O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksiga o‘zgartirishlar kiritilganligi, sud amaliyotida masalalar kelib chiqayotganligi munosabati bilan hamda qonun normalari bir taxlitda va to‘g‘ri qo‘llanilishini ta’minlash maqsadida, “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonunning 17-moddasiga asosan O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Tushuntirilsinki, O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi (bundan buyon matnda JPK deb yuritiladi) 510-moddasiga muvofiq sudning qonuniy kuchga kirgan hukmi, ajrimi, qarori ustidan shikoyat berish huquqi sud ishini yuritishda ayblov tomoni (prokuror, jabrlanuvchi yoki uning vakili, fuqaroviy da’vogar yoki uning vakili) va himoya tomoni (ayblilik to‘g‘risidagi masala hal qilinmay turib, jinoyat ishi tugatilgan shaxs, mahkum (oqlangan shaxs), uning himoyachisi yoki qonuniy vakili, fuqaroviy javobgar yoki uning vakili) ishtirokchisiga berilgan.

Sud hujjatlari ustidan nazorat tartibida shikoyat berish huquqi, shuningdek mazkur qarorlar huquqlari yoki qonuniy manfaatlariga daxl etgan boshqa shaxslarda ham mavjud. Bunday shaxslar jumlasiga, masalan, garov beruvchi yoki da’voni yoxud hukm ijrosini ta’minlash maqsadida mol-mulki xatlangan shaxs kiradi.

Fuqaroviy da’vogar, fuqaroviy javobgar va ularning vakillari sud hujjatlarining faqat fuqaroviy da’voga oid qismi ustidan shikoyat berishga haqli.

Oqlangan shaxs, uning himoyachisi va qonuniy vakili hukmning oqlov sabablari va asoslariga oid qismi ustidan shikoyat berishga haqli.

Qonunda boshqa shaxslarga sud hujjatlari ustidan nazorat tartibida shikoyat berish huquqi berilmagan.

2. Nazorat tartibidagi shikoyat, protest bevosita O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudiga (bundan buyon matnda Oliy sud deb yuritiladi) beriladi.

Nazorat tartibida ish yuritish quyidagicha qo‘zg‘atilishi mumkin:

Oliy sud sudyasining ajrimi bo‘yicha — JPK 515-moddasiga muvofiq;

Oliy sud raisi yoki uning o‘rinbosari ajrimi bo‘yicha — JPK 515¹-moddasi uchinchi qismiga muvofiq;

Oliy sud raisi yoki uning o‘rinbosari protesti bo‘yicha — JPK 511-moddasiga muvofiq;

O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurori yoki uning o‘rinbosari protesti bo‘yicha — JPK 511-moddasiga muvofiq;

Nazorat tartibida ish yuritish faqat apellatsiya yoki kassatsiya tartibida ko‘rilgan ishlar bo‘yicha qo‘zg‘atiladi.

3. Nazorat tartibidagi shikoyat, protest (bundan buyon matnda shikoyat (protest) deb yuritiladi) quyidagi tartibda beriladi:

Oliy sudning jinoyat ishlari bo‘yicha sudlov hay’atiga — apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudlari qarorlari ustidan;

Oliy sud Rayosatiga — Oliy sudning jinoyat ishlari bo‘yicha sudlov hay’ati tomonidan apellatsiya, kassatsiya yoki nazorat tartibida chiqarilgan ajrimlar ustidan.

4. Qonunda shikoyat (protest) berish uchun biron-bir muddat belgilanmagan. Shu bilan birga, JPK 513-moddasi mazmuniga ko‘ra, hukm (ajrim) qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab bir yil o‘tgandan so‘ng berilgan shikoyat (protest), basharti unda og‘irroq jinoyatga doir qonun moddalarini qo‘llash zarurligi, jazoni kuchaytirish yoki mahkumning ahvolini og‘irlashtiradigan boshqa o‘zgarishlarga (masalan, mahkumni o‘ta xavfli retsidivist deb topish, jazoni ijro etish koloniyasining qattiqroq turini belgilash, shartli hukmni bekor qilish, mulkiy ziyon miqdorini ko‘paytirish, basharti bu jinoyat kvalifikatsiyasi yoki ayblov mazmuni mahkumning ahvolini og‘irlashtiruvchi tomonga o‘zgarishiga olib kelsa va h.k.), shuningdek oqlov hukmini yoxud sudning ishni tugatish to‘g‘risidagi ajrimini bekor qilish nazarda tutilgan bo‘lsa, nazorat instansiyasi sudi tomonidan ko‘rilishi mumkin emas.

Bunda bir yillik muddat birinchi instansiya sudining tegishli hukmi, ajrimi yoki qarori qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab, nazorat instansiyasi sudi tomonidan qaror qabul qilingan kun qo‘shilgan holda hisoblanishi kerak.

Agar shikoyat (protest) bir yillik muddat o‘tgunga qadar berilgan bo‘lib, mazkur muddat ish bo‘yicha qaror qabul qilingunga qadar o‘tib ketsa, uni hal etish bosqichidan kelib chiqib, ko‘rilmasdan yoki qanoatlantirilmasdan qoldiriladi va bu haqda shikoyat (protest) bergan shaxsga ma’lum qilinadi.

5. Shuni nazarda tutish lozimki, shikoyat (protest) mazmuni JPK 510-moddasi ikkinchi qismi talablariga mos bo‘lishi lozim.

Shikoyat (protest) quyidagi hollarda qaytariladi, agar:

u JPK 502¹-moddasi birinchi qismida nazarda tutilgan talablarga javob bermasa;

ish apellatsiya yoki kassatsiya tartibida ko‘rilmagan bo‘lsa.

Shikoyat, shuningdek, unga mazkur ish bo‘yicha sud tomonidan tasdiqlangan sud qarorlari ko‘chirma nusxasi ilova etilmagan holda ham qaytariladi.

