O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Elektr energetika tarmog‘ini jadal rivojlantirish va moliyaviy barqarorligini ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2018-yil 23-oktabrdagi PQ-3981-son qaroriga muvofiq, shuningdek, elektr energiyasi uchun joriy va kapital xarajatlarni qoplashga asoslangan hisob-kitob tarifini nazarda tutuvchi va tarmoqqa xususiy sektorni jalb qilishni rag‘batlantiruvchi elektr energetika tarmog‘idagi tarif siyosatini takomillashtirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Quyidagilar:

2030-yilgacha bo‘lgan davrda O‘zbekiston Respublikasi elektr energetika tarmog‘idagi tarif siyosatining asosiy yo‘nalishlari 1-ilovaga muvofiq;

Elektr energiyasi uchun tariflarni shakllantirish tartibi to‘g‘risidagi nizom 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin va 2020-yil 1-yanvardan boshlab kuchga kiritilsin.

2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Idoralararo tarif komissiyasi 3-ilovaga muvofiq tarkibda tashkil etilsin.

3. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi:

O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi, Uy-joy kommunal xizmat ko‘rsatish vazirligi, Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi hamda boshqa manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda xalqaro moliya institutlarining texnik ko‘magida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Idoralararo tarif komissiyasi faoliyatini tashkil qilishni nazarda tutuvchi Hukumat qarorining loyihasini ikki oy muddatda Vazirlar Mahkamasiga kiritsin;

manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda o‘zlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni bir oy muddatda mazkur qarorga muvofiqlashtirsin.

4. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasi Bosh vazirining o‘rinbosari — Moliya vaziri J.A. Qo‘chqorov va O‘zbekiston Respublikasi Energetika vaziri A.S. Sultanov zimmasiga yuklansin.

1. Ushbu 2030-yilgacha bo‘lgan davrda O‘zbekiston Respublikasi elektr energetika tarmog‘idagi tarif siyosatining asosiy yo‘nalishlari (keyingi o‘rinlarda tarif siyosati deb ataladi) elektr energetika tarmog‘ining moliyaviy barqarorligiga erishish va energetika infratuzilmasini yanada rivojlantirish prinsiplari asosida aholi va iqtisodiyot tarmoqlarini energiya bilan barqaror ta’minlash bo‘yicha strategik vazifalarni hisobga olgan holda, elektr energiyasi uchun narxni shakllantirishni tartibga solishning davlat siyosatini amalga oshirishning amaliy mexanizmini belgilaydi.

Tarif siyosatining asosiy yo‘nalishlari O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Elektr energetika tarmog‘ini jadal rivojlantirish va moliyaviy barqarorligini ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2018-yil 23-oktabrdagi PQ-3981-son qaroriga muvofiq ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish, modernizatsiya va diversifikatsiya qilish va 2030-yilgacha 20 ming mVtga yetkazish hisobga olingan holda, O‘zbekiston Respublikasining elektr energetika xavfsizligini ta’minlash maqsadida ishlab chiqildi.

2. Quyidagilar tarif siyosatining asosiy yo‘nalishlari hisoblanadi:

iste’molchilarning elektr energiyasidan asoslangan va raqobatli tariflar bo‘yicha foydalanishini ta’minlash;

elektr energetika tarmog‘ining moliyaviy barqarorligi va investitsiya jozibadorligini ta’minlash;

ishlab chiqarish quvvatlarini, jumladan, davlat-xususiy sheriklik shartlari asosida kengaytirish, modernizatsiya va diversifikatsiya qilish, ishlab chiqarish faoliyati samaradoligini ta’minlash, ishlab chiqariladigan mahsulotlar va ko‘rsatiladigan xizmatlar sifatini yaxshilash;

o‘tish davrida elektr energetika tarmog‘i tashkilotlarining operatsion va kapital xarajatlari, zarur sof foydasini to‘liq qoplashni ta’minlashga qaratilgan elektr energiyasi uchun narxni shakllantirish prinsiplarini belgilash;

tariflarni belgilashda takroriy subsidiyalash amaliyotini bosqichma-bosqich bekor qilish va O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hamda Iqtisodiyot va sanoat vazirligi tomonidan tasdiqlanadigan tartibga muvofiq manzilli subsidiyalar berish orqali aholining kam ta’minlangan va himoyaga muhtoj qatlamlarini ijtimoiy himoya qilishni ta’minlash;

elektr energetika tarmog‘ini oshkora, izchil va oldindan taxmin qilish imkoniyatini beruvchi tartibga solishni o‘rnatish, shu jumladan investorlar tomonidan tartibga solish tavakkalchiligini his qilishni kamaytirish maqsadida tariflarni uzoq muddatga belgilash amaliyotini bosqichma-bosqich joriy qilish;

barcha guruhlardagi iste’molchilarda elektr energiyasini hisobga olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimini to‘liq joriy etgandan keyin tabaqalashtirilgan tarifni joriy etish;

ilg‘or xalqaro amaliyot hisobga olingan holda, 2023-yilgacha tariflarni shakllantirish metodikasiga bosqichma-bosqich o‘tish.

