O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida” (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1995-y., 12-son, 247-modda), “Mikrokredit tashkilotlari to‘g‘risida” (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2006-y., 37-38-son, 372-modda) va “O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2013-y., 1-son, 1-modda) qonunlariga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qaror qiladi:

1. Markaziy bank tomonidan mikrokredit tashkilotlarining ichki audit xizmatiga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risida nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi.

Mazkur Nizom O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi va “Mikrokredit tashkilotlari to‘g‘risida”gi qonunlariga muvofiq aktivlarining balans qiymati bir milliard so‘mdan ortiq bo‘lgan mikrokredit tashkilotlarida ichki audit xizmatini tashkil etishga qo‘yiladigan talablarni hamda uning faoliyatini tashkil etishning metodologik asoslarini belgilaydi.

1. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

ichki audit — mikrokredit tashkilotining ijro etuvchi organi va filiallari faoliyatini ular tomonidan O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlariga, ta’sis hujjatlariga va ichki hujjatlarga, moliya-xo‘jalik operatsiyalarini amalga oshirishga doir belgilangan qoidalar va tartib-taomillarga rioya qilinishini, buxgalteriya hisobi va hisobotida ma’lumotlar to‘liq hamda to‘g‘ri aks ettirilishini, korporativ boshqarish tamoyillariga rioya qilinishini, shuningdek aktivlar but saqlanishini tekshirish va monitoring qilish yo‘li bilan nazorat qiluvchi va baholovchi mikrokredit tashkilotining ichki audit xizmati faoliyati;

ichki audit xizmati — mazkur Nizom talablari hisobga olingan holda mikrokredit tashkilotining yuqori boshqaruv organi qarori bilan tashkil etiladigan mikrokredit tashkilotining ichki auditni amalga oshiradigan tarkibiy bo‘linmasi.

2. Aktivlarining balans qiymati bir milliard so‘mdan ortiq bo‘lgan har bir mikrokredit tashkiloti ichki audit xizmatini tashkil etishi, shuningdek mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organi tasdiqlaydigan Ichki audit xizmati to‘g‘risidagi nizomni hamda ichki audit xizmati xodimlarining lavozim yo‘riqnomalarini ishlab chiqishi va amalga kiritishi shart.

3. Ichki audit xizmati o‘z faoliyatini mazkur Nizom va boshqa qonunchilik hujjatlari asosida olib boradi.

4. Ichki audit xizmati ichki auditni amalga oshirish va uning natijalari to‘g‘risida mikrokredit tashkiloti boshqaruv organlariga obyektiv tahlil, baho, tavsiyalar va takliflar taqdim etish, shu orqali mikrokredit tashkilotining samarali faoliyat yuritishini ta’minlashda uning yuqori boshqaruv organiga ko‘maklashish maqsadida tashkil etiladi.

5. Quyidagilar ichki audit xizmatining asosiy vazifalari hisoblanadi:

mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organini ishonchli axborot bilan ta’minlash va ichki audit amalga oshirilishi natijalari bo‘yicha mikrokredit tashkiloti faoliyatini takomillashtirishga doir takliflarni tayyorlash;

ichki audit jarayonida aniqlanadigan kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan mikrokredit tashkiloti boshqaruv organlariga tavsiyalarni tezkorlik bilan kiritish, ularning bartaraf etilishini nazorat qilish.

