O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”, “Mikrokredit tashkilotlari to‘g‘risida” va “Mikromoliyalash to‘g‘risida”gi qonunlariga asosan Markaziy bank Boshqaruvi qaror qiladi:

1. “Mikrokredit tashkilotlarida buxgalteriya hisobini yuritish to‘g‘risidagi yo‘riqnoma” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan vaqtdan boshlab o‘n kundan so‘ng kuchga kiradi.

3. Ushbu qaror ijrosini nazorat qilish Markaziy bank raisi o‘rinbosari M.Y. Eshmatov zimmasiga yuklatilsin.

Ushbu Yo‘riqnoma O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”, “Mikrokredit tashkilotlari to‘g‘risida”, “Mikromoliyalash to‘g‘risida” va “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonunlariga muvofiq, mikrokredit tashkilotlari uchun majburiy bo‘lgan buxgalteriya hisobi va hisobotini yuritish qoidalarini belgilaydi.

1. Ushbu Yo‘riqnomada mikrokredit tashkilotlarida moliyaviy hisobining tamoyillari, moliyaviy operatsiyalarning hisobini yuritish va nazorat qilish qoidalari, moliyaviy apparatining tuzilishi, mijozlarga xizmat ko‘rsatish hamda hujjatlar aylanmasini yo‘lga qo‘yish usullari, Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlarga asoslangan moliyaviy hisobotini tuzish tartibi belgilangan.

2. Buxgalteriya operatsiyalarini amalga oshirish, rasmiylashtirish, hisobini yuritish va nazorat qilish bo‘yicha mazkur Yo‘riqnoma va uning ilovalarida belgilangan ko‘rsatmalar barcha mikrokredit tashkilotlari uchun majburiydir. Mikrokredit tashkiloti doirasida hujjatlarning aylanish tartibi har bir mikrokredit tashkilotining ish xususiyatlaridan kelib chiqib, mazkur Yo‘riqnomada ko‘zda tutilgan asosiy qoidalarga amal qilingan holda belgilanishi mumkin.

Mikrokredit tashkiloti O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlari va mazkur Yo‘riqnomaga muvofiq o‘z hisob siyosatini ishlab chiqishi, tasdiqlashi va amalda qo‘llashi lozim.

3. Mikrokredit tashkilotlarining buxgalteriya operatsiyalarini hisobvaraqlarda aks ettirish mazkur Yo‘riqnomaning 1-ilovasida keltirilgan Mikrokredit tashkilotlarida buxgalteriya hisobi hisobvaraqlari rejasiga (bundan buyon matnda hisobvaraqlar rejasi deb yuritiladi) asosan amalga oshiriladi.

4. Ko‘zda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida hisob ikki yoqlama yozuv usulida yuritiladi. Bunda har bir asosiy hisobvaraq yoki asosiy hisobvaraqlar guruhi uchun kontr-hisobvaraqlar mavjud bo‘lib, ulardan faqat buxgalteriya hisobi maqsadlari uchungina foydalaniladi. Balans hisoboti yoki shu kabi boshqa moliyaviy hisobotlarda asosiy hisobvaraqlar aks ettirilib, kontr-hisobvaraqlardagi ma’lumotlari ko‘rsatilmaydi.

5. Mikrokredit tashkilotining ijro etuvchi organi rahbari hamda bosh buxgalteri buxgalteriya hisobini yuritish bo‘yicha mazkur Yo‘riqnomada o‘rnatilgan talablarga rioya qilinishi va moliyaviy hisobotlarning o‘z vaqtida tayyorlanishini ta’minlash yuzasidan javobgar hisoblanadi.

6. Buxgalteriya apparati mikrokredit tashkilotlarining hisobvaraqlari bo‘yicha operatsiyalar hisobini, hisob hujjatlarini rasmiylashtirish va nazoratini amalga oshiradigan xodimlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu tuzilma mikrokredit tashkilotlarining bosh buxgalteri tomonidan boshqariladi. U mikrokredit tashkilotlari bosh buxgalteri to‘g‘risidagi nizom (1¹-ilova) asosida ish olib boradi.

7. Har bir mikrokredit tashkilotida xodimlarning lavozim vazifalari ishlab chiqilgan va tasdiqlangan bo‘lishi zarur. Mazkur lavozim vazifalarining nusxalari tegishli xodimlarga tanishtiriladi va bosh buxgalter tomonidan imzo qo‘ydirib beriladi. Buxgalteriya apparatining asosiy vazifalari ro‘yxati mazkur Yo‘riqnomaning 2-ilovasida keltirilgan.

8. Buxgalteriya xodimiga, uning lavozim majburiyatlariga muvofiq ma’lum vazifalarni bajarish yuklatiladi.

9. Chiqim kassa operatsiyalari ustidan nazorat maxsus ajratilgan buxgalter-nazoratchi tomonidan, agar mikrokredit tashkilotida bu lavozim ko‘zda tutilmagan bo‘lsa, bosh buxgalter yoki uning o‘rinbosari tomonidan mikrokredit tashkiloti rahbarining buyrug‘i asosida amalga oshiriladi. Shu bilan bir vaqtda mikrokredit tashkilotida chiqim kassa operatsiyalari bo‘yicha kassa chiqim jurnali yuritilishi lozim.

10. Hisobga olish hujjatlarida mikrokredit tashkilotlari operatsiyalari hisobining yuritilishini tashkil etish va hisobotlar tuzish hamda hisob va hisobotlarning saqlanishi ustidan rahbarlik bosh buxgalterga yuklatiladi, u bo‘lmagan vaqtda, mikrokredit tashkiloti rahbarining buyrug‘i asosida bosh buxgalterning o‘rinbosariga yuklatilishi mumkin.

11. Buxgalteriya xodimlarining ish kuni davomida mikromoliyalashga oid hisob hujjatlari rasmiylashtirilishi va ushbu hujjatlar asosida amalga oshirilgan operatsiyalar shu kunning o‘zida buxgalteriya hisobi hisobvaraqlarida aks ettirilishi lozim.

12. Har bir mikrokredit tashkilotida tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlanadigan hujjatlar aylanish jadvali belgilanadi. Jadvalda hujjatlarning barcha ko‘rib chiqish jabhalari bo‘yicha o‘tish tartibi belgilanadi.

13. Moliyaviy operatsiyalar amalga oshirilganda ularning to‘g‘ri rasmiylashtirilganligi, shuningdek, mablag‘lar va qimmatliklarning but saqlanishini tegishlicha nazorat qilish ta’minlanishi lozim.

14. Mikrokredit tashkilotlarida kassa operatsiyalari amaldagi qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi.

15. Kassa chiqim operatsiyalari chiqim kassa orderi bilan rasmiylashtiriladi (3-ilova) va mazkur Yo‘riqnomaning 9-bandida ko‘rsatilgan tartibda markazlashgan holda nazorat qilinadi. Bosh buxgalter amalga oshiriladigan operatsiyalarning haqqoniyligini, qonun hujjatlariga mosligini, hujjatlar to‘g‘ri rasmiylashtirilishini tekshiradi. Kassa chiqim orderi ijrochi direktor va bosh buxgalter tomonidan imzolanadi.

Kassa chiqim hujjatlarini to‘lov uchun kassaga yo‘naltirilish tartibi mikrokredit tashkiloti ijrochi direktori va bosh buxgalteri tomonidan o‘rnatiladi.

16. Kassa kirim operatsiyalarini rasmiylashtirish va mikrokredit tashkiloti kassa hisobvarag‘iga mablag‘larni kiritish faqat kassaga haqiqatda pul kelib tushganidan so‘ng amalga oshirilishi lozim.

Bunda kirim kassa orderi (4-ilova) bir nusxada rasmiylashtirilib, buxgalteriyaga hisobvaraqlarda aks ettirish va kunlik hujjatlarga tikilishi uchun beriladi. Naqd pul qabul qilinganligi to‘g‘risida kvitansiya bosh buxgalter yoki boshqa vakolatli shaxs va kassir tomonidan imzolanadi va mikrokredit tashkiloti kassasi shtampi bilan tasdiqlanib, pul mablag‘ini qo‘yuvchiga qaytariladi.

17. Mikrokredit tashkilotining bosh buxgalteri muhrlar, shtamplar va blanklardan foydalanish, ularning yo‘qolishi yoki suiiste’molchilik maqsadlarida foydalanish sharoitiga imkon bermaslik uchun tegishli ravishda saqlanishini ta’minlashi shart. Mikrokredit tashkiloti rahbarining buyrug‘i asosida bosh buxgalter muhrlarni ro‘yxatga olish kitobini yuritadi. Mazkur kitobda muhrlar va burchak muhrlarining hisobi ularni saqlayotgan buxgalter hamda kassirlar familiyasi va lavozimi hamda biriktirilgan burchak muhrlarning izi ko‘rsatilgan holda imzo orqali rasmiylashtiriladi.

18. Mikrokredit tashkilotlarida buxgalteriya hisobini yuritish uchun Bosh va Yordamchi kitoblardan (sintetik va analitik hisob) foydalaniladi.

19. Bosh kitob (5-ilova) bu ikkinchi tartibli balans hisobvaraqlari rejasi nomenklaturasiga mos ikkinchi tartibli balans hisobvaraqlari guruhi bo‘lib, moliya hisobotlarni (balans hisoboti, daromad va xarajatlar to‘g‘risida hisoboti va boshqalar) tayyorlashda ishlatiladigan yig‘ma ma’lumotlarni aks ettiradi.

20. Mikrokredit tashkilotlarida bosh kitob kunlik balans shaklida yuritiladi. Bundan tashqari bosh kitob balans hisobvaraqlari bo‘yicha mablag‘lar aylanmasi va qoldiqlari ma’lumotidan tashkil topishi mumkin. Bosh kitob ma’lumotlari quyidagi yordamchi kitoblar ma’lumotlari asosida shakllantiriladi:

— pul mablag‘larini hisobga olish kitobi (6-ilova);

— berilgan mikrokredit, mikrolizing, mikroqarz va boshqa mikromoliyalash operatsiyalarni hisobga olish kitobi (7-ilova);

— hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblarni hisobga olish kitobi (8-ilova);

— kam baholi va tez eskiruvchi buyumlarni hisobga olish kitobi (9-ilova);

— mehnatga haq to‘lashni hisobga olish kitobi (10-ilova);

— hisobot davri xarajatlarini hisobga olish kitobi (11-ilova);

— asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni hisobga olish kitobi (12-ilova);

— kirim va chiqim kassa kitoblari (13, 14-ilovalar).

kassa kitobi (17-ilova).

20¹. Bosh va yordamchi kitoblar hisobvaraqlar rejasi nomenklaturasiga mos ikkinchi tartibli balans hisobvaraqlari bo‘yicha har oy uchun alohida yuritilishi lozim.