3. Tarif siyosatining asosiy yo‘nalishlari quyidagi prinsiplarga asoslanadi:

elektr energiyasi uchun tariflar operatsion va kapital xarajatlarni to‘liq qoplash, rentabellikni 10 foizdan kam va 20 foizdan ko‘p bo‘lmagan oraliqda saqlash hisobga olingan holda, uni ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va sotish bo‘yicha asoslangan xarajatlardan kelib chiqib shakllantiriladi. Bunda rentabellik elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va sotish faoliyatini amalga oshirish bilan bog‘liq barcha xarajatlar summasiga sof foyda miqdorini bo‘lish orqali aniqlanadi;

elektr energiyasi uchun belgilangan tartibda tasdiqlangan tariflar 2023-yildan boshlab, uch yildan kam bo‘lmagan muddatga amal qiladi;

elektr energiyasining yagona xaridori elektr energiyasini O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Idoralararo tarif komissiyasi (keyingi o‘rinlarda tartibga soluvchi organ deb ataladi) tomonidan belgilangan tariflar bo‘yicha sotib oladi hamda sotadi;

aholining kam ta’minlangan va himoyaga muhtoj qatlamlarini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash elektr energiyasining bazaviy normasini qo‘llash hamda elektr energiyasi uchun tariflar oshganda kompensatsiyalar berish yo‘li bilan ta’minlanadi.

4. Quyidagilar tarif siyosatining vazifalari hisoblanadi:

o‘zaro maqbul tariflarni belgilash orqali iste’molchilar va elektr energetika tarmog‘i tashkilotlarining manfaatlarini muvozanatlash;

investitsiyalarni jalb qilish maqsadida elektr energetika tarmog‘i tashkilotlarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash;

raqobatni rivojlantirish va elektr energetika tarmog‘i tashkilotlarining ishlash samaradorligini oshirish, elektr ta’minoti sifatini oshirish va ishonchliligini ta’minlash;

elektr energiyasi iste’molchilari uchun tarifni belgilashda mavjud takroriy subsidiyalashdan bosqichma-bosqich voz kechish va aholining kam ta’minlangan va himoyaga muhtoj qatlamlariga tariflar oshishining ta’sirini kamaytirish;

tarifli tartibga solishning shaffofligi, izchilligi va oldindan taxmin qilish va tartibga solish tavakkalchiliklarining ta’sirini kamaytirish;

qulay investitsiya muhitini yaratish (investorlarga uzoq muddatli rejalashtirish imkonini berish) maqsadida elektr energiyasi uchun tariflarni uzoq muddatga belgilash amaliyotini joriy qilish;

iste’molchilarga maslahatlar berishga ko‘maklashish va ularni tarif bo‘yicha qabul qilinadigan qarorlar haqida xabardor qilish;

O‘zbekiston Respublikasi Hukumati tomonidan ma’qullangan loyihalarni amalga oshirish natijasida olingan foydani (sof foydani) investitsiya qilingan kapitalga, birinchi navbatda, elektr energetika tarmog‘ini rekonstruksiya, modernizatsiya qilish va rivojlantirishga taqsimlash amaliyotini joriy etish.

5. Tariflarni shakllantirish quyidagi prinsiplarga asoslanadi:

a) ommaboplik — tarif samarali va oqilona foydalilikni nazarda tutishi lozim, ya’ni tarif eng kam xarajatli variantlarga asoslanishi va samarasizlikni istisno qilish darkor;

b) axborotning ochiqligi — tariflar va tariflarni asoslovchi xarajatlar to‘g‘risidagi axborot manfaatdor taraflar uchun ochiq bo‘lishi lozim;

v) tarif belgilashning izchilligi va oldindan taxmin qilish imkoniyati — tariflar izchil (kalendar yiliga yoki uzoq muddatga) belgilanishi lozim va ularning oshirilishi yoki pasaytirilishi elektr energetika tashkilotlari va elektr energiyasi iste’molchilari uchun asosli va tushunarli bo‘lishi lozim;

g) kamsitmaydigan yondashuv — tariflar obyektiv va adolatli bo‘lishi lozim;

d) shaffoflik va alohidalik — tariflarni shakllantirishda xarajatlarni to‘liq yoritish. Xarajatlar har bir tartibga solinadigan faoliyat bo‘yicha alohida-alohida ajratilishi lozim. Tariflar tushunish va qo‘llash uchun sodda bo‘lishi zarur;

e) tariflarning o‘zgaruvchanligi — tariflar tasdiqlashda umum qabul qilingan makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar (inflyatsiya, iste’mol narxlari indeksi darajasi) hisobga olingan holda tuzatilishi lozim;

j) mustaqillik — tariflar tartibga soluvchi organ tomonidan belgilanadi va asoslanmagan siyosiy ta’sirga duchor bo‘lmaydi;

z) samaradorlik va natijadorlik — tariflar elektr energetika tarmog‘i tashkilotlari faoliyatining iqtisodiy samaradorligini doimiy oshirishga qaratiladi;

i) hisobdorlik — narxni shakllantirish sohasida sodir bo‘layotgan jarayonlar to‘g‘risida xabardor qilish va qabul qilingan qarorlarni muhokama qilish maqsadida elektr energetika tarmog‘i tashkilotlari va tartibga soluvchi organ tomonidan tegishli hisobotlarni jamoatchilikka o‘z vaqtida taqdim qilish;

k) xarajatlarni tushum bilan qoplash — tariflardan tushum elektr energiyasini yetkazib berish bo‘yicha to‘liq qiymatni (shu jumladan tavakkalchilik yoki foyda bilan bog‘liq mantiqiy tuzatishlar) o‘zida aks ettirishi va qisqa, o‘rta va uzoq muddatli kelajakda tarmoqning iqtisodiy rivojlanishini, barqarorligini ta’minlashi lozim;

l) samarali foydalanish — tariflar iqtisodiy samaradorlik nuqtai nazardan umumiy talab va taklifni qo‘llab quvvatlashi va elektr energiyasidan barqaror, samarali va amalda foydalanishni rag‘batlantirishi uchun shakllantirilishi zarur;