6. Quyidagilar ichki audit xizmatining asosiy funksiyalari hisoblanadi:

auditorlik tekshiruvi rejasiga muvofiq mazkur Nizomning 20-bandida ko‘rsatilgan yo‘nalishlar bo‘yicha tegishli tekshirishlar o‘tkazish yo‘li bilan ichki auditni amalga oshirish;

mikrokredit tashkilotining moliyaviy hisobotlarini (oylik, choraklik, yillik) aniqligi va ishonchliligi yuzasidan joriy auditorlik tekshiruvidan o‘tkazish;

mikrokredit tashkiloti tomonidan tuziladigan mikromoliyaviy xizmatlar ko‘rsatishga doir va boshqa xo‘jalik shartnomalarining qonunchilik hujjatlariga muvofiqligi yuzasidan ekspertiza o‘tkazish;

buxgalteriya hisobini yuritishda va moliyaviy hisobotni tuzishda mikrokredit tashkilotining tarkibiy bo‘linmalariga metodik yordam berish, ularga moliya, soliq, bank, mikrokredit tashkilotlari faoliyatiga oid qonunlar va boshqa qonunchilik hujjatlari bo‘yicha maslahatlar berish;

mikrokredit tashkiloti faoliyatini tashqi auditorlik tekshiruvidan o‘tkazish yuzasidan texnik topshiriqlarni ishlab chiqishda, auditorlik tekshirishlarini o‘tkazish uchun tashqi auditorlik tashkilotini tanlashda hamda tashqi auditorlik tashkilotlarining takliflarini baholashda mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organiga ko‘maklashish;

mikrokredit tashkilotining ichki normativ hujjatlarini ishlab chiqishda ishtirok etish.

7. Ichki audit xizmati ichki auditni amalga oshirish jarayonida quyidagi huquqlarga ega:

mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi va xodimlaridan mikrokredit tashkiloti faoliyatiga bog‘liq bo‘lgan yoki audit predmeti hisoblangan barcha zarur hujjatlarni (rahbar buyruqlari, farmoyishlari, boshqaruv organlari qarorlari, ma’lumotnomalar, hisob-kitoblar va boshqa hujjatlarni) talab qilish;

yuzaga kelgan savollar bo‘yicha mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi va xodimlaridan og‘zaki va yozma tushuntirishlar olish;

zarur hujjatlardan nusxalar olish;

zarur bo‘lganda belgilangan tartibda (kelgusida saqlanishi gumon bo‘lgan) hujjatlarning asl nusxalarini olish;

auditorlik tekshiruvi o‘tkazilgandan so‘ng tekshirish jarayonida aniqlangan qoidabuzarliklarni bartaraf etish bo‘yicha chora-tadbirlarning bajarilishini nazorat qilish.

Ichki audit xizmati qonunchilik hujjatlariga va mikrokredit tashkilotining ta’sis hujjatlariga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega bo‘lishi mumkin.

8. Ichki audit xizmati quyidagi majburiyatlarga ega:

ichki auditni amalga oshirishda mazkur Nizom va boshqa qonunchilik hujjatlari talablariga rioya qilish;

mazkur Nizomning 21—27-bandlarida belgilangan talablarga muvofiq hisobotlar tuzish;

moliya va statistika hisoboti ko‘rsatkichlarining ishonchliligini tekshirish;

ichki auditni amalga oshirishda olingan axborotning maxfiyligiga rioya qilish;

mikrokredit tashkilotiga uning mansabdor shaxslari va xodimlari tomonidan zarar yetkazilganidan dalolat beruvchi holatlar aniqlangan taqdirda, bu haqda darhol mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organiga xabar berish va auditorlik hisobotida tegishli yozuvni qayd etish;

aktivlarni xatlovdan o‘tkazishda va qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda uning o‘z vaqtida amalga oshirilishini nazorat qilishda ishtirok etish.

Ichki audit xizmati qonunchilik hujjatlariga va mikrokredit tashkilotining ta’sis hujjatlariga muvofiq boshqa majburiyatlarga ham ega bo‘lishi mumkin.