Bosh va yordamchi kitoblar dasturiy yo‘l bilan yuritilishi mumkin, kassa kitobi bundan mustasno. Bunda bosh va yordamchi kitoblar (kirim va chiqim bo‘yicha kassa kitoblari har kuni) qog‘ozga ko‘chirilib, xronologik tartibda har oy uchun alohida tikiladi, o‘sib borish tartibida raqamlanadi hamda varaqlar soni ko‘rsatilgan holda mikrokredit tashkiloti rahbari va bosh buxgalteri tomonidan imzolanadi.

21. Barcha kunlik operatsiyalar Yordamchi kitobda xronologik tartibda aks ettiriladi. Yordamchi kitob uchun manba bo‘lib quyidagi birlamchi buxgalteriya hujjatlari hisoblanadi:

— kirim kassa orderi (4-ilova);

— chiqim kassa orderi (3-ilova);

— to‘lov topshiriqnomasi (umumiy qabul qilingan shaklda);

— boshqa birlamchi hujjatlar.

22. Yordamchi kitobni yuritishni soddalashtirish va qo‘shimcha nazorat uchun kassa operatsiyalari hisobi kirim va chiqim bo‘yicha kassa kitoblarida yuritiladi. Kun oxirida kirim va chiqim kassa kitoblaridagi qoldiqlar kassa bilan solishtiriladi. Mazkur kitoblardagi ma’lumotlar har bir hisobvaraq bo‘yicha alohida yig‘ilib, yordamchi kitobga o‘tkaziladi. Kassa hujjatlari alohida tikib boriladi va ular kassada saqlanadi.

23. Mikrokredit tashkiloti kassa kitobining barcha varaqlari raqamlangan, ip o‘tkazib tikilgan va mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organ rahbari va bosh buxgalterining imzosi, shuningdek, mikrokredit tashkiloti muhri bilan tasdiqlanadi.

Kassa kitobi varaqlari yozuvlari ikki nusxada yuritiladi. Kassa kitobi varaqlarining ikkinchi nusxasi yirtib olinadigan bo‘lib, u kassirning hisoboti bo‘lib hisoblanadi. Kassa kitobining har ikkala varag‘i bir xil raqamlanadi. Har kuni, ish kuni oxirida kassir kun davomidagi operatsiyalar yakunini hisoblaydi, keyingi kunga kassadagi pullar qoldig‘ini hisoblab chiqaradi va buxgalteriyaga kassir hisoboti sifatida yirtib olingan ikkinchi varaqni kirim va chiqim kassa hujjatlari bilan birgalikda kassa kitobiga imzo chektirib topshiradi.

24. Hisobga olish davri moliyaviy operatsiyalar tahlilidan boshlanib, moliyaviy hisobotlarni tuzish va hisobvaraqlarni yopishgacha bo‘lgan hisob jarayonining ketma-ket bosqichini o‘z ichiga oladi.

Hisobga olish davri quyidagi bosqichlardan iborat:

a) birlamchi hujjatlarni rasmiylashtirish (kirim kassa orderi, chiqim kassa orderi va boshqa hujjatlar);

b) yordamchi kitoblarda operatsiyalarni ro‘yxatga olish;

v) oyning oxirida yordamchi kitoblardagi jami summani Bosh kitobga o‘tkazish;

g) oy oxirida buxgalteriya balansini tayyorlash;

d) buxgalteriya balansi asosida moliyaviy hisobotni tayyorlash;

e) hisobot yili oxirida mikrokredit tashkilotining foyda va zararlar hisobvaraqlarini yopish;

j) yillik moliyaviy hisobotlarni tuzish.

25. Bosh va Yordamchi buxgalteriya kitoblarida hech qanday tuzatishlar qilinishiga ruxsat etilmaydi. O‘chiruvchi suyuqliklar yordamida, shuningdek, summalarni o‘chirib yozish va tuzatish yo‘li bilan tuzatishlar kiritish taqiqlanadi.

26. Aniqlangan xato yozuvlar ushbu xato yozuvlar kiritilgan hisobvaraqlarga teskari yozuvlar kiritish yo‘li bilan (storno usulida) tuzatish ordyerlarini tuzish asosida tuzatilishi lozim.

27. Tuzatish orderi ikki nusxada tuziladi:

a) birinchi nusxasi o‘tkazmani tasdiqlovchi birlamchi hujjat hisoblanadi;

v) ikkinchi nusxasi tuzatish ordyerlarini ro‘yxatga olish kitobiga tikiladi.

28. Tuzatish orderi matnida qachon va qaysi hujjatda xatoga yo‘l qo‘yilgani ko‘rsatilishi kerak, agarda qarzdorning tashabbusi bilan berilgan arizaga asosan bo‘lsa, unda arizaga eslatma beriladi. Ushbu ariza birlamchi hujjatlar bilan birga saqlanadi.

29. Tuzatish orderi ikkinchi nusxasining teskari tomonida, shuningdek, ro‘yxatga olish kitobida xatoga yo‘l qo‘ygan shaxsning F.I.Sh. va lavozimi ko‘rsatiladi. Ro‘yxatga olish kitobi bosh buxgalterda saqlanadi.

30. Summasi keyinchalik storno bilan tuzatilgan kredit kartochkasida yoki shaxsiy hisobvaraqdagi xato yozuv qarshisiga albatta “Stornolangan” belgisi qo‘yilishi, tuzatish kiritilgan sana va tuzatish orderining raqami ko‘rsatilishi shart. Bu qayd tuzatish orderini imzolagan bosh buxgalter yoki uning muovini imzosi bilan tasdiqlanadi.

31. Mikrokredit tashkilotlari, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda, banklarda depozit hisobvaraqlari va boshqa bank hisobvaraqlari ochish huquqiga ega.

Mikrokredit tashkilotlarida mijozlarga mikromoliya xizmatlarini ko‘rsatish va ichki xo‘jalik operatsiyalari bo‘yicha shaxsiy hisobvaraqlarni ochish tartibi ushbu Yo‘riqnomaning 20-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi.

32. Mikrokredit tashkiloti bilan mijoz o‘rtasida mikrokredit (mikrolizing, mikroqarz, iste’mol krediti) berish bo‘yicha shartnoma kuchga kirgandan so‘ng, keyingi ish kunidan kechiktirmasdan mijozga shaxsiy hisobvaraq ochiladi. Bunda mikrokredit tashkiloti tomonidan har bir qarzdorga har bir mikrokredit (mikrolizing, mikroqarz, iste’mol krediti) bo‘yicha alohida kredit kartochkasi ochiladi.

33. Mikrokredit tashkilotlari tomonidan yakka tartibdagi tadbirkorlar va yuridik shaxslarga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun ajratiladigan mikrokreditlar hamda jismoniy shaxslarga mikroqarzlar miqdori qonunchilik bilan belgilanadi.

34. Mikrokredit tashkiloti tomonidan yuridik shaxs va yakka tartibdagi tadbirkorlarga mikrokredit hamda jismoniy shaxslarga mikroqarzlar berilganda har bir qarz oluvchining har bir mikrokredit va mikroqarzi bo‘yicha qog‘oz shaklida kredit kartochkasi rasmiylashtirilib, unda mikrokredit va mikroqarzlar bo‘yicha amalga oshirilgan operatsiyalar hisobi olib boriladi. Kredit kartochka va unda amalga oshirilgan mikrokredit va mikroqarzlar bo‘yicha operatsiyalarning hisobi dasturiy yo‘l bilan amalga oshirilishi mumkin.

Kredit kartochkasida quyidagilar ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim:

qarz oluvchi jismoniy shaxsning ismi, familiyasi va otasining ismi, qarz oluvchi yuridik shaxsning nomi;

shaxsiy hisobvaraq raqami;

qarz oluvchi jismoniy shaxsning pasport yoki shaxsni tasdiqlovchi boshqa hujjat ma’lumotlari, qarz oluvchi yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkorning davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganligi to‘g‘risidagi guvohnoma ma’lumotlari;

qarz oluvchi jismoniy shaxsning turar joyi, qarz oluvchi yuridik shaxsning joylashgan yeri hamda ularning kontakt ma’lumotlari;

majburiyatlar ta’minlanganligi haqida ma’lumotlar;

kafillar to‘g‘risida ma’lumotlar, shu jumladan ularning pasport yoki shaxslarini tasdiqlovchi boshqa hujjatlar ma’lumotlari, turar joy (joylashgan yeri) va kontakt ma’lumotlari;

mikrokredit yoki mikroqarzning maqsadi;

mikrokredit yoki mikroqarz shartlari to‘g‘risida ma’lumotlar;

mikrokredit yoki mikroqarz bo‘yicha hisoblangan va to‘langan foizlar to‘g‘risida ma’lumot;

mikrokredit yoki mikroqarzni qaytarish summalari to‘g‘risida ma’lumot;

to‘lov muddatini kechiktirish to‘g‘risida ma’lumot.

35. Mikrokredit va mikroqarz berish bo‘yicha operatsiyalar o‘tkazilganda bosh buxgalter:

har bir qarzdor uchun har bir mikrokredit (mikroqarz) shartnomasiga asosan alohida shaxsiy hisobvaraq ochadi;

mikrokredit (mikroqarz) berish bo‘yicha operatsiyalarni va tegishli o‘tkazmalarni amalga oshirishni tasdiqlaydi.

Mikrokredit (mikroqarz) shartnomalari buxgalteriyada bosh buxgalter javobgarligi ostida saqlanadi.

36. Qarz oluvchiga mablag‘larni berish ushbu Yo‘riqnomaga muvofiq pul mablag‘larni berishni rasmiylashtirish jarayoni va hisobiga muvofiq amalga oshiriladi.

Bunda mikrokredit va mikroqarz bo‘yicha naqd pul mablag‘lari berilganda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet Mikrokredit va mikroqarz bo‘yicha tegishli shaxsiy ssuda hisobvarag‘i;

Kredit 10101 — “Kassadagi pul mablag‘lari” hisobvarag‘i.

Mikrokredit va mikroqarz mijozga naqd pulsiz tarzda berilganda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet Mikrokredit va mikroqarz bo‘yicha tegishli shaxsiy ssuda hisobvarag‘i;

Kredit 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” hisobvarag‘i.

37. Mikrokredit va mikroqarzni qaytarish hisobvarag‘ida mablag‘larni hisobga olish va foizlar hisoblash ushbu Yo‘riqnomaga muvofiq kelib tushgan pul mablag‘larni rasmiylashtirish jarayoni va hisobiga muvofiq amalga oshiriladi.

38. Mikrokredit va mikroqarz bo‘yicha asosiy qarz va hisoblangan foizlar naqd pulda so‘ndirilganda quyidagi o‘tkazma amalga oshiriladi:

Debet 10101 — “Kassadagi pul mablag‘lari” hisobvarag‘i;

Kredit Mikrokredit yoki mikroqarz bo‘yicha tegishli shaxsiy ssuda hisobvarag‘i;

Kredit 163** — Mikrokredit yoki mikroqarz bo‘yicha olinishi lozim bo‘lgan hisoblangan foizlar bo‘yicha tegishli hisobvaraq.

Xuddi shuningdek, mikrokredit va mikroqarz bo‘yicha asosiy qarz va hisoblangan foizlar naqd pulsiz shaklda so‘ndirilganda quyidagi o‘tkazma amalga oshiriladi:

Debet 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” hisobvarag‘i;

Kredit Mikrokredit yoki mikroqarz bo‘yicha tegishli shaxsiy ssuda hisobvarag‘i;

Kredit 163** — Mikrokredit yoki mikroqarz bo‘yicha olinishi lozim bo‘lgan hisoblangan foizlar bo‘yicha tegishli hisobvaraq.

39. Hisoblangan foizlar summasi mikrokredit tashkiloti tomonidan har xil mikrokredit yoki mikroqarz turlari bo‘yicha belgilagan yillik foiz stavkasidan kelib chiqqan holda hisoblanadi. Foizlar hisoblashda bir yil deb 365 (366) kun qabul qilinadi. Foizlar mikrokredit yoki mikroqarz berilgan sanadan boshlab haqiqiy kunlar miqdoridan (mikrokredit yoki mikroqarz berilgan kun hisobga olingan holda) yoki foizlarni qaytarishni oxirgi kunidan kelib chiqqan holda hisoblanadi.

40. Olinishi lozim bo‘lgan foizlar har kuni hisoblanadi va quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi bilan aks ettiriladi:

Debet 163** — Mikrokredit yoki mikroqarz bo‘yicha olinishi lozim bo‘lgan hisoblangan foizlar bo‘yicha tegishli hisobvaraq;

Kredit 42000—44500 — Mikrokredit va mikroqarzlar bo‘yicha foizli daromadlar tegishli hisobvarag‘i.

41. Mikrokredit yoki mikroqarzning asosiy summasi yoki foizlar qaytarilishi 60 va undan ortiq kunga kechiktirilgan holda va bunday mikrokredit va mikroqarzlar bo‘yicha foizlarni balans hisobvaraqlarida hisoblash to‘xtatilganda, hisoblangan, lekin olinmagan barcha foizlar quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi bilan hisobdan chiqarilishi lozim:

Debet 4200—4500 — Mikrokredit va mikroqarzlar bo‘yicha foizli daromadlar tegishli hisobvarag‘i;

Kredit 163** — Mikrokredit yoki mikroqarz bo‘yicha olinishi lozim bo‘lgan hisoblangan foizlar bo‘yicha tegishli hisobvaraq.

Shuningdek, ushbu foizlar summasini ko‘zda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida aks ettirish uchun quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 91501 — “Berilgan mikroqarzlar, mikrokreditlar va mikrolizinglar bo‘yicha hisoblangan foizlar” hisobvarag‘i;

Kredit 96335 — “Aktivlar bo‘yicha foizlar va vositachilik haqlari bo‘yicha kontr-hisobvaraq”.

42. Foizlar balansdan hisobdan chiqarilganidan so‘ng, foizlarni keyingi hisoblash faqat balansdan tashqari 91501 — “Berilgan mikroqarzlar, mikrokreditlar va mikrolizinglar bo‘yicha hisoblangan foizlar” va 91505 — “Boshqa aktivlar bo‘yicha foizlar va vositachilik haqlari” hisobvaraqlarida qoida bo‘yicha 3 yildan oshmagan vaqtgacha amalga oshirilishi mumkin. Bunda barcha muddati o‘tgan foizlar kreditning asosiy summasi to‘liq qoplanganidan va to‘langanidan keyin daromadga kiritilishi mumkin.

Avval hisobdan chiqarilgan va balansdan tashqari hisoblanadigan foizlarni qaytarishda:

Debet 96335 — “Aktivlar bo‘yicha foizlar va vositachilik haqlari bo‘yicha kontr-hisobvaraq” hisobvarag‘i;

Kredit 91501 — “Berilgan mikroqarzlar, mikrokreditlar va mikrolizinglar bo‘yicha hisoblangan foizlar” hisobvarag‘i.

43. Mikrokredit va mikroqarzlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasiga o‘tkazmalar mikrokredit tashkilotining xarajatiga 56802 — “Mikroqarz va mikrokreditlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholash” hisobvarag‘i orqali olib borilishi va joriy davr uchun “Foyda va zararlar to‘g‘risida hisobot”da aks ettirilishi shart:

Debet 56802 — “Mikrokredit va mikroqarzlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholash” hisobvarag‘i;

Kredit Mikrokredit va mikroqarzlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasining tegishli hisobvarag‘i (kontr-aktiv).

Mikrokredit tashkiloti tomonidan ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasiga o‘tkazmalar belgilangan talablardan kam bo‘lganda, qo‘shimcha o‘tkazmalar ushbu holat aniqlangan davrda mikrokredit tashkilotining xarajatiga 56802 — “Mikroqarz va mikrokreditlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholash” hisobvarag‘i orqali olib boriladi va joriy davr uchun “Foyda va zararlar to‘g‘risida hisobot”da aks ettiriladi.

Mikrokredit tashkiloti tomonidan belgilangan talablarga nisbatan ortiqcha shakllantirilgan zaxiralar kamaytirilganda, shuningdek qarzdor tomonidan zaxira shakllantirilgan aktiv bo‘yicha mablag‘lar qaytarilganda ortiqcha shakllantirilgan zaxiralar 56802 — “Mikroqarz va mikrokreditlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholash” (zaxira hisobot yilida yaratilgan bo‘lsa) hisobvarag‘iga yoki 45921 — “Hisobdan chiqarilgan mablag‘larning qaytarilishi” (zaxira hisobot yilidan oldingi yilda yaratilgan bo‘lsa) hisobvarag‘iga olib boriladi va joriy davr uchun “Foyda va zararlar to‘g‘risida hisobot”da aks ettiriladi.

44. Tegishli zaxiralar hisobidan mikrokredit va mikroqarzlarni hisobdan chiqarish quyidagi o‘tkazma bilan amalga oshiriladi:

Debet Mikrokredit va mikroqarzlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasining tegishli hisobvarag‘i (kontr-aktiv);

Kredit Mikrokredit va mikroqarz bo‘yicha tegishli shaxsiy hisobvarag‘i.

Bunda zaxira hisobiga hisobdan chiqarilgan aktivning kelgusi hisobi 95413 — “Hisobdan chiqarilgan mikroqarzlar, mikrokreditlar va mikrolizinglar” hisobvarag‘ida yuritiladi. Zaxira hisobiga hisobdan chiqarilgan aktiv va unga hisoblangan foizlar balansdan tashqari “Ko‘zda tutilmagan holatlar” hisobvaraqlarida kamida uch yil yuritiladi va mikrokredit tashkiloti tomonidan ularni undirish bo‘yicha tegishli choralar ko‘rilishi shart. Mikrokredit tashkiloti tomonidan zaxira hisobiga hisobdan chiqarilgan aktiv va unga hisoblangan foizlar bo‘yicha har oyda qarzdorga qarzdorlikni so‘ndirish bo‘yicha da’vo xati va tegishli “Ko‘zda tutilmagan holatlar” hisobvaraqlaridan ko‘chirmalar yuboriladi.

Ushbu da’vo xati va ko‘chirmalar sudga qarzdorlikni undirish bo‘yicha murojaat etish uchun asos hisoblanadi. Ko‘rilgan choralar natijasida qarzdorlik qoplanmagan taqdirda, yaratilgan zaxira hisobiga hisobdan chiqarilgan aktiv va unga hisoblangan foizlar mikrokredit tashkiloti tomonidan belgilangan tartibda hisobdan chiqariladi.

45. Oldin balansdan hisobdan chiqarilgan mikrokredit va mikroqarzlar bo‘yicha asosiy qarz va foizlar naqd pulda yoki naqd pulsiz shaklda pul o‘tkazish yo‘li bilan undirilganda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari amalga oshiriladi:

Debet 10101 — “Kassadagi pul mablag‘lari” yoki 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” hisobvarag‘i;

Kredit 45921 — “Hisobdan chiqarilgan mablag‘larning qaytarilishi” hisobvarag‘i;

Kredit 42000—44500 — Mikrokredit va mikroqarzlar bo‘yicha foizli daromadlar tegishli hisobvarag‘i.

Ko‘zda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida oldin hisobdan chiqarilgan mikrokredit va mikroqarz summasi (asosiy qarz)ga:

Debet 96397 — “Boshqa ko‘zda tutilmagan holatlar hisobvaraqlari bo‘yicha kontr-hisobvaraq”;

Kredit 95413 — “Hisobdan chiqarilgan mikroqarzlar, mikrokreditlar va mikrolizinglar”.

46. Mikrokredit tashkiloti tomonidan mikrolizingga berilgan aktivlarning hisobi 15600 — “Mikrolizing (moliyaviy ijara)” hisobvaraqlarida yuritiladi.

47. Mikrokredit tashkilotida mikrolizingga berilayotgan aktiv bo‘yicha debitorlik qarzni dastlabki tan olish mikrolizing shartnomasining amal qilish muddati boshlanishida amalga oshiriladi. Bunda mikrokredit tashkiloti ushbu debitorlik qarzni o‘z balansida lizingga berilgan mikrolizing obyektini sotib olish, uni lizing oluvchiga yetkazib berish va foydalanishga shay holga keltirish bilan bog‘liq xarajatlar yig‘indisi aktiv sifatida tan oladi.

48. Mikrokredit tashkiloti mikrolizing obyekti uchun to‘lovlarni sotuvchiga oldindan to‘lab bergan holda mikrolizing obyekti to‘g‘ridan to‘g‘ri lizing oluvchiga yetkazib berilsa, mikrokredit tashkiloti foydalanishga qabul qilish dalolatnomasiga asosan, quyidagi buxgalteriya amallarini bajaradi:

a) Debet 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘langan mablag‘lar hisobvarag‘i”;

Kredit 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

b) Debet 15607 — “Mikrolizing”;

Kredit 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘langan mablag‘lar hisobvarag‘i”.

49. Mikrokredit tashkiloti tomonidan amalga oshirilgan va mikrolizing shartnomasiga muvofiq lizing oluvchi tomonidan qoplanadigan dastlabki bevosita xarajatlar mikrolizing obyektining qiymatiga qo‘shiladi.

Mikrolizing shartnomasiga muvofiq yuqoridagi xarajatlar lizing oluvchi tomonidan qoplanmagan taqdirda, mazkur xarajatlar yuzaga kelgan paytdagi tegishli hisobot davri xarajatlari sifatida tan olinadi.