Qayd etilgan holatlar bartaraf etilgandan so‘ng shikoyat (protest) umumiy tartibda qayta berilishi mumkin.

6. JPK 514-moddasiga muvofiq shikoyat nazorat instansiyasi sudi tomonidan u kelib tushgan kundan boshlab bir oy mobaynida, ish chaqirtirilgan va tekshirib chiqilgan hollarda esa — ikki oygacha bo‘lgan muddatda ko‘rib chiqilishi kerak. Bu muddatga ishni nazorat instansiyasida ko‘rish uchun JPK 483-moddasida belgilangan vaqt qo‘shilmaydi.

7. Sudlarga tushuntirilsinki, qonunda nazorat tartibida ish yuritish predmeti bo‘yicha muayyan istisnolar nazarda tutilgan.

Chunonchi, hukm chiqarilgandan so‘ng qabul qilingan amnistiya aktini, tibbiy yo‘sindagi majburlov choralarini qo‘llash masalalari yuzasidan, shuningdek, mahkumga nisbatan ijro etilmagan bir necha hukm mavjud bo‘lib, vaqt jihatdan oxirgi hukmni chiqargan sud bundan bexabar bo‘lgan hollarda berilgan shikoyat (protest), agar unda ayni bir paytda ayblov mazmuni yoki sud qarorlarining qonuniyligi va asosliligi bo‘yicha boshqa masalalar qo‘yilgan bo‘lmasa, nazorat instansiyasi sudi tomonidan ko‘rilmaydi. Bu masalalar birinchi instansiya sudi tomonidan JPK 540-moddasi va 541-moddasi birinchi qismi qoidalariga muvofiq hal etiladi.

8. JPK 76-moddasiga muvofiq shikoyat, shuningdek, talab qilib olingan yoki shikoyat (protest) bilan kelib tushgan jinoyat ishi mazkur ishni ko‘rishda muqaddam ishtirok etmagan sudya tomonidan o‘rganib chiqilishi lozim.

Shikoyat (protest) yoki jinoyat ishi mazkur ishni ko‘rishda muqaddam ishtirok etgan sudyaga tayinlangan holda, u JPK 80-moddasiga muvofiq o‘zini o‘zi rad etishi shart.

Ishni nazorat instansiyasida ko‘rishda ishtirok etgan sudya, basharti nazorat instansiyasida uning ishtirokida chiqarilgan ajrim bekor qilinmagan bo‘lsa, shu ishni boshqa mahkumga (oqlangan shaxsga) nisbatan ko‘rishda ishtirok etishi mumkin.

9. Nazorat instansiyasiga kelib tushgan dastlabki shikoyat Oliy sud sudyasi tomonidan shikoyatga ilova etilgan materiallar, zarurat bo‘lganda esa, jinoyat ishini talab qilib olgan holda o‘rganib chiqiladi.

Oliy sud sudyasi shikoyatni o‘rganib chiqish natijasi bo‘yicha o‘z ajrimi bilan quyidagi qarorlardan birini qabul qiladi:

sud qarorlarini nazorat tartibida qayta ko‘rib chiqish uchun asoslar mavjud emasligi to‘g‘risida;

shikoyatni ish bilan birga ko‘rib chiqish uchun Oliy sudning jinoyat ishlari bo‘yicha sudlov hay’atiga berish to‘g‘risida.

Qabul qilingan qaror to‘g‘risida shikoyat bergan shaxsga uch kunlik muddat ichida xabar qilinadi.

10. Shikoyatni o‘rganib chiqishda sudlar shundan kelib chiqishlari lozimki, shikoyatda bayon etilgan vajlar sud hukmi, ajrimi yoki qarorining qonuniyligi va asosliligi yuzasidan shubha uyg‘otgan yoki bunday shubha bevosita sud qarorlari mazmunidan kelib chiqqan har bir holda ish chaqirtirilishi shart. Ish, jumladan, quyidagi holatlar yuzasidan shubha tug‘ilganda talab qilib olinishi shart:

sud tergovining to‘liqligi;

sud xulosalari ishning haqiqiy holatlariga muvofiqligi;

jinoyat yoki jinoyat-protsessual qonuni normalariga rioya etilganligi va to‘g‘ri qo‘llanilganligi;

tayinlangan jazoning adolatliligi.

11. Oliy sud sudyasining sud qarorlarini nazorat tartibida qayta ko‘rib chiqish uchun asoslar mavjud emasligi to‘g‘risidagi ajrimida shikoyatni ko‘rib chiqish uchun Oliy sudning jinoyat ishlari bo‘yicha sudlov hay’atiga berish rad etilganligi sabablari va asoslari shikoyat vajlarini rad etuvchi hamda hukm yoki boshqa sud qarori qonuniyligi va asosliligini tasdiqlovchi aniq dalillar va xulosalar bayon etilgan holda ko‘rsatilishi lozim.

Oliy sud sudyasining sud qarorlarini nazorat tartibida qayta ko‘rib chiqish uchun asoslar mavjud emasligi to‘g‘risidagi ajrimi shikoyat bergan shaxsga yuboriladi va u ajrim ustidan Oliy sud raisi yoki uning o‘rinbosariga shikoyat berishga haqli.

12. JPK 518-moddasiga ko‘ra nazorat instansiyasi sudida ishni ko‘rish boshlangunga qadar protest bildirgan shaxs o‘z protestini, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurori esa, o‘zining o‘rinbosari bildirgan protestni qaytarib olishga yoki o‘zgartirishga (shu jumladan to‘ldirishga) haqli.

Qonunga ko‘ra, mahkum o‘zining shikoyatini, shuningdek himoyachisining shikoyatini shunday tartibda qaytarib olishga haqli.

Shikoyat (protest)ning qaytarib olinishi, agar ish bo‘yicha boshqa shaxsning shikoyati yoki protesti bo‘lmasa, nazorat tartibida ish yuritish tugatilishiga olib keladi. Bu haqda ajrim chiqariladi.

Shikoyat (protest)ning qaytarib olinishi uning yangidan umumiy tartibda berilishiga monelik qilmaydi.

13. Mahkum (oqlangan shaxs)ning nazorat instansiyasi sudi majlisida ishtiroki uning huquqi hisoblanadi. Shundan kelib chiqib, jinoyat ishi kelib tushganidan so‘ng sud mahkum (oqlangan shaxs)ni nazorat instansiyasi sudida ish ko‘riladigan vaqt haqida xabardor qilishi lozim.

Jazoni ijro etish muassasasida jazo o‘tayotgan mahkumning nazorat instansiyasi sudi majlisida ishtiroki zarurati, shuningdek uni olib kelish masalasi sud tomonidan hal etiladi (JPK 479-moddasi to‘rtinchi qismi).

14. JPK 480-moddasining birinchi qismi mazmuniga ko‘ra nazorat instansiyasi sudi mazkur instansiya sudida qatnashish vakolatiga ega bo‘lgan prokurorni har bir ish bo‘yicha oldindan xabardor etish choralarini ko‘rishi shart.

15. Nazorat instansiyasi sudi majlisida ishtirok etishga huquqi bor shaxslar doirasi qonunda belgilangan (JPK 479-moddasi to‘rtinchi qismi).

Ishning ko‘rilish joyi, sanasi va vaqti to‘g‘risida tegishli ravishda xabardor etilgan shaxslarning uzrli sabablarsiz sud majlisiga kelmasligi uni ko‘rish uchun monelik qilmaydi.

Ayni paytda, qonunga ko‘ra nazorat instansiyasi sudida prokurorning ishtiroki shart bo‘lib, bunday holda, JPK 25-moddasi birinchi qismi, 51-moddasi birinchi qismi 6, 9-bandlari va ikkinchi qismi mazmunidan kelib chiqib, ushbu instansiyada himoyachining ishtiroki ham ta’minlanishi shart (JPK 52-moddasida ko‘rsatilgan hollar bundan mustasno). Shu sababli prokuror yoki himoyachi kelmagan hollarda ishning muhokamasi keyinga qoldirilishi kerak.

16. Nazorat instansiyasi sudi xolislik va beg‘arazlikni saqlagan holda taraflarga o‘z protsessual huquq va majburiyatlarini amalga oshirishlari uchun zarur sharoit yaratib berishi shart.

Nazorat instansiyasi sudida ishning muhokamasi JPK 520-moddasida nazarda tutilgan qoidalar asosida olib boriladi.

17. Nazorat tartibida ish yuritishning apellatsiya, kassatsiya tartibidan farqli xususiyati shundan iboratki, nazorat instansiyasi sudi faqat qisman sud tergovi o‘tkazishi, shu jumladan, birinchi instansiya sudi tomonidan tekshirilmagan dalillarni tekshirib chiqishi va ularga sud majlisida aniqlangan yangi holatlar natijasiga ko‘ra huquqiy baho berishi mumkin (JPK 490-moddasi to‘rtinchi qismi).

Nazorat instansiyasi sudi taraflarning iltimosnomalarini (yangi guvohlarni so‘roq qilish, ekspertizalar o‘tkazish, ashyoviy dalillar va hujjatlarni talab qilib olish va boshqalar haqida) ular birinchi, apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan rad etilganligi sababligina, rad etishga haqli emas. Zarur hollarda sud qo‘shimcha dalillarni talab qilib olishda tashabbus ko‘rsatishi lozim.

JPK 481-moddasiga ko‘ra, qo‘shimcha materiallar sud tomonidan tergov organlariga muayyan tergov harakatlarini o‘tkazish to‘g‘risida topshiriq berish yo‘li bilan ham olinishi mumkin. Bu haqda nazorat instansiyasi sudi ajrim chiqaradi, ishning muhokamasi esa keyinga qoldiriladi.

18. Protsess ishtirokchilarining sud majlisi bayonnomasida qayd etilgan ko‘rsatuvlari ularning birinchi, apellatsiya (kassatsiya), nazorat instansiyalari sudida aslida bergan ko‘rsatuvlariga mos emasligi to‘g‘risida shikoyatda (protestda) keltirilgan vajlar bu shaxslarni so‘roq qilish yo‘li bilan tekshirilishi mumkin.

19. Nazorat instansiyasi sudi birinchi, apellatsiya (kassatsiya), nazorat instansiyalari sudi tomonidan ishning haqiqiy holatlari qanchalik to‘g‘ri aniqlanganligini, moddiy va protsessual qonun normalari qanchalik to‘g‘ri qo‘llanilganligini tekshiradi.

Nazorat instansiyasi sudi jinoyat ishini faqat shaxs sudlangan yoki oqlangan ayblov doirasida ko‘rib chiqadi.

JPK 494-moddasiga muvofiq og‘irroq jinoyatga doir qonunni qo‘llash yoki jazoni kuchaytirishga zarurat bo‘lganda, nazorat instansiyasi sudi apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi ajrimini bekor qilib, ishni apellatsiya yoki kassatsiya tartibida yangidan ko‘rish uchun yuborishga faqat shu asoslar bo‘yicha jabrlanuvchi tomonidan shikoyat berilgan yoki prokuror tomonidan protest bildirilgan holda haqli.

20. JPK 482-moddasiga muvofiq nazorat instansiyasi sudi shikoyat (protest)da bayon etilgan vajlar bilangina chegaralanmasdan, sud qarorlarining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini to‘la hajmda (taftish tartibida) tekshirishga majbur.

Ish bo‘yicha bir necha mahkum (oqlangan shaxs) o‘tgan bo‘lib, ulardan ayrimlariga nisbatan shikoyat (protest) berilgan hollarda nazorat instansiyasi sudida ish barcha mahkumlarga (oqlangan shaxslarga) nisbatan tekshiriladi. Agar shikoyat bermagan yoki (protest) bildirilmagan shaxslarga nisbatan sud qarorlarini ularning ahvolini yengillashtiruvchi tomonga bekor qilish yoki o‘zgartirish uchun asoslar borligi aniqlansa, sud tegishli qaror qabul qiladi. Bunday asoslar mavjud bo‘lmagan holda, sud ajrimi (qarori)da ishning ularga doir qismi tekshirilganligi va ularga nisbatan chiqarilgan sud qarorlari kuchida qoldirilganligi ko‘rsatilmaydi.

