Iqtisodiy sudlar tomonidan majburiyatlarni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun mulkiy javobgarlikni belgilovchi fuqarolik qonun hujjatlarini qoʻllash boʻyicha sud amaliyotini bir xilda shakllantirish maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 47-moddasiga asosan Oliy xoʻjalik sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Majburiyatlarni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun mulkiy javobgarlik choralarini qoʻllash haqidagi nizolarni hal qilishda iqtisodiy sudlar Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (bundan buyon matnda FK deb yuritiladi), “Xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni va boshqa qonun hujjatlariga qatʼiy amal qilishlari lozim.

4. FKning 326-moddasiga muvofiq sud qarzdor tomonidan majburiyatlarning bajarilish darajasini, majburiyatda ishtirok etuvchi taraflarning mulkiy ahvolini, shuningdek kreditorning manfaatlarini eʼtiborga olib, neustoyka miqdorini kamaytirishga haqli.

Shu bilan birga sudlar shuni eʼtiborga olishlari lozimki, neustoykaning eng kam miqdori FKning 327-moddasida koʻrsatilgan foizlar miqdoridan kam boʻlmasligi lozim.

FKning 263-moddasi ikkinchi qismiga muvofiq taraflarning kelishuvi bilan qonunda aniqlangan neustoyka (qonuniy neustoyka) miqdorining oshirilishi oʻz-oʻzidan undirilayotgan neustoykani kamaytirishga asos boʻlib xizmat qilishi mumkin emas.

5. FKning 327-moddasida nazarda tutilgan boshqa shaxslarning pul mablagʻlarini gʻayriqonuniy ushlab qolish, ularni qaytarib berishdan bosh tortish, ularni toʻlashni boshqacha tarzda kechiktirish yoxud boshqa shaxs hisobidan asossiz olish yoki jamgʻarish pul majburiyatini bajarmaganlik uchun qoʻllaniladigan mulkiy javobgarlik boʻlib hisoblanadi.

Binobarin, yuridik shaxslarning soliq, bojxona va boshqa davlat organlari tomonidan mulkiy jarimalar sifatida asossiz undirilgan pul mablagʻlarini qaytarish toʻgʻrisidagi talablari qanoatlantirilganda, bu mablagʻlardan foydalanilganlik uchun foizlar hisoblanmaydi va bunday hollarda pul majburiyatlarini bajarmaganlik uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi FKning 327-moddasi qoidalari qoʻllanilmaydi.

Bunday hollarda yuridik shaxslar FKning 14-moddasiga muvofiq pul mablagʻlarini asossiz undirish oqibatida ularga yetkazilgan zararlarni qoplashni talab qilishga haqli.

7. FKning 327-moddasida nazarda tutilgan foizlar boshqa shaxslarning pul mablagʻlari shartnomaga asosan yoxud shartnomaviy munosabatlarsiz qabul qilinganligidan qatʼi nazar, toʻlanishi shart, ushbu qarorning 6-bandida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

9. Foizlar toʻlov tartibi, hisob-kitob shakli va FKning 246-moddasidagi pul majburiyatlarini bajarish joyi haqidagi qoidalar toʻgʻrisidagi shartlaridan kelib chiqib, agar qonunda yoxud taraflar oʻrtasidagi bitimda boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa va majburiyat mohiyati yoki ish muomalasi odatlaridan yoxud boshqa qoʻyilgan oddiy talabdan kelib chiqmasa, pul majburiyati haqiqatda bajarilgan vaqtga qadar hisoblanadi.

Qarz summasi sud tartibida undirilganda va shartnomada foizlar toʻgʻrisida kelishuv boʻlmaganda, sud FK 327-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq daʼvo taqdim etilgan kundagi yoki qaror chiqarilgan kundagi bank foizi hisob stavkasini qoʻllashga haqli.

10. FKning 327-moddasida nazarda tutilgan foizlar oʻz tabiatiga koʻra, qarz shartnomasi (FKning 734-moddasi), kredit shartnomasi (FKning 744-moddasi) yoxud tijorat krediti shartnomasi (FKning 748-moddasi) boʻyicha berilgan pul mablagʻlaridan foydalanganlik uchun toʻlanishi lozim boʻlgan foizlardan farqlanadi. Shu sababli, sud bank foizlarini undirish haqidagi nizolarni hal qilishda daʼvogar qarz yoki kredit yoxud tijorat krediti sifatida berilgan pul mablagʻlaridan foydalanganlik uchun foizlar undirishni talab qilyaptimi yoxud talabning mohiyati pul majburiyatlarini bajarmaganlik uchun yoki ijroni kechiktirganlik uchun javobgarlikni (FKning 327-moddasi) qoʻllashdan iboratmi, shularni aniqlashi lozim.

11. Agar pul majburiyatini bajarmaganlik yoki uning bajarilishini kechiktirganlik uchun FKning 327-moddasiga muvofiq belgilangan foizlar miqdori (stavkasi) pul majburiyati bajarilishini kechiktirish oqibatlariga ochiqdan-ochiq nomutanosib boʻlsa, sud foizlarning qoplash tabiatini hisobga olib, FKning 326-moddasiga mos holda, FKning 335-moddasiga asosan foizlar miqdorini (stavkasini) kamaytirishga yoki kreditorga uni undirishni butunlay rad etishga haqli.