m) tatbiq qilishning past qiymati — kapital xarajatlar va operatsion xarajatlar kamaytirilishi kerak;

n) ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash — tariflar darajasi va tuzilmasi respublika ijtimoiy siyosatini hisobga olishi zarur;

o) ekologik javobgarlik — elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash barqaror asosda amalga oshirilishi va atrof-muhitga ta’sirni hisobga olish lozim;

p) ishlab chiqarish quvvatlarining yetarliligi — milliy resurslarni rejalashtirishga muvofiq kam xarajatlar bilan resurslarni ishlab chiqish hisobiga kengaytirish;

r) davlat subsidiyasidan voz kechish — sanoat doimiy davlat subsidiyalarisiz moliyaviy barqarorlikka erishishi va uni saqlashi lozim;

s) kapitalning optimal tuzilmasi — xususiy kapital bilan qarz kapital o‘rtasidagi nisbat 40:60 chegarasida bo‘lishi lozim. Mazkur nisbatdan kapitalning o‘rtacha qiymatini (WACC) hisob-kitob qilish uchun ham foydalaniladi.

1. Mazkur Nizom elektr va issiqlik energiyasi hamda elektr energiyasi uchun tariflarni shakllantirishning asosiy tartibini, shuningdek, elektr energiyasini uzatish, taqsimlash va sotish xizmatlarini (keyingi o‘rinlarda mahsulot va xizmatlar deb ataladi) belgilaydi.

Mazkur Nizom elektr energiyasini xarid qilish tarifi tanlovlar asosida aniqlangan hollarda yoxud qonunchilik hujjatlarida alohida tartib belgilangan taqdirda, ishlab chiqaruvchi tashkilotlarga nisbatan tatbiq etilmaydi.

2. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

tartibga soluvchi organ — O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Idoralararo tarif komissiyasi;

tartibga solinadigan faoliyat — yetkazib berilgan mahsulot va xizmatlar uchun hisob-kitoblar davlat tomonidan tartibga solinadigan tariflar bo‘yicha amalga oshiriladigan faoliyat. Mazkur tushuncha faqat tartibga solinadigan faoliyatga taalluqli xarajatlarni indentifikatsiyalash maqsadida qo‘llaniladi va tariflarni belgilashdan tashqari, ushbu faoliyatga nisbatan boshqa biron-bir boshqacha tarzda tartibga solishni o‘z ichiga olmaydi;

ishlab chiqaruvchi tashkilotlar — elektr va (yoki) issiqlik energiyasi ishlab chiqaradigan issiqlik elektr stansiyalari, issiqlik elektr markazlari, gidroelektr stansiyalar, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanuvchi elektr stansiyalar, shuningdek, yagona elektr energetika tizimiga ulangan elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi boshqa tashkilotlar;

taqsimlovchi tashkilotlar — elektr energiyasini magistral elektr tarmoqlaridan uzatish va respublika iste’molchilariga sotish bo‘yicha xizmatlarni ko‘rsatuvchi tashkilotlar;

tariflar — narx stavkalari tizimi bo‘lib, unga muvofiq tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulot va xizmatlar uchun hisob-kitoblar amalga oshiriladi;

ustama — elektr energiyasi uchun tarifga taqsimlovchi tashkilotlar tomonidan elektr energiyasini sotishda qiymatni o‘z ichiga oladigan qo‘shimcha (nisbiy yoki mutlaq miqdor);

tartibga solish davri — tarif hisoblanadigan davr (kalandar yil va undan ortiq);

zarur yalpi tushum — tartibga solinadigan davr mobaynida tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish uchun tashkilotga zarur moliyaviy mablag‘larning iqtisodiy asoslangan hajmi;

ishlab chiqarishning hisob-kitob qilingan hajmi –tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlarning har biri uchun mahsulot va xizmatlar ishlab chiqarishning prognoz hajmi;

operatsion xarajatlar — tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish bilan bog‘liq xarajatlar;

kapital qo‘yilmalar — tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish bilan bog‘liq asosiy fondlar va nomoddiy aktivlarni shakllantirish bilan bog‘liq xarajatlar;

aktivning tartibga solinadigan bazasi (keyingi o‘rinlarda ATB deb ataladi) — tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotga daromad olish huquqini beradigan va tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish bilan bog‘liq asosiy fondlar va nomoddiy aktivlar balans qiymatiga teng bo‘lgan aktivlar qiymati. Bunda qurilishi tugallanmagan obyektlar va normativ muddatda (belgilangan muddatda) va ishga tushirilmagan uskunalar ATBga kiritilmaydi. Tartibga soluvchi organ buxgalteriya balansining boshqa moddalarini hisobga olish uchun ATBga tuzatishlar kiritishi mumkin va bu ATBning ortishi yoki kamayishiga olib kelishi mumkin.

3. Tariflar tizimiga tartibga solinadigan tariflar va erkin (tartibga solinmaydigan) tariflar kiradi.

Tartibga solinadigan tariflarga quyidagilar kiradi:

ishlab chiqaruvchi tashkilotlar tomonidan hosil qilinadigan elektr va issiqlik energiyasi tariflari;

elektr energiyasini taqsimlash va sotish xizmatlari uchun taqsimlovchi tashkilotlar tomonidan qo‘llaniladigan ustama;

Vazirlar Mahkamasi 2018-yil 12-yanvardagi 22-son qarori bilan tasdiqlangan Elektr energiyasidan foydalanish qoidalariga muvofiq aniqlanadigan iste’molchilarning turli guruhlari uchun elektr energiyasi tariflari.