21. Nazorat instansiyasi sudi, Oliy sud Rayosati bundan mustasno, aynan bir hukm, ajrim, qaror ustidan aynan bir mahkum (oqlangan shaxs)ga nisbatan berilgan shikoyat (protest) bo‘yicha ishni, garchi u boshqa asoslar bo‘yicha berilgan bo‘lsa ham, takroran ko‘rib chiqishga haqli emas. Ayni paytda nazorat instansiyasi sudi ilgari nazorat tartibida qaror qabul qilinmagan mahkumga (oqlangan shaxsga) nisbatan ishni takroran ko‘rib chiqishga haqli.

22. Nazorat instansiyasi sudi, agar chiqarilgan sud qarori moddiy va protsessual qonun talablariga muvofiq ekanligini aniqlasa, uni o‘zgarishsiz qoldiradi.

Sud qarorini o‘zgarishsiz qoldirganda nazorat instansiyasi sudi quyidagilarga haqli:

JPK 533-moddasi birinchi qismi 3-bandida ko‘rsatilgan asos mavjud bo‘lganda — hukmning ijrosini kechiktirishga;

amnistiya aktini qo‘llashga.

23. JPK 484-moddasida sud qarorlari bekor qilinishi va o‘zgartirilishi uchun umumiy asoslar belgilangan bo‘lib, nazorat instansiyasi sudi, ishning muayyan holatlaridan kelib chiqqan holda, ularni u yoki bu tarzda qo‘llashi mumkin.

Sud qarorlari quyidagi hollarda, o‘zgartirilishi shart, agar:

surishtiruv, dastlabki tergov yoki sud tergovi to‘liq bo‘lmasa yoki bir yoqlama olib borilgan bo‘lib, biroq yo‘l qo‘yilgan kam-ko‘stlar to‘ldirilganidan so‘ng nazorat instansiyasi sudi jinoyat kvalifikatsiyasi o‘zgartirilishi zarurligi haqida xulosaga kelsa;

hukmda, ajrimda, qarorda bayon qilingan sud xulosalari ishning haqiqiy holatlariga muvofiq bo‘lmay, biroq nazorat instansiyasi sudi mahkumning ahvolini og‘irlashtirmay turib, ularga tegishli baho bera olsa;

ish bo‘yicha jinoyat-protsessual qonuni normalari buzilishiga yo‘l qo‘yilgan bo‘lib, ularning nazorat instansiyasida bartaraf etilishi sud qarorlari o‘zgartirilishiga olib kelsa;

sud tomonidan O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi (bundan buyon matnda JK deb yuritiladi) normalari noto‘g‘ri qo‘llanilgan bo‘lib, biroq nazorat instansiyasi sudi bu xatoni mahkumning ahvolini og‘irlashtirmay turib tuzatishi mumkin bo‘lsa;

nazorat instansiyasi sudi tayinlangan jazoni yengillatish zarur deb hisoblasa.

Nazorat instansiyasi sudida kamchiliklarni to‘ldirish va protsessual qonun buzilishini bartaraf etish imkoniyati bo‘lmasa, sud qarorlari barcha hollarda bekor qilinishi shart.

24. Nazorat instansiyasi sudi hukmni, ajrimni, qarorni o‘zgartirish uchun asoslar mavjud bo‘lganda quyidagilarga haqli:

qilmishni JK boshqa moddasiga (bir necha moddalariga) qayta kvalifikatsiya qilishga, agar bu mahkumga birinchi instansiya sudi hukmida, apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudi ajrimida bayon qilinganidan jiddiy farq qiladigan ayblov qo‘yilishiga yoki unga og‘irroq jazo tayinlanishiga olib kelmasa;

hukmdan ayblovning bir qismini (ayrim epizodlarini) yoki mahkumning javobgarligini og‘irlashtiruvchi belgilarni chiqarishga;

hukmdan jinoyatlarning ideal majmui tariqasida qilmishni noto‘g‘ri baholash tufayli ortiqcha e’lon qilingan JK moddasini chiqarishga;

JK 70 — 72-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud bo‘lganda — mahkumni jazodan ozod qilishga yoki shartli hukm qo‘llashga;

JK Maxsus qismi moddasi sanksiyasi doirasida yoki JK 57-moddasini qo‘llagan holda jazo miqdorini kamaytirishga yoki boshqa yengilroq jazo (asosiy va qo‘shimcha) tayinlashga;

jinoyat natijasida yetkazilgan zararni qoplash miqdorini ko‘paytirish yoki kamaytirishga, shuningdek ushbu masala sud tomonidan hal etilmagan hollarda, bunday zararni qoplash to‘g‘risida qaror qabul qilishga, basharti bu jinoyat kvalifikatsiyasini mahkumning ahvolini og‘irlashtiradigan tomonga o‘zgartirish zaruratini keltirib chiqarmasa;

mahkumni o‘ta xavfli retsidivist deb topishga yoki hukmdan uni o‘ta xavfli retsidivist deb topish haqidagi qarorni chiqarishga;

mahkumga nisbatan jazoni ijro etish koloniyasining boshqa, shu jumladan qattiqroq turini belgilashga.

25. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, mahkumga nisbatan jazoni yengillatishga yoki uni jazoni o‘tashdan ozod qilishga asos sifatida faqat ish bo‘yicha aniqlangan va mahkumga nomutanosib og‘ir jazo tayinlanganligidan dalolat beruvchi holatlar olinishi mumkin. Hukm chiqarilgandan so‘ng kelib chiqqan holatlar, shuningdek mahkumning jazoni o‘tash vaqtidagi xulq-atvori esa, o‘z o‘zidan sud qarorlarining o‘zgartirilishiga olib kelmasligi lozim va faqat ishning nazorat tartibida ko‘rib chiqilishi uchun boshqa asoslar mavjud bo‘lganda inobatga olinishi mumkin.

26. Nazorat instansiyasi sudi mahkumga nisbatan jazoni yengillatish masalasini hal qila turib, uni nafaqat kamaytirishi, balki yengilroq jazo turiga ham o‘tishi mumkin. Bunda yengilroq jazo muddati qonunda belgilangan doirada yengillashtirilayotgan jazo muddatidan oshishi mumkin (JK 61-moddasida nazarda tutilgan hisoblash qoidalari inobatga olingan holda).

Ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazoga nisbatan qo‘llanilgan shartli hukm o‘rniga sud jarima, muayyan huquqdan mahrum qilish, axloq tuzatish ishlari yoki xizmat bo‘yicha cheklash jazosi tayinlashga haqli.

Asosiy jazo yengillashtirilganda, shu jumladan JK 57-moddasi qo‘llanilganda ham nazorat instansiyasi sudi qo‘shimcha jazoni o‘zgarishsiz qoldirishi mumkin.

27. JPK 494-moddasi birinchi qismi talablariga rioya etgan holda mahkumning qilmishi JK bir moddasidan ikki va undan ortiq moddalariga qayta kvalifikatsiya qilinganda, nazorat instansiyasi sudi sud qarorlariga tegishli o‘zgartirishlar kiritishi va JK 59-moddasida belgilangan qoidaga muvofiq jazo tayinlashga haqli. Bunda uzil-kesil tayinlangan yangi jazo turi va miqdori hukm bo‘yicha tayinlangan jazodan og‘irroq bo‘lishi mumkin emas.

Agar JK bir moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi shart bo‘lgan ikki yoki undan ortiq qilmish JK bir necha moddasi bilan noto‘g‘ri kvalifikatsiya qilingan bo‘lsa, nazorat instansiyasi sudi ushbu qilmishlarni yengilroq jinoyat to‘g‘risidagi moddaga qayta kvalifikatsiya qilib, uning sanksiyasi doirasida mazkur modda bo‘yicha tayinlangan jazodan og‘irroq, biroq uzil-kesil tayinlangan jazo miqdoridan ko‘p bo‘lmagan jazo belgilashga haqli.

28. Nazorat instansiyasi sudi hukm va keyingi sud qarorlari o‘zgartirilib, bir yoki bir necha jinoyat uchun jazo yengillashtirilganda, jinoyatlar majmui bo‘yicha hukmda qo‘llanilgan qoplash qoidasi o‘rniga jazoni qo‘shish qoidasini qo‘llashga haqli. Biroq, bunda JK 59-moddasiga muvofiq tayinlangan jazo hukmda belgilangan jazo miqdoridan (keyingi sud instansiyalari tomonidan kiritilgan o‘zgartirishlarni inobatga olgan holda) oshmasligi lozim.

Agar sud tomonidan bir necha hukm bo‘yicha jazo belgilashda bir jazoni boshqasi bilan qoplash qoidasi qonunga xilof tarzda qo‘llanilgan bo‘lsa yoki o‘talmagan jazo muddatini qo‘shish imkoniyati bo‘lmasa, nazorat instansiyasi sudi oxirgi hukm bo‘yicha jazoni yengillashtirganda oldingi hukm bo‘yicha o‘talmagan jazoni qisman yoki to‘liq qo‘shishga haqli. Bunda uzil-kesil jazo hukmda belgilangan jazo miqdoridan (keyingi sud instansiyalari tomonidan kiritilgan o‘zgartirishlarni inobatga olgan holda) oshmasligi lozim.

29. Nazorat instansiyasi sudi hukmni, ajrimni, qarorni bekor qilganda quyidagilarga haqli:

JPK 83, 84-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud bo‘lganda, ishni to‘liq hajmda yoki mustaqil kvalifikatsiya qilingan ayblov qismi bo‘yicha tugatishga;

JPK 484-moddasida nazarda tutilgan asoslar bo‘yicha, ishni apellatsiya yoki kassatsiya tartibida yangidan ko‘rish uchun yuborishga haqli.

Nazorat instansiyasi sudi apellatsiya yoki kassatsiya ajrimini, shuningdek keyingi sud qarorlarini (agar ular chiqarilgan bo‘lsa), bekor qilib, ishni apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasida yangidan ko‘rib chiqishga yuborishi mumkin. Bunda ish bo‘yicha qo‘llanilgan ehtiyot choralarini o‘zgarishsiz qoldirish, o‘zgartirish yoki bekor qilish masalasi hal etilishi shart hisoblanadi.

30. Agar voyaga yetmagan shaxsga nisbatan ishni ko‘rishda nazorat instansiyasi sudi aybdor jinoiy jazo qo‘llamasdan ham axloqan tuzatilishi mumkin, degan xulosaga kelsa, u sud qarorlarini bekor qilib, ishni tugatishga yoki voyaga yetmagan shaxsni jazodan ozod etib, unga nisbatan qonunda belgilangan majburlov choralaridan birini (JK 87-moddasi) qo‘llashga haqli.

31. Jinoyat-protsessual qonuni normalarining hukm bekor qilinishiga sabab bo‘ladigan darajada jiddiy buzilishi tushunchasi JPK 487-moddasida ifodalangan.

Jinoyat-protsessual qonuni normalarining hukm bekor qilinishiga sabab bo‘ladigan darajada jiddiy buzilishi aniqlanganda, nazorat instansiyasi sudi ish kimning shikoyati (protesti) bo‘yicha ko‘rilayotganidan qat’iy nazar, yo‘l qo‘yilgan qonun buzilishi daxl etgan barcha mahkumlarga nisbatan sud qarorlarini bekor qilishi shart.

Bunday talabga nafaqat JPK 487-moddasi ikkinchi qismida ko‘rsatib o‘tilgan qonun buzilishlari aniqlanganda, balki ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan asoslar mavjud bo‘lganda, ya’ni jinoyat-protsessual qonuni normalarining boshqacha tarzda buzilishi ayblanuvchi, sudlanuvchi va protsess boshqa ishtirokchilarini qonunda belgilangan huquqlaridan mahrum qilgan yoki cheklagan, sudga ish holatlarini har tomonlama, to‘la va xolisona aniqlashga xalal bergan hamda qonuniy va asosli hukm chiqarishga boshqacha tarzda ta’sir etgan yoki ta’sir etishi mumkin bo‘lgan holda ham (ayb e’lon qilinmaganligi, sudlanuvchiga ayblov xulosasi nusxasining berilmaganligi, qonunga ko‘ra o‘tkazilishi shart bo‘lgan ekspertiza o‘tkazilmaganligi, sudlanuvchiga oxirgi so‘z berilmaganligi va boshqalar) rioya etilishi lozim.

Shuni nazarda tutish lozimki, jinoyat-protsessual qonuni normalari jiddiy buzilganligining aniqlanishi nazorat instansiyasi sudini shikoyatda (protestda) keltirilgan boshqa vajlar (ayblovning isbotlanganligi, kvalifikatsiyaning to‘g‘riligi, jazoning adolatliligi to‘g‘risida va h.k.)ni ham mazmunan ko‘rib chiqish va ular bo‘yicha ajrimda (qarorda) tegishli xulosa chiqarish majburiyatidan ozod etmaydi.

Jinoyat ishi bo‘yicha yo‘l qo‘yilgan jinoyat-protsessual qonunining buzilishi hollari nazorat instansiyasi sudi tomonidan sud qarorlari bekor qilinib, ishning JPK 83, 84-moddalariga muvofiq tugatilishiga to‘siq bo‘lmaydi.

32. Boshqa epizodlar bilan umumiy kvalifikatsiya qilingan bir yoki bir necha epizod (masalan, bir necha marta pora olganlik) bo‘yicha ish holatlari to‘liq tekshirilmagan deb topilganda, agar ularni sud qarorlaridan chiqarish uchun yetarli asoslar yoki yo‘l qo‘yilgan kamchiliklarni to‘ldirish uchun imkoniyat bo‘lmasa, nazorat instansiyasi sud qarorlarini bekor qilib, ishni apellatsiya yoki kassatsiya tartibida yangidan to‘liq hajmda ko‘rish uchun yuborishi kerak.

Agar mahkum JK turli moddalari bo‘yicha kvalifikatsiya qilingan bir necha jinoyatni sodir etganlikda aybdor deb topilgan bo‘lib, ulardan har birini alohida ko‘rish imkoniyati bo‘lsa, nazorat instansiyasi sudi sud qarorlarining bir yoki bir necha jinoyatga oid qismini bekor qilib, ishning shu qismini apellatsiya yoki kassatsiya tartibida yangidan ko‘rish uchun yuborishga, ayni paytda, o‘sha mahkumga nisbatan sud qarorlarining qolgan qismini o‘zgarishsiz qoldirishga haqli.

Agar nazorat instansiyasi sudi sud qarorlarining mahkumlardan biriga doir qismini bekor qilib, ishning shu qismini apellatsiya yoki kassatsiya tartibida yangidan ko‘rish uchun yuborish to‘g‘risida fikrga kelsa va ishning shu qismini JPK 332, 416, 417-moddalari mazmunidan kelib chiqib ajratishning imkoni bo‘lmasa, sud qarorlari to‘la hajmda bekor qilinishi kerak.

33. Shaxsni jinoiy javobgarlikdan ozod etishni nazarda tutuvchi amnistiya aktiga zid ravishda yoki jinoiy javobgarlikka tortish muddati o‘tgandan so‘ng jinoyat ishi qo‘zg‘atilgan hollarda, sud qarorlari, garchi ularda mahkum jazodan ozod qilingan bo‘lsa ham, bekor qilinib, ish tugatilishi kerak.

Agar nazorat instansiyasi mahkumning harakatlarini JK boshqa moddasiga qayta kvalifikatsiya qilish kerakligi to‘g‘risida xulosaga kelsa va bu modda shaxsni jazodan ozod etishni nazarda tutuvchi yoki jazo qo‘llanilishini istisno etuvchi amnistiya akti ta’siri doirasiga tushsa, nazorat instansiyasi birinchi, apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudi qabul qilishi shart bo‘lgan qaror chiqarishi kerak. Mahkumning harakatlari JK boshqa moddasiga qayta kvalifikatsiya qilinib, bu modda bo‘yicha shaxs JPK 463-moddasi ikkinchi qismi 2-bandi hamda uchinchi qismi 2 va 5-bandlariga muvofiq jazodan ozod qilinishi lozim bo‘lgan yoki unga nisbatan jazo tayinlanishi istisno etilgan hollarda ham shunday qaror qabul qilinishi lozim.

34. Agar amnistiya akti sud tomonidan qo‘llanilishi mumkin bo‘lmagan mahkumga nisbatan qo‘llanilgan bo‘lsa, nazorat instansiyasi sudi jabrlanuvchining shikoyati yoki protest bo‘lgan taqdirda, sud qarorlarining jazo tayinlash qismini bekor qilib, ishni apellatsiya yoki kassatsiya tartibida yangidan ko‘rish uchun yuborishi lozim.

Biroq, agar nazorat instansiyasi amnistiya akti qo‘llanilgan holda hukm (ajrim, qaror)da tayinlangan jazo amnistiya akti qo‘llanilmagan holda ham mahkum uchun yetarli deb topsa, ishni apellatsiya yoki kassatsiya tartibida yangidan ko‘rish uchun yubormasdan, hukm (ajrim, qaror)ni o‘zgartirishga — undan amnistiya aktini qo‘llash haqidagi xulosa va qarorni chiqarib, amnistiya akti qo‘llanilgan holda tayinlangan jazoni qoldirishga haqli.