12. Sudlar shunga eʼtibor berishlari lozimki, FKning 333-moddasiga asosan, agar qonun hujjatlarida yoki shartnomada boshqa tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, qarzdor aybi boʻlgan taqdirda majburiyatni bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi uchun javob beradi. Qarzdor majburiyatni lozim darajada bajarish uchun oʻziga bogʻliq boʻlgan hamma choralarni koʻrganligini isbotlasa, u aybsiz deb topiladi.

Majburiyatlar boʻyicha qarzni toʻlash uchun zarur boʻlgan pul mablagʻlarining qarzdorda mavjud emasligi, uning shartlashuvchi sheriklari tomonidan majburiyatlarning buzilishi, majburiyatni bajarish uchun kerak tovarlarning bozorda yoʻqligi qarzdorni FKning 327-moddasida nazarda tutilgan foizlarni yoki qonun hujjatlarida yoxud shartnomada kelishilgan neustoykalarni toʻlashdan ozod etish uchun asos boʻla olmaydi.

13. Shartnomalardan kelib chiquvchi pul majburiyatlarida, xususan qarzdorning tovarlar, ishlar, xizmatlar toʻlovini amalga oshirish yoxud pul mablagʻlarini qaytarish, toʻlov kechiktirilgan summani toʻlash sharti bilan olingan majburiyatlarda FKning 327-moddasiga asosan foizlar hisoblanishi lozim.

14. FK 419-moddasining uchinchi qismiga muvofiq, agar qonun hujjatlari yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, sotib oluvchi oldi-sotdi shartnomasi asosida unga topshirilgan tovar haqini oʻz vaqtida toʻlamasa, sotuvchi tovar haqini va FKning 327-moddasiga asosan boshqa shaxsning pul mablagʻlaridan foydalanganlik uchun foizlar toʻlashni talab qilishga haqlidir.

17. Agar kreditor qarzdor tomonidan taklif qilingan lozim darajadagi ijroni qabul qilishdan bosh tortgan boʻlsa yoki oʻzi amalga oshirishi kerak boʻlgan va amalga oshirilgunicha qarzdor oʻz majburiyatini bajara olmagan harakatlarni bajarmagan boʻlsa (mablagʻlar oʻtkazilishi lozim boʻlgan hisob raqami haqidagi maʼlumotlarni xabar qilmagan boʻlsa va h.k.), kreditorning oʻzi muddatni kechiktirib yuborgan hisoblanadi va FK 338-moddasining ikkinchi qismiga asosan, qarzdor pul majburiyati boʻyicha kreditor kechiktirgan vaqt uchun foiz toʻlashga majbur emas.

18. Agar sotuvchi oldindan haqi toʻlangan tovarni topshirish boʻyicha majburiyatini bajarmasa va oldi-sotdi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, oldindan toʻlangan summa uchun tovarni topshirishi lozim boʻlgan kundan boshlab tovar sotib oluvchiga topshirilgan yoki unga oldindan toʻlagan summasi qaytarib berilgan kungacha foizlar toʻlanishi lozim (FK 420-moddasining toʻrtinchi qismi).

Oldi-sotdi shartnomasida tovar haqini u sotuvchiga topshirilganidan keyin maʼlum vaqt oʻtgach toʻlash yoki tovar haqini boʻlib-boʻlib toʻlash nazarda tutilgan hollarda, sotib oluvchi topshirilgan tovar haqini toʻlash majburiyatini shartnomada belgilangan muddatda bajarmayotgan boʻlsa, kechikib toʻlangan summa uchun FKning 327-moddasiga muvofiq shartnomaga binoan tovar haqi toʻlanishi lozim boʻlgan kundan boshlab sotib oluvchi tovar haqini toʻlagan kungacha foizlar toʻlanishi lozim.

19. Zararni qoplash bilan bogʻliq nizolarni hal etishda sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, zararga shartnoma majburiyatlari bajarilmaganligi yoki lozim darajada bajarilmaganligi munosabati bilan tarafning qilgan xarajatlari, mol-mulk yoʻqolishi yoki shikastlanishi, shuningdek agar ikkinchi taraf shartnoma majburiyatlarini bajarganda taraf olishi mumkin boʻlgan, lekin uning ololmay qolgan daromadlari, huquqi buzilgan shaxsning huquqini tiklash uchun qilgan yoki qilishi lozim boʻlgan xarajatlari ham kiradi (FK 14-moddasining ikkinchi qismi). Bunday xarajatlarning zaruriyligi va ularning taxminiy miqdori asoslantirilgan hisob-kitob, tovar, ish, xizmat koʻrsatishdagi kamchiliklarni bartaraf etish uchun ketadigan xarajatlar smetasi (kalkulyatsiya) sifatidagi dalillar, majburiyatlarni buzganlik uchun javobgarlik darajasini belgilovchi shartnoma va boshqalar bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak.