12	14	16
Bittalik oʻramda	0,89	0,93	0,96	0,97	0,98	0,99
Yopiq yuk koʻtaruvchi	0,87	0,91	0,94	0,95	0,96	0,97

356. Oldindan tortilishga uchratilgan bitta oʻramlik va yopiq yuk koʻtaruvchi — metall oʻzagi boʻlgan, ruhlagan, eshilgan poʻlat arqonlarning boʻylama oquvchanligi ε_pl,x — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

; (181)

bu yerda, σ — normativ doimiy yuklamalar va 1/3 normativ vaqtinchalik yuklamalar taʼsiridan hisoblangan zoʻriqishlardan arqondagi kuchlanish;

— arqonning normativ qarshiligi;

e — natural logarifmlarning asosi.

357. 4.34-bandida koʻrsatilgan arqonlarning koʻndalang yoyiluvchanligi ε_pl,yni quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:

(182)

9-§. Barqarorligi boʻyicha hisoblash

358. Eng katta egiluvchanlik tekisligida markaziy siqilishga, egilish bilan siqilishga va egilishdagi markazdan tashqari siqilishga yoʻliqtirilgan berk va ochiq kesimli yaxlit devorli elementlar barqarorligining yassi shakldagi yoʻqotishni hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajariladi:

(183)

bu yerda, φ — boʻylama egilish koeffitsiyenti boʻlib, elementning egiluvchanligi (λ) ga va keltirilgan nisbiy ekssentrisiteti (e_fe) ga bogʻliq holda mazkur SHNQ ning 16-ilovasining 1 — 3-jadvallari boʻyicha aniqlanadi;

m — bu yerda va mazkur SHNQ ning 360 va 363-bandlarida ham, 60-jadval boʻyicha qabul qilinadigan ish sharoiti koeffitsiyenti.

Elementning egiluvchanligi (λ) ni quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:

(184)

bu yerda, l_ef — hisobiy uzunlik;

i — eng katta egiluvchanlik tekisligiga (egilish tekisligi) perpendikulyar boʻlgan oʻqqa nisbatan kesimning inersiya radiusi.

Keltirilgan nisbiy ekssentrisitet (e_fe) ni quyidagi formula boʻyichaaniqlash kerak:

, (185)

bu yerda, 𝜂 — mazkur SHNQ ning 16-ilovasi boʻyicha aniqlanadigan kesimining shakli taʼsir qiladigan koeffitsiyent;

— egilish tekisligidagi nisbiy ekssentrisitet boʻlib, markaziy siqilishda nolga teng qilib qabul qilinadi.

bu yerda, 𝜂 — mazkur SHNQ ning 16-ilovasi boʻyicha aniqlanadigan kesimining shakli taʼsir qiladigan koeffitsiyent;

— egilish tekisligidagi nisbiy ekssentrisitet boʻlib, markaziy siqilishda nolga teng qilib qabul qilinadi.

bu yerda e — markazdan tashqari siqilishdagi N kuchning haqiqiy ekssentrisiteti va egilish bilan siqilgandagi hisobiy ekssentrisiteti, p — yadroviy masofa.

Egilish bilan siqilgandagi egilish tekisligida hisobiy ekssetrisitetni e quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(186)

bu yerda N, M — boʻylama kuchning va eguvchi momentning hisobiy qiymatlari.

Ekssentrisitetning yoʻnalishi boʻyicha yadroviy masofa ρ ni quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak

(187)

bu yerda, W_c — eng koʻp siqilgan tola uchun hisoblanadigan, brutto kesimning qarshilik momenti.

Elementdagi boʻylama kuch N ning va eguvchi moment M ning hisobiy qiymatlarini bitta va poʻlatning elastik deformatsiyasini faraz qilib, tizimning deformatsiyalanmagan shakli boʻyicha hisobidan shu yuklamalarning birgalikda kelishi uchun qabul qilinishi kerak.

Bunda M ning qiymatini quyidagicha qabul qilish kerak:

rom tizimlarning oʻzgarmas qismli elementlari uchun — element uzunligi chegarasida eng katta momentlarga;

bir tomoni qistirilgan, ikkinchisi uchi erkin boʻlgan elementlar uchun — qistirishi joyidagi momentga, lekin, qistirish joyidagi uzunlikning toʻrtdan uch qismidagi kesim momentidan kam boʻlmaganiga;

tugunidan tashqaridagi yuklamalarni qabul qilib oluvchi fermalarning siqilish belbogʻlari uchun — bel-bogʻning hisoblashidan egiluvchan uzluksiz toʻsin kabi aniqlanadigan belbogʻ panelining oʻrtacha uch qismi uzunligi chegarasidagi eng katta momentiga;

uchlari sharnirli tayangan va egilish tekisligi bilan mos tushadigan bitta simmetriya oʻqiga ega boʻlgan kesimli siqiluvchi sterjenlar uchun — quyidagi 65-jadvali formulalari boʻyicha aniqlanadigan momentiga.

Uchlari sharnirli tayangan va ikkita simmetriya oʻqiga ega boʻlgan kesimli siqiluvchi sterjenlari uchun, keltirilgan nisbiy ekssentrisitetlar e_ef ning hisobiy qiymatlarini QMQ 2.03.05 boʻyicha 212 aniqlash kerak va bunda m_ef ni e_ef ga va m_ef1 ni esa quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan e_ef1ga teng qilib olinadi:

(188)

bu yerda, M₁ — koʻrsatilgan turdagi siqilgan sterjenning sharnirli tayangan uchlariga qoʻyilgan eguvchi momentlardan kattasi.

65-jadval

M_max ga mos keluvchi nisbiy ekssentrisitet	Shartli bukiluvchanligi quyidagicha boʻlganida M ning hisobiy qiymatlari
M_max ga mos keluvchi nisbiy ekssentrisitet	λ<4	λ≥4

3< 20

M_max ga mos keluvchi nisbiy ekssentrisitet	Shartli bukiluvchanligi quyidagicha boʻlganida M ning hisobiy qiymatlari
M_max ga mos keluvchi nisbiy ekssentrisitet	λ<4	λ≥4

3< 20

M_max — sterjen uzunligi chegarasida eng katta eguvchi moment;

M₁ — 0,5 M_max dan kam boʻlmagan, sterjen uzunligining uchdan bir qismidagi eng katta eguvchi moment;

e_rel — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan nisbiy ekssentrisitet

(189)

— quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan shartli bukiluvchanligi:

bu yerda, a_R — mazkur SHNQ ning 16-ilovasining 4-jadvali boʻyicha olinadigan koeffitsiyent.

Izoh. Barcha hollarda ham M ³ 0,5 M_max qilib qabul qilinishi kerak.

359. Markaziy siqilishda, egilish bilan siqilishda va markazdan tashqari siqilishdagi, tarmoqlari plankalar bilan yoki teshikli listlar bilan biriktirilgan yopiq kesimli toʻppa toʻgʻrioy elementlarning turgʻunligini yoʻqotishining yassi shaklida hisoblashni bajarish kerak:

plankalar yoki teshikli listlar tekisligiga perpendikulyar boʻlgan tekislikda taʼsir etuvchi eguvchi moment yoki moʻljallanayotgan (markaziy siqilishda) egilishda bir butun elementni — keltirilgan bukiluvchanligi λ_ef ga bogʻliq holda mazkur SHNQ ning 16-ilovasining 1 — 3-jadvallar boʻyicha boʻylama egilish koeffitsiyenti φ ni aniqlash bilan formula boʻyicha;

alohida tarmoqlarini — tarmogʻining bukiluvchnligi λ_α ga bogʻliq holda (184) formula boʻyicha.

Tarmogʻining bukiluvchanligi λ_ani hisobiy uzunligi l_ef payvandlangan plankalar orasidagi masofaga (ochiqligi) yoki qoʻshni plankalar chetki boltlari markazlari orasidagi yoki teshikli listdagi teshikning 0,8 uzunligidagi masofa deb va tarmoq kesimining shaxsiy oʻqiga nisbatan inersiya radiusi i ni plankalarning yoki teshikli listlarning 213 perpendikulyar tekisliklari deb qabul qilib, (mazkur SHNQ ning 184) formula boʻyicha aniqlash kerak. Toʻppatoʻgʻri elementning biriktiruvchi plankalar va teshikli listlar tekisligida keltirilgan bukiluvchanligi λ_efni quyidagi formula boʻyicha aniqlash lozim:

(190)

bu yerda, 𝜆 — (4.36) formula boʻyicha aniqlanadigan biriktiruvchi plankalar yoki teshikli listlar tekisligida elementning bukiluvchanligi;

λ_a —tarmoqning bukiluvchanligi.

Kesimning yuzasini hisoblashda, elementning inersiya momenti va inersiya radiusini ekvivalent qalinligi t_ef ni uni quyidagicha aniqlash orqali qabul qilish kerak:

Kengligi — b, uzunligi — l va qalinligi — t boʻlgan teshikli listlar uchun quyidagi formula boʻyicha:

(191)

bu yerda, A=bl — listning teshiklar hosil qilinguncha maydoni;

ΣA₂ — list yuzasidagi barcha teshiklar yuzasining yigʻindisi; qalinligi — t boʻlgan biriktiruvchi plankalar uchun, quyidagi formula boʻyicha:

qalinligi — t boʻlgan biriktiruvchi plankalar uchun, quyidagi formula boʻyicha:

(192)

bu yerda, Σl₁ — elementning barcha plankalari uzunligining yigʻindisi (element boʻylamasiga); l — elementning uzunligi.

Bir biri bilan jips qilib yoki qistirma orqali biriktirilgan detallardan qilingan toʻppatoʻgʻri elementlarni yaxlit singari hisoblash kerak, agar boltlar, payvandlangan plankalar orasidagi (ochiqligi) yoki qoʻshni plankalarning chetki boltlari markazlari orasidagi masofalar quyidagidan oshmasa:

siqilgan elementlar uchun — 40i;

choʻzilgan elementlar uchun — 80i.

Bu yerda burchak yoki shvellerning inersiya radiusi i ni, yigʻib tuzilgan tavr yoki qoʻshtavr kesimlar uchun, qistirmalar joylashgan tekislikka parallel joylashgan oʻqiga nisbatan, xochsimon kesimlar uchun  minimal qilib olinishi kerak. Bunda siqilgan elementning uzunligi chegarasida kamida ikkita qistirma boʻlishi kerak.

360. N kuch bilan markaziy siqilishga yoʻliqtirilgan, inersiya momentlari I_x>I_y boʻlgan ochiq kesimli, yaxlit devorli elementlar barqarorligi yoʻqotilishining egilib buralish shaklidagi hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajariladi:

(193)

bu yerda, φ_c — mazkur SHNQ ning 16-majburiy ilovasining 1 — 3-jadvallari boʻyicha aniqlanadigan e_ef= 0 boʻlganda boʻylama egilish koeffitsiyenti va

(194)

361. Simmetriya tekisligi va y oʻqi bilan mos keladigan eng kam bukiluvchanlik tekisligida egilish bilan siqilishga va markazdan tashqari siqilishga yoʻliqtirilgan, inersiya momentlari I_x>I_yboʻlgan, yopiq va ochiq kesimli yaxlit devorli elementlarni egilib-buralish barqarorligiga hisoblashni quyidagi formula boʻyicha bajarish kerak:

(195)

bu yerda, e — N kuchining markazdan tashqari siqilgandagi haqiqiy ekssentrisitet va egilish bilan siqilgandagi e=M/N boʻlgan hisobiy ekssentrisitet;

— eng koʻp siqilgan tola uchun hisoblanadigan brutto kesimning qarshilik momenti;

— mazkur SHNQ ning 16-ilovasining 1 — 3-jadvallari boʻyicha aniqlanadigan e_ef= 0 boʻlganda boʻylama egilish koeffitsiyenti va

(196)

362. Egilish bilan siqilishga va ikkita tekislikda markazdan tashqari siqilishga yoʻliqtirilgan yopiq va ochiq kesimli yaxlit devorli elementlarning barqarorligini yoʻqotishini egilib-buraluvchi shaklidagi hisoblashni quyidagi formula boʻyicha bajarish kerak:

(197)

bu yerda, e_x, e_y — y va x oʻqlari yoʻnalishi boʻylab markazdan tashqari siqilishdagi haqiqiy ekssentrisitetlar va egilish bilan siqilishdagi hisobiy ekssentrisitetlar; y_c, x_c va N larning birgalikdagi taʼsiridan kesimning eng koʻp siqilgan nuqtasining koordinatalari;

— mazkur SHNQ ning 16-ilovasining 1 — 3-jadvallari boʻyicha aniqlanadigan e_ef= 0 boʻlganda boʻylama egilish koeffitsiyenti va

(198)

Bundan tashqari ekssentrisiteti e_y boʻlgan (e_x=0) y oʻqi tekisligida va ekssentrisiteti e_x boʻlgan (e_y= 0) x oʻqi tekisligida barqarorligini yoʻqotishining yassi shakli ehtimolida hisoblash formula boʻyicha bajarilgan boʻlishi kerak.

363. Bitta tekislikda egiluvchi yaxlit devorli toʻsinlar barqarorligini yoʻqotishining egilib-buraluvchi shaklidagi hisoblashni quyidagi formula boʻyicha bajarish kerak:

(199)

bu yerda, M — l_ef toʻsin siqilgan belbogʻining hisobiy uzunligi chegarasida eng katta hisobiy eguvchi momenti; W_c — siqilgan belbogʻning chekkadagi tolasi uchun toʻsin kesimining qarshilik momenti; ε — quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent:

ε=1+(æ–1)(λ–λ_y/85) boʻlganda λ_y<85; (200)

ε = 1,0 boʻlganda λ_y≥85; (201)

bu yerda, æ — (155) va (156) formulalar boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent;

φ_b — mazkur SHNQ ning 16-ilovasining 1 — 3-jadvallari boʻyicha e_ef= 0 boʻlganda aniqlanadigan boʻylama egilish koeffitsiyenti va devor tekisligidan bukiluvchanligi

(202)

364. Ikkita tekislikda egiluvchi yaxlbt devorli toʻsinlar barqarorligini yoʻqotishining egilib-buraluvchi shaklidagi hisoblashni (4.50) formula boʻyicha bajarish kerak, bunda φ_b koeffitsiyentni e_ef =ηe_relboʻlganda, mazkur SHNQ ning 16-ilovasining 1 — 3-jadvallari boʻyicha olish kerak. Bu yerda, η — mazkur SHNQ ning 16-ilovasi boʻyicha olinadigan koeffitsiyent; e_rel — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan nisbiy ekssentrisitet:

(203)

bu yerda, s_fh — toʻsinning qistirilmagan uzunligining oʻrtacha uchdan bir qismi chegarasida joylashgan kesimidagi gorizontal tekislikda eguvchi momentdan siqilgan belbogʻning yon qirrasi nuqtasidagi eng katta kuchlanish; s_fn — shu kesimdagi vertikal yuklamadan toʻsinning siqilgan belbogʻidagi kuchlanish.

365. Agar siqilgan belbogʻ temirbeton yoki poʻlat plita bilan birlashtirilgan boʻlsa, uzlukli toʻsinning va uzluksiz toʻsin belbogʻi siqilgan zonasining umumiy barqarorligini tekshirish bajarilmaydi.

10-§. Bikrlik qovurgʻalari bilan mahkamlanmagan elementlarning tokchalari va devorlarini barqarorligi boʻyicha hisoblash

366. Bikrlik qovurgʻalari bilan mahkamlanmagan koʻndalang kesimi doimiy boʻlgan, markaziy va markazdan tashqari siqilgan, hamda siqilib-egiluvchi va egiluvchi prokat va payvandlab yigʻilgan elementlar tokchalari va devorlarining barqarorligi boʻyicha hisoblashni (10-rasm), prizmatik taxlanma qobiqlar nazariyasi boʻyicha bajarish kerak.

10-rasm. Bikrlik qovurgʻalari bilan mahkamlanmagan elementlar hisobiy kesimlarining shakllari

367. Bikrlik qovurgʻalari bilan mahkamlanmagan elementlar tokchalari va devorlarining barqarorligini, 0,2 σ_xdan oshmaydigan oʻrtacha urinma kuchlanishlarida, devorining balandligi (h, h_w) ni yoki tokchasining kengligi (b_f, b_h) ni qalinligi (t, t_w, t_f, t_h)ga nisbatini,

dan katta boʻlmagan qilib belgilash bilan taʼminlashga ruxsat etiladi (bu yerda, a — koeffitsiyent, σ_xcr,ef — keltirilgan kritik kuchlanish).

a — koeffitsiyentni aniqlanishi kerak:

kengligi bh, h boʻlgan bir tomonlama tayangan (10 rasm, b-e) plastinkalar uchun quyidagi formula boʻyicha

(204)

kengligi h_wb_f boʻlgan ikki tomonlama tayangan (10 rasm, a, b, g) plastinkalar uchun, quyidagi formula boʻyicha

(204) va (205) — formulalarda:

v — quyidagi 66-jadvaldagi formulalar boʻyicha aniqlanadigan plastinkani qistirish koeffitsiyenti;

𝜉 — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan (brutto kesim uchun) koeffitsiyent

(206)

bu yerda, σ_x, σ_x — plastinkalarni barqarorligi uchun noqulay boʻlgan yuklanishi uchun (153) — (174) formulalar boʻyicha aniqlanadigan, siqilishda musbat boʻladigan, plastinkaning boʻylama chegaralari boʻyicha maksimal va minimal boʻylama normal kuchlanishlar, bunda æ, æ_x, æ_u, ψ, ψ_x, ψ_u — koeffitsiyentlarni 1,0 ga teng qilib olish kerak.

66-jadval

	Plastinkalarni qistirish koeffitsiyentlari
Element kesimlarining turi	Devorining	*tokchasining b_h/h* boʻlganda, burchakli kesim uchun**
		1	0,667	0,5
qutisimon (4.1 rasm, a)
qoʻshtavrli (4.1 rasm, b)
Tavrsimon (4.1 rasm, v)
Shvellerli (4.1 rasm, g)
Burchakli — balandligi h boʻlgan tokcha uchun (4.1 rasm, d)	-		10	5,2
Xochsimon (4.1 rasm, e)

	Plastinkalarni qistirish koeffitsiyentlari
Element kesimlarining turi	Devorining	*tokchasining b_h/h* boʻlganda, burchakli kesim uchun**
		1	0,667	0,5
qutisimon (4.1 rasm, a)
qoʻshtavrli (4.1 rasm, b)
Tavrsimon (4.1 rasm, v)
Shvellerli (4.1 rasm, g)
Burchakli — balandligi h boʻlgan tokcha uchun (4.1 rasm, d)	-		10	5,2
Xochsimon (4.1 rasm, e)

(207)

Izohlar: Mazkur SHNQning 67-jadvalidagi formulalarda maxrajining qiymati manfiy boʻlganda, hamda u nolga teng boʻlganida, ϑ=ω etib olish kerak.

67-jadvalda koʻrsatilmagan, nisbati b_h/h boʻlgan burchakli kesim uchun, ϑ ning qiymatini interpolyatsiya orqali aniqlanadi, biroq bunda uchun ϑ₉ ning qiymatini 100 ga teng qilib olish kerak.