Elektr energiyasi uchun erkin (tartibga solinmaydigan) tariflarga xalqaro shartnomalarga asosan xarid qilinadigan va sotiladigan elektr energiyasi tariflari, shu jumladan milliy tarmoqlar bo‘yicha xalqaro tranzitlar kiradi.

4. Tartibga solinadigan tariflarni shakllantirishning asosiy maqsadi barcha xarajatlarni to‘liq qoplashga erishish va elektr energiyasiga oshib borayotgan talabni qondirish maqsadida ishlab chiqaruvchi, uzatuvchi va taqsimlovchi tashkilotlari quvvatlarini rivojlantirish uchun elektr energetika tarmog‘i tashkilotlarini qo‘llab quvvatlash va ularga moliyaviy imkoniyatlar berishdan iborat. Tartibga solinadigan tariflar o‘zida xarajatlarni aks ettirishi, elektr energetika tarmog‘ining samarali ishlashi rag‘batlantirilishini ta’minlashi va ijtimoiy kompensatsiyalarni hisobga olishi lozim.

5. Tariflarni tartibga solish tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar tomonidan elektr va issiqlik energiyasini ishlab chiqarish, uzatish, shuningdek, elektr energiyasini taqsimlash va sotish bo‘yicha mahsulot va xizmatlar, daromadlar va xarajatlar hajmlarini hamda jalb qilingan aktivlarning hisobini majburiy tartibda alohida yuritishga asoslanadi.

Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilot quyidagi faoliyat bo‘yicha alohida hisob yuritishga majbur:

elektr energiyasini ishlab chiqarish:

issiqlik energiyasini ishlab chiqarish;

elektr energiyasini magistral elektr tarmoqlar bo‘yicha uzatish;

elektr energiyasini oxirgi iste’molchilarga taqsimlash va sotish.

Tartibga solinadigan tariflarni belgilashda keltirilgan faoliyatlar bo‘yicha bir xarajatlarni qayta hisobga olishga yo‘l qo‘yilmaydi.

6. Tartibga solinadigan tariflarni belgilashda tartibga soluvchi organ tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlarning iqtisodiy asoslanmagan xarajatlarni hisobdan chiqarishga qaratilgan choralarni ko‘radi.

Agarda tartibga solish davri yakuni bo‘yicha statistik va moliyaviy hisobot ma’lumotlari hamda boshqa materiallar asosida tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlarning asoslanmagan xarajatlari aniqlansa, tartibga soluvchi organ keyingi tartibga solish davri uchun tariflarni belgilashda hisobga olinadigan xarajatlar summasidan ushbu xarajatlarni chiqarish to‘g‘risida qaror qabul qilishi lozim.

Bunda tartibga solinadigan faoliyatini amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lmagan, statistik va moliyaviy hisobot ma’lumotlari hamda boshqa materiallar asosida aniqlangan xarajatlar tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlarning iqtisodiy asoslanmagan xarajatlariga kiradi.

7. Agarda tashkilot tartibga solinadigandan faoliyatdan boshqa faoliyat turlarini amalga oshirsa, ularni amalga oshirish xarajatlari va ushbu faoliyatlardan olingan daromadlar (zararlar) tartibga solinadigan tariflarni hisob-kitob qilishda hisobga olinmaydi.

Agarda tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar tartibga solish davrida tartibga solinadigan tariflarni belgilashda hisobga olinmagan iqtisodiy asoslangan xarajatlarni, shu jumladan tartibga solish davrida ishlatiladigan mahsulot narxlarining obyektiv hamda rejalashtirilmagan oshishi bilan bog‘liq xarajatlarni amalga oshirsa, bu xarajatlar tartibga soluvchi organ tomonidan keyingi tartibga solish davri uchun tartibga solinadigan tarifni belgilashda hisobga olinadi (yoqilg‘i sotib olishdan tashqari mablag‘lar yetishmovchiligi uchun jalb qilingan qarz mablag‘lariga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq xarajatlar bundan mustasno).

8. Tariflarni tartibga solishda mahsulot va xizmatlarning birligi uchun qat’iy belgilangan hajmdagi tariflar belgilanadi.

Keltirilgan tariflar kalendar muddatlarga (oylik, choraklik, yillik) ajratilgan, shuningdek, o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib iste’molchilar guruhi bo‘yicha ajratilgan holda belgilanishi lozim.

9. Tartibga solinadigan tariflar tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlarning zarur yalpi tushumi hamda tartibga solish davrida mahsulot va xizmatlarning tegishli turlari bo‘yicha ishlab chiqarishning prognoz hajmi asosida hisob-kitob qilinadi.

Bunda tartibga solinadigan tarif (ustama) zarur yalpi tushumni ishlab chiqarishning prognoz hajmiga quyidagi formula bo‘yicha bo‘lish asosida aniqlanadi:

Mahsulot va/yoki xizmatlar ishlab chiqarishning hisob-kitob qilingan hajmi O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi tomonidan shakllantiriladigan elektr energiyasini ishlab chiqarish va yetkazib berishning yig‘ma prognoz balansidan kelib chiqib aniqlanadi.

10. Dastlab tariflarni tartibga solish davri 1 yilga belgilanadi, keyinchalik besh yilgacha uzaytiriladi.

11. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi har bir tashkilot uchun zarur yalpi tushum quyidagi xarajatlarni qoplash uchun yetarli darajada belgilanishi lozim:

operatsion xarajatlarning samarali darajasi;

tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish bilan bog‘liq aktivlar bo‘yicha amortizatsiya ajratmalari;

investitsiya qilingan kapitalga foyda.

Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar uchun zarur yalpi tushum quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:

bunda:

ZYAT — zarur yalpi tushum;

OX — yillik umumiy operatsion xarajatlar;

Amor — yillik amortizatsiya ajratmalari;

IQKF — investitsiya qilingan kapitalga foyda.

12. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish uchun asoslangan va zarur hisoblanadigan operatsion xarajatlar zarur yalpi tushumni hisob-kitob qilish uchun xarajatlar tarkibiga kiritiladi. Tartibga soluvchi organ mustaqil ekspert baholash, taqqoslash tahlili yoki oqilona va asoslangan xarajatlarni aniq aks ettirishni ta’minlaydigan boshqa usullar asosida tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar taqdim etgan operatsion xarajatlarni tasdiqlashi yoki ularga tuzatishlar kiritishi mumkin.

13. Operatsion xarajatlarga yoqilg‘i, materiallar, mehnatga haq to‘lash, saqlash va texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari, ma’muriy xarajatlar, soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar bo‘yicha daromad xarajatlari hamda faoliyatni amalga oshirish bilan bog‘liq boshqa xarajatlarni o‘z ichiga oladi. Bunda uzoq muddatli qarz mablag‘larining foizlari bo‘yicha xarajatlar operatsion xarajatlar tarkibiga kiritilmaydi, mazkur Nizoming 25-bandini hisobga olgan holda zarur yalpi tushumni shakllantirish bundan mustasno.

14. Yuqorida keltirilgan xarajatlar elektr energetikasi tarmog‘i xususiyatidan kelib chiqib O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga va boshqa qonunchilik hujjatlariga muvofiq aniqlanadi.

15. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 147-moddasida nazarda tutilgan xarajatlar operatsion xarajatlarda hisobga olinmaydi.

16. Tartibga soluvchi organ investitsiyalarni kapitalizatsiya jadvalidan kelib chiqib, xarajatlarni qoplash haqida qaror qabul qiladi. Investitsiya dasturlariga muvofiq amalga oshirilgan va elektr energetika tarmog‘i tashkilotlari bilan bog‘liq bo‘lmagan sabablarga ko‘ra foydalanilmagan investitsiyalar uchun xarajatlar iste’molchilarning barcha toifalari bo‘yicha ushbu Nizomning 17-bandida belgilangan taqsimlash koeffitsiyentiga asosan taqsimlanishi kerak.

17. Aktivlar va foydalanish hamda texnik xizmat ko‘rsatish, zaxiralar, yig‘imlar va bojlar kabi ular bilan bog‘liq xarajatlar uchun taqsimlash koeffitsiyentlari iste’molchilar toifalari uchun quyidagi tavsiyalar asosida aniqlanishi lozim:

a) aktivlar va ular bilan bog‘liq xarajatlar faqat iste’molchilarning muayyan toifalari tomonidan foydalanilgan hollarda, ular ushbu iste’molchilar toifalari bo‘yicha taqsimlanadi;

b) aktivlar va ular bilan bog‘liq xarajatlar eksport maqsadlariga mo‘ljallangan bo‘lsa, barcha taqsimotlar eksport toifasiga kiritiladi;

v) agar elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi, magistral elektr tarmoqlari va hududiy elektr tarmoqlari tashkilotlarining aktivlari hamda ular bilan bog‘liq xarajatlar turli iste’molchilar tomonidan birgalikda foydalanish uchun mo‘ljallangan bo‘lsa, taqsimlash koeffitsiyenti quvvatga bo‘lgan talabga asoslanishi lozim;

g) iste’molchilarning barcha toifalari uchun taqsimlashning o‘rtacha koeffitsiyentlari ushbu bandning “a”, “b” va “v” kichik bandlariga taalluqli bo‘lmagan aktivlar va ular bilan bog‘liq bo‘lmagan xarajatlar, shu jumladan yig‘imlar va bojlarni taqsimlash uchun aniqlanishi lozim.

18. Tarif mahsulot va xizmatlarga to‘g‘ri keladigan zarur yalpi tushum ko‘rsatkichlari bazasida hisob-kitob qilinadi hamda quyidagilar bo‘yicha:

normalanadigan xarajatlar bo‘yicha — normativ-texnik hujjatlarni (retseptura, xom ashyo va materiallar, issiqlik va elektr energiyasi, mehnat sarflash normalarini va boshqalar) hamda tegishli vakolatli organlar tomonidan tasdiqlangan standartlashtirish bo‘yicha normativ hujjatlarni (DS, TS, TSH, TB va shu kabilarni) hisobga olgan holda;

normalanmaydigan xarajatlar bo‘yicha — hisobot ko‘rsatkichlarining tahlili asosida va narxlarning prognoz bo‘yicha o‘zgarishini hisobga olgan holda shakllantiriladi.

Xom ashyo, materiallar, yoqilg‘i, energiya va boshqa resurslar sarflanishining texnik va texnologik normalari tegishli vakolatli organlar tomonidan ushbu resurslarni eng kam va eng ko‘p sarflash diapazonlarida tasdiqlangan taqdirda, tarifni hisob-kitob qilish maqsadida tartibga soluvchi organ tomonidan ularning o‘rtacha ko‘rsatkichidan normalarning ushbu diapazoni doirasida foydalaniladi.