35. JPK 494-moddasi ikkinchi qismi mazmuniga ko‘ra, hukm (ajrim, qaror) nazorat instansiyasi sudi tomonidan mahkumning ahvolini og‘irlashtiruvchi tomonga faqat shikoyatda (protestda) ko‘rsatilgan asoslar bo‘yicha bekor qilinishi mumkin. Masalan, agar shikoyatda (protestda) faqat mahkumning harakatlari noto‘g‘ri kvalifikatsiya qilinganligi to‘g‘risidagi masala qo‘yilgan bo‘lsa, sud qarori jazoning yengilligi sababli bekor qilinishi mumkin emas.

Mahkum yoki uning himoyachisining boshqa mahkumlarga nisbatan og‘irroq jinoyat to‘g‘risidagi qonunni qo‘llash yoki jazoning yengilligi to‘g‘risidagi shikoyati hukm (ajrim, qaror)ni mahkumning ahvolini og‘irlashtiruvchi tomonga o‘zgartirish uchun sabab bo‘lmaydi.

36. Nazorat instansiyasi sudi ishni apellatsiya yoki kassatsiya tartibida yangidan ko‘rishga yuborish paytida ayblovning isbotlanganligi yoki isbotlanmaganligi, u yoki bu dalilning ishonchli yoki ishonchsizligi, ayrim dalillarning boshqa dalillardan ustunligi, jinoyatning kvalifikatsiyasi va jazo to‘g‘risidagi sud xulosalarini oldindan hal qilib qo‘yadigan ko‘rsatmalar berishga haqli emas.

Nazorat instansiyasi sudi, hukm (ajrim, qaror)ni bekor qilib, ishni apellatsiya yoki kassatsiya tartibida yangidan ko‘rish uchun yuborayotganda, o‘z qarori (ajrimi)da qanday holatlar hukm (ajrim, qaror)ning bekor qilinishiga asos bo‘lganligini va yo‘l qo‘yilgan qonun buzilishi qanday bartaraf etilishi kerakligini ko‘rsatishi shart.

37. Sud qarorlari bekor qilinib, ish apellatsiya yoki kassatsiya tartibida yangidan ko‘rish uchun yuborilganda yoki yangi hukm chiqarilganda nazorat instansiyasi sudi JPK 490-moddasiga ko‘ra birinchi, apellatsiya, kassatsiya yoki nazorat instansiyasi sudining barcha qarorlarini bekor qiladi.

38. Sudlarning e’tibori shunga qaratilsinki, oqlov hukmining asosi faqat bu haqda oqlangan shaxs shikoyati yoki prokuror protesti berilgan holda o‘zgartirilishi mumkin (JPK 494-moddasi).

Oqlov hukmi nazorat instansiyasi sudi tomonidan, faqat, shaxs asossiz oqlanganligi to‘g‘risida jabrlanuvchi yoki uning vakili shikoyati yoxud prokuror protesti bo‘lgan holda bekor qilinishi mumkin.

Ayrim oqlangan shaxslarga nisbatan protest berilishi boshqa oqlangan shaxslarga nisbatan hukmning bekor qilinishi yoki o‘zgartirilishi uchun asos bo‘lmaydi.

39. Agar ish nazorat tartibida ko‘rilganda sud qarorlari bekor qilinib, ish mahkumning jinoyat sodir etilishiga daxldor emasligi tufayli tugatilib, biroq bu jinoyatni sodir etgan shaxs aniqlanmay qolsa, sud ishni JPK 464-moddasi talablaridan kelib chiqib, ayblanuvchi tariqasida jinoyatni sodir etgan shaxsni aniqlash yuzasidan chora ko‘rish uchun prokurorga yuborishi kerak.

40. Agar mahkum shikoyat (protest) bildirilgandan so‘ng, biroq ish nazorat instansiyasida ko‘rilgunga qadar vafot etsa, ish yuritish umumiy asoslarda davom ettiriladi.

Marhumni reabilitatsiya qilish uchun asoslar bo‘lgan taqdirda nazorat instansiyasi sudi ayblov hukmini bekor qilib, ushbu shaxsga nisbatan jinoyat ishini JPK 83-moddasiga muvofiq tugatadi.

Ish tugatilganda ashyoviy dalillar taqdiri haqidagi masala JPK 211-moddasiga muvofiq ularning tegishliligi to‘g‘risida nizo kelib chiqqanda esa — fuqarolik ish yurituv tartibida ko‘rilishi mumkin. Marhumning harakatlari bilan yetkazilgan zararni undirish masalasi ham jabrlanuvchi yoki prokuror tomonidan marhumning vorislariga yoki uning mulkini boshqarish huquqini o‘ziga olgan shaxsga nisbatan qo‘zg‘atilgan da’vo bo‘yicha fuqarolik ish yurituv tartibida ko‘riladi.

41. Nazorat instansiyasi sudi hukmning fuqaroviy da’voga oid qismi noto‘g‘riligini aniqlasa, unga tegishli o‘zgartirishlar kiritishi, jumladan, undiruv miqdorini ko‘paytirishi mumkin, basharti ish bo‘yicha dalillar to‘plash yoki ularni qo‘shimcha tekshirish zarurati bo‘lmasa va ish holatlari birinchi, apellatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan to‘la va to‘g‘ri aniqlanib, biroq moddiy qonun normalarini qo‘llashda xatoga yo‘l qo‘yilgan bo‘lsa.

Agar fuqaroviy da’vo bo‘yicha undiruv miqdorini ko‘paytirish jinoyat kvalifikatsiyasini yoki ayblov mazmunini mahkumning holatini og‘irlashtirish tomoniga o‘zgartirishni taqozo etsa, sud qarorlari faqat jabrlanuvchi yoki uning vakili shikoyati yoxud prokuror protesti mavjud bo‘lganda, JPK 513-moddasi talablariga rioya etilgan holda bekor qilinishi lozim.