Plastinka uchun keltirilgan kritik kuchlanish kuchlanish σ_x,cr,ef ni taʼsir σ_x/m etayotgan kuchlanishga teng qilib olingan kritik kuchlanish σ_x,crga bogʻliq holda 67-jadvaldagi formulalar boʻyicha aniqlash kerak (bu yerda m ish sharoiti koeffitsiyenti boʻlib, mazkur SHNQ ning 59-jadvali boʻyicha olinadi).

67-jadval

Poʻlatning mustahkamlik sinfi	ning qiymati, MPa (kgk/sm²)	ni aniqlash uchun formulalar yoki uning qiymatlari, MPa (kgk/sm²)
	176 (1800) gacha	1,111
S235	176 (1800) dan yuqori 205 (2100 ) gacha	(1,868·10^-3– 2,242·10^-3
	205 (2100 ) dan yuqori	385 (3923)
	186 (1900) gacha	1,111
S325 — S345	186 (1900) dan yuqori 284 (2900) gacha	(2,544·10^-3– 2,620·10^-3
	284 (2900) dan yuqori	524 (5342)
S390	206 (2100)gacha	1,111
	206 (2100) dan yuqori 343 (3499)gacha	(2,868·10^-3– 2,778·10^-3
	343 (3499) dan yuqori	591 (6023)

Poʻlatning mustahkamlik sinfi	ning qiymati, MPa (kgk/sm²)	ni aniqlash uchun formulalar yoki uning qiymatlari, MPa (kgk/sm²)
	176 (1800) gacha	1,111
S235	176 (1800) dan yuqori 205 (2100 ) gacha	(1,868·10^-3– 2,242·10^-3
	205 (2100 ) dan yuqori	385 (3923)
	186 (1900) gacha	1,111
S325 — S345	186 (1900) dan yuqori 284 (2900) gacha	(2,544·10^-3– 2,620·10^-3
	284 (2900) dan yuqori	524 (5342)
S390	206 (2100)gacha	1,111
	206 (2100) dan yuqori 343 (3499)gacha	(2,868·10^-3– 2,778·10^-3
	343 (3499) dan yuqori	591 (6023)

11-§. Bikrlik qovurgʻasi bilan mahkamlangan elementlarning tokchalari va devorlarini barqarorligi boʻyicha hisoblash

368. Bikrlik qovurgʻasi bilan mahkamlangan elementlarning tokchalari va devorlarini barqarorligi boʻyicha hisoblashni, koʻndalang diafragmalar bilan mahkamlangan prizmatik taxlanma qobiqlar nazariyasi boʻyicha bajarish kerak.

Koʻrsatilgan elementlarning plastinkalari, tokchalari va devorlarni barqarorligi boʻyicha hisoblashni mazkur SHNQ ning 17-ilovasiga binoan bajarish ruxsat etiladi.

369. Ortotrop plitalar plastinkalarining barqarorligini ularning qalinliklarini kengliklariga nisbatini mazkur SHNQ ning 367-bandiga muvofiq belgilash bilan taʼminlashga ruxsat etiladi, bunda:

tasmali boʻylama qovurgʻalar uchun koeffitsiyent a ni, qistirish koeffitsiyenti ϑ₅ va tavr tokchasining osimi b_hni (11-rasm, a) ξ₂t_h≥h_w boʻlganda, 0,5h_w ga yoki ξ₂t_h≥h_w boʻlganda, ξ₁t_hga teng boʻlsa, (204) formula boʻyicha aniqlash lozim;

ortotrop plita listining qoʻshni polosali boʻylama qovurgʻalari orasidagi qismi uchun, koeffitsiyent a ni, qistirish koeffitsiyenti ϑ₇ va devorining qalinligi h_w, boʻylama qovurgʻalar orasidagi masofaga teng va tokchasining osilishi b_h, boʻylama qovurgʻa balandligiga teng (11 rasm, b), lekin ξ₂t_hdan katta boʻlmaganida formula boʻyicha aniqlash kerak;

bu yerda ξ₂ va ξ₁ mazkur SHNQ ning 377-bandi boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent.

11-rasm. Ortotrop plitalar plastinkalari hisobiy kesimlarining shakllari hisobiy kesimlarining shakllari

12-§. Hisobiy uzunliklar

370. Bosh fermalar elementlarining hisobiy uzunliklari l_ef ni, chorrahali panjaralar elementlaridan tashqari quyidagi 68-jadval boʻyicha olinishi kerak.

68-jadval

Boʻylama egilishning yoʻnalishi	Hisobiy uzunlik l_ef
Boʻylama egilishning yoʻnalishi	belbogʻlarni	tayanch tirgaklarini va tayanch ustunlarini¹⁾	panjaraning boshqa elementlarini
1. Ferma tekisligida	l	l	0,8l
2. Ferma perpendikulyar tekisligidagi yoʻnalishda (ferma tekisligidan)	l_l	l_l	l_l

Boʻylama egilishning yoʻnalishi	Hisobiy uzunlik l_ef
Boʻylama egilishning yoʻnalishi	belbogʻlarni	tayanch tirgaklarini va tayanch ustunlarini¹⁾	panjaraning boshqa elementlarini
1. Ferma tekisligida	l	l	0,8l
2. Ferma perpendikulyar tekisligidagi yoʻnalishda (ferma tekisligidan)	l_l	l_l	l_l

l — ferma tekisligida elementning geometrik uzunligi (tugunlar markazlari orasidagi masofa);

l₁— ferma tekisligida siljishdan mahkamlangan tugunlar orasidagi masofa.

¹⁾Uzluksiz oraliq qurilmalarning oraliq tayanchlari oldidagi tayanch tirgaklari va tayanch ustunlarining hisobiy uzunligini, panjaraning boshqa elementlari kabi qilinishi kerak.

371. Ferma (shprengelli, uchburchak panjarali yoki yarim tirgakli va h.k.) tekisligidan uzunligi boʻyicha turli siquvchi N₁ va N₂ (biroq N₁>N₂) zoʻriqishlar taʼsir etayotgan elementning hisobiy uzunligi l_efquyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

(208)

bu yerda, l₁ ferma tekisligidan siljishdan mahkamlangan tugunlar orasidagi masofa. Bu holatda barqarorligi boʻyicha hisoblashni N₁ zoʻriqishiga bajarish kerak. (208) formulani N₂choʻzuvchi kuchda qoʻllashda ruxsat etiladi, bu holda N₂ning qiymatini “manfiy” ishora bilan, l_ef ni esa l_ef ≥0,5l₁ qilib olish kerak.

372. Bosh fermaning kesishgan panjarali elementlarining hisobiy uzunligi l_ef ni quyidagi hollarda qabul qilish lozim:

ferma tekisligida — 0,8l ga teng qilib, bu yerda l — ferma tugunining markazidan, ularning kesishish nuqtasigacha boʻlgan masofa;

ferma tekisligidan;

siqilgan elementlardan — quyidagi 70-jadval boʻyicha;

choʻzilgan elementlar uchun — elementning toʻla geometrik uzunligiga teng qilib, (l_ef=l₁ , bu yerda l₁— quyidagi 69-jadvalga qaralsin).

69-jadval

Panjara elementlari kesishish tugunining konstruksiyasi

Ushlab turuvchi elementdagi ferma tekisligidan hisobiy uzunlik l_ef

choʻzilgan

ishlamaydigan

siqilgan

Ikkala element ham uzilmaydi

Ushlab turuvchi element uziladi va fasonka bilan yopiladi:

koʻrilayotgan element uzilmaydi

koʻrilayotgan element uzilmaydi va fasonka bilan yopiladi

0,7 l₁

07l₁

l₁

–

l₁

1,4 l₁

–

Panjara elementlari kesishish tugunining konstruksiyasi

Ushlab turuvchi elementdagi ferma tekisligidan hisobiy uzunlik l_ef

choʻzilgan

ishlamaydigan

siqilgan

Ikkala element ham uzilmaydi

Ushlab turuvchi element uziladi va fasonka bilan yopiladi:

koʻrilayotgan element uzilmaydi

koʻrilayotgan element uzilmaydi va fasonka bilan yopiladi

0,7 l₁

07l₁

l₁

–

l₁

1,4 l₁

–

373. Toʻsinning umumiy barqarorligini tekshirishda, siqilgan belbogʻning hisobiy uzunligini quyidagilarga teng qilib olish kerak:

boʻylama bogʻlovchilar fermasi tugunlari orasidagi masofaga — ustki va pastki belbogʻlar zonasida boʻylama bogʻlovchilari, tayanch kesimlarida koʻndalang bogʻlovchilari boʻlganda;

koʻndalang bogʻlovchilar fermalari orasidagi masofaga — boʻylama bogʻlovchilarni faqat choʻzilgan belbogʻlar zonasida boʻlganida, bunda koʻndalang bogʻlovchilarning fermalari, boʻylama bogʻlovchilar tugunlari bilan markazlashtirilgan boʻlishi kerak, koʻrsatilgan fermalar belbogʻlarining bukiluvchanligi esa 100 dan oshmagan boʻlishi kerak;

toʻsinning oraligʻiga — oraliqda boʻylama va koʻndalang bogʻlovchilari boʻlmaganda;

konsol oxiridan, konsolning tayanch orti kesimidagi eng yaqin koʻndalang bogʻlovchilari tekisligigacha boʻlgan masofaga — oraliq qurilmani osma yoki boʻylama surish orqali montaj qilinganda.

374. Shu belbogʻida boʻylama bogʻlovchilarga ega boʻlmagan, “ochiq” oraliq qurilma bosh toʻsini yoki fermasi siqilgan belbogʻining hisobiy uzunligi l_ef ni uzunligi boʻylab oʻzgaruvchan boʻylama kuch bilan siqilgan, elastik
tayanchlardagi sterjenning barqarorligi boʻyicha hisoblab aniqlanadi.

Koʻrsatilgan hisobiy uzunlikni quyidagi formula boʻyicha hisoblashga ruxsat etiladi:

(209)

bu yerda, l — belbogʻning uzunligi boʻlib, parallel belbogʻli toʻsinlar va fermalar uchun hisobiy oraligʻiga, ustki belbogʻi egri chiziqli boʻlgan toʻsinlar va ustki poligonal belbogʻli fermalar uchun toʻla uzunligiga teng. μ — hisobiy uzunlik koeffitsiyenti. Parallel belbogʻli toʻsinlar va fermalarning

Parallel belbogʻli toʻsinlar va fermalarning belbogʻlari, hamda ustki belbogʻi poligonal fermalar yoki egri chiziqli toʻsinlar uchun hisobiy uzunlik koeffitsiyenti µ ni quyidagi 70-jadval boʻyicha olish kerak, bunda eng katta siljish δ ni, oraliq oʻrtasida joylashgan rom uchun olinadi.

70-jadval

𝜉

koeffitsiyenti

𝜉

koeffitsiyenti

100

0,696

0,524

0.443

0,396

0,353

0,321

0,290

150

200

300

500

1000

1000 dan yuqori

0,268

0,246

0,225

0,204

0,174

𝜉

koeffitsiyenti

𝜉

koeffitsiyenti

100

0,696

0,524

0.443

0,396

0,353

0,321

0,290

150

200

300

500

1000

1000 dan yuqori

0,268

0,246

0,225

0,204

0,174

bu yerda, d — belbogʻni koʻndalang gorizontal siljishlardan mahkamlaydigan romlar orasidagi masofa;

δ — F=1 kuchdan rom tugunining eng katta siljishi (tayanch romlarini hisobga olmaganda);

I_m— toʻsin (ferma) siqilgan belbogʻining vertikal oʻqqa nisbatan inersiya momentining oʻrtacha (oraliq uzunligi boʻyicha) qiymati.

Izohlar: Agar 70-jadval maʼlumotlari boʻyicha olingan hisobiy uzunlik l_ef<1,3d boʻlsa, u holda uni elastik tayanchlardagi sterjenning barqarorligi boʻyicha hisoblab aniqlash lozim.

𝜉 ning oraliq qiymatlari uchun µ koeffitsiyentni chiziqli interpolyatsiya boʻyicha aniqlash lozim.

375. Arkali oraliqlar quyidagi turlarga boʻlinadi:

koʻprik tayanchlariga qattiq mahkamlangan sharnirli arkalar;

tayanchlarga sharnirli mahkamlangan qoʻsh sharnirli arkalar;

tayanchlarda va arka oraligʻining oʻrtasida sharnirli uch sharnirli arkalar;

Qattiq siqish bilan moslashuvchan arkalar.

Uch va ikki sharnirli arkalar kesimlarida hisoblangan kuchlar

M=M_B – H_y

N=Qδϲοsφ+Ηϲοsφ

Q= Qδϲοsφ-Ηϲοsφ,

Bunda Μ va Qδ — egilish momenti va sharnirli balkaning (arka) tegishli kesim qismidagi kesuvchi kuch mos keladigan kesimida kesish kuchi;

N — arka oʻqi boʻylab zoʻriqishi;

H — vertikal kuchlardan sharnir ustiga surish

U — arkning koʻrib chiqilgan qismidagi balandlik;

φ — arkaning kamar tenglamasining tegishli boʻlimidagi kamarning moyillik burchagi

bunda

𝑓 — tayanch ustidagi ilgak oʻqidan kamarning yuqori qismigacha boʻlgan kamar balandligi

𝑙 — ilgak oʻqlari orasidagi kamarning taxminiy uzunligi

x — koʻrib chiqilayotgan qismning qoʻllab-quvvatlash menteşesi oʻqidan pozitsiyasi

, bunda

F — vertikal koʻndalang oʻqi boʻylab koʻndalang kesim maydoni

— arkaning kesim yuzasi maydoni normal

bunda

J — qiya kesimning inersiya momenti

— arka kesimidagi normal inersiya momenti

, bu yerda:

H_t — harorat farqi;

Mt =Ht • U — harorat taʼsiridan arka kesimidagi eguvchi moment

Sharnirsiz arkada hisoblangan kuchlanishlar

N_a=N₀+Hcosφ+Q·si·φ

Q₀=Q₀-Hsinφ+Qcosφ, bu yerda

M₀, N₀, Q₀ — tayanchga biriktirilgan markazdagi zoʻriqishlar;

M, H i Q — sharnirli arkalarda shunga oʻxshash zoʻriqishlar;

Vertikal tirgaklar bilan birlashtirilgan arkadagi zoʻriqishlar

Balka kesimi qalinligi — choʻzilishi

dan olinishiga, ferma bomining balandligi

dan olinishiga tavsiya etiladi;

Balka kesimi qalinligi — choʻzilishi

dan olinishiga, ferma bomining balandligi

dan olinishiga tavsiya etiladi;

Bikrli toʻsinlarda tirgakdagi zoʻriqishlar

bunda

q — doimiy va vaqtinchalik vertikal kuchlardan ferma uzunligi boʻylab chiziqli yuklar.

Bikrli toʻsin betonnidagi zoʻriqish

bunda

E — poʻlatning elastiklik moduli

Fδ — toʻsin kesimining maydoni

Oraliqning oʻrtasida eguvchi moment

, bunda

q — doimiy va vaqtinchalik vertikal kuchlardan chiziqli yuklar.

Ƶ — ferma kesimining ogʻirlik markazlari va bikrlik toʻsini orasidagi masofa

Ferma kesimidagi zoʻriqish

, bunda

J_np— Arka bikrli toʻsinning — birga ishlashidan keltirilgan inersiya momenti

Z² bunda J_H, J_F — bikrli toʻsin va fermadagi inersiya momentlari;

Fd, F_f — bikrli toʻsin va ferma kesimlari maydoni

Uzluksiz arkalar umumiy bikrligi

φ — mazkur SHNQ ning 16-ilovasi asosida

S₂ va S₃ jadvallari

m — mazkur SHNQ ning 424-bandi, 60-jadval

m₁ — 16-ilovasi asosida RI jadval.

Fδp — arka va bikrli toʻsin kesimlari maydoni yigʻindisi.

Fermaning oraliq oʻrtasida egilishi

bunda

J_np — keltirilgan inersiya momenti.

Arkalarni hisoblash, arkalar va qatnov qismi elementlari hamda ularni ushlab turuvchi elementlarning birgalikda ishlashini hisobga olgan holda SHEXM da bajariladi.

Yaxlit oʻzgarmas kesimli arkani umumiy barqarorlikka tekshirishda uning tekisligidagi hisobiy uzunligi l_ef ni quyidagi formula bilan hisoblash lozim:

bunda

bu yerda, l — arka oraligʻining uzunligi;

a = f/l — koeffitsiyent (bu yerda f — arkaning koʻtarilish mili);

ζ — 72-jadval boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent.

Oʻzgaruvchan kesimli ikki sharnirli arka uchun ζ ning qiymatini, uning inersiya momenti uni oraliq uzunligi boʻyicha oʻrtacha qiymatining ± 10 % chegarasida oʻzgarganda, quyidagi 71-jadvalning 4 vaziyati boʻyicha aniqlanadi, bunda El_bogni oraliqning choragida olinadi.

Hamma hollarda arkaning uzunligi l_ef uning tekisligida, ustunlar yoki osgichlar mahkamlangan tugunlar orasidagi masofadan kam boʻlmasligi kerak.

71-jadval

Arkaning turi

ζ koeffitsiyenti

1. Arka bilan osgichlar orqali biriktirilgan buki-luvchan tortqichli¹⁾, harakat pastidan boʻladigan ikki sharnirli

2. Sharnirsiz

3. Uchsharnirli

4. Arka bilan ustunlar orqali biriktirilgan bikrlik toʻsini uzluksiz boʻlgan ikki sharnirli

va dan kichigi

Arkaning turi

ζ koeffitsiyenti

1. Arka bilan osgichlar orqali biriktirilgan buki-luvchan tortqichli¹⁾, harakat pastidan boʻladigan ikki sharnirli

2. Sharnirsiz

3. Uchsharnirli

4. Arka bilan ustunlar orqali biriktirilgan bikrlik toʻsini uzluksiz boʻlgan ikki sharnirli

va dan kichigi

71-jadvalda belgilanganlar:

ζ₁, ζ₂ — quyidagi 72-jadval boʻyicha olinadigan koeffitsiyentlar;

α — (209) formulaga qarang;

bu yerda, I_bal va I_bog — bikrlik toʻsiniga va arkaga muvofiq keluvchi kesimning inersiya momentlari.

α — (209) formulaga qarang;

bu yerda, I_bal va I_bog — bikrlik toʻsiniga va arkaga muvofiq keluvchi kesimning inersiya momentlari.

¹) Tortqichning va arkaning bikrliklari nisbati 0,8 dan katta boʻlganda, arkaning hisobiy uzunligi, arka bilan ustun orqali biriktirilgan, bikrlik toʻsini uzluksiz boʻlgan ikki sharnirli arkaniki kabi aniqlanadi.