9. Ichki audit xizmati xodimlari quyidagi talablarga javob berishlari kerak:

O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim muassasalarida yoxud O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlariga muvofiq O‘zbekiston Respublikasidagi ta’limga tengligi e’tirof etilgan xorijiy davlat ta’lim muassasasida olingan oliy iqtisodiy ma’lumotga yoki maxsus vakolatli davlat organining auditor malaka sertifikatiga ega bo‘lishlari;

bank ishi, mikromoliyalash, buxgalteriya hisobi, audit, moliya yoki soliq nazorati sohasida (shu jumladan o‘rindoshlik asosida) kamida ikki yillik amaliy ish stajiga ega bo‘lishlari;

mikrokredit tashkilotlari faoliyatiga oid qonunchilik hujjatlari bo‘yicha yetarli bilimlarga ega bo‘lishlari, shu jumladan Markaziy bankning normativ-huquqiy hujjatlarini bilishlari;

respublikada belgilangan buxgalteriya hisobi hamda umumqabul qilingan buxgalteriya hisobi va audit xalqaro standartlari qoidalarini qo‘llash bo‘yicha bilimlarga ega bo‘lishlari.

10. Mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organi ichki audit xizmatiga malakali va yetarli tajribaga ega mutaxassislar ishga qabul qilinishini ta’minlaydi hamda ularning ish faoliyati ustidan bevosita nazorat o‘rnatadi.

11. Ichki audit xizmati xodimlarining soni ichki audit vazifalarini samarali bajarish uchun yetarli bo‘lishi kerak.

12. Ichki audit xizmati xodimi lavozimi bo‘shagan taqdirda, mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organi bir oy muddat ichida ushbu lavozimga boshqa xodim qabul qilishi lozim.

13. Ichki audit xizmati xodimlarining kasbiy malakasi ularni tegishli ta’lim muassasalarida muntazam ravishda o‘qitish orqali oshirib boriladi.

14. Mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organi yoki uning qarori bilan mikrokredit tashkiloti muassislari (ishtirokchilari) tarkibidan saylangan komissiya tomonidan ichki audit xizmati xodimlarining qonunchilik hujjatlari talablarini bilishi, axborot tanlash, tekshiruvlar o‘tkazish, xulosalarni baholash va tayyorlash borasidagi kasbiy mahoratlari darajasi har yili baholab boriladi.

15. Ichki audit xizmati mustaqildir va u bevosita mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organiga bo‘ysunadi.

16. Ichki audit xizmati rahbari va xodimlarini lavozimga tayinlash hamda egallab turgan lavozimidan ozod etish, ularga ish haqi miqdorini va boshqa to‘lovlarni belgilash mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organining qaroriga muvofiq amalga oshiriladi.

17. Ichki audit xizmati xodimlari ular tomonidan tekshirilayotgan faoliyatlardan mustaqil bo‘lishi lozim.

18. Ichki audit mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organi tomonidan tasdiqlanadigan auditorlik tekshiruvi rejasiga muvofiq yilning har choragida va hisobot yili yakunlari bo‘yicha tekshirilayotgan davr tugagandan so‘ng 10 kun muddat ichida o‘tkaziladi. Auditorlik tekshiruvi rejasi va mazkur Nizom talablari asosida batafsil auditorlik dasturi ishlab chiqiladi. Auditorlik dasturini ishlab chiqish va bajarish bo‘yicha javobgarlik ichki audit xizmatiga yuklatiladi.

19. Ichki audit xizmati ishining samaradorligini ta’minlash maqsadida auditorlik tekshiruvi rejasi mikrokredit tashkiloti yuqori boshqaruv organi tomonidan har yili kamida bir marta qayta ko‘rib chiqilishi va tegishli yilning 1-yanvariga qadar tasdiqlanishi lozim.

20. Ichki audit:

tasdiqlangan biznes-reja bajarilishini;

korporativ boshqarish tamoyillariga rioya qilinishini;

buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotning holatini;

soliqlar va yig‘imlar to‘g‘ri hisoblab chiqilishi va to‘lanishini;

moliya-xo‘jalik faoliyatini amalga oshirishda qonunchilik hujjatlariga rioya etilishini;

aktivlarning holatini;

ichki nazoratning holatini tekshirish va monitoringini olib borish yo‘li bilan faqat ichki audit xizmati xodimlari tomonidan amalga oshiriladi.