50. Mikrokredit tashkiloti tomonidan mikrolizingga berilayotgan aktiv bo‘yicha debitorlik qarzi dastlabki tan olinganidan so‘ng, keyingi hisob lizing oluvchi tomonidan to‘lanadigan mikrolizing bo‘yicha asosiy qarz summasini (dastlabki tan olingan summani) va u bo‘yicha foizlarning hisobini yuritishdan iborat. Keyingi hisob mikrolizing obyektini baholab borishni ham o‘z ichiga oladi.

51. Mikrokredit tashkilotining daromadi lizing oluvchi tomonidan lizing to‘lovlarining amalga oshirilishidan qat’i nazar, tegishli hisobot davrlarida lizing to‘lovlari jadvaliga muvofiq hisoblanadi.

52. Mikrokredit tashkilot tomonidan mikrolizing bo‘yicha foizli daromadlar har kuni hisoblanadi va quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari beriladi:

Debet 16323 — “Mikrolizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha olish uchun hisoblangan foizlar”;

Kredit 45105 — “Mikrolizing bo‘yicha foizli daromadlar”.

53. Lizing to‘lovlari kelib tushgan hollarda, xususan asosiy qarzning qaytarilgan summasiga hamda foizli daromad summasiga quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari beriladi:

Debet 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

Kredit 15607 — “Berilgan mikrolizing”;

Kredit 16323 — “Mikrolizing (Moliyaviy ijara) bo‘yicha olish uchun hisoblangan foizlar”.

54. Mikrolizing shartnomasi muddati tugaganidan so‘ng lizing to‘lovlarini to‘lash shartlari to‘liq bajarilgan taqdirda 15607 — “Berilgan mikrolizing”; va 16323 — “Mikrolizing (Moliyaviy ijara)” bo‘yicha olish uchun hisoblangan foizlar hisobvaraqlari qoldig‘i nolga teng bo‘ladi.

Lizing oluvchi tomonidan mikrolizing obyekti mikrolizing shartnomasi muddati tugamasidan oldin sotib olingan hollarda ham ushbu hisobvaraqlardagi qoldiq nolga teng bo‘ladi.

55. Mikrolizing obyekti lizing oluvchi tomonidan mikrolizing shartnomasi shartlari buzilganligi sababli qaytarib olinganida, lizing beruvchi mikrokredit tashkiloti ushbu aktivning taqdirini hal etgunga qadar uni o‘z balansiga quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari orqali qabul qiladi:

Debet 16701 — “Ko‘chmas mulk va boshqa xususiy mulklar”;

Kredit 15607 — “Berilgan mikrolizing”.

56. Lizing oluvchi tomonidan lizing to‘lovlari o‘z vaqtida amalga oshirilmagan taqdirda aktivga o‘stirmaslik maqomi beriladi va aktivning kelgusi hisobi mazkur Yo‘riqnomaning 41-42-bandlariga muvofiq amalga oshiriladi.

57. Mikrolizing operatsiyalari bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasiga o‘tkazmalar mikrokredit tashkilotining xarajatiga 56838 — “Mikrolizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholash” hisobvarag‘i orqali olib borilishi va joriy davr uchun “Foyda va zararlar to‘g‘risida hisobot”da aks ettirilishi shart:

Debet 56838 — “Mikrolizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholash” hisobvarag‘i;

Kredit 15699 — “Mikrolizing bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)”.

58. Tegishli zaxiralar hisobidan mikrolizingni hisobdan chiqarish quyidagi o‘tkazma bilan amalga oshiriladi:

Debet 15699 — “Mikrolizing bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)”;

Kredit Tegishli mikrolizing hisobvarag‘i.

59. Oldin balansdan hisobdan chiqarilgan mikrolizing bo‘yicha asosiy qarz va foizlar naqd pulda undirilganda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 10101 — “Kassadagi pul mablag‘lari”;

Kredit 45921 — “Hisobdan chiqarilgan mablag‘larning qaytarilishi”;

Kredit 45100 — “Mikrolizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha foizli daromadlar”.

Xuddi shuningdek, balansdan hisobdan chiqarilgan mikrolizing bo‘yicha asosiy qarz va foizlar naqd pulsiz undirilganda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

Kredit 45921 — “Hisobdan chiqarilgan mablag‘larning qaytarilishi”;

Kredit 45100 — “Mikrolizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha foizli daromadlar”.

Oldin hisobdan chiqarilgan mikrolizing summasi (asosiy qarz)ga:

Debet 96397 — “Boshqa ko‘zda tutilmagan holatlar hisobvaraqlari bo‘yicha kontr-hisobvaraq”;

Kredit 95413 — “Hisobdan chiqarilgan mikroqarzlar, mikrokreditlar va mikrolizinglar”.

60. Mikrokredit tashkilotlari mikrolizing shartnomasi bo‘yicha lizing oluvchi sifatida ishtirok etgan taqdirda lizingga olingan aktivlar hisobi 16515 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi”, lizing bo‘yicha yuzaga kelgan majburiyatlar esa 22100 — “Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha majburiyatlar”ning tegishli mos hisobvaraqlarida yuritiladi.

61. Mikrolizing lizing oluvchi mikrokredit tashkilotining moliyaviy hisobotlarida ham aktiv ham majburiyat sifatida tan olinadi. Ushbu dastlabki tan olish mikrolizing shartnomasi muddati boshlanishida amalga oshiriladi. Bunda, lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti lizing obyektini o‘z balansida sof investitsiya qiymati yoki uning haqqoniy qiymatining qaysi biri kichik bo‘lsa o‘sha summada aks ettiradi.

62. Mikrolizingni dastlabki tan olishda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi bajariladi:

Debet 16515 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi”;

Kredit 22100 — “Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha majburiyatlar”ning tegishli hisobvarag‘i.

63. Mikrolizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan amalga oshirilgan mikrolizing obyektini sotib olish, yetkazib berish yoki belgilangan maqsadda foydalanish uchun yaroqli holga keltirish bilan bog‘liq xarajatlar mikrolizing obyektining qiymatiga qo‘shiladi.

64. Mikrolizing obyekti lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti balansida aktiv va majburiyatlarning alohida moddalari sifatida aks ettirilishi lozim. Mikrolizing bo‘yicha majburiyatni aktiv summasidan chegirib tashlagan holda (kontr-aktiv hisobvaraq sifatida) ko‘rsatishga ruxsat etilmaydi.

65. Lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan mikrolizing dastlabki tan olingandan so‘ng keyingi hisob majburiyat bo‘yicha asosiy qarz summasini (dastlabki tan olingan summani) va mikrolizing bo‘yicha foizlar to‘lash hisobini yuritishdan iborat.

Keyingi hisob, mikrolizing bilan bog‘liq barcha xavf-xatarlar lizing oluvchiga o‘tganligi sababli lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan mikrolizing obyektini baholab borish, amortizatsiya ajratmalarini va shartnomada ko‘zda tutilgan boshqa xarajatlarni amalga oshirish ishlarini ham o‘z ichiga oladi.

66. Dastlabki tan olishda yoki obyektni lizingga olish vaqtida lizing oluvchi mikrokredit tashkilotning mikrolizing foizi bo‘yicha xarajatlari buxgalteriya hisobida aks ettirilmaydi.

67. Lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan lizing to‘lovlari jadvaliga muvofiq mikrolizing bo‘yicha foizli xarajatlar har kuni hisoblanadi va quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari beriladi:

Debet 54401 — “Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha foizli xarajatlar”.

68. Lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan lizing to‘lovlari quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari orqali amalga oshiriladi:

Debet 22408 — “Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha hisoblangan foizlar”;

Debet 22100 — “Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha majburiyatlar”;

Kredit 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” (yoki 10101 “Kassadagi pul mablag‘lari”).

69. Lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan mikrolizing obyekti bo‘yicha amortizatsiya ajratmalari ushbu Yo‘riqnomaning 99-bandi talablari asosida amalga oshiriladi va quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 56626 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi bo‘yicha eskirish summasi”;

Kredit 16519 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi bo‘yicha yig‘ilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)”.

Agar mikrolizing obyektiga egalik huquqi o‘tishi mikrolizing shartnomasida belgilanmagan bo‘lsa, mikrolizing obyekti bo‘yicha eskirish mikrolizing shartnomasining amal qilish muddatidan yoki aktivning foydali xizmat qilish muddatidan qaysi biri kichik bo‘lsa o‘sha muddatga hisoblanadi.

70. Aniq bir davrdagi lizing oluvchi mikrokredit tashkilotining mikrolizing obyekti bo‘yicha amortizatsiya ajratmasi va moliyaviy xarajatlari (mikrolizing bo‘yicha foizlari) summasi mazkur davrda to‘lanishi kerak bo‘lgan lizing to‘lovlari summasiga teng bo‘lmasligi mumkin.

71. Mikrolizing obyektini yillik qayta baholash lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan qonunchilikda o‘rnatilgan tartibda amalga oshiriladi.

72. Lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan oxirgi to‘lovlar amalga oshirilganidan keyin 16515, 16519, 22100 va 22408 balans hisobvaraqlarida mazkur lizing operatsiyalari bo‘yicha ochilgan shaxsiy hisobvaraqlar (analitik hisob) qoldig‘i nolga teng bo‘ladi va mulkka egalik huquqi lizing oluvchiga o‘tadi.

Mikrolizing obyektining lizing oluvchi mikrokredit tashkilotiga o‘tkazish quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari orqali amalga oshiriladi:

a) Debet 16519 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi bo‘yicha yig‘ilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)”;

Kredit 16515 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi”;

b) Debet 16500 — “Asosiy vositalar”ning tegishli hisobvarag‘i;

Kredit 165** — Asosiy vositalarning yig‘ilgan eskirish summasi tegishli hisobvarag‘i (kontr-aktiv).

73. Mikrolizing shartnomasi muddati oxirida lizing oluvchi mikrokredit tashkilotiga mikrolizing obyektining sotish sanasidagi haqqoniy qiymatidan past narxda sotib olish huquqi berilgan bo‘lsa, sotib olish quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi orqali amalga oshiriladi:

Debet 22100 — “Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha majburiyatlar”;

Kredit 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” (yoki 10101 “Kassadagi pul mablag‘lari”).

22100 — “Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha majburiyatlar” hisobvarag‘i yopilganidan so‘ng, mikrolizing obyektiga bo‘lgan mulk huquqi lizing oluvchiga o‘tadi va bunda 72-bandda ko‘rsatilgan buxgalteriya o‘tkazmalari bajariladi.

74. Mikrolizing shartnomasi uning amal qilish muddatidan oldin to‘xtatilib lizing beruvchi tomonidan mikrolizing obyekti shartnoma shartlarida belgilangan tartibda olib qo‘yilgan taqdirda, mikrolizing obyektini lizing beruvchiga qaytarish mikrolizing shartnomasining amal qilish muddati to‘xtatilgan sanadagi mikrolizing obyektining qoplanmagan qiymati summasida amalga oshiriladi va bunda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari amalga oshiriladi:

Debet 16519 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi bo‘yicha yig‘ilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)”;

Kredit 16515 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi”.

75. Mikrolizing obyektining hisobdan chiqarish bo‘yicha moliyaviy natija (foyda yoki zarar) mikrolizing obyektining qoldiq (balans) qiymati va lizing to‘lovlari jadvali bo‘yicha qolgan qarz o‘rtasidagi farq sifatida mikrolizing obyektining hisobdan chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar summasini hisobga olgan holda aniqlanadi.

Mikrolizing obyektining hisobdan chiqarish bo‘yicha moliyaviy natija (foyda yoki zarar) aniqlanganida, oldingi qayta baholashlardagi mikrolizing obyekti qiymatining ko‘paygan summasi, ya’ni oldingi baholashlar natijasida 30908 — “Boshlang‘ich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvarag‘ining kredit qoldig‘i mikrolizing obyektining chiqib ketishidan ko‘rilgan daromad tarkibiga qo‘shiladi va bir vaqtning o‘zida ushbu hisobvaraq bo‘yicha rezerv kapitalini kamaytiradi.

75¹. Lizing oluvchi mikrokredit tashkilotida lizing hisobi mazkur Yo‘riqnomaning 60 — 75-bandlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

76. Faktoring operatsiyalarining hisobi “Mikrokredit tashkilotlarida buxgalteriya hisobi hisobvaraqlar rejasi”ga muvofiq yuritiladi.

77. Faktoring operatsiyalari bo‘yicha to‘lov hujjatlarining hisobini yuritish uchun mikrokredit tashkiloti tomonidan 90966 — “Sotib olingan debitorlik qarzlari — Faktoring” ko‘zda tutilmagan holatlar hisobvarag‘ida shaxsiy hisobvaraq ochiladi. Ushbu hisobvaraqning debetida sotib olingan debitorlik qarzlarining to‘la summasi aks ettiriladi, kreditida esa to‘lovchilar tomonidan to‘la to‘lab berilgan sotib olingan debitorlik qarzlari summasi hisobdan chiqariladi.

78. Taraflar tomonidan faktoring (pul talabini berish) to‘g‘risidagi shartnoma imzolanganidan keyin mikrokredit tashkiloti — moliyaviy agent mablag‘larni mijozning talab qilib olingungacha asosiy depozit hisobvarag‘iga, diskont summasini chegirgan holda, o‘tkazishni amalga oshiradi.

79. Mablag‘larni mijozning asosiy talab qilib olingungacha depozit hisobvarag‘iga o‘tkazishni mikrokredit tashkiloti to‘lov topshiriqnomasi bilan amalga oshiradi. Quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

a) faktoring bo‘yicha mablag‘lar mijoz hisobvarag‘iga o‘tkazib berilganda:

Debet 11101 — “Sotib olingan debitorlik qarzlari — Faktoring” — (faktoring umumiy summasiga);

Kredit 11195 — “Sotib olingan debitorlik qarzlari — Faktoring bo‘yicha diskont (kontr-aktiv)” — (diskont summasiga);

Kredit 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” — (Umumiy summa bilan diskont summasi o‘rtasidagi farq summasiga);

b) faktoring bo‘yicha mablag‘lar belgilangan tartibda undirilganda:

Debet 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” (yoki 10101 “Kassadagi pul mablag‘lari”);

Kredit 11101 — “Sotib olingan debitorlik qarzlari — Faktoring”;

v) faktoring bo‘yicha diskont summasi daromadga tan olinganda:

Debet 11195 — “Sotib olingan debitorlik qarzlari — Faktoring bo‘yicha diskont (kontr-aktiv)”;

Kredit 45217 — “Sotib olingan debitorlik qarzlari bo‘yicha daromadlar — Faktoring”.

80. Faktoring operatsiyalarida mijoz to‘lov talabnomasining yuqori qismida shtamp qo‘yishi yoki “Faktoring” deb yozib qo‘yishi va kredit bo‘yicha mikrokredit tashkiloti-moliyaviy agent faktoring hisobvarag‘ining raqamini ko‘rsatishi kerak.

81. Mikrokredit tashkiloti mijozlarga mikrokredit, mikroqarz va boshqa mikromoliya xizmatlari bo‘yicha kassadan naqd pul berishda chiqim kirim kassa ordyerlari (3-ilova)dan foydalaniladi.

82. Mikromoliyalash xizmatlarini ko‘rsatish uchun buxgalteriya xodimi berilayotgan naqd pul summasi bo‘yicha ushbu Yo‘riqnomaning 15-bandiga muvofiq, chiqim kassa orderini tuzadi va rasmiylashtiradi.

83. Chiqim kassa orderi faqat buxgalteriya xodimi tomonidan chiqim kassa orderiga imzo qo‘yilganidan so‘ng kassaga beriladi. Chiqim kassa orderini pul olayotgan shaxs orqali kassaga topshirish taqiqlanadi.

84. Kassir chiqim kassa orderini olganidan so‘ng quyidagilarni bajarishi shart:

a) pul oluvchini chiqim kassa orderining raqami bo‘yicha chaqiradi;

v) mikrokredit tashkilotning pul berishga ruxsat berish huquqiga ega bo‘lgan mansabdor shaxslar imzolari borligini va bu imzolar mavjud namunalar bilan bir xilligini tekshiradi;

g) hujjatda raqam va so‘z bilan ko‘rsatilgan summalar o‘zaro mos kelishini tekshiradi;

d) hujjatda pul olinganligini tasdiqlovchi imzo qo‘yilganligini tekshiradi;

e) pul oluvchining shaxsini tasdiqlovchi pasport yoki boshqa hujjat ko‘rsatilgani to‘g‘risidagi ma’lumotlar borligini tekshiradi;

j) mijozning shaxsini tasdiqlovchi pasport tekshiriladi va ko‘rsatilayotgan pasportdagi ma’lumotni orderdagi ma’lumotlar bilan qiyoslaydi;

z) hujjatda ko‘rsatilgan pul summasini tayyorlaydi, pul oluvchidan u qancha pul olayotganligini so‘raydi, tayyorlangan pul summasini yana bir bor chiqim kassa orderi bilan qiyoslaydi va uni pul oluvchiga berib, chiqim kassa orderiga imzo qo‘yadi.

85. Qarzdor tomonidan mikrokredit, mikroqarz, mikrolizing va boshqa mikromoliya xizmatlari bo‘yicha hisoblangan foizlar va boshqa komission to‘lovlarni qaytarish naqd pul va naqd pulsiz shaklida amalga oshirilishi mumkin.

86. Mikrokredit tashkiloti mijozlaridan mikrokredit, mikroqarz, mikrolizing va boshqa mikromoliya xizmatlari bo‘yicha naqd pullarni qabul qilish kirim kassa ordyerlari (4-ilova) bo‘yicha amalga oshiriladi.

Mijozlar o‘z majburiyatlari bo‘yicha to‘lovlarni naqd pul shaklida amalga oshirganda, buxgalteriya xodimi ushbu Yo‘riqnomaning 16-bandiga muvofiq, 1 nusxada kirim kassa orderini rasmiylashtiradi va operatsiyani 10101 — “Kassadagi pul mablag‘lari” hisobvarag‘i debeti bo‘yicha aks ettiradi. Shundan so‘ng kirim kassa kitobiga imzo qo‘ygan holda, hujjatlarni kassaga topshiradi.

87. Kassir kirim kassa ordyerlarini olganidan so‘ng, ularda buxgalteriya xodimining imzosi borligini va ushbu imzoni kassirda saqlanuvchi namunalariga mos kelishini tekshirishi, mijoz imzosi qo‘yilganligi, undagi ko‘rsatilgan summaning son va so‘z bilan yozilganligiga mos kelishini tekshirishi, shundan so‘ng pul qo‘yuvchini chaqirib, undan naqd pullarni birma-bir sanab olish orqali qabul qilib olishi lozim.

88. Pul qabul qilib olganidan so‘ng, kassir kirim kassa orderida ko‘rsatilgan summani qayta sanalganda chiqqan summa bilan solishtiradi. Ular mos kelgan taqdirda, kvitansiyaga imzo qo‘yadi, mikrokredit tashkiloti kassasi shtampi bilan tasdiqlaydi va pulni topshirgan shaxsga beradi. Kirim kassa orderi buxgalterga yoki kirim bo‘yicha kassa kitobini yurituvchi boshqa mas’ul xodimga kun oxirida kunlik hujjatlarga tikib qo‘yish uchun beriladi.

89. Kirim kassa kitobini yurituvchi xodim kassaga naqd pul mablag‘lari qabul qilinganda kirim kassa ordyerlari asosida operatsiyani kassirdan olingan kirim kassa orderi asosida pul mablag‘lari kirimi kassa kitobida aks ettiradi.

90. Mikrokredit tashkilotining kassa kitoblariga yozuvlar pul kelib tushgandan va chiqib ketgandan so‘ng darhol kiritilishi lozim, so‘ngra balans hisobvarag‘i bo‘yicha kun oxirida kassa qoldig‘i chiqariladi. Ushbu kassa qoldig‘i keyingi kun uchun boshlang‘ich qoldiq bo‘ladi. Kassa kitobi (17-ilova) qoldig‘i kun yakunida kassadagi pul mablag‘lari mavjudligi bilan solishtiriladi. Nomuvofiqlik aniqlangan taqdirda, oradagi farq summasi 19908 — “Mikrokredit tashkilotlari xodimlari bilan bo‘ladigan hisob-kitoblardagi undirib olinishi lozim bo‘lgan mablag‘lar” hisobvarag‘ining debetiga yoki 45994 — “Boshqa foizsiz daromadlar” hisobvarag‘ining kreditiga olib boriladi.

91. Mijozlar tomonidan mikrokredit, mikroqarz, mikrolizing va boshqa mikromoliya xizmatlari bo‘yicha hisoblangan foizlar va boshqa komission to‘lovlarni naqd pulsiz o‘tkazishda naqd pulsiz shaklidagi to‘lov hisobi bankning mikrokredit tashkiloti talab qilib olinguncha depozit hisobvarag‘idan ko‘chirma va to‘lov amalga oshirilganligi to‘g‘risida bankning belgisi bilan to‘lov topshiriqnomaning nusxasi asosida olib boriladi. Ushbu operatsiya mikrokredit tashkilotining 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” hisobvarag‘i debeti bo‘yicha aks ettiriladi.

92. Pul mablag‘lari naqd pulsiz shaklda kelib tushganda buxgalteriya xodimi:

bankning ko‘chirmasidagi mikrokredit tashkilotining 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” hisobvarag‘iga kelib tushgan mablag‘larni qarzdorning to‘lov topshiriqnomasi (bank kvitansiyasi) nusxasidagi o‘tkazilgan summa ma’lumotlari bilan solishtiradi;

qarzdorning kredit kartochkasiga operatsiya sanasi, o‘tkazilgan summa, qoldiq, hisoblangan foizlar summasi, foizlar qoldig‘ini yozadi.

93. To‘lanishi lozim bo‘lgan kreditlar hisobvarag‘ida, mikrokredit tashkiloti tomonidan banklardan, boshqa moliyaviy tashkilotlardan olingan kreditlar summasi hisobga olinadi.

94. Har bir olingan kredit bo‘yicha alohida shaxsiy hisobvaraqlarda yordamchi hisob yuritilishi zarur bo‘lib, unda kreditning olingan sanasi, olingan kredit bo‘yicha barcha to‘lovlar va qoldiq hisobi olib boriladi.

95. Olingan kredit yordamchi kitobida kredit qismining “Boshqalar” ustunida aks ettiriladi. Kreditning qisman yoki to‘liq qaytarilishida to‘langan summalar yordamchi kitobining debet qismining “Boshqalar” ustunida aks ettiriladi.

96. Tuzilgan kredit shartnomasiga muvofiq bankdan mablag‘lar olish quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi bilan aks ettiriladi:

Debet 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

Kredit Kreditlar bo‘yicha to‘lanishi lozim bo‘lgan tegishli hisobvaraq.

Olingan kreditlarni so‘ndirish vaqtida:

Debet Kreditlar bo‘yicha to‘lanishi lozim bo‘lgan tegishli hisobvaraq;

Kredit 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”.

97. To‘lanishi lozim bo‘lgan kreditlar va boshqa majburiyatlar bo‘yicha foizlar har kuni hisoblanadi va quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari amalga oshiriladi.

Debet To‘lanishi lozim bo‘lgan kreditlar bo‘yicha foizli xarajatlarning tegishli hisobvarag‘i;

Kredit 22410 — “Olingan kreditlar bo‘yicha hisoblangan foizlar”.

Hisoblangan foizlarni so‘ndirish:

Debet 22410 — “Olingan kreditlar bo‘yicha hisoblangan foizlar”;

Kredit 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”.

98. Mikrokredit tashkiloti faoliyatida mikromoliyaviy xizmatlarni ko‘rsatish jarayonida, ijaraga berish uchun yoki ma’muriy maqsadlar uchun foydalaniladigan, shuningdek bir yildan ortiq vaqt mobaynida foydalanish ko‘zda tutilgan moddiy aktivlar asosiy vositalar bo‘lib hisoblanadi.

Asosiy vositalarga binolar, inshootlar, asbob-uskunalar, kompyuterlar, mebel, hisoblash texnikasi, transport vositalari, foydalanish huquqlarida xarid qilingan yer, kutubxona fondi, qiymatidan qat’i nazar qurishda bino qiymatiga kiritilmagan signalizatsiya va telefonizatsiya obyektlari va boshqalar kiritiladi.

Balansda asosiy vositalar balans (qoldiq) qiymati bo‘yicha aks ettiriladi. Asosiy vositalar kirim qilinganda balansda boshlang‘ich (haqiqiy) qiymati bo‘yicha aks ettiriladi.

Boshlang‘ich qiymatga asosiy vositani sotib olish yoki uni qurish (bino qurish va qurilishni tugallash) bilan bog‘liq barcha xarajatlar, shu jumladan, to‘langan soliqlar, bojxona bojlari va yig‘imlari hamda yetkazib berish, montaj, o‘rnatish va ishga tushirish bilan bog‘liq bevosita aktivdan belgilangan maqsadda foydalana olish uchun uni ishchi holatiga keltirish bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa barcha xarajatlarning summasi kiritiladi.

Asosiy vositalarning boshlang‘ich qiymati vaqti-vaqti bilan qayta baholanadi. Asosiy vositalarni qayta baholash bilan hisobga olgan holdagi qiymati tiklanish qiymati deyiladi. Buxgalteriya balansida tan olinadigan aktiv summasi, shuningdek, balans qiymati deb ham ataladi.

98¹. Chet el valyutasida sotib olingan asosiy vositalar balansda bojxona yuk deklaratsiyasini rasmiylashtirish sanasidagi Markaziy bank kursi bo‘yicha milliy valyutada aks ettiriladi va chet el valyutasi kursining o‘zgarishi munosabati bilan qayta baholanmaydi.

99. Foydalanishda bo‘lgan vositalar bo‘yicha har oylik eskirishning hisoblanishi ular foydalanishga kiritilgan oydan keyingi har oyi eskirish hisoblanadi. Bunda 56600 — “Eskirish xarajatlari” debetlanadi va yig‘ilgan eskirishning kontr-aktiv hisobvarag‘i kreditlanadi.

Asosiy vositalarning foydalilik xizmati muddati ichida uning boshlang‘ich qiymati asosida tugatish qiymatini ayirish bilan eskirish hisoblanadi. Tugatish qiymati asosiy vositalar foydalilik xizmati muddatining tugash vaqtida ularni tugatish bilan bog‘liq xarajatlarni ayirish orqali aniqlanadigan ushbu asosiy vositalardan kutilayotgan qiymat hisoblanadi.

Eskirishni hisoblash quyidagi usullarda amalga oshirilishi mumkin:

1) to‘g‘ri chiziqli hisoblash usuli;

2) bajarilgan ish hajmiga mutanosib ravishda hisoblash usuli;

3) tezlashtirilgan usul (kamayib boruvchi qoldiq usuli va yillar yig‘indi usuli).

100. Asosiy vositalarning qiymatini oldindan to‘liq yoki qisman to‘lash quyidagi o‘tkazmalar bilan rasmiylashtiriladi:

Debet 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘langan mablag‘lar hisobvarag‘i”;

Kredit 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”.

Sotib olingan asosiy vositalar quyidagi buxgalteriya yozuvlari bilan balansda aks ettiriladi:

Debet 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvarag‘i yoki 16561 — “Ombordagi asosiy vositalar”;

Kredit 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘langan mablag‘lar hisobvarag‘i”.

101. Asosiy vositalar tekinga olinganda:

Debet 16561 — “Ombordagi asosiy vositalar” yoki 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvarag‘i;

Kredit 30905 — “Tekinga olingan mulk” “(ta’sischilardan olinganda) yoki 45994 — “Boshqa foizsiz daromadlar” (boshqalardan olinganda).

102. Qurilish, asosiy vositalarni yangilash, qaytadan tiklash va zamonaviylashtirish bilan bog‘liq bo‘lgan barcha chiqim hisobi “Tugallanmagan qurilish” hisobvarag‘ida olib boriladi:

Debet 16505 — “Tugallanmagan qurilishlar”;

Kredit 19909 — “Tovar-moddiy qiymatliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘langan mablag‘lar hisobvarag‘i”.

Bino (imorat)lar foydalanishga tayyor bo‘lgan taqdirda, ularning qiymati 16509 — “Mikrokredit tashkiloti binolari va boshqa imoratlari” hisobvarag‘iga tegishli qabul qilish dalolatnomasi asosida o‘tkaziladi. Agarda qurilish yoki qayta tiklash xarajatlari smetasida mebel va uskunalar sotib olish ko‘zda tutilgan bo‘lsa, ularning qiymati qabul qilish dalolatnomasi umumiy qiymatdan alohida ajratiladi hamda to‘liq ro‘yxati ko‘rsatiladi. Bunda quyidagi buxgalteriya yozuvlari amalga oshiriladi:

a) bino qiymati summasiga:

Debet 16509 — “Mikrokredit tashkiloti binolari va boshqa imoratlari”;

Kredit 16505 — “Tugallanmagan qurilishlar”;

b) mebel va uskunalar qiymati summasiga:

Debet 16535 — “Mebel, moslama va jihozlar”;

Kredit 16505 — “Tugallanmagan qurilishlar”.

103. Asosiy vositalarni qayta baholash asosiy vosita obyektlarining boshlang‘ich qiymatini ularning haqiqiy qiymatiga moslashtirish maqsadida muntazam ravishda amalga oshiriladi. Agar haqiqiy qiymatni yetarlicha darajada aniqlash imkoniyati mavjud bo‘lsa, mikrokredit tashkilotlari barcha asosiy vositalarni bitta guruh doirasida qayta baholangan qiymati bo‘yicha aks ettiradi. Qayta baholangan qiymat bu obyektlarning qayta baholash davridagi haqiqiy qiymatidan to‘plangan amortizatsiya va qiymatning pasayishidan ko‘rilgan zarar summasi chegirib tashlangan qiymatdir.

104. Asosiy vositalarning alohida obyektlarini qayta baholashda asosiy vositalarning ushbu obyektiga tegishli barcha guruhlari qayta baholanadi. Asosiy vositalarning guruhi — bu mikrokredit tashkilotida foydalaniladigan tur va usuliga o‘xshaydigan aktivlarning yig‘indisidir. Asosiy vositalarning bir guruhi tarkibidagi obyektlar bir vaqtda qayta baholanadi.

105. Tashkilot tasarrufidagi barcha asosiy vositalar, ularning xo‘jalik qaramog‘ida yoki operativ boshqaruvida bo‘lgan, shuningdek, uchinchi tomonga ijaraga berilgan va uchinchi tomondan ijaraga olingan mol-mulk, foydalaniladigan va foydalanmaydigan mol-mulk, konservatsiyada saqlanayotgan, hisobdan chiqarishga tayyorlab qo‘yilgan, lekin belgilangan tartibda tegishli hujjatlar bilan rasmiylashtirilmagan, shuningdek, tugallanmagan qurilish obyektlari va o‘rnatishga mo‘ljallangan asbob-uskunalar qayta baholanishi kerak.

Yer maydonlari va tabiatdan foydalanish obyektlari qiymati qayta baholanmaydi.

106. Qayta baholash mikrokredit tashkiloti tomonidan mustaqil ravishda yoki qonunchilikka muvofiq baholash faoliyati bilan shug‘ullanish huquqiga ega bo‘lgan malakali baholovchilar — ekspertlarni jalb qilgan holda, amalga oshiriladi. Asosiy vositalar obyektining haqiqiy qiymati deb ularning bozor qiymati hisoblanadi. Haqiqiy qiymatni tasdiqlovchi bozordagi taqqoslama narxlarni o‘rganishga asoslangan ma’lumotlar mavjud bo‘lmagan holatda mikrokredit tashkiloti haqiqiy qiymatni daromad yoki amortizatsiyalangan qiymatga asoslangan uslub yordamida taxminan aniqlashi mumkin.

108. Asosiy vositalarni qayta baholash uchun quyidagi usullar qo‘llaniladi:

1. Indeks usuli;

2. To‘g‘ridan-to‘g‘ri qayta baholash usuli.

109. Indeks usuli. Qayta baholashning indeks usulida asosiy vositalarning balans qiymati va qayta baholash kuniga shu aktivlarning jamg‘arilgan amortizatsiyasi ma’lum indeksdan foydalanilgan holda qayta baholanadi. Shundan keyin aktivlarning qayta baholangan qiymati ularning balans qiymati va jamg‘arilgan eskirish bilan taqqoslanadi va o‘rtadagi farq summasiga tegishli buxgalteriya yozuvlari amalga oshiriladi:

1) agar aktivning qayta baholangan qiymati uning balans qiymatidan ortiq bo‘lsa, ushbu oshgan summa 30908 “Boshlang‘ich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvarag‘ida quyidagi buxgalteriya yozuvi orqali aks ettiriladi:

a) Debet 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvarag‘i;

Kredit 30908 — “Boshlang‘ich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

b) qayta baholashgacha bo‘lgan va qayta baholangandan keyin jamg‘arilgan eskirish summalari o‘rtasidagi farq summasiga:

Debet 30908 — “Boshlang‘ich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

Kredit 165** — Asosiy vositalar eskirish summasining tegishli hisobvarag‘i (kontr-aktiv);

v) qayta baholash natijasida asosiy vositaning o‘sgan qiymati, ushbu aktiv bo‘yicha oldingi qayta baholash natijasiga ko‘ra xarajat sifatida hisobga olingan qismi miqdoridagina daromad sifatida hisobga olinishi lozim;

2) qayta baholash natijasida asosiy vositalarning haqiqiy qiymati kamaysa, u xarajat sifatida hisobga olinadi. Ushbu summa 30908 — “Boshlang‘ich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvarag‘idan oldingi qayta baholash natijasida bevosita mazkur aktiv bo‘yicha hosil bo‘lgan ijobiy summadan ayirib tashlanishi lozim. Bunda quyidagi buxgalteriya yozuvlari amalga oshiriladi:

a) qayta baholashgacha bo‘lgan va qayta baholangandan keyin jamlangan eskirish o‘rtasidagi farq summasiga:

Debet 165** — Asosiy vositalar eskirish summasining tegishli hisobvarag‘i (kontr-aktiv);

Kredit 30908 — “Boshlang‘ich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

b) qayta baholash natijasida aniqlangan aktiv haqiqiy qiymatining kamayish summasiga:

Debet 30908 — “Boshlang‘ich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

Kredit 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvarag‘i;

v) 30908 — hisobvarag‘ida aks ettirilgan oldingi qayta baholash summasi yetarli bo‘lmagan holda, kamayish va oldingi qayta baholash summalari o‘rtasidagi farq summasi xarajat sifatida hisobga olinadi va 55995 — “Boshqa foizsiz xarajatlar” hisobvarag‘ida aks ettiriladi. Bunda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 55995 — “Boshqa foizsiz xarajatlar”;

Kredit 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvarag‘i;

3) qayta baholashning indeks usulida, asosiy vositalarning har bir guruhi bo‘yicha ushbu aktivlarning sotib olish davridan kelib chiqqan holda har xil indekslar qo‘llaniladi.

110. To‘g‘ridan-to‘g‘ri qayta baholash usuli. Asosiy vositalarning to‘liq tiklanishi qiymati, alohida obyektlar qiymatini shunga o‘xshash yangi obyektlarning qayta baholash sanasida shakllangan, tegishli hujjatlar bilan tasdiqlangan bozor qiymati asosida to‘g‘ridan to‘g‘ri qayta hisoblash orqali aniqlanadi.

To‘g‘ridan-to‘g‘ri qayta baholash usulini qo‘llashda obyektlarning to‘liq tiklanish qiymatini tegishli hujjatlar bilan tasdiqlash uchun tashkilot xohishiga qarab quyidagilardan foydalanish mumkin:

1) tayyorlov tashkilotlaridan va ularning maxsus dilyerlaridan, tovar-xomashyo birjalaridan, ko‘chmas mulk birjalaridan o‘xshash aktivning narx (baho)lari to‘g‘risida yozma shaklda olingan ma’lumotlar;

2) asosiy fondlarni sotib olish va qayta baholash kunlaridagi Markaziy bank kursiga nisbatan hisob-kitob koeffitsiyenti aniqlanadigan erkin ayirboshlanadigan valyutada sotib olingan asosiy fondlarning qiymati (tasdiqlovchi hujjat mavjud bo‘lganda) to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

3) tegishli davlat tashkilotlaridagi narx (baho)lar to‘g‘risida ma’lumotlar;

4) qayta baholash davrida ommaviy axborot vositalarida va maxsus adabiyotda e’lon qilingan narx (baho)lar to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

5) baholovchining asosiy fondlarning qiymati to‘g‘risidagi hisoboti.

To‘g‘ridan-to‘g‘ri usul bilan asosiy vositalarni qayta baholashda, buxgalteriya hisobida tegishli asosiy vosita bo‘yicha hisoblangan jamg‘arilgan eskirish summasi, shu aktivning qayta baholangandagi tiklanish qiymatini qayta baholangunga qadar bo‘lgan balans qiymatiga bo‘lish natijasida hosil qilinadigan koeffitsiyentga ko‘paytiriladi.

111. Qayta baholashdan keyin aktivlarning haqiqiy qiymati ularning boshlang‘ich tiklanish qiymati va yig‘ilgan eskirish summasi bilan taqqoslanadi va farq summalariga mazkur Yo‘riqnomaning 109-bandiga muvofiq buxgalteriya o‘tkazmalari amalga oshiriladi.

112. Yuqoridagi buxgalteriya o‘tkazmalari amalga oshirilgandan keyin, aktivning qayta baholangan qiymati aktivning qolgan hisoblab chiqilgan xizmat qilish muddati davomida amortizatsiyalanadi.

113. 30908 — “Boshlang‘ich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvarag‘idagi qayta baholash bo‘yicha aks ettirilgan ijobiy natija har oyda tegishli aktiv tiklanish qiymatining eskirish summasi bilan boshlang‘ich qiymatining eskirish summasi o‘rtasidagi farqqa teng ravishda 31203 — “Tasdiqlanmagan foyda (aktiv-passiv)” hisobvarag‘iga o‘tkazib boriladi. Bunda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 30908 — “Boshlang‘ich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

Kredit 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)”.

Tegishli aktiv hisobdan chiqarilayotganda 30908 — hisobvaraqdagi shu aktivga tegishli qayta baholash natijasi to‘liq 31203 — hisobvarag‘iga o‘tkaziladi.

114. Ombordagi asosiy vositalarni qayta baholash natijasi quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari orqali hisobga olinadi:

1) tegishli aktivlar bo‘yicha qayta baholashning ijobiy natijasi:

Debet 16561 — “Ombordagi asosiy vositalar”;

Kredit 30908 — “Boshlang‘ich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”.

2) qayta baholash natijasida asosiy vositalar qiymatining kamayish summasi:

Debet 30908 — “Boshlang‘ich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” va/yoki

Debet 55995 — “Boshqa foizsiz xarajatlar”;

Kredit 16561 — “Ombordagi asosiy vositalar” — tegishli aktiv.

115. Mikrokredit tashkilotining asosiy vositalariga egalik huquqini berishni tasdiqlovchi barcha hujjatlar ularning bahosi, sug‘urta polisi va boshqa hujjatlari alohida yig‘ma jildlarda saqlanishi lozim. Asosiy vositalarning yordamchi hisobi har bir asosiy vosita bo‘yicha alohida kartochkalarda (18-ilova) yuritilishi lozim.

116. Asosiy vositalar va eskirishni hisoblash bo‘yicha barcha o‘tkazmalar 12-ilovada aks ettiriladi.

117. Mikrokredit tashkiloti tomonidan mikrokredit va mikroqarzni so‘ndirish hisobidan olingan ko‘chmas mulk va boshqa mulklar, 16701 — “Ko‘chmas mulk va boshqa xususiy mulklar” hisobvarag‘ida hisobga olinadi.

118. Agar mikrokredit va mikroqarzni so‘ndirish garovga olingan mulk hisobidan, ushbu mulkka boshlang‘ich egalik huquqini olish orqali amalga oshiriladigan bo‘lsa, mikrokredit va mikroqarzni balans qiymati yoki garovga olingan mulkning, uni sotish bilan bog‘liq xarajatlarni chiqarib tashlagan holda, haqqoniy qiymatidan eng kami bo‘yicha hisobga olinadi. Bunda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 16701 — “Ko‘chmas mulk va boshqa xususiy mulklar”;

Kredit Mikrokredit va mikroqarz bo‘yicha tegishli shaxsiy ssuda hisobvarag‘i.

Agar garovning bozor qiymati mikrokredit, mikroqarzning balans qiymatidan kam bo‘lsa, ularning farqi mikrokredit, mikroqarzlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarga qarshi zararlar hisobvarag‘i orqali hisobdan chiqariladi.

Debet Mikrokredit, mikroqarzlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasining tegishli hisobvarag‘i (kontr-aktiv);

Kredit Mikrokredit va mikroqarz bo‘yicha tegishli shaxsiy ssuda hisobvarag‘i.

119. Boshqa xususiy mulk qiymatining har qanday o‘zgarishi “Ko‘chmas mulk va boshqa xususiy mulk bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)” hisobvarag‘ida aks ettirilishi lozim.

Debet 56834 — “Ko‘chmas mulk va boshqa xususiy mulklar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholash”;

Kredit 16799 — “Ko‘chmas mulk va boshqa xususiy mulklar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)”.

120. Boshqa xususiy mulkning qiymatini nazorat qilish va hisobga olish uni sotishdan avval amalga oshiriladi. Boshqa xususiy mulkni sotishdan ko‘rilgan zarar yoki foyda, mos ravishda daromad yoki xarajat hisobvarag‘ida aks ettiriladi. Bunda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 16799 — “Ko‘chmas mulk va boshqa xususiy mulklar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)”;

Kredit 16701 — “Ko‘chmas mulk va boshqa xususiy mulklar”.

1) Boshqa xususiy mulk balans qiymatidan yuqori bahoda sotilganda:

Debet 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

Kredit 16701 — “Ko‘chmas mulk va boshqa xususiy mulklar”,

Kredit 45913 — “Ko‘chmas mulk va boshqa xususiy mulklar/aktivlarni sotish yoki dispozitsiya qilishdan olingan foyda”;

Bunda agar garovga qo‘yilgan mol-mulkning sotilishidan tushgan summa, mikrokredit tashkilotining talablari miqdoridan oshib ketsa, tafovuti garovga beruvchiga qaytarib beriladi.

2) Boshqa xususiy mulk balans qiymatidan past bahoda sotilganda:

Debet 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

Debet 55906 — “Boshqa xususiy mulklar/aktivlarni sotish yoki dispozitsiya qilishdan ko‘rilgan zararlar”;

Kredit 16701 — “Ko‘chmas mulk va boshqa xususiy mulklar”.