72-jadval

Α	Koeffitsiyentlar		α	Koeffitsiyentlar
Α	ζ₁	ζ₂	α	ζ₁	ζ₂
0,1	28,5	22,5	0,5	36,8	44,0
0,2	45,4	39,6	0,6	30,5	—
0,3	46,5	47,3	0,8	20,0	—
0,4	43,9	49,2	1,0	14,1	—

Α	Koeffitsiyentlar		α	Koeffitsiyentlar
Α	ζ₁	ζ₂	α	ζ₁	ζ₂
0,1	28,5	22,5	0,5	36,8	44,0
0,2	45,4	39,6	0,6	30,5	—
0,3	46,5	47,3	0,8	20,0	—
0,4	43,9	49,2	1,0	14,1	—

Izoh: α ning oraliq qiymatlari uchun ζ₁ va ζ₂ koeffitsiyentlar chiziqli interpolyatsiya orqali aniqlanadi.

376. Xochsimonidan tashqari xohlagan panjarali boʻylama va koʻndalang bogʻlovchilar elementlarining hisobiy uzunligi l_ef ni quyidagilarga teng qilib olish lozim:

bogʻlovchilar tekisligida — bogʻlovchilar elementlarini bosh fermalar yoki toʻsinlarga hamda qatnov qismi toʻsinlariga mahkamlash markazlari orasidagi masofa I₂ ga;

bogʻlovchilar tekisligidan — bogʻlovchilar elementlari oʻqlarini, bogʻlovchilar fasonkalarini bosh fermalar yoki toʻsinlarga hamda qatnov qismi toʻsinlariga mahkamlovchi boltlarning chetki qatorlari oʻqlari bilan tutashgan nuqtalar orasidagi masofa I₃ ga;

Bogʻlovchilarning oʻzaro kesishuvchi elementlarining hisobiy uzunligi — l_ef quyidagicha qabul qilinadi:

bogʻlovchilar tekisligida — bogʻlovchilar elementlarini bosh fermalar yoki toʻsinlarga hamda qatnov qismi toʻsiniga mahkamlanish markazidan bogʻlovchilar oʻqlari kesishgan nuqtagacha boʻlgan masofaga teng qilib;

bogʻlovchilar tekisligidan: choʻziluvchi elementlar uchun — I₃ga teng; siqiluvchi elementlar uchun — mazkur SHNQ ning 69-jadvali boʻyicha, bunda bogʻlovchilar elementlari oʻqini bogʻlovchilar fasonkalarini mahkamlovchi boltlarning chetki qatori oʻqi bilan kesishish nuqtasidan bogʻlovchilar elementlari oʻqlarining kesishish nuqtasigacha boʻlgan masofani l deb, I₁ ni I₂masofa deb qabul qilinadi.

Yakka burchaklardan qilingan, xochsimonidan tashqari, bogʻlovchilarning xohlagan panjarali elementlari uchun, hisobiy uzunlik l_ef ni, ularning uchlarini mahkamlovchi chetki boltlar orasidagi l ga teng qilib olinadi.
Bogʻlovchilarning xochsimon panjaralarida l_ef =0,6 l boʻladi. Kesimning inersiya radiusini minimal qilib (i=i_min) qabul qilish kerak.

377. Yaxlit devorli toʻsinlarda, bitta yoki bir nechta tayanch bikrlik qovurgʻalaridan tashkil topgan tayanch ustunlarining hisobiy uzunligi l_ef ni va ularga tutashuvchi devorning qismlarini quyidagi formula bilan aniqlanadi

l_ef= μl_c (212)

bu yerda, μ — hisobiy uzunlik koeffitsiyenti; l_c — toʻsinning tayanch ustuni uzunligi boʻlib, koʻtaruvchi ustunning yuqorisidan ustki belbogʻigacha yoki koʻndalang bogʻlovchilarning eng yaqin joylashgan tugunigacha boʻlgan masofaga teng.

Tayanch ustunining hisobiy uzunlik koeffitsiyenti μ ni quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak

; (213)

bu yerda,

bunda I_c devorning tekisligi bilan mos tushadigan oʻqqa nisbatan tayanch ustuni kesimining inersiyasi;

bu yerda,

bunda I_c devorning tekisligi bilan mos tushadigan oʻqqa nisbatan tayanch ustuni kesimining inersiyasi;

I_T, l_T — koʻndalang bogʻlovchilar tirgaklarining mos holdagi kesimining inersiya momenti va uzunligi;

“ochiq” oraliq qurilmalarda (213) — formuladagi n=0 deb olinishi kerak.

Bitta bikrlik qovurgʻasi boʻlgan tayanch ustunining yuzasini, inersiya momentini va inersiya radiusini aniqlashda uning kesimi tarkibiga, bikrlik qovurgʻasidan tashqari, unga tutash boʻlgan devorining b₁=ζ₁t kenglikdagi qismini kiritish kerak (bunda t — kesimning qalinligi, ζ₁ — 73-jadvaldan olinadigan koeffitsiyent).

	73-jadval		74-jadval
Poʻlatning mustahkamlik sinfi	koeffitsiyent qiymati	Poʻlatning mustahkamlik sinfi	koeffitsiyent qiymati
S235	14	S235	44
S325 — S345	12	S325 — S345	38
S390f	11,5	S390	36

	73-jadval		74-jadval
Poʻlatning mustahkamlik sinfi	koeffitsiyent qiymati	Poʻlatning mustahkamlik sinfi	koeffitsiyent qiymati
S235	14	S235	44
S325 — S345	12	S325 — S345	38
S390f	11,5	S390	36

Bir nechta bikrlik qovurgʻasi boʻlgan tayanch ustunining, ular orasidagi masofalar b₂=ζ₂t (bunda ζ₂ — 74-jadvaldan olinadigan koeffitsiyent) boʻlganda, yuzasini, inersiya momentini va inersiya radiusini aniqlashda, uning kesimi tarkibiga, koʻrsatilgan barcha bikrlik qovurgʻalari, ular orasidagi devorlari hamda chetki qovurgʻalarga tashqi tomondan tutash boʻlgan devorining b₁=ζ₁t kenglikdagi qismini kiritish kerak, bu yerda ζ₁— 73-jadvaldan olinadi.

13-§. Sterjenli elementlarning chegaraviy bukiluvchanligi

378. Sterjenli elementlarning chegaraviy bukiluvchanligi quyidagi 75-jadvalda keltirilgan qiymatlardan oshmasligi kerak.

75-jadval

Konstruksiyalarning elementlari	Koʻpriklarning sterjenli elementlarining chegaraviy bukiluvchanligi
Konstruksiyalarning elementlari	Temir yoʻl va piyodalar yoʻlidagi	avtomobil yoʻllari va shahardagi
Bosh fermalarning siqilgan va siqilib-choʻziladigan elementlari; tayanch ustunlari;
bosh fermalar belbogʻlarining choʻzilgan elementlari.	100	120
Bosh fermalarning belbogʻlardan tashqari choʻzilgan elementlari; l_ef — hisobiy uzunlikni kamaytirish uchun xizmat qiladigan elementlar.	150	150
Bosh fermalar va boʻylama toʻsinlar boʻylama bogʻlovchilarining siqilgan elementlari, hamda tormozlash bogʻlovchilari	130	150
Xuddi shunday, choʻzilgan	130	180
Koʻndalang bogʻlovchilarning elementlari:
Tayanchda	130	150
Oraliqda	150	150
Sathida boʻylama bogʻlovchilari boʻlmagan koʻndalang bogʻlovchilar fermalarining belbogʻlari yoki birgalikda ishlashi uchun bosh toʻsin belbogʻlari bilan biriktirilgan plita	100	100
Siqilgan yoki siqilib-choʻziladigan toʻplanma elementning tarmoqlari	40	40
Xuddi shunday, choʻzilgan	50	50

Konstruksiyalarning elementlari	Koʻpriklarning sterjenli elementlarining chegaraviy bukiluvchanligi
Konstruksiyalarning elementlari	Temir yoʻl va piyodalar yoʻlidagi	avtomobil yoʻllari va shahardagi
Bosh fermalarning siqilgan va siqilib-choʻziladigan elementlari; tayanch ustunlari;
bosh fermalar belbogʻlarining choʻzilgan elementlari.	100	120
Bosh fermalarning belbogʻlardan tashqari choʻzilgan elementlari; l_ef — hisobiy uzunlikni kamaytirish uchun xizmat qiladigan elementlar.	150	150
Bosh fermalar va boʻylama toʻsinlar boʻylama bogʻlovchilarining siqilgan elementlari, hamda tormozlash bogʻlovchilari	130	150
Xuddi shunday, choʻzilgan	130	180
Koʻndalang bogʻlovchilarning elementlari:
Tayanchda	130	150
Oraliqda	150	150
Sathida boʻylama bogʻlovchilari boʻlmagan koʻndalang bogʻlovchilar fermalarining belbogʻlari yoki birgalikda ishlashi uchun bosh toʻsin belbogʻlari bilan biriktirilgan plita	100	100
Siqilgan yoki siqilib-choʻziladigan toʻplanma elementning tarmoqlari	40	40
Xuddi shunday, choʻzilgan	50	50

Elementning egiluvchanligi quyidagi formula bilan aniqlanadi:

bunda

L — platina sterjeni uzunligi;

J_o — koʻndalang kesim inersiyasi radiusi.

14-§. Poʻlat konstruksiyalar elementlarini va ularning birikmalarini chidamlilikka hisoblash

379. Poʻlat konstruksiyalar elementlarini va ularning birikmalarini (poʻlat arqonlardan tashqari) quyidagi formulalar boʻyicha bajarish kerak:

; (214)

; (215)

bu yerda, σ_max,ef — mutloq eng katta normal kuchlanish (choʻzuvchi-musbat); τ_max,ef — burchak choklarini qirqilishga hisoblashda eng katta mutloq kuchlanish (uning yoʻnalishi musbat qilib olinadi); γ_w koeffitsiyent; m — 59-jadval boʻyicha olinadigan ish sharoiti koeffitsiyenti. σ_max,ef va τ_max,efkuchlanishlarni quyidagi 76-jadvalda keltirilgan formulalarning toʻgʻri keladigani orqali va mazkur SHNQ ning 106 va 109-bandlaridagi kuchlanishlarning (234) — (245) formulalari bilan aniqlash lozim.

γ — koeffitsiyentni quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:

, (216)

bu yerda, ζ — temir yoʻl va piyodalar oʻtish koʻpriklari uchun 1,0 ga, avtomobil yoʻllaridagi va shahar koʻpriklari uchun 0,7 ga teng boʻlgan koeffitsiyent;

υ — σ_max ni aniqlashda, taʼsir chizigʻini yuklash uzunligi λ ga bogʻliq boʻlgan, koeffitsiyent;

αβ — poʻlat rusumini va yuklanish tartibini hisobga oluvchi koeffitsiyent;

β — 19-ilovasining 1-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan kuchlanishlar toʻplanishining samarali koeffitsiyenti; ρ — oʻzgaruvchan kuchlanishlar siklining assimetriya koeffitsiyenti.

Koeffitsiyent ρ ni quyidagi formulalar boʻyicha aniqlash kerak:

(217)

(218)

(217)

(218)

bu yerda, σ_min, σ_max, τ_min, τ_max — shu kesimda, aniqlangan formulalar bilan eng kichik va eng katta haqiqiy miqdori boʻyicha, oʻzining belgilari bilan aniqlanadigan kuchlanishlar qiymati, xuddi shu σ_max,ef va τ_max,ef kabi; bunda æ3 =1,0 deb qabul qilish lozim.

76-jadval

Zoʻriqish holati	s_max,ef ni aniqlash uchun formula
Choʻzilish yoki siqilishda
Asosiy tekisliklar birortasining egilishida
Asosiy tekisliklar birortasining egilishi bilan choʻzilish yoki siqilishda
Ikkita asosiy tekisliklarning egilishida
Ikkita asosiy tekisliklarning egilishi bilan choʻzilish yoki siqilishda

Zoʻriqish holati	s_max,ef ni aniqlash uchun formula
Choʻzilish yoki siqilishda
Asosiy tekisliklar birortasining egilishida
Asosiy tekisliklar birortasining egilishi bilan choʻzilish yoki siqilishda
Ikkita asosiy tekisliklarning egilishida
Ikkita asosiy tekisliklarning egilishi bilan choʻzilish yoki siqilishda

M, M_x, M_y — 73-bandiga asosan aniqlanadigan, qaralayotgan kesimdagi keltirilgan egilish momenti.

æ₃ — 1,05 ga teng deb qabul qilingan koeffitsiyent.

Izoh: Yuqori mustahkam boltlar bilan friksiyaviy ulangan elementlarni hisoblashda 76-jadvaldagi formulalarga brutto kesim tavsifi qoʻyiladi.

(214) formulada qavs ichidagi ustki belgilarini (212) formula boʻyicha hisoblaganda, agar σ_max>0 boʻlsa va har doim (213) formula boʻyicha hisoblaganda olinishi kerak. α va β — koeffitsiyentlari quyidagi 77-jadval boʻyicha olinadi.

77-jadval

Poʻlatning mustahkamlik sinfi

Koeffitsiyentlarning qiymatlari

S235

S325 — S345

S390

0,64

0,72

0,81

0,20

0,24

0,20

Poʻlatning mustahkamlik sinfi

Koeffitsiyentlarning qiymatlari

S235

S325 — S345

S390

0,64

0,72

0,81

0,20

0,24

0,20

γ_m — koeffitsiyentlarni payvandli choklar uchun hisoblashda, α va β koeffitsiyentlarni element metalli uchun olingan qiymatlari qabul qilinadi.

υ — koeffitsiyentni quyidagiga teng qilib olinadi:

219)

bu yerda, υ va ξ qiymatlarini quyidagi 78-jadval boʻyicha olish kerak.

78-jadval

Kuchlanishlar toʻplanishining samarali koeffitsiyentitsiyenti β	Poʻlatning mustahkamlik sinfi uchun υ va ξ koeffitsiyentlarning qiymatlari
	S235		S325 — S390
	υ	ξ	υ	ξ
1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 2,0 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 3,1 3,2 3,4 3,5 3,7 4,4	1,45 1,48 1,51 1,54 1,57 1,60 1,63 1,66 1,69 1,71 1,74 1,80 1,83 1,86 1,89 1,92 1,95 2,07 2,10 2,15 - - -	0,0205 0,0218 0,0232 0,0245 0,0258 0,0271 0,0285 0,0298 0,0311 0,0325 0,0338 0,0364 0,0377 0,0390 0,0404 0,0417 0,0430 0,0483 0,0496 0,0523 - - -	1,65 1,69 1,74 1,79 1,83 1,87 1,91 1,96 2,00 2,04 2,09 2,18 2,23 2,27 2,31 2,36 2,40 2,57 2,62 2,71 2,75 2,84 3,15	0,0295 0,0315 0,0335 0,0355 0,0375 0,0395 0,0415 0,0436 0,0455 0,0475 0,0495 0,0536 0,0556 0,0576 0,0596 0,0616 0,0636 0,0716 0,0737 0,0777 0,0797 0,0837 0,0977

Kuchlanishlar toʻplanishining samarali koeffitsiyentitsiyenti β	Poʻlatning mustahkamlik sinfi uchun υ va ξ koeffitsiyentlarning qiymatlari
	S235		S325 — S390
	υ	ξ	υ	ξ
1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 2,0 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 3,1 3,2 3,4 3,5 3,7 4,4	1,45 1,48 1,51 1,54 1,57 1,60 1,63 1,66 1,69 1,71 1,74 1,80 1,83 1,86 1,89 1,92 1,95 2,07 2,10 2,15 - - -	0,0205 0,0218 0,0232 0,0245 0,0258 0,0271 0,0285 0,0298 0,0311 0,0325 0,0338 0,0364 0,0377 0,0390 0,0404 0,0417 0,0430 0,0483 0,0496 0,0523 - - -	1,65 1,69 1,74 1,79 1,83 1,87 1,91 1,96 2,00 2,04 2,09 2,18 2,23 2,27 2,31 2,36 2,40 2,57 2,62 2,71 2,75 2,84 3,15	0,0295 0,0315 0,0335 0,0355 0,0375 0,0395 0,0415 0,0436 0,0455 0,0475 0,0495 0,0536 0,0556 0,0576 0,0596 0,0616 0,0636 0,0716 0,0737 0,0777 0,0797 0,0837 0,0977

380. Arqonlarni chidamlilikka quyidagi formula boʻyicha hisoblash kerak:

(220)

bu yerda, m₁ — arqonni chidamlilikka hisoblashdagi ish sharoiti koeffitsiyenti, teng boʻladi:

arqonlardagi zoʻriqishlarni individual tartibga solinmaydigan vantli va osma koʻpriklarning egiluvchan yuk koʻtaruvchi elementlari uchun — 0,83;

oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalarning zoʻriqtirilgan elementlari va arqonlardagi zoʻriqishlari individual tartibga solinadigan vantli va osma koʻpriklarning egiluvchan yuk koʻtaruvchi elementlari uchun, jumladan, arqonlarni montaj qilishda egilish milining miqdori boʻyicha — 1,0;

R_dh — arqonlarning mazkur SHNQ ning 355-bandi boʻyicha aniqlanadigan hisobiy qarshiligi;

γ_ws — kuchlanishning oʻzgaruvchanligini hisobga oluvchi va quyidagi formula boʻyicha aniqlanuvchi koeffitsiyent;

(221)

bu yerda, ζϑρ — mazkur SHNQ ning 379-bandiga binoan qabul qilinadigan koeffitsiyentlari;

β_s — qiymati mazkur SHNQ ning 18-ilovasining 2-jadvali boʻyicha olinadigan kuchlanishlar toʻplanishining samarali koeffitsiyenti;

m — 59-jadval boʻyicha olinadigan ish sharoiti koeffitsiyenti.

15-§. Yuk koʻtaruvchi elementlar va birikmalarni hisoblashning alohida xususiyatlari. Bosh fermalar elementlari

381. Panjarali bosh fermalar elementlari va birikmalarining kesimlari balandligini element uzunligiga nisbati 1/15 dan katta boʻlganidagi mustahkamligi boʻyicha hisoblashda, tugunlarining bikrligidan boʻladigan eguvchi momentlarni hisobga olinishi kerak. Bu talab yuqori mustahkam boltlardagi tugun birikmali panjarali bosh fermalar elementlarini chidamlilikka hisoblashga ham taalluqlidir; payvand tugunli birikmalarda chidamlilikka hisoblashni, elementlar kesimlari balandligini uzunligiga nisbatining qiymatidan qatʼiy nazar tugunlar bikrligidan boʻladigan eguvchi momentlarni hisobga olgan holda bajarish kerak. Qatnov sathida belbogʻga ega boʻlgan, yuklamani tugundan tashqari qoʻyilishidan oʻq zoʻriqishlari va egilishning birgalikdagi taʼsiriga ishlovchi panjarali bosh fermani mustahkamligi boʻyicha hisoblashni, kesim balandligini panel uzunligiga nisbatidan qatʼiy nazar, koʻrsatilgan belbogʻ tugunlarining birligini hisobga olgan holda bajarilishi kerak. Qolgan tugunlarning bikrligini hisobga olishni yuqorida koʻrsatilgani kabi bajarilishi kerak.