21. O‘tkazilgan ichki audit tekshirishlari natijalari bo‘yicha bevosita uni o‘tkazgan xodim (xodimlar) tomonidan imzolanadigan tegishli hisobotlar tuziladi.

Bunda:

a) biznes-reja bajarilishini tekshirish natijalari to‘g‘risidagi hisobot quyidagilarni o‘z ichiga olishi kerak:

uning bajarilishining miqdor va sifat ko‘rsatkichlari tahlili;

uning bajarilishi ta’minlanmagan taqdirda aniqlangan sabablar bayoni;

b) korporativ boshqarish tamoyillariga rioya qilishni tekshirish natijalari to‘g‘risidagi hisobot quyidagilarni o‘z ichiga olishi kerak:

mikrokredit tashkiloti boshqaruv organlari tomonidan qabul qilinadigan qarorlarning samaradorligi, mikrokredit tashkiloti muassislarining (ishtirokchilarining) qonuniy huquq va manfaatlariga rioya etilishi tahlili;

korporativ boshqarish sohasida qonunchilik hujjatlari buzilishi holatlari bayoni (ta’sis hujjatlariga rioya qilish, umumiy yig‘ilishlar va mikrokredit tashkiloti boshqaruv organlari majlislari o‘tkazilishi, dividendlar to‘g‘ri hisoblanishi hamda o‘z vaqtida to‘lanishi va hokazolar);

v) mikrokredit tashkilotining buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisoboti holatini tekshirish natijalari to‘g‘risidagi hisobot quyidagilarni o‘z ichiga olishi kerak:

buxgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy hisobotini tuzishning belgilangan tartibiga rioya qilinishini baholash;

mikrokredit tashkiloti tomonidan o‘tkazilgan moliya-xo‘jalik operatsiyalarining buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotda o‘z vaqtida, to‘liq va aniq aks ettirilishini baholash;

aniqlangan buxgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy hisobotni tayyorlashning belgilangan tartibi buzilishining tavsifi;

g) soliqlar va yig‘imlar to‘g‘ri hisoblanishi va to‘lanishini tekshirish natijalari to‘g‘risidagi hisobot quyidagilarni o‘z ichiga olishi kerak:

tuzilgan va tegishli organlarga taqdim etilgan soliqlar va yig‘imlar hisob-kitobi to‘g‘riligini baholash;

soliqlar va yig‘imlarni hisoblash va to‘lashning belgilangan tartibi buzilishi holatlarini, soliq solinadigan bazani belgilashda chetga chiqishlarni bayon qilish;

d) moliya-xo‘jalik operatsiyalarini amalga oshirishda mikrokredit tashkiloti tomonidan qonunchilik hujjatlariga rioya qilinishini tekshirish natijalari to‘g‘risidagi hisobot mikrokredit tashkiloti tomonidan amalga oshirilgan moliya-xo‘jalik operatsiyalarining qonunchilik hujjatlariga, shu jumladan Markaziy bankning normativ-huquqiy hujjatlariga muvofiq yoki nomuvofiqligini baholash va bayon etishni o‘z ichiga olishi lozim;

e) aktivlarning holatini tekshirish natijalari aktivlarni xatlovdan o‘tkazishning asoslanishini hamda ularning harakati, amalda mavjudligi va saqlanishi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olishi kerak;

j) ichki nazoratning holatini tekshirish natijalari to‘g‘risidagi hisobot quyidagilarni o‘z ichiga olishi kerak:

ichki nazorat tizimini va uning faoliyat ko‘rsatishidagi mavjud kamchiliklarni bayon etish;

mikrokredit tashkiloti tarkibiy bo‘linmalaridagi ijro intizomining holati to‘g‘risidagi ma’lumotlar.