Mahsulot va xizmatlarga tarifni shakllantirishda bilvosita moddiy xarajatlar, mehnatga haq to‘lashga bilvosita xarajatlar, ishlab chiqarish xususiyatiga ega bo‘lgan boshqa xarajatlar, davr xarajatlari mahsulotning solishtirma mehnat sig‘imi (mahsulot va xizmatlarning muayyan turiga to‘g‘ri keladigan asosiy ishlab chiqaruvchi xodimlarning mehnatiga haq to‘lash xarajatlari) bo‘yicha amalga oshiriladi. Bunda xarajatlarni taqsimlash uchun tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar, tartibga soluvchi organ bilan kelishgan holda, buxgalteriya hisobiga oid qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa mezonlardan foydalanish huquqiga ega.

19. Agar oldingi tartibga solish davrida tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilot tasdiqlangan normativ-texnik hujjatlar, quvvatlardan foydalanish darajasining va mehnat samaradorligining oshishi, ekspluatatsiya va qo‘shimcha xarajatlarning qisqarishi, xarid qilinadigan yoqilg‘i, materiallar va butlovchi buyumlar qiymatining pasayishi, xodimlar sonining optimallashtirish doirasida yoqilg‘i va material xarajatlarini sarflash normalarining o‘zgarishiga (o‘sishi yoki kamayishiga) olib keladigan resurslarni tejaydigan zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va texnologiya jarayonlarini takomillashtirish hisobiga mablag‘larni tejashga erishgan bo‘lsa, tartibga solinadigan tariflarni navbatdagi qayta ko‘rib chiqishda tejalgan mablag‘lar summasi sof foyda tarkibida hisobga olinmaydi, yuqorida sanab o‘tilgan xarajatlar esa aniqlashtirilgan parametrlarni hisobga olingan holda qabul qilinadi.

20. Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya ajratmalari operatsion xarajatlar tarkibiga kiritilmaydi va ular operatsion xarajatlardan alohida investitsiya qilingan kapitalning qaytarilishi sifatida aks ettiriladi. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish bilan bog‘liq asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya ajratmalari buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonunchilikka muvofiq aniqlanadi. Beg‘araz olingan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya ajratmalari zarur yalpi tushum tarkibiga kiritilmaydi.

Tariflarni har bir qayta ko‘rib chiqish paytida amortizatsiya ajratmalari uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash prognozini hisobga olgan holda kelgusidagi besh yilga prognoz qilinadi.

21. Investitsiya qilingan kapital foydasi tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar tomonidan o‘zining kapital qo‘yilmalari natijasidan olingan va keyinchalik kreditorlarga foiz xarajatlarini to‘lashga hamda sof foydani taqsimlashga ishlatilishi mumkin bo‘lgan opretsion foydani ifoda etadi. Ushbu foyda tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilot kapitalining o‘rtacha qiymatini (kapitalning o‘rtacha qiymati) tariflarni tartibga solish davrining har bir yilida uning investitsiyalariga ko‘paytirish orqali hisoblanadi. Investitsiyalarning umumiy hajmi ATBga taqdim etiladi.

Kapitalning o‘rtacha qiymati (WACC) moliyalashtirish umumiy hajmida qarz va xususiy kapitalning ulushini hisobga olgan holda, qarz va xususiy kapital qiymatining o‘rtacha qiymati sifatida aniqlanadi va quyidagi formula bo‘yicha hisob-kitob qilinadi:

Bunda:

g — kapital umumiy tuzilmasida qarzning qismi;

Re — ulushli moliyalashtirish qiymati, foizda;

Rd — qarzli moliyalashtirish qiymati, foizda;

t — tashkilot uchun foyda solig‘i stavkasi.

22. Kapital tuzilmasi ikki qismdan iborat: xususiy va qarz kapitali. Kapitalning o‘rtacha qiymatini hisob-kitob qilish uchun xususiy kapital va qarz kapital nisbati 40:60 doirasida qo‘llaniladi.

23. Qarz kapitalining qiymati O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining qayta moliyalashtirish foiz stavkalari asosida aniqlanadi, ulushli moliyalashtirish qiymati esa O‘zbekiston Respublikasi suveren xalqaro obligatsiyalarining avvalgi tartibga solish davri uchun o‘rtacha foiz stavkasi sifatida aniqlanadi.

24. Tartibga soluvchi organ ATBdan tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish uchun foydalanilmaydigan yoki foyda keltirmaydigan ayrim moddalarni chiqarib tashlash haqida qaror qabul qilishi mumkin. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshirish uchun foydalaniladigan yoki foyda keltiradigan beg‘araz olingan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar ATB tarkibiga kiritilmaydi.

Har yili tartibga solinadigan va prognoz davrlar uchun ushbu yildagi investitsiyalar qo‘shilishi va chiqib ketishini hisobga olib, buxgalteriya hisobi prinsiplariga muvofiq ATBga tuzatishlar kiritilishi lozim. Investitsiyalar tartibga solish davri davomida investitsiya dasturiga muvofiq jalb qilinishi zarur.

ATB qayta baholangan aktivlarga asoslanishi lozim.

25. “Issiqlik elektr stansiyalari” AJ va “Hududiy elektr tarmoqlari” AJ, “O‘zbekiston milliy elektr tarmoqlari” AJning tartibga solinadigan faoliyat amalga oshiradigan tashkilotlarining tariflari mazkur Nizomning 11-bandiga muvofiq shakllantiriladi. Bunda o‘tish davrida zarur yalpi tushum investitsiya qilingan foyda o‘rniga sof foyda hajmi qo‘llanilgan holda shakllantiriladi.

Mahsulot va xizmatlarga tarifni (ustamani) shakllantirishda (tasdiqlashda) hisobga olinadigan sof foyda miqdori quyidagilar uchun zarur bo‘lgan mablag‘lar hajmidan kelib chiqqan holda aniqlanadi:

boshqa manbalar mavjudligi hisobga olingan holda kreditlar, qarzlar va lizing bo‘yicha asosiy qarzni qaytarish uchun. Bunda keyingi tartibga solish davrlarida muayyan kredit to‘liq qaytarilgandan keyin sof foyda miqdoriga tuzatish kiritilishi kerak;

kapital qo‘yilmalarni, kreditlar, amortizatsiya ajratmalari va ushbu kapital qo‘yilmalarni moliyalashtirish uchun boshqa manbalardan foydalanishni hisobga olgan holda moliyalashtirish uchun;

dividendlar to‘lash uchun. Ushbu mahsulot va xizmatlarga to‘g‘ri keladigan dividendlarning yillik summasi tashkilot ustav fondi (kapitali) summasining yigirma besh foizidan oshmaydigan miqdorda belgilanadi.

26. Inflyatsiya darajasidan moliyaviy prognozga muvofiq daromad/tarifning o‘zgarish dinamikasini aniqlash uchun foydalaniladi. Prognoz va tegishli tariflar tasdiqlangandan keyin ko‘rib chiqiladigan davr uchun bazaviy daraja aniqlanadi.

Inflyatsiya darajasining prognoz darajasidan chetga chiqishi sababli tarifni o‘zgartirish dinamikasida nazarda tutilgan tafovutlardan xarajatlar o‘zgarishidagi farq avtomatik tuzatish mexanizmi yordamida to‘ldiriladi. O‘zbekiston Respublikasi davlat statistika qo‘mitasi tomonidan e’lon qilinadigan inflyatsiya darajalari indeksi xarajatlarga inflyatsiya bilan bog‘liq o‘zgartirishlar kiritish uchun asos hisoblanadi. Mazkur xarajatlar alohida ko‘rib chiqilishi mumkin bo‘lgan xarajatlarning alohida muhim tarkibiy qismlarini ifoda etadigan yoqilg‘i va sotib olinadigan energiyani o‘z ichiga olmaydi.

Inflyatsiya hisobga olingan holda tuzatish kiritish mexanizmini quyidagi formula orqali taqdim etish mumkin:

bunda:

t — joriy davr;

t-1 — avvalgi davr;

IAdj — inflyatsiyani hisobga olib tuzatish kiritish (so‘m/kVt.s);

BNFC — xarajatlarning bazaviy darajasi (so‘m);

AII — inflyatsiya darajasining amaldagi indeksi;

FII — inflyatsiya darajasining prognoz indeksi;

AS — sotishning amaldagi hajmi (kVt.s);

FS — sotishning prognoz hajmi (kVt.s).

Tuzatishlar uchun ko‘p yillik tarif rejimi holatida oylik, choraklik yoki yillik davrlar kabi davrlar belgilanishi mumkin.

27. Yoqilg‘i qiymatidagi o‘zgarishlarga tuzatish kiritish quyidagi formula orqali amalga oshiriladi:

bunda:

t — joriy davr;

t-1 — avvalgi davr;

FAdj — yoqilg‘i bo‘yicha tuzatish (so‘m/kVt.ch);

AFC — yoqilg‘i bo‘yicha amaldagi xarajatlar (so‘m);

BFC — yoqilg‘i bo‘yicha xarajatlarning bazaviy darajasi (so‘m);

AS — sotishning amaldagi hajmi (kVt.s);

FS — sotishning prognoz hajmi (kVt.s);

OA — boshqa tuzatishlar (so‘m).

Yuqorida keltirilgan tartibda tuzatish kiritish sotib olingan energiyaga nisbatan qo‘llanilishi mumkin.

28. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 12-yanvardagi 22-son qaror bilan tasdiqlangan Elektr energiyasidan foydalanish qoidalariga muvofiq belgilangan iste’molchilarning turli guruhlari uchun elektr energiyasining tariflari yagona xaridorning mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan quyidagi xarajatlari hisobga olingan holda shakllantiriladi:

barcha ishlab chiqaruvchi tashkilotlardan elektr energiyasini sotib olish xarajatlari;

yagona elektr energiyasi tarmoqlari bo‘yicha uzatish xarajatlari;

elektr energiyasini taqsimlash va sotish bo‘yicha tashkilotlarning ustamalari.

Bunda oxirgi iste’molchi uchun tarif elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi tashkilotdan sotib olish tariflarining o‘rtacha summasi, elektr energiyasini uzatish xarajatlari qiymati hamda taqsimlash va sotish uchun ustamalarining o‘rtacha summasini jamlash orqali shakllantiriladi.

29. Tashkilotlar faoliyatining barqarorligini ta’minlash maqsadida tartibga soluvchi organ makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar va boshqa asoslangan materiallarni hisobga olgan holda, keyingi tartibga solish davriga prognoz tarifni tayyorlashi mumkin.

30. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar tarifni shakllantirish loyihasini tartibga soluvchi organga ko‘rib chiqish uchun bevosita taqdim etadi.