Koʻrsatilgan barcha hollarda mustahkamligi boʻyicha hisoblashlar va tugunlarning bikrligidan boʻladigan eguvchi momentlarni 20 % kamaytirish kerak. Bogʻlovchilarni yoki gorizontal diafragmalarni ekssentrisitet bilan tutashishidan va fermalar elementlarini toʻla markazlashtirilmaganligidan (mazkur SHNQ ning 344-bandini hisobga olgan holda) boʻladigan eguvchi momentlarni toʻliq hisobga olish kerak. Bu talab panjarali bosh fermalar va bogʻlovchilarning gorizontal va qiya elementlarida, ularning xususiy ogʻirligidan hosil boʻladigan eguvchi momentlarni hisobga olishga ham tegishlidir. Bunda bu eguvchi momentlarini, element uzunligining oʻrtasida va uning chetlarida erkin tayangan element uchun olingan momentning 0,6 siga teng boʻlgan parabola boʻyicha tarqalgan ordinatalar bilan qabul qilishga ruxsat etiladi.

382. Panjarali bosh fermalar elementlarining barqarorligi boʻyicha hisoblashlarda, tugunlarining bikrligi, bogʻlovchilar va koʻndalang toʻsinlar taʼsiridan boʻladigan eguvchi momentlarni hisobga olmaslikka ruxsat etiladi.

Tomonlarining oʻlchamlari nisbati ikkidan katta boʻlmagan, yopiq qutisimon kesimga ega boʻlgan panjarali fermalar elementlarini, kesimining gorizontal va vertikal oʻqlariga nisbatan yassi egilishi shakli boʻyicha barqarorlikka hisoblashga ruxsat etiladi.

383. Siqilgan elementlarning erkin uzunligini kamaytirish uchun ishlatiladigan oraliq qurilmalarning ustunlari, tirgaklari, tortqichlari, bogʻlovchilari va boshqa elementlarini, siqilgan elementdagi boʻylama zoʻriqishning 3 % ga teng boʻlgan kuch bilan siqilishga va choʻzilishga hisoblash lozim.

384. Qiya itarish kuchini tayanchlarga uzatuvchi arkali koʻpriklarda, arkalar orasidagi boʻylama bogʻlovchilari, uchlari boʻyicha qistirilgan toʻsinli fermaning elementlari kabi hisoblanadi. Uzlukli toʻsinli oraliq qurilmalarda, bosh ferma belbogʻlari va boʻylama bogʻlovchilardan hosil qilingan shamol fermasini, oʻzining tekisligida portallarga yoki tayanchiqlarga harakatlanuvchi-tayangan uzlukli toʻsinli qilib qabul qilinadi. Arkalarda va ferma belbogʻlarining poligonal shakllarida, shamol fermasining belbogʻlaridagi zoʻriqishlarni, olingan natijalarni berilgan elementning gorizontalga qiyalik burchagi kosinusiga boʻlish bilan yassi ferma uchun hisoblangani kabi hisoblashga ruxsat etiladi. Harakat pastidan tashkil qilingan uzluksiz toʻsinli oraliq qurilmalarda, bosh fermalar belbogʻlari va boʻylama bogʻlovchilar bilan hosil qilingan shamol fermasini, ustki egiluvchan tayanchga harakatlanuvchi-tayanganlarini — oxirgi tayanchlardagi portallar va bosh fermalarning har bir oraliq tayanchlarida deb, pastkisini esa — bikr tayanchlarga tayangan tayanchiqlar deb hisoblab, uzluksiz toʻsinlar kabi hisoblash kerak.

385. Bosh fermalar va bogʻlovchilarning elementlarini, shamol taʼsiridan egilishga hisoblamaslikka ruxsat etiladi. Tayanch portallarini mos keladigan shamol fermalarini reaksiya bilan taʼsir etishiga hisoblanishi kerak, bunda toʻsinli oraliq qurilmalarning pastki belbogʻlarida, boʻylama zoʻriqishlarning gorizontal hosil qiluvchilarning oyoqlarida hisobga olinishi kerak.

386. Tayanch tuguniga tutashuvchi bosh fermalar belbogʻlari va panjara elementlarini, oʻq boʻylab taʼsir etuvchi kuchga va tormozlashning yoki tortqichning boʻylama kuchini harakatlanmaydigan tayanchiqqa ekssentrisitet bilan uzatishidan boʻladigan eguvchi momentga, hamda bir katokli tayanchiqning, tayanch tuguni markaziga nisbatan reaksiyasining ekssentrisitetidan boʻladigan eguvchi momentga hisoblanishi kerak. Eguvchi momentlarni tayanch tuguni elementlari aro tarqalishini mazkur SHNQ ning 344-bandiga binoan olish kerak.

387. Panjarali yoki yaxlitdevorli diafragmalar hamda ortotron plitalarning koʻndalang qovurgʻalari va listlari va toʻsin devorlari bilan, qutisimon va P simon kesimli oraliq qurilmalarda hosil qilinadigan koʻndalang mustahkamlagichlar. Oraliq qurilmalarni fazoviy hisoblashlar bilan aniqlanadigan zoʻriqishlarga mustahkamlikka, barqarorlikka va chidamlilikka tekshirilgan boʻlishi kerak.

Konfiguratsiyasi oraliq qurilmaning koʻndalang koʻrinishiga mos keladigan, kesim tarkibiga esa panjarali yoki yaxlitdevorli koʻndalang qovurgʻalar yoki diafragmalardan tashqari umumiy kengligi bosh toʻsinlarning qoʻshni devorlari orasidagi masofaning 0,2 qismiga teng, lekin koʻndalang mustahkamlagichlar orasidagi masofadan katta boʻlmagan list ham kiradigan, koʻndalang mustahkamlagichlarni rom yoki toʻsin kabi hisoblashga ruxsat etiladi.

Koʻndalang mustahkamlagichlarning tayanch kesimlarida, tayanchiqlar joylashadigan joyida bikr tayanchlari boʻladi. Bu mustahkamlagichlarni tayanch reaksiyalariga, mahalliy vertikal yuklarga va devorlari va ortotrop plitalar listlarida, koʻndalang kesimli konturi boʻyicha tarqalgan, shu tayanchga tutashuvchi oraliqlarni egilishi va buralishidan boʻladigan urinma kuchlanishlarga hisoblash kerak. Oraliqda, jumladan toʻplangan kuchlar qoʻyilgan (masalan, vantlardan boʻladigan zoʻriqishlar) joylarda joylashgan koʻndalang mustahkamlagichlarni, barcha tashqi kuchlar va devorlari va ortotrop plitalar listlarida egilish va buralishdan boʻladigan urinma kuchlanishlarni hisobga olgan holda hisoblash lozim.

388. Izlarning radiusi 1000 m dan kam boʻlgan egri chiziqli qismida joylashgan toʻgʻri chiziqli temir yoʻl oraliq qurilmalarini mustahkamlikka va chidamlilikka hisoblashlarda, oraliq qurilmani fazoviy konstruksiyalar singari buralishida hosil boʻladigan zoʻriqishlarni hisobga olish kerak.

389. Konstruksiyalarni koʻp bosqichli qilib qurilganda, montajning oraliq bosqichlarida kesimlarning mustahkamligini, (153) — (174) formulalar boʻyicha, bunda æ, æ_x, æ_u, y, y_x, y_u koeffitsiyentlarni 1,0 ga teng qilib olib tekshirish kerak.

390. Vantli tizimlar oraliq qurilmalari vantlarining boʻylama deformatsiyalarini, quyidagi formula boʻyicha hisoblanadigan keltirilgan elastiklik modulini qabul qilib aniqlanishi kerak:

(222)

bu yerda, E — arqonning mazkur SHNQ ning 58 va 59-jadvallari boʻyicha olinadigan elastiklik moduli; ρ — arqon materialining zichligi; g — ogʻirlik kuchining tezlanishi;

l — vantlarning gorizontal proyeksiyasi; A — arqon koʻndalang kesimining yuzasi;

S₁, S₂ — hisoblash bajarilayotgan vantdagi, yuklamani qoʻyilgunicha va qoʻyilgandan keyingi mos keladigan zoʻriqishlarining boshlangʻich va oxirgi qiymati. Vantlardagi zoʻrigʻishlarni ketma-ket yaqinlashish orqali aniqlash kerak.

391. Vantli va osma koʻpriklarning pilonlarini, deformatsiyaviy hisoblashlar asosida mustahkamligi va barqarorligi boʻyicha tekshirilgan boʻlishi kerak.

Umumiy barqarorligini tekshirishda pilonning egiluvchanligini, oʻzgaruvchan bikrligini, uni poydevorlarga va rigellar, kabellar va vantlar tutashtirilgan tugunlarda mahkamlash va yuklash shartlarini hisobga olgan holda aniqlash kerak.

Vant-toʻsinli koʻpriklarning bir ustunli pilonlari uchun, vantlardagi zoʻriqishlardan boʻladigan taʼqib qiluvchi samarani hisobga olinishi kerak.

392. Oldindan zoʻriqtiriladigan yoki tartibga solinadigan konstruksiyalar, oldindan zoʻriqtirish yoki tartibga solishni bajarishning barcha bosqichlarida mustahkamligi va barqarorligi boʻyicha hisoblash bilan tekshirilishi kerak, bunda, ish sharoiti koeffitsiyentlarini mazkur SHNQ ning 341-bandi boʻyicha, yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlarini (1,0 dan katta yoki kichik) — mazkur SHNQ ning 16-bob koʻrsatmalariga binoan qabul qilinishi va har bir bosqich uchun hisoblangan zoʻriqishlar yigʻilishi kerak. Hisoblashlarda kuchlanishlarni zoʻriqtirilgan elementlar ankerlarining relaksatsiyasi ishqalanishni va qayishqoqligidan yoʻqotishlarini mazkur SHNQ ning 12-ilovasiga muvofiq hisobga olish kerak.

16-§. Qatnov qismi elementlari

393. Boʻylama toʻsinlarida uzilishlari boʻlmagan (ularning biri ikkinchisiga uchlari bilan tutashadigan boʻylama siljuvchi tayanish bilan maxsus tugunalari) oraliq qurilmalar qatnov qismining boʻylama toʻsinlarini, ishining elastik bosqichi boʻyicha ularni bosh fermalar belbogʻlari bilan birgalikda ishlashidan boʻladigan qoʻshimcha zoʻriqishlarini hisobga olgan holda hisoblanishi kerak, bunda bosh fermalar belbogʻlaridagi zoʻriqishlarni kamaytirishni, faqat qatnov qismini ular bilan maxsus gorizontal diafragmalar orqali birgalikda ishlashga kiritilgandagina hisobga olishga ruxsat etiladi.

394. Koʻndalang yuk koʻtaruvchi konstruksiyalardagi (plitali, koʻndalang toʻsinlar, drafragmalar, sterjenli bogʻlanishlarda) kuchlarni bu elementlarni oraliq qurilmalarning asosiy toʻsinlarini fazoviy birga ishlash (umumiy hisoblash) va mahalliy kuchlar taʼsiri (mahalliy hisoblash) ni inobatga olib aniqlash kerak. Diafragmalarni ustki belbogʻlarini koʻndalang toʻsinlar pastki belbogʻlari bilan qoʻshilishiga tavsiya etiladi. Koʻndalang bogʻlanishlarni asosiy toʻsinlar koʻndalang tutgichlari tekisligida joylashtirish kerak. Qatnov qismini panjarali bosh fermalar bilan birgalikda ishlashga kiritilganda, ularni montaj qilish tartibidan qatʼiy nazar barcha boltpayvandli oraliq qurilmalarni belbogʻlaridagi zoʻriqishlarni kamaytirishni, faqat vaqtinchalik vertikal yuklamalarga nisbatangina hisobga olish kerak. Qatnov qismida zoʻriqishlarni aniqlashda, belbogʻlardagi deformatsiyalarni hisobga olishni bajarish kerak:

barcha yuklamalardan — qatnov qismini bosh fermalar bilan birgalikda ishlashini ularni montaji bilan bir vaqtda kiritilganida;

faqat vaqtinchalik vertikal yuklamadan — qatnov qismini bosh fermalar bilan birgalikda ishlashni, doimiy yuklamalarni bosh fermalarga uzatilgandan keyin kiritilganida.

395. Qatnov qismi elementlaridagi bosh fermalar bilan birgalikda ishlashidan boʻladigan zoʻriqishlarni, gorizontal tekislikda quyidagi mahkamlashlar bor deb faraz qilib aniqlash kerak:

boʻylama toʻsinlar koʻndalanglariga sharnirli mahkamlangan;

bogʻlovchilar sathida joylashgan koʻndalang toʻsinning belbogʻi;

bosh ferma belbogʻlariga bikr mahkamlangan, uning boshqa belbogʻi esa — sharnirli;

Koʻndalang toʻsinlar kesimlarini, qatnov qismi elementlarini bosh fermalar belbogʻlari bilan birgalikda ishlashidan, gorizontal tekislikda hosil boʻladigan eguvchi momentlar M_y ni hisobga olgan holda mustahkamligi boʻyicha hisoblashni.

M_y 20 % ga kamaytirib olib, (159) — (168) formulalar boʻyicha bajarish kerak. Ballastkiz polotnoli plitali qatnov qismli elementlarini mustahkamligi boʻyicha hisoblashlarda, plitalarni boʻylama toʻsinlar bilan birgalikda ishga kiritilishidan boʻladigan ulardagi zoʻriqishlarga hisobga olinmogʻi kerak.

396. Koʻndalang toʻsinlar bilan ustki yoki ikkala belbogʻi boʻyicha qoplagich (“baliqcha”) bilan tutashtirilgan boʻylama toʻsinlardagi zoʻriqishlarni, toʻsinlarning uzluksizligi va tayanchlarni egiluvchan qayishqoqligini hisobga olgan holda aniqlash lozim. Boʻylama toʻsinlarning belbogʻlari mahkamlagichlari va devori orasida oʻq boʻylab zoʻriqishlar va eguvchi momentlarni tarqatishi, ularning qayishqoqligini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.

397. Bosh ferma bilan birgalikda ishlashga kiritilmagan qatnov qismi boʻlgan panjarali oraliq qurilmalarning boʻylama toʻsinlarini, ularning belbogʻlarini koʻndalang toʻsinlarga tutashishida, qanday konstruktiv shaklda mahkamlanishidan qatʼiy nazar, mustahkamligi boʻyicha uzlukli kabi hisoblashga ruxsat etiladi, bunda toʻsinlarning belbogʻlari va devorini koʻndalangiga mahkamlash detallarini, uzlukli toʻsin oraligʻi oʻrtasidagi 0,6 momentiga, uni mazkur SHNQ ning 396-bandiga binoan taqsimlash bilan hisoblanishi kerak. Koʻrsatilgan boʻylama toʻsinlarni chidamlilikka hisoblashda, eguvchi momentlarni, eguvchan-qayishqoq tayanchlardagi uzluksiz toʻsinlarning taʼsir chiziqlari boʻyicha aniqlanishi kerak.

398. Panjarali oraliq qurilmalarning koʻndalang toʻsinlari, koʻndalang toʻsin va tugun fasonkalariga tutashuvchi bosh ferma elementlari bilan hosil qilingan romning elementlari kabi hisoblanishi kerak.

Koʻndalang toʻsinlar, osqichlar va ustunlarning tayanch kesimlarini (osqich yoki ustunlari boʻlmaganda bosh ferma tirgaklarini ham), vertikal yuklamalar taʼsiri ostida koʻndalang toʻsinlarni egilishi natijasida koʻrsatilgan elementlar bilan tashkil qilingan rom elementlarida hosil boʻladigan eguvchi momentga tekshirilishi kerak.

Temir yoʻl koʻpriklarining bir izli oraliq qurilmalari uchun yopiq koʻndalang rom elementlarida eguvchi momentlarni quyidagi formulalar boʻyicha aniqlashga ruxsat etiladi:

koʻndalang toʻsindagi tayanch eguvchi momentlari

, (223)

osqich yoki ustundagi eguvchi moment: koʻndalang toʻsinni mahkamlangan cheti yonida

, (224)

koʻndalang toʻsinga yaqin joylangan koʻndalang bogʻlovchilar tuguni markazining sathida, ular boʻlmagan taqdirda esa bosh fermaning qarama-qarshi joylashgan belbogʻining markazida

(225)

(221) va (222) formulalarda:

F — koʻndalang toʻsinning tayanch reaksiyasi; α — bosh ferma belbogʻi kesimining oʻqi va boʻylama toʻsin kesimining oʻqi orasidagi masofa; B — bosh ferma belbogʻlarining oʻqlari orasidagi masofa; l_m— bosh ferma panelining uzunligi (koʻndalang toʻsinlar orasidagi masofa); H — ferma tekisligidan osqich yoki ustunning hisobiy uzunligi; I_bal — koʻndalang toʻsinning, uni uzunligining oʻrtasidagi brutto kesimining inersiya momenti; I_c — bosh ferma tekisligiga parallel boʻlgan oʻqqa nisbatan osqich yoki ustunni brutto kesimining inersiya momenti; I_t — koʻndalang toʻsinga tutashadigan bosh ferma belbogʻining toza buralishining inersiya momenti.

399. Harakat pastidan tashkil qilingan ochiq oraliq qurilmalarda koʻndalang romlarni, belbogʻ kesimining ogʻirlik markazi sathiga qoʻyilgan va toʻsin yoki fermaning siqilgan belbogʻidagi boʻylama zoʻriqishning 2 % ga teng boʻlgan shartli gorizontal kuchlarga hisoblash kerak.

400. Poʻlat ortotrop plitali avtomobil yoʻl, shahar, aralash va piyodalar oʻtadigan koʻpriklarning qatnov qismi elementlaridagi zoʻriqishlarni, koʻndalang qovurgʻalarini diskret joylashgan qovurgʻalarini diskret joylashgan fazoviy hisobiy shakllarini qoʻllab va plitalarni bosh fermalar (toʻsinlar) bilan birgalikda ishlashini hisobga olib aniqlash kerak. Ortotrop plitalar elementlarini mustahkamligi va barqarorligini hisoblashni mazkur SHNQ ning 19-ilovasi boʻyicha bajariladi, chidamlilikka — mazkur SHNQ ning 19-ilovasida keltirilgan maxsus uslub boʻyicha bajarish kerak.

17-§. Bogʻlovchilarning elementlari

401. Xochsimon, romb va uchburchak panjarali boʻylama bogʻlovchilar elementlaridagi, bosh fermalar yoki toʻsinlar belbogʻlari deformatsiyasidan boʻladigan zoʻriqishlarni, ularni ishga kiritilgandan keyin taʼsir etadigan vertikal yuklamalardan aniqlash kerak. Boʻylama toʻsinlar bilan biriktirilmagan yoki ularda uzilish boʻlganda biriktirilgan (mazkur SHNQ ning 393-bandi) boʻylama bogʻlovchilar elementlaridagi zoʻriqishlarni quyidagi formulalar boʻyicha hisoblash ruxsat etiladi:

qachonki, koʻndalang egiluvchi toʻsin, bogʻlovchilar tirgagi boʻlganda, xochsimon panjaraning qiya tirgagida

(226)

xochsimon panjaralarning bosh qiya tirgaklarida

; (227)

romb panjaralar qiya tirgagida:

; (228)

uchburchak panjaralar qiya tirgagida

; (229)

har qanday panjarali bogʻlovchilar tirgaklarida

(230)

(224) — (228) formulalarda:

— mos holdagi bogʻlovchilar qiya tirgagi va tirgagidagi zoʻriqishlar;

— mos holdagi tirgakdan chap va oʻng tomonlari qiya tirgakdagi zoʻriqishlar;

— bosh ferma belbogʻidagi normativ kuchlanish;

— koʻndalang toʻsinning pastki belbogʻidagi oʻrtacha eguvchi momentlarni (toʻsin uzunligi boʻyicha notekis tarqalishini eʼtiborga olgan holda hisoblangan) kuchlanish;

— mos holda qiya tirgak va tirgakning kesim yuzasi; koʻndalang egiluvchi toʻsin tirgak boʻlgan holda (204) — (207) — formulalarda A_c= ∞ deb olinishi kerak;

I — bosh ferma belbogʻining vertikal oʻqqa nisbatan inersiya momenti;

α — belbogʻlar qiya tirgagi va bosh ferma belbogʻi orasidagi burchak.