42. Ish nazorat tartibida ko‘rib chiqilayotganda shikoyat (protest) bilan birga taqdim etilgan qo‘shimcha materiallardan, basharti ular sud majlisida tekshirilgan holatlarga daxldor bo‘lsa va yangi ochilgan holatlar mavjudligidan dalolat bermasa, foydalanilishi mumkin.

Qo‘shimcha materiallar ishda mavjud dalillar bilan qo‘shilgan holda baholanadi va ular bilan birga, faqat sud qarorlarini bekor qilib, ishni apellatsiya yoki kassatsiya tartibida yangidan ko‘rish uchun yuborish lozimligi to‘g‘risidagi qaror asosiga qo‘yilishi mumkin. Ishni apellatsiya yoki kassatsiya tartibida yangidan ko‘rish uchun yuborish lozimligi to‘g‘risidagi masalani hal etishda, sud ish holatlari to‘la va har tomonlama tekshirilishi va ayblanuvchining himoya huquqi ta’minlanishi zaruratidan kelib chiqishi lozim.

Sud qarorlari bekor qilinib, ish tugatilganda nazorat instansiyasi sudi o‘z ajrimi (qarori)da faqat birinchi, apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan aniqlangan va mahkumning javobgarligini istisno etuvchi yoki yengillashtiruvchi holatlarga tayanishi mumkin.

Qo‘shimcha materiallar asosida hukm va keyingi sud qarorlari o‘zgartirilishi yoki bekor qilinib, ish tugatilishiga yo‘l qo‘yilmaydi, bunday materiallar bilan aniqlanadigan faktlar haqqoniyligi birinchi, apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan tekshirilishi talab etilmaydigan hollar bundan mustasno (mahkum jinoiy javobgarlik kelib chiqadigan yoshga yetmaganligi to‘g‘risidagi, muqaddam sudlanmaganligi to‘g‘risidagi hujjatlar va h.k).

43. Sudlarning e’tibori shunga qaratilsinki, sud qarorini nazorat tartibida qayta ko‘rib chiqishga faqat ish materiallaridan kelib chiqadigan asoslar mavjud bo‘lgandagina yo‘l qo‘yiladi. Agar sud qarorining qonuniyligi va asosliligi xususidagi shubhalar sudga ma’lum bo‘lmagan va tegishli hukm, ajrim yoki qaror qonuniy kuchga kirgandan so‘ng aniqlangan holatlar bilan bog‘liq bo‘lsa, bunday sud qarorini qayta ko‘rib chiqish masalasi faqat yangi ochilgan holatlar bo‘yicha ish yuritish tartibida hal etilishi mumkin. Agar bunday hollarda nazorat tartibida protest bildirilgan bo‘lsa, nazorat instansiyasi sudi uni ko‘rmasdan qoldiradi va ishni barcha materiallar bilan birga prokurorga yangi ochilgan holat bo‘yicha ish yuritishni qo‘zg‘atish uchun yuboradi (JPK 522-moddasi).

44. Nazorat instansiyasining ajrimi (qarori) aniq, batafsil, yuridik jihatdan asoslantirilgan bo‘lishi va unda birinchi, apellatsiya (kassatsiya), nazorat instansiyalarining ayb hajmi va isbotlanganligi, jinoyat kvalifikatsiyasi, hukm bo‘yicha tayinlangan jazoning adolatliligi xususidagi qarorlari to‘g‘riligi yoki xatoligiga doir xulosalar bayon etilishi shart.

JPK 496-moddasiga muvofiq ajrim (qaror)da hukmning qaror qismi mazmuni bilan bir qatorda protest mohiyati, prokuror fikrining va ishda ishtirok etuvchi shaxslar tushuntirishlarining qisqacha bayoni, nazorat instansiyasi sudining shikoyat (protest) vajlari asosliligi to‘g‘risidagi xulosasi, qabul qilingan qarorning sabablari moddiy yoki protsessual qonunga havola etilgan tarzda ko‘rsatilishi lozim. Sud qarorlari bekor qilinib, ish apellatsiya yoki kassatsiya tartibida yangidan ko‘rish uchun yuborilganda, ajrim (qaror)da qaysi holatlar qo‘shimcha tarzda aniqlanishi lozimligini sud aniq ko‘rsatishi shart.

Nazorat instansiyasi sudining ajrimi (qarori) u e’lon qilingan paytdan e’tiboran kuchga kiradi va darhol ijroga qaratilishi shart.

45. JPK 298-moddasida nazarda tutilgan asoslar mavjud bo‘lganda, shuningdek surishtiruv, dastlabki tergov yuritilgan yoki sud muhokamasi vaqtida qonun buzilishiga yo‘l qo‘yilganligini aniqlagan taqdirda, nazorat instansiyasi sudi xususiy ajrim (qaror) chiqarish yo‘li bilan tegishli organ yoki mansabdor shaxsning e’tiborini bunga jalb etadi.

Sud qarori o‘zgarishsiz qoldirilganda, nazorat instansiyasi sudi uning qonuniyligi va asosliligini shubha ostiga oluvchi xususiy ajrim chiqarishga haqli emas.

46. Odil sudlov sifatini oshirish maqsadida Qoraqalpog‘iston Respublikasi jinoyat ishlari bo‘yicha sudi, jinoyat ishlari bo‘yicha viloyatlar va ularga tenglashtirilgan sudlarga ishlarning apellatsiya, kassatsiya instansiyasida sinchkovlik bilan, har tomonlama, to‘la va xolisona ko‘rib chiqilishi uchun qonunda berilgan barcha imkoniyatlardan foydalanish tavsiya etilsin.

47. Mazkur qaror qabul qilinganligi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2008-yil 15-maydagi “Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini nazorat tartibida ko‘rish amaliyoti to‘g‘risida”gi 12-sonli qarori o‘z kuchini yo‘qotgan deb hisoblansin.