22. O‘tkaziladigan audit tekshirishlari bo‘yicha barcha hisobotlarda mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi va tarkibiy bo‘linmalari faoliyati baholanishini, aniqlangan chetga chiqishlar va qoidabuzarliklarni bartaraf etishga doir tavsiyalarni, tasdiqlaydigan hujjatlarning to‘liq to‘plamini o‘z ichiga oladigan yakuniy qism bo‘lishi kerak.

23. O‘tkazilgan ichki audit yakunlari bo‘yicha, mazkur Nizomning 20, 21 va 22-bandlariga muvofiq, ichki audit rahbari (xodimi) tomonidan imzolanadigan yig‘ma hisobot tuziladi.

24. Yig‘ma hisobot:

tahliliy qismni;

yakuniy qismni;

tasdiqlaydigan hujjatlarning to‘liq to‘plamini o‘z ichiga olishi kerak.

25. Yig‘ma hisobotning tahliliy qismi mazkur Nizomning 20, 21 va 22-bandlariga muvofiq, ichki audit xodimlari tomonidan o‘tkazilgan tekshirishlar natijalari to‘g‘risidagi umumlashtirilgan axborotni o‘z ichiga olishi lozim.

26. Yig‘ma hisobotning yakuniy qismi:

mikrokredit tashkilotining ijro etuvchi organi va tarkibiy bo‘linmalari faoliyatiga umumiy bahoni;

aniqlangan chetga chiqishlar va qoidabuzarliklarni bartaraf etish bo‘yicha ichki audit xizmatining tavsiyalarini hamda mikrokredit tashkilotining moliya-xo‘jalik faoliyati samaradorligini oshirishga, korporativ boshqarishni takomillashtirishga doir umumlashtirilgan takliflarni o‘z ichiga olishi kerak.

27. Yig‘ma hisobot ichki audit yakunlangandan keyin 5 kun ichida tugatilishi zarur.

28. Yig‘ma hisobot bevosita mikrokredit tashkilotining yuqori boshqaruv organiga uning ko‘rib chiqishi va keyinchalik tasdiqlashi uchun taqdim etilishi kerak. Yig‘ma hisobot tasdiqlangandan keyin uning 1 nusxasi mikrokredit tashkilotining ijro etuvchi organiga taqdim etiladi.

29. Mikrokredit tashkilotining ijro etuvchi organi audit tekshiruvlari natijasida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish chora-tadbirlarini ko‘rishi shart.

30. Ichki audit xizmati xodimlari:

o‘zlari o‘tkazgan tekshirishlar natijalarini buzib ko‘rsatganligi;

ularga taqdim etilgan yoki xizmat vazifalarining bajarilishi jarayonida ularga ma’lum bo‘lgan mikrokredit tashkilotining sirini tashkil etadigan axborotning maxfiyligiga rioya qilmaganligi;

olingan hujjatlarning saqlanishi va qaytarilishini ta’minlamaganligi uchun javob beradilar.

31. Ichki audit xizmati auditorlik tekshirishlari davomida aniqlangan qoidabuzarlik holatlarini bartaraf etish va mikrokredit tashkilotining moliya-xo‘jalik faoliyati samaradorligini oshirish yuzasidan ko‘rilgan chora-tadbirlarga baho berilishi uchun javobgardir.

32. Mikrokredit tashkilotining yuqori boshqaruv organi har chorakda ichki audit xizmatining tekshirishlar natijalari to‘g‘risidagi hisobotini eshitadi, aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish va mikrokredit tashkilotining moliya-xo‘jalik faoliyati samaradorligini oshirish yuzasidan chora-tadbirlar ko‘radi.

33. Markaziy bank lozim bo‘lganda mikrokredit tashkilotidan ichki audit xizmati o‘tkazgan tekshirishlar hisobotlarini va ular bilan bog‘liq boshqa axborotni olish huquqiga ega.

34. Mazkur Nizomning buzilishida aybdor bo‘lgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar bo‘ladi.