Yaxlit devorli toʻsinlar bogʻlovchilari elementlaridagi zoʻriqishlarni hisoblashda (204) — (207) formulalarda σ_fni oʻrniga, bogʻlovchilar tekisliklari sathida joylashgan brutto yuzasi boʻyicha hisoblangan bosh toʻsin devoridagi kuchlanish σ_wni qabul qilish kerak; (204) formuladagi σ_mfoʻrniga, bogʻlovchilar tekisliklari sathida koʻndalang toʻsin devoridagi oʻrtacha σ_mf qanday hisoblangan boʻlsa, shunday hisoblangan zoʻriqish σ_mwni qabul qilish kerak.

Yarim qiya tirgak panjarali boʻylama bogʻlovchilar elementlaridagi vertikal yuklamadan boʻladigan zoʻriqishni hisobga olmaslikka ruxsat etiladi.

402. Bir butun payvandlangan oraliq qurilmalarda boʻylama bogʻlovchilarni birgalikda ishlashga kiritilishi hisobiga bosh fermalar belbogʻlaridagi zoʻriqishlarni kamayishini, boʻylama bogʻlovchilarni oʻrnatilgandan va mahkamlangandan keyin taʼsir qiluvchi hamma yuklamalardan, boltli-payvandli oraliq qurilmalarda esa faqat vaqtinchalik vertikal yuklamalardan hisobga olinishi kerak.

403. Bogʻlovchilari romb va uchburchak panjarali, hamda turli bikrlikdagi xochsimon tirgakli bosh fermalar belbogʻlarini mustahkamlikka va chidamlilikka hisoblashni, bogʻlovchilar elementlaridagi deformatsiyalardan va bogʻlovchilarning turidan qatʼiy nazar, qatnov qismi koʻndalang toʻsinlari deformatsiyalaridan belbogʻlarda hosil boʻladigan eguvchi momentlarni hisobga olgan holda bajarish kerak.

Belbogʻdagi, uchburchak va romb panjarali bogʻlovchilar tekisligida taʼsir etayotgan eguvchi momentlarni, quyidagi formula bilan aniqlash zarur

(231)

bu yerda, N_c — bogʻlovchilar tirgagidagi zoʻriqish; l_m — elementlarni belbogʻlarga mahkamlangan tugunlar markazlari orasidagi masofa.

18-§. Birikmalarni hisoblash

404. Payvandli, friksiyaviy va boltli birikmalarni, konstruksiya elementida ishtirok etadigan barcha zoʻriqishlarni uzatishga hisoblash kerak, bunda element kesimining har bir qismi unga toʻgʻri keladigan zoʻriqishga muvofiq mahkamlangan boʻlishi kerak.

Ushbu shartlar bajarilmagan holda, alohida zonalar va mahkamlash detallarini ortiqcha yuklashni mazkur SHNQ ning 60 va 80-jadvallarida koʻrsatilgan ish sharoiti koeffitsiyentlarini kiritish bilan hisobga olinishi zarur.

Elementni tugunga bittalik fasonka bilan mahkamlashni hisoblashda, fasonka tekisligiga perpendikulyar boʻlgan tekislikdagi eguvchi momentlarni hisobga olmaslik ruxsat etiladi.

Birikmaning ogʻirlik markazi boʻylab oʻtuvchi boʻylama zoʻriqishni taqsimlashni, mahkamlashning boltlari yoki payvand choklari orasida tekis tarqalgan qilib olinishi zarur.

Parchinlangan oraliq qurilmalar rekonstruksiyasi loyihasida parchinlangan birikmalarni hisoblarida birikuvchi elementlarning koʻtara olish qobiliyatini hisoblash kerak. Zaklyopka (boltlar) va payvand choklari bilan birgalikda biriktirishga ruxsat etilmaydi.

Nuqsonli zaklyopkalarni GOST 22356 asosan 177kN (18tk) gacha boʻlgan yuqori mustahkamlangan boltlarga almashtirish kerak.

Zaklyopka boʻgʻinlarini hisoblashda, berilgan zaklyopkaning diametri (burgʻulangan teshikning diametri) hisoblangan deb qabul qilinadi.

405. Siqilgan elementning frezalangan uchlari orqali toʻliq quvvatni oʻtkazishda, parchinlangan tutashma boʻgʻinlarini hisoblash 50% ga qisqartirilgan birlashtirilgan elementning maydoniga qarab shartli ravishda amalga oshiriladi.

Parchinli boʻgʻinlarni hisoblashda quyidagi ish sharoitlari koeffitsiyentlari kiritiladi:

a) biriktirilgan elementning burchak tekisligiga va tarmoqlariga nisbatan biriktiradigan parchinlar uchun ekssentrik boʻlgan, agar bu tarmoqlar biriktirma ichidagi taxtalar bilan oʻzaro bogʻlanmagan boʻlsa, shuningdek elementlarning va ularning tarmoqlarining bir tomonlama qoplamalarida — 0,9;

b) burchak qisqartmasi chiqadigan gardishdagi parchinlar uchun — 0,7;

v) kesimning alohida qismlarini toʻgʻridan-toʻgʻri emas, balki biriktirilgan qismning boshqa elementlari orqali mahkamlaydigan parchinlar uchun:

bitta list orqali biriktirilganda — 0,9;

ikkita list orqali biriktirilganda — 0,8;

parchin birikmasidan tashqariga chiqadigan va maydonning ¼ dan kamroq qismiga biriktirilgan qistirmalari orqali biriktirganda — 0,9;

g) ular bir-birining ustiga chiqadigan barcha qismlar bilan bevosita aloqada boʻlmagan qoplamali ikki tomonlama qoplaydigan birlashmadagi parchinlar uchun — 0,9;

Boʻylama balka koʻndalangga biriktirilishining vertikal burchaklaridagi parchinlar, ular boʻylama balkaning butun qoʻllab-quvvatlash reaksiyasini idrok etishi bilan hisoblab chiqiladi.

Bunday holda, ish sharoitlarining quyidagi koeffitsiyentlari kiritiladi:

a) boʻylama balkaga biriktirilgan burchaklarning gardishlaridagi parchinlar uchun, shuningdek, koʻndalang balkaga biriktirilgan burchaklarning tokchalaridagi parchinlar uchun (tayanch momentini oʻzlashtirishga qodir boʻlgan tuzilishga ega) — 0,9;

b) koʻndalang balkagga biriktirilgan burchaklarning tokchalaridagi parchinlar uchun (tayanch momentini oʻzlashtirishga qodir boʻlmagan tuzilishga ega) — 0,7.

Izoh: Egiluvchi momentini oʻzlashtirishga qodir boʻlmagan konstruksiyaga faqat qatnov qismi va asosiy balkalarning kamarlarining qoʻshma ishi hisobga olinmasa, ruxsat etiladi.

Koʻndalang balkaning asosiy fermaga biriktirilishining vertikal burchaklaridagi parchinlar koʻndalang balkaning butun tayanch reaksiyasini oʻzlashtirganligi sababli hisoblanadi.

Bunday holda, ish sharoitlarining quyidagi koeffitsiyentlari kiritiladi:

a) fermaga biriktirilgan burchaklarning tokchalaridagi parchinlar uchun (tayanch momentini idrok eta olmaydigan konstruksiyada) — 0,85;

b) fermaga biriktirilgan burchaklarning tokchalaridagi parchinlar uchun (tayanch momentini idrok eta oladigan konstruksiyalarda) — 0,9;

c) koʻndalang nurga biriktirilgan burchaklarning javonlaridagi perchinlar uchun — 0,9.

406. Payvand choklari kesimining hisobiy balandligini quyidagicha qabul qilish zarur:

tutash choklar uchun:

toʻla eritish bilan payvandlanadigan detallarni — t_w=t_min;

toʻla boʻlmagan eritish bilan payvandlanadigan detallarni — t_w=t_w2min;

Burchak choklari uchun:

chokning metalli boʻyicha — t₁=β₁k₁;

erish chegarasining metalli boʻyicha — t₂=β₂k₁;

bu yerda, t_min — payvandlanayotgan detallar qalinligining eng kichigi;

t_w,min — detallarni toʻla boʻlmagan eritish bilan payvandlangandagi tutashgan chok kesimining eng kichik qalinligi;

k_f — burchakli chok katetlaridan eng kichigi;

β_f, β_z — quyidagi 79-jadval boʻyicha olinadigan burchakli choklar hisobiy kesimining koeffitsiyentlari.

79-jadval

Payvandlash simining diametri d , mm boʻlgandagi payvandlashning turi	Chokning holati	Burchak choklarining hisobdagi kesim koeffitsiyenti
		Belgilanishi	Chok katetlari yonida k_f, mm
			3 — 8	9 — 12	14 — 16	18 va undan koʻp
Avtomatli boʻlganida d = 3 — 5	Qayiqchasiga	β_f	1,1			0,7
		β_z	1,15			1,0
	Pastki	β_f	1,1	0,9		0,7
		β_z	1,15	1,05		1,0
Avtomatli va yarimvtomatli boʻlganida d = 1,4 — 2	Qayiqchasiga	β_f	0,9		0,8	0,7
		β_z	1,05		1,0
	Pastki, gorizontal, vertikal	β_f	0,9	0,8	0,7
		β_z	1,05	1,0
Qoʻlda, yarimavtomatli oʻzini himoya qiluvchi poroshokli sim bilan d < 1,4	Qayiqchasiga, pastki, gorizontal, vertikal, shipli	β_f β_z	0,7 1,0

Payvandlash simining diametri d , mm boʻlgandagi payvandlashning turi	Chokning holati	Burchak choklarining hisobdagi kesim koeffitsiyenti
		Belgilanishi	Chok katetlari yonida k_f, mm
			3 — 8	9 — 12	14 — 16	18 va undan koʻp
Avtomatli boʻlganida d = 3 — 5	Qayiqchasiga	β_f	1,1			0,7
		β_z	1,15			1,0
	Pastki	β_f	1,1	0,9		0,7
		β_z	1,15	1,05		1,0
Avtomatli va yarimvtomatli boʻlganida d = 1,4 — 2	Qayiqchasiga	β_f	0,9		0,8	0,7
		β_z	1,05		1,0
	Pastki, gorizontal, vertikal	β_f	0,9	0,8	0,7
		β_z	1,05	1,0
Qoʻlda, yarimavtomatli oʻzini himoya qiluvchi poroshokli sim bilan d < 1,4	Qayiqchasiga, pastki, gorizontal, vertikal, shipli	β_f β_z	0,7 1,0

Izoh. Koeffitsiyentlar qiymatlari “Koʻpriklarning poʻlat konstruksiyalarini zavodda tayyorlanganida mexanizatsiyalashgan va qoʻlda payvandlash texnologiyasi boʻyicha yoʻriqnomalar”da koʻzda tutilgan payvandlash va tartiblariga mos keladi.

407. Payvandli tutashgan birikmalarni mustahkamligi boʻyicha hisoblashni bajarish quyidagicha:

mustahkamlik darajasi har xil poʻlatlardan boʻlgan detallarni payvandlashda, hamda, materiallari uchun R_wyy boʻlgan payvandlashda (bu hollarda R_wyloyihada koʻrsatilgan boʻlishi kerak);

qachonki, chokning zonasida buralish yoki kuchsizlanish boʻlganida

l_w< b, (232) yoki

t_w,min < t; (233)

A_w,n< A; (234)

bu yerda, l_w — tutashgan chokning toʻla uzunligi; b, t — tutashtiriladigan detallarning kengligi va qalinligi; A_w,n— tutashgan chokning kuchsizlangan (masalan, teshiklar bilan) kesimining netto yuzasi; A — tutashtiriladigan detallarning tutashish zonasidagi kesimining brutto (yoki netto) yuzasi;

Payvandli tutashgan birikmalarni markaziy choʻzilish yoki siqilish hollarida mustahkamligi boʻyicha hisoblashni quyidagi formula bilan bajarish kerak

, (235)

bu yerda, m — mazkur SHNQ ning 60-jadvali boʻyicha olinadigan ish sharoitlari koeffitsiyenti.

Payvandli tutashgan birikmalarni, bitta yoki ikkita bosh tekisliklarda egilgan holida, hamda oʻq boʻylab kuchning egilishi bilan taʼsirida mustahkamligi boʻyicha hisoblashni, (154) — (174) formulalar boʻyicha bajarish kerak, bularda geometrik parametrlari va koeffitsiyentlari æ, æ_x, æ_u, ψ, ψ_x, ψ_u larni, mazkur SHNQ ning 406-bandiga binoan qabul qilinadigan tutashgan birikmalar kesimlari uchun hisoblanishi, oʻng qismida esa R_ym va R_sm lar oʻrniga mos holda R_wym va R_wsm qiymatlari qoʻyilishi kerak.

408. Burchakli choklar bilan payvandlangan birikmalarning mustahkamligini, boʻylama yoki koʻndalang kuchlar taʼsir qilganida, ikkita kesimi boʻyicha qirqilishga (shartli) tekshirilishi kerak (12 rasm):

chokning metalli boʻyicha (0-1 kesim)

; (236)

erish chegarasi metalli boʻyicha (0 — 2 kesim)

, (237)

bu yerda, l_w — chokning toʻla uzunligi; l_f, l_z — chok kesimining hisobiy balandligi;

m — 60-jadval boʻyicha qabul qilinadigan ish sharoitlari koeffitsiyenti.

12-rasm. Burchakli chok bilan payvandlangan hisobiy kesimlarni qirqilishga hisoblashdagi shakllari

1 — chok metali, 2 — erish chegarasi

409. Burchakli choklar bilan payvandlangan birikmalarni, mustahkamligi boʻyicha choklar (13 rasm, a) joylashgan tekislikka perpendikulyar tekislikdagi moment taʼsiriga hisoblashni, ikkita kesimlar uchun quyidagi formulalar boʻyicha bajarilishi kerak:

chokning metalli boʻyicha

erish chegarasi metalli boʻyicha

(238) va (239) formulalarda:

W_f — chokning metalli boʻyicha hisobiy kesimning qarshilik momenti;

W_z — xuddi shunday, erish chegarasi metalli boʻyicha.

410. Burchakli choklar (13 rasm, b) bilan payvandlangan birikmalarni mustahkamligi boʻyicha, shu choklar joylashgan tekislikdagi moment taʼsiriga hisoblashni, ikkita kesimlar uchun quyidagi formulalar boʻyicha hisoblanishi kerak:

chokning metalli boʻyicha

erish chegarasi metalli boʻyicha

bu yerda, l_fx, l_fy — chokning metalli boʻyicha uning bosh oʻqiga nisbatan hisobiy kesimning inersiya momenti;

I_zx, I_zy — bu ham erish chegarasi metalli boʻyicha;

x, y — choklarning hisobiy kesimlari ogʻirlik markazidan, shu kesim bosh oʻqlariga nisbatan chokning eng uzoqlashgan nuktasining koordinatlari.

13-rasm. Tekislik boʻyicha moment taʼsirining burchak choklari boʻyicha payvandlash choklari joylashuvi

a — perpendikulyar; b — chokning parallel tekislikda joylashishi

411. Payvandli tutashgan birikmalarni, normativ va urinma kuchlanishlarni, bir kesimning oʻzida bir vaqtda taʼsiridagi mustahkamligini (178) formula boʻyicha tekshirilishi kerak, bunda, ikkita oʻzaro perpendikulyar yoʻnalish boʻyicha payvandli birikmadagi normativ zoʻriqishlar σ_x=σ_wxva σ_y=σ_wy; payvandli birikmadagi urinma zoʻriqish τ_xy=τ_wxy; R_y=R_wyetib olinishi kerak.

412. Burchakli choklar bilan payvandlangan birikmalarni mustahkamligi boʻyicha boʻylama va koʻndalang kuchlarni hamda momentni bir vaqtdagi taʼsiriga hisoblashda quyidagi shartlar bajarilishi kerak:

bu yerda, τ_f, τ_z — boʻylama va koʻndalang kuchlar hamda momentdan hosil boʻladigan kuchlanishlarning geometrik yigʻindisiga teng boʻlgan mos holdagi chokning metalli boʻyicha va erish chegarasi metalli boʻyicha hisobiy kesimdagi kuchlanishlar.

413. Belbogʻ listlarini oʻzaro va egiluvchi toʻsinlarning devorlariga burchakli choklar bilan mahkamlangan payvandli birikmalarni mustahkamligi boʻyicha hisoblash quyidagi formulalar orqali bajarilishi kerak:

mahalliy bosimlar boʻlmaganda:

chokning metalli boʻyicha

erish chegarasi metalli boʻyicha

bu yerda, n — burchakli choklar soni;

belbogʻga mahalliy bosimlar taʼsir etganda:

chokning metalli boʻyicha

erish chegarasi metalli boʻyicha

bu yerda, q — mazkur SHNQ ning 118 — 120-bandlari va 6-ilovasi boʻyicha aniqlanadigan harakatlanuvchi vertikal yuklamadan boʻladigan bosim.

414. Toʻplanma yaxlit devorli siqilgan elementlar kesimlarining alohida listli detallarini biriktiruvchi payvandli choklarini, elementning bor uzunligi boʻyicha oʻzgarmas qilib olinadigan shartli koʻndalang kuchga hisoblash va quyidagi formula bilan aniqlash kerak

bu yerda, W — brutto element kesimining tekshirilayotgan tekislikdagi inersiya momenti (listli detallarning teshiklar bilan kuchsizlanishini hisoblamaslikka ruxsat etiladi);

l — toʻplanma elementning uzunligi; φ — elementni barqarorligi boʻyicha hisoblaganda, tekshirilayotgan tekislikdagi boʻylama egilish koeffitsiyenti.

Siqilib-egilgan toʻplanma elementlardagi payvand choklarni ham, (248) formula boʻyicha aniqlanadigan shartli Q_flc va haqiqiy koʻndalang kuchlar yigʻindisiga teng boʻlgan Q₁ koʻndalang kuchga hisoblash kerak.

Agar toʻplanma element koʻndalang kesimida, ikkita parallel joylashgan listli detal va undan koʻp boʻlsa, unda ularning har birining mahkamlangan joyini, quyidagi formula bilan aniqlanadigan koʻndalang kuch Q₁ ga hisoblash kerak:

bu yerda, t_i— mahkamlanadigan listli detalning qalinligi; n — parallel joylashgan listli detallar soni.

415. Kesimlarining alohida qismlari tugun fasonkalariga toʻgʻridan-toʻgʻri mahkamlanmaydigan yaxlit devorli toʻplanma elementlarini bosh toʻsinlar tugunlariga mahkamlashda, kesimning mahkamlanmaydigan qismini mahkamlanadiganiga biriktiruvchi payvand choklarni, unga toʻgʻri keladigan zoʻriqishni uzatishga, bunda ish sharoitlari koeffitsiyentlari m ni quyidagiga teng qilib olib hisoblash kerak:

m = 0,8 — kesimning mahkamlanadigan qismi yuzasi A_v ni, element kesimining barcha yuzasi A ga nisbati 0,6 gacha boʻlganida;

m = 0,9 — A_vA nisbat 0,6 dan 0,8 gacha boʻlganida;

m = 1,0 — A_vA nisbat 0,8 dan katta boʻlganida.

Bunda payvand chokining hisobiy uzunligini elementni fermaning tugun fasonkasi bilan yopiladigan uzunligiga teng etib olish zarur.

416. Bitta bolt bilan qabul qilib olinishi mumkin boʻlgan hisobiy zoʻriqish N_b ni, quyidagi formulalar boʻyicha aniqlash kerak:

qirqilishga

ezilishga

choʻzilishga

bu yerda, R_bs, R_bp, R_bt — boltli birikmalarning hisobiy qarshiliklari;

d — bolt sterjenining diametri;

— bolt sterjenining kesim yuzasi;

A_bn — netto bolt kesimining yuzasi; metrik rezbali boltlar uchun A_bnning qiymatini GOST 22356 boʻyicha olish kerak;

— bitta yoʻnalishda eziladigan elementlar eng kam qalinliklarining yigʻindisi;

n_s — bitta boltning hisobiy qirqilishlar soni;

m_bl — quyidagi 80-jadval boʻyicha olinishi kerak boʻlgan ish sharoiti koeffitsiyenti.

80-jadval

Birikmalarning tavsifnomasi

Birikmalarning ish sharoiti koeffitsiyenti

Koʻp boltli, qirqilish va ezilishga hisoblangandagi boltlarda:

yuqori aniqlikda

normativ va qoʻpol aniqlikda

1,0

0,9

Birikmalarning tavsifnomasi

Birikmalarning ish sharoiti koeffitsiyenti

Koʻp boltli, qirqilish va ezilishga hisoblangandagi boltlarda:

yuqori aniqlikda

normativ va qoʻpol aniqlikda

1,0

0,9

417. Birikmaning ogʻirlik markazi orqali oʻtadigan boʻylama kuch N taʼsir qilgandagi birikmadagi boltlar soni ni quyidagi formula bilan aniqlash kerak

bu yerda, N_b,min — (4.99) va (4.100) formulalar boʻyicha hisoblab chiqarilgan bitta bolt uchun hisobiy qiymatlaridan eng kichigi; m, m_b — mos holdagi quyidagi 81 va mazkur SHNQ ning 59-jadvallari boʻyicha olinadigan ish sharoitlari koeffitsiyenti.

81-jadval

Tutashma yoki mahkamlangan joylarning tavsifnomasi	Boltlarning ish sharoiti koeffitsiyenti
Kesimning hamma qismlari bir tomonlama qoplagichlar bilan yopilgan element tutashmasi yoki uning tarmoqlari	0,9
Kesimning toʻgʻridan-toʻgʻri yopilmagan qismi boʻlgan ikki tomonlama qoplagichli element tutashmasi yoki uning tarmoqlari	0,9
Elementning tugunda bitta fasonka bilan mahkamlangan joyi	0,9
Kesim qismining quyidagilar bilan mahkamlangan joyi:
Bitta list	0,9
Ikkita va undan koʻp list	0,8
Kesim bilan toʻla zoʻriqishning 1/4 dan kam boʻlmagan qabul qilishi mumkin boʻlgan, birikmadan tashqarida qistirgich orqali mahkamlangan joy	0,9
Shveller, burchak tokchasidan yoki qutisimon kesimdagi gorizontal listdan burchakli koro-tish bilan chiqib turuvchi mustahkamlash joyi	0,7

Tutashma yoki mahkamlangan joylarning tavsifnomasi	Boltlarning ish sharoiti koeffitsiyenti
Kesimning hamma qismlari bir tomonlama qoplagichlar bilan yopilgan element tutashmasi yoki uning tarmoqlari	0,9
Kesimning toʻgʻridan-toʻgʻri yopilmagan qismi boʻlgan ikki tomonlama qoplagichli element tutashmasi yoki uning tarmoqlari	0,9
Elementning tugunda bitta fasonka bilan mahkamlangan joyi	0,9
Kesim qismining quyidagilar bilan mahkamlangan joyi:
Bitta list	0,9
Ikkita va undan koʻp list	0,8
Kesim bilan toʻla zoʻriqishning 1/4 dan kam boʻlmagan qabul qilishi mumkin boʻlgan, birikmadan tashqarida qistirgich orqali mahkamlangan joy	0,9
Shveller, burchak tokchasidan yoki qutisimon kesimdagi gorizontal listdan burchakli koro-tish bilan chiqib turuvchi mustahkamlash joyi	0,7

418. Birikma tekisligida eguvchi moment taʼsir etganda, zoʻriqishlarni boltlarga tarqatishni, birikmaning ogʻirlik markazidan koʻrilayotgan boltgacha boʻlgan masofaga proporsional qilib olish kerak.

419. Boʻylama kuch va momentning bir vaqtdagi taʼsiridan qirqilishga ishlovchi boltlarni, alohida boʻylama kuch va momentdan teng taʼsir etuvchi zoʻriqishlar kabi aniqlanadigan zoʻriqishga tekshirish kerak.

420. Bir vaqtda qirqilishga va choʻzilishga ishlaydigan boltlarni alohida qirqilishga va choʻzilishga tekshirishga ruxsat etiladi.

421. Toʻplangan toʻsinlar devorini va belbogʻlarini biriktiruvchi boltlarni quyidagi formulalar boʻyicha hisoblash kerak:

mahalliy bosimlar boʻlmaganida

belbogʻga mahalliy bosim q taʼsir etganda

bu yerda, a — belbogʻ boltlarning qadami; N_b,min — bitta bolt uchun mazkur SHNQ ning 416-bandi boʻyicha aniqlanadigan hisobiy zoʻriqishlardan eng kichigi; S — neytral oʻqqa nisbatan toʻsinning brutto belbogʻining statik momenti; I — neytral oʻqqa nisbatan toʻsinning brutto kesimining inersiya momenti; m — mazkur SHNQ ning 60-jadvali boʻyicha aniqlanadigan ish sharoitlari koeffitsiyenti.

422. Bitta yuqori mustahkam bolt bilan tortilgan (bitta bolt kontaktli) biriktirilgan elementlarning har bir ishqalanish yuzasi bilan qabul qila olishi mumkin boʻlgan hisobiy zoʻriqish Q_bh ni, quyidagi formula bilan aniqlash lozim:

bu yerda, P — yuqori mustahkam boltni tortish zoʻriqishi; μ — mazkur SHNQ ning 57-jadvali boʻyicha olinadigan ishqalanish koeffitsiyenti; γ_bh — mazkur SHNQ ning 83-jadvali boʻyicha olinadigan ishonchlilik koeffitsiyenti.

Yuqori mustahkamlikli boltni tortish zoʻriqishi P ni quyidagicha aniqlash kerak:

bu yerda, R_bh (151) formula boʻyicha aniqlanadigan yuqori mustahkam boltni choʻzilishga boʻlgan hisobiy qarshiligi; m_bh yuqori mustahkam boltlarni, ularni 0,95 ga teng boʻlgan buralish momenti bilan tortishdagi ish sharoiti koeffitsiyenti. Flansli birikmalar uchun silindrik yoki konik yuqori mustahkamlikka ega boʻlgan oldindan zoʻriqtirilgan kuchlardagidek boltlar ishlatilishi zarur.

bu yerda, R — yuqori mustahkam boltni hisobiy tortish zoʻriqish kuchi.

423. Birikmaning ogʻirlik markazi orqali oʻtadigan boʻylama N kuch taʼsir etganda birikmadagi yuqori mustahkam boltlarning soni n ni quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi

m — mazkur SHNQ ning 60-jadvali boʻyicha aniqlanadigan ish sharoitlari koeffitsiyenti; Q_bh — (259) formula orqali aniqlanadigan bitta bolt kontaktdagi hisobiy zoʻriqish; n_s — birikmadagi kontaktlar soni.

424. Koʻrilayotgan yuqori mustahkam boltga toʻgʻri keladigan, birikma tekisligida eguvchi moment yoki eguvchi moment bilan boʻylama kuchning taʼsiridan zoʻriqishni, mazkur SHNQ ning 418 va 419-bandlari koʻrsatmalariga muvofiq aniqlash kerak.

82-jadval

Birikmadagi yuqori mustahkam boltlarning soni

Kontakt yuzalarga ishlov berishdagi, ishonchlilik koeffitsiyenti γ_bh ning qiymati¹⁾, quyidagi usullardagi

qumoqimli yoki pitra oqimli

friksiyaviy tuproq yoki yelimli friksiyaviy qoplama surtish bilan pitra oqimli

Gazplazmali

poʻlat choʻtka bilan

pitraotgichli

teshik zonasida metall yuzasini 250 — 350 °S gacha gazalangali qizdirish bilan pitra otgichli

2 — 4

5 — 19

1,568

1,362

1,184

1,250

1,157

1,068

1,956

1,576

1,291

2,514

1,848

1,411

1,441

1,321

1,208

1,396

1,290

1,189

Birikmadagi yuqori mustahkam boltlarning soni

Kontakt yuzalarga ishlov berishdagi, ishonchlilik koeffitsiyenti γ_bh ning qiymati¹⁾, quyidagi usullardagi

qumoqimli yoki pitra oqimli

friksiyaviy tuproq yoki yelimli friksiyaviy qoplama surtish bilan pitra oqimli

Gazplazmali

poʻlat choʻtka bilan

pitraotgichli

teshik zonasida metall yuzasini 250 — 350 °S gacha gazalangali qizdirish bilan pitra otgichli

2 — 4

5 — 19

1,568

1,362

1,184

1,250

1,157

1,068

1,956

1,576

1,291

2,514

1,848

1,411

1,441

1,321

1,208

1,396

1,290

1,189

¹⁾Ishlov beriladigan kontakt yuzalar (bittasi yoki ikkalovi) soni — mazkur SHNQ ning 57-jadvaliga muvofiq.

Bunda bolt kallagiga qoʻyiluvchi burovchi moment qiymatini N·m (tk·m), quyidagi formuladan aniqlanadi

_kr = KPd

Bu yerda, K — buralish koeffitsiyenti, R — relaksatsidan hosil boʻluvchi yoʻqolishni hisobga olmagandagi boltni taranglashtiruvchi nazorat kuchi, kN (tk). d — bolt rezbasining nominal diametri, mm.

Izoh. Koʻprik konstruksiyalarini uchun GOST 22353, GOST 22356 boʻyicha zavodlarda tayyorlangan yuqori mustahkamlikkka ega boʻlgan boltlarni ishlatilishida, yoki yuqori mustahkamlikka ega boʻlgan boltlar bilan korroziyaga qarshi qoplamalardan foydalanilganda, har bir konkret holat uchun buralish koeffitsiyentini GOST 22356 koʻrsatmalaridan aniqlash kerak. Bunda, uning qiymati 0,14 — 0,2 oraligʻida GOST 22356 ning talabiga muvofiq boʻlishi kerak.

425. Toʻplanma toʻsinlarning devorini va belbogʻlarini biriktiruvchi yuqori mustahkam boltlarni quyidagi formulalar boʻyicha hisoblash zarur:

mahalliy bosim boʻlmaganida

belbogʻga mahalliy bosim q taʼsir etganda

bu yerda, n_s — birikmadagi kontaktlar soni;

Q_bh — bitta bolt kontakt bilan qabul qilib olinadigan va (262) formula bilan aniqlanadigan hisobiy zoʻriqish;

qolgan belgilashlar xuddi mazkur SHNQ ning 421-bandidagi kabi.

426. Agar qatnov qismi bilan bosh ferma belbogʻlarining birgalikda ishlashi maxsus gorizontal diafragmalar bilan taʼminlanadigan boʻlsa, boʻylama toʻsinlarni koʻndalang toʻsinlarga mahkamlashni hisoblashni, koʻndalang kuchga va momentga mazkur SHNQ ning 396-bandi talablarini hisobga olgan holda bajarilishi kerak; bunda vertikal burchaklarni koʻndalang toʻsin devoriga mahkamlovchi boltlardagi zoʻriqishlarni, flanetsli birikmalar kabi aniqlash kerak.

Panjarali bosh fermali oraliq qurilmalar qatnov qismi toʻsinlarini mahkamlagichlarining boltli va friksiyaviy birikmalarini hisoblashni, faqat koʻndalang kuchlarga, quyidagi 83-jadvalga muvofiq qoʻshimcha ish sharoitlari koeffitsiyentlari m_b ni kiritib bajarish ruxsat etiladi.

427. Fermalar va yaxlit toʻsinlar belbogʻlaridagi choʻziluvchi elementlarning tutashma qoplagichlarini mustahkamligi boʻyicha hisoblashni, qoplagichlar uchun m = 0.9 boʻlgan ish sharoitlari koeffitsiyentini kiritish bilan bajarilishi kerak.

428. Tugun fasonkalari listlarini choʻzilgan va siqilgan elementlarning mahkamlanishi mustahkamligiga, koʻrsatilgan elementlarni mahkamlovchi chetki boltlar teshiklari markazlarini biriktiruvchi kontur boʻyicha quyidagi formula orqali tekshirish kerak:

N — elementdagi boʻylama zoʻriqish;

t — tugun fasonkasining qalinligi;

m — 59-jadvaldan olinadigan ish sharoitlari koeffitsiyenti;

l_i — tugun fasonkasi tekshirilayotgan konturining i chi qismining uzunligi;

α₁ — tekshirilayotgan konturning i chi qismi yoʻnalishi bilan elementning oʻqi orasidagi burchak,

rad.

α₁ — tekshirilayotgan konturning i chi qismi yoʻnalishi bilan elementning oʻqi orasidagi burchak,

rad.

83-jadval

Mahkamlashlar tavsifi va boltlar joylashish joyi

Tugun konstruksiyasining alohida xususiyatlari

Ish sharoitlari koeffitsiyenti

Hamma oraliq qurilmalarda:

Panjarali bosh fermalar tuguniga koʻndalang toʻsin mahkamlagichlarining vertikal burchaklari:

fermaga mahkamlanuvchi burchaklar tokchalaridagi boltlar

koʻndalang toʻsinga mahkamlanuvchi burchaklar tokchalaridagi boltlar

Konstruksiya tayanch momentini qabul qilishga yaramaydi

Konstruksiya tayanch momentini qabul qilishga yaraydi

Konstruksiyadan qatʼiy nazar

0,85

0,9

Qatnov qismini va bosh fermalar belbogʻlarining birgalikda ishlashi taʼminlanmaydi:

Boʻylama toʻsinlarni koʻndalang toʻsinlarga mahkamlagichlarning vertikal burchaklari:

koʻndalang toʻsinga mahkamlanuvchi burchaklar tokchalaridagi boltlar

boʻylama toʻsinga mahkamlanuvchi burchaklar tokchalaridagi boltlar

Konstruksiya tayanch momentini qabul qilishga yaramaydi

Konstruksiya tayanch momentini qabul qilishga yaraydi

Konstruksiyadan qatʼiy nazar

0,7

0,9

Mahkamlashlar tavsifi va boltlar joylashish joyi

Tugun konstruksiyasining alohida xususiyatlari

Ish sharoitlari koeffitsiyenti

Hamma oraliq qurilmalarda:

Panjarali bosh fermalar tuguniga koʻndalang toʻsin mahkamlagichlarining vertikal burchaklari:

fermaga mahkamlanuvchi burchaklar tokchalaridagi boltlar

koʻndalang toʻsinga mahkamlanuvchi burchaklar tokchalaridagi boltlar

Konstruksiya tayanch momentini qabul qilishga yaramaydi

Konstruksiya tayanch momentini qabul qilishga yaraydi

Konstruksiyadan qatʼiy nazar

0,85

0,9

Qatnov qismini va bosh fermalar belbogʻlarining birgalikda ishlashi taʼminlanmaydi:

Boʻylama toʻsinlarni koʻndalang toʻsinlarga mahkamlagichlarning vertikal burchaklari:

koʻndalang toʻsinga mahkamlanuvchi burchaklar tokchalaridagi boltlar

boʻylama toʻsinga mahkamlanuvchi burchaklar tokchalaridagi boltlar

Konstruksiya tayanch momentini qabul qilishga yaramaydi

Konstruksiya tayanch momentini qabul qilishga yaraydi

Konstruksiyadan qatʼiy nazar

0,7

0,9

429. Tugundagi bolt-sharnirlar mustahkamligini, bolt bilan tutashadigan paketlar oʻqi boʻyicha boltning egilishga ishini toʻplangan yuklamalar bilan yuklangan erkin yotuvchi toʻsin singari faraz qilib, hisobiy qarshiliklarini mazkur SHNQ ning 47-jadvali boʻyicha olgan holda tekshirishga ruxsat etiladi.

19-§. Biriktiruvchi plankalar va teshikli listlarni hisoblash

430. Tuynukli siqilgan elementlarning biriktiruvchi plankalari yoki teshikli listlarini, sterjenning butun uzunligi boʻyicha ning butun uzunligi boʻyicha oʻzgarmas qilib olingan shartli koʻndalang Q_ficga hisoblanishi va quyidagi formula bilan aniqlanishi kerak

bu yerda, N — elementdagi boʻylama siqilish zoʻriqishi; φ — keltirilgan nisbiy ekssentrisitetga e_efga bogʻliq holda mazkur SHNQ ning 1-ilovasining 1 — 3-jadvallari boʻyicha olinadigan, elementni biriktiruvchi plankalar yoki teshikli listlar tekisligida barqarorligini tekshirishdagi boʻylama egilish koeffitsiyenti; α — qiymati α=0,024-0,00007λ ga teng qilib olinadigan, ammo 0,017 dan koʻp boʻlmagan koeffitsiyent. bu yerda λ — elementning biriktiruvchi plankalar yoki teshikli listlar tekisligidagi bukiluvchanligi.

Siqilgan-egilgan tuynukli elementlarning biriktiruvchi plankalari va teshikli listlarini, egilishdagi haqiqiy koʻndalang kuch va (268) formula boʻyicha aniqlanadigan shartli Q_flc ning yigʻindisiga teng boʻlgan koʻndalang kuchga hisoblash kerak. Biriktiruvchi elementlarni barqarorligini tekshirish bajarilayotgan oʻqiga nisbatan perpendikulyar boʻlgan bir necha parallel tekisliklarda joylashganida, koʻndalang kuch Q ni quyidagicha taqsimlash zarur:

biriktiruvchi plankalar yoki teshik listlarda, hamda ularni uygʻunlashganida — hamma plankalar yoki teshikli listlar tekisligi boʻyicha teng qilib;

yaxlit listda (paketda) va biriktiruvchi plankalar yoki teshikli listlarda — yaxlit list (paket)da Q_bl ga teng boʻlgan va quyidagicha aniqlanadigan koʻndalang kuchning bir qismi olinadi:

bu yerda, A_ef — uynukli elementning Σbt_efga teng boʻlgan brutto kesimining yuzasi, bu yerda b va t_tf mazkur SHNQ ning 354-bandi boʻyicha aniqlanadi;

A_bl,ef — yaxlit element bilan birga ishlovchi va A_bl+2t_vζ₁ ga teng boʻlgan element yuzasining bir qismi (bu yerda A_bl — yaxlit listning kesim yuzasi);

t_v — vertikal listning yoki paketning qalinligi;

ζ₁ — 372-bandi boʻyicha olinadigan koeffitsiyent).

Biriktiruvchi plankalar va teshikli listlarni perforatsiya teshiklari orasidagi oraliqlarda, ularga toʻgʻri keladigan koʻndalang kuch Q ning bir qismiga, qiya tirgaksiz fermalarning elementlari kabi hisoblanishi kerak.

20-§. Tayanch qismlarni hisoblash

431. Tayanch qism elementlari (katoklar, plitalar, balansirlari) elastik zamindagi konstruksiyalar kabi hisoblanishi kerak.

Hamma tayanchlarning ustki balansirlarida, harakatlanmaydigan tayanchlarning pastki balansirlarida zoʻriqishni, yuklamani tayanish yuzasiga tekis taqsimlangan deb faraz qilib aniqlash ruxsat etiladi.

432. Tayanchlarni hisoblashda mazkur SHNQ ning 126 va 134-bandlarining koʻrsatmalari hisobga olingan boʻlishi kerak, harakatlanuvchi tayanchlar uchun esa, yana normativ yuklamalardan va taʼsirlardan katoklar, sektorlar va balansirlarning boʻylama siljishlariga teng boʻlgan bosimlarni uzatish ekssentrisitetlarini hisobga olinishi kerak.

Harakatlanuvchi tayanchlarning boʻylama siljishlarini doimiy yuklamalardan, dinamik koeffitsiyenti bilan vaqtinchalik vertikal yuklamalardan, tayanchlar va ular zaminlarining hamda mazkur SHNQ ning 133-bandida koʻrsatilgan haroratlarning deformatsiyalaridan aniqlanishi kerak. Bunda fermalar orasidagi masofalarning oraliqqa nisbati 1:15 dan katta boʻlgan oraliq qurilmalar uchun, harakatlanmaydigan tayanchlarga, bosh fermalar belbogʻlaridagi haroratlarining har xillik oʻlchami 15°S boʻlgandagi yuklamalar taʼsirini hisobga olish kerak.

433. Anker boltni kiritilishini, QMQ 2.03.01 koʻrsatmalariga muvofiq holda, bunda m=0,7 boʻlgan ish sharoitlari koeffitsiyentini kiritish bilan hisoblanishi kerak.

434. Balansirli tayanchlarning silindrik sharnirlari (sapfalari)ni ezilishga hisoblashni (yuzalar tutashishlarining markaziy burchagi 90° ga teng yoki undan katta boʻlganida) quyidagi formula boʻyicha bajarish kerak

Katoklarni diametral siqilishga hisoblashni quyidagi formula asosida bajarish lozim

(4.113) va (4.114) formulalarda:

F — tayanchga taʼsir etayotgan bosim; F₁ — eng koʻp yuklangan bitta katokka tushadigan bosim; r — katok yoki sharnir yuzasining egrilik radiusi; l — katok yoki sharnir uzunligi; m — mazkur SHNQ ning 60-jadvali boʻyicha olinadigan ish sharoitlari koeffitsiyenti; R_lp, R_cd — zich tutashgandagi va mazkur SHNQ ning talablariga binoan qabul qilinadigan erkin tutashgandagi katoklarning diametrial siqilishidagi mahalliy ezilishiga muvofiq keladigan hisobiy qarshiliklar.

21-§. Konstruksiyalash

435. Poʻlat konstruksiyalarni loyihalashda quyidagilar zarur:

poʻlat konstruksiyalarni tayyorlovchi zavodlarning texnologik va kran jihozlari hamda qurilish tashkilotlarining koʻtarish, tashish va montaj qilish jihozlari imkoniyatlarini hisobga olish;

transport vositalarining yuk koʻtarish qobiliyati va oʻlchamlarini hisobga olish, tayyorlovchi zavodlarda ishlarni maksimal hajmda bajarish shartiga koʻra konstruksiyalarni joʻnatish qismlariga ajratish;

tashish, montaj qilish va foydalanishda, butun konstruksiyani, uning qismlari va elementlarini barqarorligini va fazoviy oʻzgarmasligini taʼminlovchi bogʻlovchilarni koʻzda tutish;

montaj bloklari va elementlarini hamda tugunlar va boltlar teshiklarini joylashishini unifikatsiyalashni amalga oshirish;

elementlarning montaj mahkamlagichlarini qulayligini, montaj tolchalarini qurishni va hokazolarni koʻzda tutib yigʻish va montaj birikmalarini bajarishning qulayligini taʼminlash;

qoʻllanilayotgan prokatni profillari va uzunligi boʻyicha, metallni minimal chiqindilar va yoʻqotishlar bilan qoʻllanish talablarini hisobga olgan holda unifikatsiyalashni amalga oshirish;

prokatning ruxsat etishlari va zavodda tayyorlanishning ruxsat etishlarini hisobga olish;

loyihaning MK bosqichida konstruksiyaning atrof muhit-iqlimiy hisobga olingan korroziyadan ishonchlik saqlashni va koʻprik ekspluatatsiyasi hududidagi atrof muhitni ishlab chiqish korxonalaridan chiquvchi iflosliklardan saqlash;

flyus ostida avtomat payvandlashni va yuqori mustahkam boltlardagi friksiyaviy biriktirishlarni qoʻllashni koʻzda tutish. Payvandlash materiallarini ishlatiluvchi poʻlatning mustahkamlik sinfi va markasiga, payvandlash usuli, payvandlash birikmasi va konstruksiyaning bajarilishiga qarab tanlash kerak. Boshqa payvandlash materiallarini, xorijiylarini ham, ularni faqat sertifikat sifati va payvandlash birikmalarini koʻpriklar konstruksiyalarining payvandlash texnologiyalari bilan shugʻullanuvchi maxsus laboratoriyada kompleks nazorat sinovlarini oʻtqazish orqali ruxsat etiladi.

436. Payvandli konstruksiyalarni loyihalashda, payvandlanadigan detallarning zich joylashishini, elementlar kesimining keskin oʻzgarishini, fasonkalar va mustahkamlik qovurgʻalarida uzilish koʻrinishidagi konstruktiv kesiklarni yoki ularda kesimlarning (toʻsinlarning belbogʻlari va devorlari, toʻplangan elementlar listlari va h.k.) zoʻriqqan qismlari yuzasiga burchak ostida tutashadigan qirqimlar hosil boʻlishiga yoʻl qoʻyilmasligi kerak.

Konstruksiyalarning chidamliligi va sovuqqa bardoshliligini oshirish va payvandlashdan boʻladigan deformatsiyalar va kuchlanishlarning salbiy taʼsirini pasaytirish uchun, konstruktiv va texnologik xususiyatlarga ega boʻlgan tadbirlarni (elementlarni yigʻish va payvandlashning eng muvofiq tartiblari, choklarni chiqarish, oldindan bukilishi va mahalliy qizdirish, alohida zonalarni payvandlashdan keyingi qizdirish, kesimning qolgan qismi yuzasiga urinma boʻyicha toʻgʻri keluvchi uziladigan detallarning uchlaridan toʻla eritilishi va burama kuchlanishlar yigʻiladigan zonalarga mexanik ishlov berish va boshqalar) koʻzda tutilishi kerak.

Tropik iqlim sharoitlarida foydalanish uchun moʻljallangan konstruksiyalarni korroziyadan himoyalash GOST 9.401 ga muvofiq koʻzda tutilishi kerak.

437. Temir yoʻl koʻpriklaridagi alohida toʻsinli oraliq qurilmalar va qatnov qismining boʻylama toʻsinlari, ustki va pastki belbogʻlari boʻyicha boʻylama bogʻlovchilarga ega boʻlishi kerak. Temir yoʻl koʻpriklarida boʻylama bogʻlovchilarni toʻsinlar devorlariga mahkamlashga ruxsat etilmaydi.

Temir yoʻl koʻpriklarida “ochiq” oraliq qurilmalar (mazkur SHNQ ning 374-bandi) va “ochiq” qatnov qismlariga, faqat texnik-iqtisodiy asoslari boʻlganda va koʻndalang toʻsinlar tekisligida erkin belbogʻlarini bikr romlar bilan, qatnov qismida esa — koʻndalang bogʻlovchilar bilan mahkamlangan shartlardagina ruxsat etiladi.

Toʻsin va fermalar belbogʻlarini bikr bogʻlovchi elementlar boʻlganida (masalan, temirbeton yoki poʻlat plitalar), mos keladigan tekisliklarda, agar ular montaj sharti boʻyicha talab etilmasa, boʻylama bogʻlovchilarni qoʻymaslikka ruxsat etiladi. Arkali oraliq qurilmalarda boʻylama bogʻlovchilarni, arkaning biror-bir belbogʻi tekisligida va agar uning plitasi boʻlmasa, qatnov qismi tekisligida qurilishi kerak.

438. Boʻylama bogʻlovchilarni tarxda bosh fermalar belbogʻlari bilan markazlashtirilishi kerak, bunda mahkamlashlardagi bogʻlovchilar tekisligidan ekssentrisitetlar minimal boʻlishi kerak.

439. Temir yoʻl koʻpriklarida, koʻndalang toʻsinchalari boʻlgan polotnolarda boʻylama toʻsinlar orasidagi masofani 1.70 — 1,90 m etib, bosh toʻsinlar (fermalar) oʻqlarining orasi esa toʻsinlar katagi boʻlmaganda — 2,00 m etib belgilanishi kerak. Bosh toʻsinlar (fermalar) orasidagi masofalar katta boʻlganida, temirbeton yoki poʻlat plitalar koʻzda tutilishi kerak.

440. Temir yoʻl koʻpriklarida, ajratilgan qoʻshtavr toʻsinli oraliq qurilmalar va qatnov qismi boʻylama toʻsinlari, toʻsinlarning ikki balandligidan oshmagan masofalarda joylashtiriladigan koʻndalang bogʻlovchilarga ega boʻlishi kerak.

441. Bosh fermalar belbogʻlarining deformatsiyasidan qatnov qismining koʻndalang bogʻlovchilaridagi kuchlanishlarni kamaytirish uchun qatnov qismini bosh fermalar bilan birgalikdagi ishiga kiritilishi kerak. Bosh fermalar bilan birgalikda ishlashga kiritilmagan qatnov qismi boʻlgan oraliq qurilmalarda tormozlash bogʻlovchilari koʻzda tutilishi kerak.

442. Qatnov qismi toʻsinlarini, toʻsinlarning devoriga va belbogʻlariga qirra listlari yordamida mahkamlanishiga ruxsat etilmaydi.

Temir yoʻl koʻpriklarining oraliq qurilmalarida koʻndalang va boʻylama toʻsinlar devorlarini mahkamlashni vertikal burchaklar va friksiyaviy birikmalar yordamida amalga oshirilishi kerak.

Barcha koʻpriklarning oraliq qurilmalarida butun uzunligi davomida, qatnov qismida uzilishlari boʻlganida esa, ular orasidagi qismida uzluksizligini taʼminlash kerak.

443. Osma va vantli koʻpriklar oraliq qurilmalarining aerodinamik barqarorligini oshirish uchun, alohida bosh toʻsinlar boʻyicha boʻylama bogʻlovchilar yoki berk qutisimon kesimli bikrlik toʻsinlarini qoʻllash va unga shamol taʼsirini silliq oʻtkazuvchi konstruksiya hisobiga ularning buralish bikrligini oshirish kerak.

22-§. Elementlarning kesimlari

444. Oraliq qurilmalar va tayanchlar elementlari detallarining eng kichik qalinligini, mustahkamlikka, barqarorlikka, chidamlilikka, bikrlikka va tebranishga hisoblash orqali, lekin quyidagi 84-jadvalda koʻrsatilganidan kam boʻlmagan holda olinadi.

Prokatning quyidagi eng katta qalinligiga ruxsat etiladi:

odatdagi boltlar bilan tortiladigan paketlar detallarida — 20 mm;

uglerodli va past legirlangan poʻlatlardan qilingan payvandli elementlarda — 60 mm;

tutashma qoplagichlarida va friksiyaviy birikmalar qoʻllanilgandagi tugunlar fasonka listlarida — 16 mm.

konussimon yuqori mustahkamlikka ega boltlarni birikmalarda — 20 mm.

84-jadval

Konstruksiya detallari	Konstruksiya detallarining eng kichik qalinligi yoki kesimi, mm
Konstruksiya detallari	temir yoʻl tagidagi quvurlar va temir yoʻl koʻpriklarida	avtomobil yoʻllari tagidagi quvurlar va avtomobil yoʻllaridagi, shahar va piyodalar koʻpriklarida
1. Oddiy qoʻllaniladigan, gof-rirlangan metall quvur uchun notekis yuzali listlar	2	1,5
2. Listli detallar (4 — 10 vaziyatlarda koʻrsatilganlardan tashqari)	10	10
3. Bosh fermalarning tugun fa-sonkalarida	12	10
4 Payvandlangan egiluvchan bosh toʻsinning vertikal devorlarida	12	10
5. Tugun fasonkalarining tutashmalarida	10	8
7. Prokladkalarda	8	8
6. Ortotrop plita va planka qovurgʻalarining tutashmalaridagi ustama quymalarda	4	4
8. Gorizontal tayanch listlari	20	20
9. Ortotrop plitalarni nastil listlari	14	12
10. Ortotrop va qovurgʻali plitalar qovurgʻalari	12	12
11. Qatnov qismi va bosh fermalardagi asosiy elementlardagi burchaklarda	100 x 100 x 10	100 x 100 x 10
12. Boʻylama va koʻndalang toʻsin-larni flanetsli mahkamlashdagi burchaklarda	100 x 100 x 12	100 x 100 x 10
13. Element tutashmalaridagi burchaklarda	80x80x8	80x80x7

Konstruksiya detallari	Konstruksiya detallarining eng kichik qalinligi yoki kesimi, mm
Konstruksiya detallari	temir yoʻl tagidagi quvurlar va temir yoʻl koʻpriklarida	avtomobil yoʻllari tagidagi quvurlar va avtomobil yoʻllaridagi, shahar va piyodalar koʻpriklarida
1. Oddiy qoʻllaniladigan, gof-rirlangan metall quvur uchun notekis yuzali listlar	2	1,5
2. Listli detallar (4 — 10 vaziyatlarda koʻrsatilganlardan tashqari)	10	10
3. Bosh fermalarning tugun fa-sonkalarida	12	10
4 Payvandlangan egiluvchan bosh toʻsinning vertikal devorlarida	12	10
5. Tugun fasonkalarining tutashmalarida	10	8
7. Prokladkalarda	8	8
6. Ortotrop plita va planka qovurgʻalarining tutashmalaridagi ustama quymalarda	4	4
8. Gorizontal tayanch listlari	20	20
9. Ortotrop plitalarni nastil listlari	14	12
10. Ortotrop va qovurgʻali plitalar qovurgʻalari	12	12
11. Qatnov qismi va bosh fermalardagi asosiy elementlardagi burchaklarda	100 x 100 x 10	100 x 100 x 10
12. Boʻylama va koʻndalang toʻsin-larni flanetsli mahkamlashdagi burchaklarda	100 x 100 x 12	100 x 100 x 10
13. Element tutashmalaridagi burchaklarda	80x80x8	80x80x7

445. Biriktiruvchi payvandli choklar sonini kamaytirish uchun panjarali fermalarning toʻplanma elementlari kesimlarini detallarning minimal sonida loyihalash kerak.

446. Panjarali bosh fermalarda, qutisimon va N simon kesimli elementlarning materiali ferma tekisligida joylashgan listlarda yigʻilgan boʻlishi kerak. Fermalar va tayanchlarning belbogʻlari va siqilgan elementlarini qutisimon kesimda loyihalanishi kerak.

447. Panjara fermalarning toʻplanma elementlarida, hisobiy uzunligi b ning listlarning qalinligi t ga nisbati ζ, quyidagi qiymatlardan oshib ketmasligi kerak:

qutisimon elementlarning vertikal va gorizontal listlarida — 60;

N simon elementlarning gorizontal listlarida — 45;

erkin (hoshiyalanmagan) osilmali metallarda — 20;

burchaklar yoki qovurgʻalar bilan hoshiyalangan osilmali listlarda — 30.

Listning hisobiy kengligi b ni quyidagicha olish kerak:

a) ikkalasi ham mahkamlangan boʻylama qirralarda:

boltli biriktirilgan elementlar uchun — shu listni unga perpendikulyar boʻlgan listlarni yoki birikma bogʻlovchilarini biriktiruvchi bolt riskalari orasidagi eng yaqin masofa;

payvandli va prokat elementlar uchun — koʻrsatilgan listlar oʻqlari orasidagi masofa;

b) bitta boʻylama qirrasi mahkamlanganda:

boltli biriktirilgan elementlar uchun — listning erkin qirrasidan eng yaqin boltlar riskalarigacha boʻlgan masofa;

payvandli va prokat elementlar uchun — listning erkin qirrasidan, shunga perpendikulyar joylashgan eng yaqin listning oʻqigacha boʻlgan masofa.

448. N simon kesimli siqilgan elementlarda gorizontal listning qalinligi, biriktiriladigan listlar qalinliklari t_f ning quyidagidan kam boʻlmaganini tashkil qilishi kerak:

0,4t_f — boltli biriktirilgan elementlarda;

0,6tf – tf≤24 mm va t_f> 24 mm da 0,5 boʻlganida, payvandli va prokat elementlarda.

449. Fermalar tugunlarini konstruksiyalashda, tugun fasonkalarining siqilish zonasini mazkur SHNQ ning 377-bandi boʻyicha, zarur boʻlgan hollarda erkin qirralarini hoshiyalovchi burchaklar yoki qovurgʻalar bilan mahkamlab, mahalliy barqarorligini taʼminlash kerak.

450. Payvandli qoʻshtavr toʻsinlarni bitta vertikal va ikkita gorizontal listlardan, qutisimonlarini esa ikkita vertikal va ular bilan bevosita belbogʻ choklari orqali biriktirilgan ikkita gorizontal listlardan loyihalanishi kerak. Agar payvandli toʻsin belbogʻining zaruriy qalinligi 60, 50 va 40 mm dan ortiq boʻlsa, belbogʻlarda ikkita listdan qilingan paketlarni qoʻllash ruxsat etiladi.

Belbogʻ kesimini oʻzgartirishni uning tutashmalari joylashgan zonada kengligi boʻyicha yoki qalinligi boʻyicha qiyaligini, zarur boʻlgan holda esa shu bilan bir vaqtda choʻzilgan belbogʻ uchun 1:8 va siqilgani uchun 1:4 nishablikni koʻzda tutgan holda amalga oshirish kerak. Ikkita listdan qilingan belbogʻlarda bir-biridan kengligi boʻyicha 100 mm dan kam boʻlmagan oʻlchamga farq qiluvchi listlar qoʻllanilishi kerak.

Avtomobil yoʻllaridagi va shahar koʻpriklaridagi toʻsinlar belbogʻida tutashuvchi qirralari boʻyicha qoʻyilgan, keyingisini hisob boʻyicha zaruriy chuqurlikka yetkazish orqali payvand choklari bilan tutashtirilgan bir xil kenglikdagi listlardan qilingan paketlar qoʻllashga ruxsat etiladi.

451. Mazkur SHNQning 436-bandi koʻrsatmalarini hisobga olgan holda, oraliqda uziladigan toʻsin belbogʻi paketining tashqi listini, uni nazariy uzilish joyidan ortiga list kesimi yuzasining 50 % ni mahkamlanishini taʼminlovchi uzunlikka davom ettirilishi kerak.

Bunda ushbuni koʻzda tutish kerak: shu listning uchidagi qalinligi — 10 mm; kengligi boʻyicha (nolga yetkazish bilan) simmetrik qiya qirqimi — 1:4 nishablik bilan; qalinligi boʻyicha qiya qirqimi — choʻzilgan belbogʻ uchun 1:8 va siqilgani uchun — 1:4 nishablik bilan. Qiya choklar uchun list oxirida katetlarning 1:2 nisbatini (kichik katet — vertikal boʻyicha) va belbogʻni uzilmaydigan listining asosiy metalliga tekis (5 mm dan kam boʻlmagan radius bilan) oʻtishini olish uchun mexanik ishlov berishni koʻzda tutish kerak.

452. Temir yoʻl koʻpriklarida, koʻprik polotnosi yogʻoch poperechinali boʻlganida, poperechinalar bosimlarining bosh yoki boʻylama toʻsinlar devorlariga markazlashtirib uzatilishi taʼminlanishi kerak, bunda yuklama ostida poperechinalarni boʻylama va koʻndalang bogʻlovchilar elementlariga tegishi mustasno boʻlishi kerak.

23-§. Egiluvchi yaxlit toʻsinlarning bikrlik qovurgʻalari

453. Tayanch kesimlarida toʻplangan kuchlar uzatiladigan (koʻprik poperechinalari tayanadigan joylardan tashqari), yaxlit egiluvchi toʻsinlardagi koʻndalang bogʻlovchilarning joylashish joylarida tasmalar, burchaklar yoki tavrlardan koʻndalang bikrlik qovurgʻalari koʻzda tutilishi kerak.

Oraliq koʻndalang hamda boʻylama bikrlik qovurgʻalarini tayyorlash, tashish, montaj qilish va foydalanish bosqichlari uchun, devorlarini mahalliy barqarorligini hisoblashga muvofiq koʻzda tutish kerak.

Mahalliy bosimlar boʻlmagan holda boʻylama bikrlik qovurgʻalarini siqilgan belbogʻdan quyidagi masofalarda joylashtirilishi kerak:

bitta qovurgʻa boʻlganda — (0,20 — 0,25) h_w;

ikki yoki uch qovurgʻali boʻlganda: birinchi qovurgʻa — (0,15 — 0,20) h_w ikkinchi qovurgʻa — (0,40 — 0,50) h_w, uchinchi qovurgʻani, devorning choʻzilgan zonasida joylashtirilishi kerak.

Devorning hisobiy balandligi h_w ni 18-ilovasiga muvofiq olinishi kerak. Devori faqat koʻndalang qovurgʻalar bilan mahkamlangan toʻsinlarda, ularning chiqib turgan qismi kengligi b_h, simmetrik boʻlgan juft qovurgʻalar uchun

+40 mm dan kam boʻlmagan, bittalik qovurgʻalar uchun

+50 mm dan kam boʻlmagan boʻlishi kerak; qovurgʻalarning qalinligi t_s

dan kam boʻlmasligi kerak.

+40 mm dan kam boʻlmagan, bittalik qovurgʻalar uchun

+50 mm dan kam boʻlmagan boʻlishi kerak; qovurgʻalarning qalinligi t_s

dan kam boʻlmasligi kerak.

Devorlarni koʻndalang va boʻylama bikrlik qovurgʻalari bilan mahkamlanganda, ular kesimlarining inersiya momentlari koʻndalang qovurgʻalar uchun 85-jadvaldagi, boʻylamasi (bitta boʻylama qovurgʻa boʻlganida) uchun — 86-jadvaldagi normalarni qoniqtirish kerak.

Barcha koʻpriklarning oraliq qurilmalarida devorning bir tomonida qovurgʻalarning joylashishi, hamda bir tomonlama koʻndalang va boʻylama qovurgʻalarning devorning boshqa tomonida joylashishi ruxsat etiladi.

Bir tomonlama qovurgʻalar bikirligi inersiya momenti tutash kesimning neytral oʻqiga nisbatan hisoblanadi, bunda uning ichiga qovurgʻaning oʻzi (tekis, burchakli va tavrli) va mazkur SHNQning 377-bandi boʻyicha aniqlanuvchi devorning b₁ = z₁t, li uchastkalari ham kiradi. Boʻylama bikirli qovurgʻalarning chiqib turuvchi qismining minimal oʻlchamlari yuqorida keltirilgan koʻndalang bikirli qovurgʻalarga berilgan talablar asosida amalga oshiriladi. Zarur boʻlganda katta inersiya momentiga ega boʻlgan qovurgʻalarni burchakli yoki tavr koʻrinishidagi koʻndalang bikrli qovurgʻalar oʻrniga qoʻyilishi mumkin. Tavr kesimli boʻylama qovurgʻalarni devorlarni korobkali oraliq qurilma ichida joylashganida ularni baquvvat qilish uchun ishlatishga ruxsat etiladi. Burchakdan iborat boʻylama qovurgʻalarda vertikal polka pastka qaratilishi shart.

454. Temir yoʻl koʻpriklarida koʻndalang bikrlik qovurgʻalarini devorga, toʻsin belbogʻlariga va payvandlash choklarini oʻtqazuvchi oʻymasiz butun boʻylama bikrlik qovurgʻalariga payvandlash zarur; qovurgʻalarni bogʻlovchi payvandlash choklari tagidan oʻtqaziluvchi qovurgʻalar ustiga yotqiziladi. Toʻsin belbogʻlarida qovurgʻa erkin chekkasini tutashgan qismning payvandlash chokigacha kamida 30 mm masofada qoldirib bogʻlashni toʻliqligicha bajarish kerak.

Avtomobil yoʻllari koʻpriklarida toʻsin devoriga payvandlangan bogʻlovchilar fasonkalariga ham tutashish joylarida radiusi 50 mm dan kam boʻlmagan aylana shaklidagi toʻgaraklangan qirqimlar koʻzda tutilishi kerak.

455. Payvandli toʻsinlar oraliq koʻndalang bikrlik qovurgʻalarining chetlari, toʻsinlarning belbogʻ listlariga zich tutashgan boʻlishi kerak. Buni taʼminlash uchun, barcha koʻpriklarda qovurgʻalar uchlarida maxsus oʻtish detallarini oʻrnatishga, temir yoʻl koʻpriklarida — friksiyaviy birikmalar yordamida devorga mahkamlangan burchakli bikrlik qovurgʻasini qoʻllashga, avtomobil yoʻllaridagi, shahar va piyodalar koʻpriklarida esa — qovurgʻalarni belbogʻlarga payvandlashga ruxsat etiladi. Bunda avtomobil yoʻl qatnov qismidagi ortotrop plitaning koʻndalang bikrlik qovurgʻalari mahkamlanadigan, koʻndalang bikrlik qovurgʻalarining uchlari, konstruksiyaning qanday turda bajarilishidan va belbogʻdagi kuchlanishning belgisidan qatʼiy nazar va mazkur SHNQning 490-bandi talablarini hisobga olgan holda toʻsin belbogʻlariga payvandlangan boʻlishi kerak. Oraliq koʻndalang bikrlik qovurgʻalarida, belbogʻlar yaqinidagi devorlarda, mazkur SHNQning 487-bandi talablariga muvofiq qovurgʻaning uzilish zonasini rasmiylashtirish bilan uzilishlar qilishga ruxsat etiladi.

85-jadval

koʻndalang qovurgʻalar uchun

0,75

0,62

0,50

0,40

0,33

0,80

1,44

2,8

4,6

6,6

koʻndalang qovurgʻalar uchun

0,75

0,62

0,50

0,40

0,33

0,80

1,44

2,8

4,6

6,6

85-jadvalda belgilanganlar:

— koʻndalang qovurgʻaning inersiya momenti;

— devorning hisobiy balandligi 18-ilovasidan olinsin.

— toʻsin devorining qalinligi;

a — koʻndalang bikrlik qovurgʻalarining oʻqlari orasidagi masofa.

86-jadval

h₁/h_w	Boʻylama qovurgʻa kesimining zaruriy inersiya momenti	ning chegaraviy qiymatlari
h₁/h_w	Boʻylama qovurgʻa kesimining zaruriy inersiya momenti	minimal	hisoblashda eʼtiborga olinadigan maksimali
0,20
0,25
0,30		-	-

h₁/h_w	Boʻylama qovurgʻa kesimining zaruriy inersiya momenti	ning chegaraviy qiymatlari
h₁/h_w	Boʻylama qovurgʻa kesimining zaruriy inersiya momenti	minimal	hisoblashda eʼtiborga olinadigan maksimali
0,20
0,25
0,30		-	-

86-jadvalda belgilanganlar:

h₁ — boʻylama bikrlik qovurgʻasi oʻqidan payvandli toʻsinlarda eng yaqin belbogʻ oʻqigacha yoki boltli biriktirilgan toʻsinlarda belbogʻ burchaklarining chetki riskalarigacha boʻlgan masofa;

a, h_w — 85-jadvaldagi belgilashga qaralsin;

— boʻylama qovurgʻalar kesimlarining inersiya momenti;

— toʻsin devorining qalinligi.

Izoh. I_sl ning oraliqdagi qiymatlari h₁/h_w ni hisoblashda chiziqli interpolyatsiyadan foydalanish ruxsat etiladi.

456. Payvandli toʻsinlarda boʻylama bikrlik qovurgʻalarini, mahalliy barqarorligini birgina koʻndalang bikrlik qovurgʻalarini oʻrnatish va devor qalinligini oʻzgartirish hisobiga taʼminlash maqsadga muvofiq boʻlmagan hollardagina qoʻllash kerak. Temir yoʻl koʻpriklari mustahkamlovchi boʻylama qoburgʻalar payvand toʻsinlarini har doim koʻndalangiga birikishini taʼminlash kerak, bunda ularni joylashuvida qoburgʻalarni choʻzilish qismini siqilish qismiga simetrik tarzda, devor listida erkin tekislikni kamaytirgan holda joylashtirish kerak. Qovurgʻaning bunday joylashuvi devorning temir yoʻl yuklamalariga ahamiyatli boʻlgan vibratsiya taʼsirida ishonchlilik va doimiyligin taʼminlaydi.

457. Zavoddagi yoki montaj qilingandagi payvandli devor yoki tokchasining tutashish choklariga parallel qilib toʻsinning devoriga yoki tokchasiga payvandlanadigan bikrlik qovurgʻalari, ulardan odatdagidek bajarilgan konstruksiyalarda 10 t_wdan kam boʻlmagan masofaga uzoqlashtirilgan boʻlishi kerak. Bikrlik qovurgʻasi sifatida foydalaniladigan va devoriga boltlar bilan mahkamlanadigan juftlikni yoki burchak obushkasini payvandlangan tutashish chokida uzoqlashtirilishi 5 t_w dan kam boʻlmasligi kerak.

458. Bikrlik qovurgʻalari ikkiyoqlama uzluksiz choklar bilan mahkamlangan boʻlishi kerak. Bikrlik qovurgʻalarini va ularni devorga mahkamlovchi choklarni, devorning tutashish choklari bilan kesishish joylarida uzilishlariga ruxsat etilmaydi. Belgilanishi va bajarilishi boʻyicha barcha turdagi oraliq qurilmalarda bikrlik qovurgʻalari kesishgan joylarida, boʻylama qovurgʻalarni va ularning choklarini uzluksiz oʻtkazilishi, koʻndalang qovurgʻalarni esa (tayanchdagidan tashqari) uzilish va ularga burchakli choklar bilan mahkamlanishi kerak; bu choklar devorning choʻzilgan zonasida katetlari nisbati 1:2 boʻlishi va asosiy metallga tekis oʻtgan boʻlishi kerak. Boʻylama bikrlik qovurgʻasini boltli koʻndalang tutashma yonida uzilganida, qovurgʻaning uzilish zonasi devorini jihozlash mazkur SHNQning 487-bandi talablariga javob berishi kerak.

24-§. Oldindan zoʻriqtirilgan oraliq qurilmalar

459. Balandligi oʻzgarmas boʻlgan uzluksiz toʻsinlarda tortqichlarni maksimal musbat va manfiy momentlar zonasida joylashtirish kerak. Yaxlit devorli oldindan zoʻriqtirilgan toʻsinlarning kesimlarini, siqilgan belbogʻlari koʻproq rivojlantirilgan nosimmetrik qilib loyihalash kerak.

460. Oldindan zoʻriqtirilgan toʻsinlarni loyihalashda, tortqichlarni toʻsinning uzunligi boʻyicha belbogʻlarga kamida toʻrtta nuqtasida biriktirishni shunday koʻzda tutish kerakki, yuk ostida ishlaganda ularni yon tomon yoʻnalishidagi birgalikdagi va mustaqil holda boʻylama yoʻnalishdagi siljishi taʼminlanishi kerak.

461. Tortqichlarni ushlab turuvchi bikrlik qovurgʻalari yoki kronshteynlarni mahkamlagichlar, tortqichlarni tortilganda vujudga keladigan ishqalanish kuchini hisobga olgan holda loyihalangan boʻlishi kerak.

462. Tortqichlarning uchlari maxsus chiqarib oʻrnatilgan bikr elementlar — tirgaklarga mahkamlanishi kerak.

Toʻsinlarning tirgaklar mahkamlanadigan joylardagi elementlarini toʻplangan yuklar taʼsiriga moʻljallab kuchaytirish kerak.

463. Fermalarning siqiluvchi elementlari barqarorligini taʼminlash uchun tortqichlar sterjenlar bilan diafragmalar yordamida biriktiriladi.

Mahkamlash nuqtalari orasidagi masofalarni, shu qismlar uzunliklariga mos keluvchi sterjenning erkin uzunligining barqarorligi shartidan kelib chiqib qabul qilish kerak.

25-§. Payvandli, friksiyaviy va boltli birikmalar

464. Qachonki, bir butun payvandlanadigan konstruksiyalarda elementlarni bir devorli kesimlarida ekssentrisitetsiz mahkamlashning iloji boʻlmagan hollarda, ularni birikmaning butun konturi boʻyicha mahkamlashni amalga oshirish kerak.

465. Payvandli konstruksiyalarning MK chizmalarida quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

barcha choklarning turlari, oʻlchamlari, montajda va zavodda bajarilgan choklarning belgilanishlari;

barcha payvandli choklarning bajarilish usullarining (avtomatik, flyus ostida yarimavtomatik payvandlash, qoʻlda payvandlash va b.) quyidagi 87-jadvalda keltirilgan koʻprik konstruksiyalarida qoʻllanishiga qarab.

87-jadval

Koʻprik konstruksiyalarini payvandlash usullari

Avtomatik flyus tagida (AF) GOST 8713 va GOST 11533 boʻyicha

Pastki holatdagi payvandlanuvchi chok bogʻlanishlarida:

Ikki tomonlama metall qalinligi 10 — 16 mm boʻlgan flyus yostiqchasining chetlarini qiyalamasdan biryoqli oʻtuvchi payvandlash bilan;

Ikki tomonlama metall qalinligi 20 — 50 mm boʻlgan flyus yostiqchasining chetlarini X shaklida simmetrik qiyalab koʻpyoqli oʻtuvchi payvandlash bilan

Metall qalinligi 10 — 50 mm boʻlgan pastki holatdagi burchakli, tavrli va ustma-ust birikishlar:

“qayiqchaga” yoki “burchakka” mos bir tomonlama payvandlash bilan;

“burchakka” (ustma-ustdan tashqari) mos ikki tomonlama ikkidoʻgʻali payvandlash bilan;

“qayiqchaga” mos metall ximik oʻtirish kuchi boʻylab joylashgan burchakli choklarni bir tomonlama payvandlash bilan

Yarim avtomatik flyus tagida (YAF) GOST 8713 va GOST 11533 boʻyicha

Himoyalovchi gaz aralashmasida yarimavtomatik:

1) 80 %Ar+20 %SO₂;

2) (95 — 97) % Ar+(3-5) % O₂3)85 % Ar+(10-12) % SO₂+(3-5) % O₂;

4) CO₂ — koʻprik konstruksiyalarini payvandlash texnologiyasini ishlab chiquvchi maxsuslashtirilgan korxona bilan kelishilgan holda cheklash;

5) GOST 14771 va GOST 23518 boʻyicha oʻz-oʻzini saqlovchi sim orqali

Pastki holatda qalinligi 10 — 20 mm boʻlgan listning chetlarini qiyalab bir tomonlama yoki ikki tomonlama asosiy konstruksiyaga (masalan, fasonka tutashmalarining toʻsinlar belbogʻlariga) ulanuvchi detallar uchun ikki tomonlama payvandlangan shok birikishlari:

Metall qalinligi 10 — 50 mm boʻlgan pastki holatdagi burchakli, tavrli va ustma-ust birikishlar;

“qayiqchaga” yoki “burchakka” mos bir tomonlama payvandlash bilan;

“burchakka” (ustma-ustdan tashqari) mos ikki tomonlama ikkidoʻgʻali payvandlash bilan;

Pastki holatda ikki tomondan payvandlanuvchi chok birikishlari:

qalinligi 6 — 8 mm boʻlgan list uchun chetlarini qiyalamasdan;

V shakldagi chetlarini qiyalab qalinligi 10 — 16 mm boʻlgan metall uchun;

bir tomonining ikki simetrik (K shakldagi) chetini qiyalab qalinligi 10 — 16 mm boʻlgan metall uchun;

ikki tomonining ikki simetrik (X shakldagi) chetini qiyalab qalinligi 10 — 16 mm boʻlgan metall uchun;

Metall qalinligi 10 — 50 mm boʻlgan, pastki holatdagi burchakli, tavrli va ustma-ust birikishlarning pastki, gorizontal, vertikal holatda “qayiqchaga” yoki “burchakka” mos payvandlanishi

Qoʻlda elektrdoʻgʻali (Q) GOST 3264 va GOST 11534 boʻyicha

Barcha fazoviy joylashishlarda chetlarini boʻlib va boʻlmasdan metall qalinligi 10 — 50 mm boʻlgan, pastki holatdagi burchakli, tavrli va ustma-ust birikishlarning qisqa choklari ( uzunligi 1000 mm dan kam). Avtomatik va yarimavtomatik payvandlanishdan keyin nuqsonlarni toʻgʻirlash