31. Tarifni shakllantirish loyihasini ko‘rib chiqish uchun tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilotlar tartibga soluvchi organga quyidagi hujjatlar ilova qilingan ariza bilan murojaat qiladi:

a) mazkur Nizomga 1 yoki 1a-ilovaga* muvofiq shakl bo‘yicha tasdiqlanadigan tarif hisob-kitobi;

b) moliyaviy hisobot nusxalari;

v) mehnat bo‘yicha statistika hisoboti nusxasi;

g) daromadlar va xarajatlar to‘g‘risida tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilot bo‘yicha xarajatlar va har bir xizmat bo‘yicha alohida xarajatlar moddalari aks ettirilgan va quyidagilar ilova qilingan yig‘ma ma’lumotlar:

mazkur Nizomga 2-ilovaga* muvofiq shakl bo‘yicha to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlab chiqarish moddiy xarajatlarining mazmuni (xom ashyo va materiallar, yoqilg‘i, elektr energiyasidan foydalanishning tasdiqlangan normalari ko‘rsatilgan holda);

mazkur Nizomga 3 yoki 3a-ilovalarga* muvofiq shakl bo‘yicha ishlab chiqarish xususiyatiga ega bo‘lgan mehnatga haq to‘lashga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar va ishlab chiqarishga tegishli bo‘lgan ijtimoiy sug‘urtaga ajratmalar mazmuni (mehnatga xarajatlarning tasdiqlangan normalarini ko‘rsatgan holda);

ushbu Nizomga 4-ilovaga* muvofiq shakl bo‘yicha asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya ajratmalari summasining hisob-kitobi (dastlabki va qoldiq qiymat, asosiy vositalar va nomoddiy aktivlardan foydalanish muddatlari, foydalanishga topshirish sanasi ko‘rsatilgan holda);

ushbu Nizomga 5-ilovaga* muvofiq shakl bo‘yicha ishlab chiqarish maqsadidagi qo‘shimcha xarajatlar, materiallar va mehnatga bilvosita xarajatlar mazmuni;

kapital va joriy ta’mirlash xarajatlari mazmuni;

ushbu Nizomga 6-ilovaga* muvofiq shakl bo‘yicha davr xarajatlari, moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlar va sof foyda mazmuni;

ushbu Nizomga 7-ilovaga* muvofiq shakl bo‘yicha kapital qo‘yilmalarning mazmuni;

ushbu Nizomga 8-ilovaga* muvofiq shakl bo‘yicha faoliyatning asosiy moliyaviy ko‘rsatkichlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

d) ushbu Nizomga 9-ilovaga* muvofiq shakl bo‘yicha mahsulot va xizmatlar ishlab chiqarish to‘g‘risidagi ma’lumotlar (ishlab chiqarish (yetkazib berish) hajmi pasaygan taqdirda pasayish sabablari yozma ravishda asoslanishi zarur);

e) rivojlanish davlat dasturlarini amalga oshirish uchun mablag‘larga bo‘lgan ehtiyoj hisob-kitobi ko‘rsatilgan holda (mavjud bo‘lgan taqdirda) rivojlanish davlat dasturlarining asosiy ko‘rsatkichlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

j) o‘tgan hisobot davri uchun rivojlanish davlat dasturlarining amalga oshirilishi (yoki amalga oshirilayotgan) natijasida ko‘rsatiladigan xizmatlarning material, energiya va mehnat talab qilish darajasini o‘zgartirish to‘g‘risidagi axborot;

z) davlat dotatsiyalariga yoki qonunchilikda nazarda tutilgan davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashning boshqa choralariga bo‘lgan ehtiyoj (zarurat bo‘lganda) to‘g‘risidagi ma’lumotlar.

Ushbu bandda nazarda tutilgan hujjatlar bilan birgalikda barcha hisob-kitob materiallarining elektron variantlari ham taqdim etiladi.

Tartibga soluvchi organ mahsulot va xizmatlarga tarifni shakllantirish uchun boshqa vakolatli organlarda mavjud bo‘lgan zarur hujjatlar va axborotlarni belgilangan tartibda idoralararo axborot hamkorligi orqali, shu jumladan elektron tarzda mustaqil ravishda oladi, ushbu bandda nazarda tutilgan hujjatlar va axborotlar bundan mustasno.

32. Ushbu Nizomning 30-bandida ko‘rsatilgan va tartibga soluvchi organning so‘rovi bo‘yicha qo‘shimcha ravishda taqdim etilgan hujjatlar quyidagi talablar hisobga olingan holda rasmiylashtiriladi:

a) taqdim etilgan materiallar tikilgan, tartib raqami qo‘yilgan, tashkilotning muhri va rahbarning imzosi bilan tasdiqlangan bo‘lishi kerak, moliyaviy hujjatlar esa tashkilotning rahbari va bosh buxgalteri tomonidan birgalikda imzolangan bo‘lishi kerak;

b) hujjatlar avvalgi tartibga solish davri uchun taqdim etiladi (yangidan tashkil etilgan tashkilotlardan tashqari).

33. Tartibga solinadigan faoliyatni amalga oshiruvchi tashkilot tomonidan tariflarni asoslash bo‘yicha hujjatlar to‘liq bo‘lmagan hajmda yoki iqtisodiy asoslanmagan hisob-kitoblar bilan taqdim etilgan taqdirda, tartibga soluvchi organ hujjatlar olingan kundan boshlab besh kun muddatda taqdim etilgan hujjatlarni mavjud kamchiliklar yozma ravishda bayon qilingan (tushuntirilgan) holda qayta ishlash uchun qaytaradi.

34. Monopoliyaga qarshi davlat organi tartibga solinadigan tariflar to‘g‘ri shakllantirilishi va qo‘llanilishini davlat tomonidan nazorat qiladi.

Monopoliyaga qarshi davlat organi qonunchilikda belgilangan tartibda ushbu Nizom talablariga rioya etilishni tekshiradi va o‘rganadi (tahlil qiladi).

35. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor bo‘lgan shaxslar qonunchilikka muvofiq javobgar bo‘ladi.