121. Kambaholi va tez eskiruvchi buyumlar (keyingi matnda — KTB) — bu mikrokredit tashkilotlari faoliyatida foydalaniladigan va quyidagi mezonlardan biriga javob beradigan moddiy aktivlardir:

a) xizmat muddati bir yildan oshmaydigan;

b) xizmat muddatidan qat’i nazar, (sotib olingan vaqtga) bir komplekt uchun qiymati O‘zbekiston Respublikasida bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravarigacha belgilangan buyumlar. Rahbar hisobot yiliga KTB tarkibida hisobini yuritish uchun buyumlar qiymatining eng kam miqdorini belgilash huquqiga ega.

KTBga devonxona va idora buyumlari, blanklar, pochta va hujjat markalari va boshqalar kiradi.

KTB hisobi haqiqiy sotib olingan qiymati bo‘yicha, bojxona bojlari va yig‘imlari, ta’minlovchi va vositachi tashkilotlarga to‘langan vositachilik xarajatlari, soliqlar (masalan, qo‘shilgan qiymat solig‘i) va KTB ni sotib olish bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan boshqa xarajatlarni hisobga olgan holda yuritiladi.

122. KTB qiymatini to‘liq yoki qisman oldindan to‘lash quyidagicha buxgalteriya yozuvi bilan amalga oshiriladi:

Debet 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘langan mablag‘lar hisobvarag‘i”;

Kredit 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” (yoki 10101 “Kassadagi pul mablag‘lari”).

KTBga kirim qilinganda:

Debet 19921 — “Ombordagi kambaholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar”;

Kredit 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘langan mablag‘lar hisobvarag‘i”.

Ombordan KTB foydalanishga berilishi quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi bilan amalga oshiriladi:

Debet 56406 — “Devonxona, ofis va boshqa buyumlar xarajatlari”;

Kredit 19921 — “Ombordagi kambaholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar”.

KTB bilan barcha operatsiyalar 9-ilovaga muvofiq hisobga olinishi mumkin. Foydalanishda va omborda bo‘lgan KTB saqlanishining hisobi va nazorati tizimidan tashqari (jurnallarda) amalga oshiriladi.

123. Nomoddiy aktivlar — bu nomonetar, identifikatsiya qilinadigan aktivlar bo‘lib, moddiy va jism shakliga ega bo‘lmagan, foydali xizmat muddati bir yildan ortiq bo‘lgan, hamda ulardan mikromoliyalash xizmatlari ko‘rsatishda yoki ma’muriy maqsadlar uchun foydalanishga mo‘ljallangan aktivlardir.

Nomoddiy aktivlarga patentlar, mualliflik huquqlari, gudvill (goodwill), savdo markalari, kompyuter dasturiy ta’minotlari, litsenziyalar va shu kabilar tegishlidir.

Agar dasturiy ta’minot tegishli jihozning tarkibiy qismi bo‘lsa, u moddiy aktiv sifatida qaraladi. Agar dasturiy ta’minot tegishli jihozning tarkibiy qismi bo‘lmasa, u nomoddiy aktiv hisoblanadi.

124. Sotib olingan nomoddiy aktiv boshlang‘ich (haqiqiy) qiymati bo‘yicha baholanadi va hisobga olinadi. Nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymatini aniqlash ushbu Yo‘riqnomaning 98-bandiga muvofiq aniqlanadi va uning o‘zgarishiga nomoddiy aktivlarning faqat qayta baholanishi natijasida ruxsat etilishi mumkin.

Nomoddiy aktivlar bilan bog‘liq xarajatlar, agar ushbu xarajatlar kelajakda shu aktivlar bo‘yicha dastlabki hisoblangan me’yorlardan yuqori iqtisodiy foyda olib kelishi mumkin bo‘lsa, ularning boshlang‘ich (haqiqiy) qiymatiga qo‘shilishi mumkin. Barcha boshqa xarajatlar, ular qaysi davrda yuzaga kelgan bo‘lsa, o‘sha davrning joriy xarajatlari sifatida aks ettiriladi.

125. Xorijiy valyutaga sotib olingan nomoddiy aktivlar, balansda milliy valyutada Markaziy bankning xorijiy valyutaga nisbatan davlat bojxona deklaratsiyasi rasmiylashtirilgan kundagi kursi bo‘yicha aks ettiriladi va xorijiy valyuta kursining o‘zgarishi munosabati bilan qayta baholanmaydi.

126. Nomoddiy aktivlar qiymatining oldindan to‘liq yoki qisman to‘lanishi quyidagi buxgalteriya yozuvlari bilan rasmiylashtiriladi:

Debet 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘langan mablag‘lar hisobvarag‘i”;

Kredit 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” (yoki 10101 “Kassadagi pul mablag‘lari”).

Aktivlar kelib tushganda:

Debet 16601 — “Nomoddiy aktivlar”;

Kredit 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘langan mablag‘lar hisobvarag‘i”.

127. Nomoddiy aktiv balansda dastlabki qiymati bo‘yicha hisobga olingandan keyin, qayta baholash sanasida, agar uning bozor bahosini aniqlash mumkin bo‘lsa, nomoddiy aktiv qayta baholanadi va qayta baholanish (tiklanish) qiymati bo‘yicha hisobga olinadi.

128. Qayta baholagandan so‘ng nomoddiy aktivlarning qayta baholangan qiymati ularning balans qiymati va jamg‘arilgan eskirishi bilan taqqoslanadi va o‘rtadagi farq summasiga tegishli buxgalteriya yozuvlari amalga oshiriladi.

129. Agar aktivning qayta baholangan qiymati uning balans qiymatidan ortiq bo‘lsa, ushbu oshgan summa 30908 “Boshlang‘ich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvarag‘ida quyidagi buxgalteriya yozuvi orqali aks ettiriladi:

a) Debet 16601 — “Nomoddiy aktivlar”;

Kredit 30908 — “Boshlang‘ich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

b) qayta baholashgacha bo‘lgan va qayta baholangandan keyingi jamg‘arilgan eskirish summalari o‘rtasidagi farq summasiga:

Debet 30908 — “Boshlang‘ich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

Kredit 16605 — “Nomoddiy aktivlarning yig‘ilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)”.

130. Qayta baholash natijasida nomoddiy aktivlar qiymatining o‘sgan summasi shu aktiv bo‘yicha ilgarigi qayta baholashning xarajat sifatida hisobga olingan va qiymatini kamaytirgan summasini qoplaydigan qismigina daromad sifatida tan olinadi.

131. Agar aktivning qayta baholangandagi qiymati uning balans qiymatidan kam bo‘lsa, unda aktivning summasi kamayadi va bu kamayish quyidagi buxgalteriya yozuvi bilan rasmiylashtiriladi:

a) qayta baholashgacha bo‘lgan va qayta baholangandan keyingi jamg‘arilgan eskirish o‘rtasidagi farq summasiga:

Debet 16605 — “Nomoddiy aktivlarning yig‘ilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)”;

Kredit 30908 — “Boshlang‘ich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

b) qayta baholash natijasida aniqlangan aktiv qiymatining kamayish summasiga:

Debet 30908 — “Boshlang‘ich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” (ilgarigi o‘sish miqdori doirasida);

Kredit 16601 — “Nomoddiy aktivlar”.

132. Agar 30908 hisobvaraqdagi kredit qoldiq (nomoddiy aktivlarning aynan shu toifasiga taalluqli qismi) yetarli bo‘lmasa, unda qayta baholangan aktivning qo‘shimcha kamaygan qiymati quyidagicha hisobga olinadi:

Debet 55995 — “Boshqa foizsiz xarajatlar”;

Kredit 16601 — “Nomoddiy aktivlar”.

133. Qayta baholashning 30908 — “Boshlang‘ich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvarag‘iga qo‘shilgan ijobiy natija, ushbu Yo‘riqnomaning 113-bandiga muvofiq, har oyda 31203 — “Taqsimlanmagan foyda” (aktiv-passiv) hisobvarag‘iga bevosita o‘tkazib boriladi.

134. Nomoddiy aktivlarga eskirish (amortizatsiya ajratmalari), ulardan foydalanila boshlangan oyning keyingisidan boshlab hisoblab boriladi. Nomoddiy aktivlarning amortizatsiyalanadigan summasi, ularning foydali xizmat qilish muddati davomida muntazam ravishda mikrokredit tashkiloti xarajatlariga o‘tkazib boriladi.

135. Nomoddiy aktivlarning foydali xizmat qilish muddati amortizatsiya normalari yordamida aniqlanadi. Amortizatsiya normalari mikrokredit tashkiloti tomonidan ularning boshlang‘ich qiymati va foydali xizmat qilish muddatidan kelib chiqqan holda hisoblanadi.

136. Nomoddiy aktivlarga eskirish hisoblash ushbu Yo‘riqnomaning 99-bandida belgilangan tartibga muvofiq amalga oshiriladi. Eskirishni hisoblashning tanlangan usuli mikrokredit tashkilotining hisob yuritish siyosatida aniqlanishi va bir hisobot davridan keyingi hisobod davriga ketma-ket ravishda qo‘llanilib borilishi hamda yil davomida o‘zgarmasliga kerak.

137. Amortizatsiya ajratmalari quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi orqali mikrokredit tashkiloti xarajatlariga o‘tkazib boriladi:

Debet 56618 — “Nomoddiy aktivlarning eskirish summasi”;

Kredit 16605 — “Nomoddiy aktivlarning yig‘ilgan eskirish summasi” (kontr-aktiv).

138. Nomoddiy aktivlarni hisobdan chiqarishda qoldiq qiymat quyidagicha aniqlanadi:

1) jamg‘arilgan eskirish summasiga:

Debet 16605 — “Nomoddiy aktivlarning yig‘ilgan eskirish summasi” (kontr-aktiv);

Kredit 16601 — “Nomoddiy aktivlar”;

2) ushbu nomoddiy aktiv bo‘yicha 30908 — hisobvaraqda qolgan qoldiq summasiga:

Debet 30908 — “Boshlang‘ich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

Kredit 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)”.

139. Hisobdan chiqarilayotgan nomoddiy aktivlar sotilayotganda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

1) Nomoddiy aktivlar jo‘natilgandan keyin xaridor tomonidan to‘lov amalga oshirilgan holda:

Debet 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘langan mablag‘lar hisobvarag‘i”;

Kredit 16601 — “Nomoddiy aktivlar”.

To‘lov kelib tushgandan keyingi buxgalteriya yozuvlari:

Debet 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” (yoki 10101 “Kassadagi pul mablag‘lari”);

Kredit 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘langan mablag‘lar hisobvarag‘i”.

140. Nomoddiy aktivlarning qiymati to‘liq eskirish, fors-major holatlar bilan bog‘liq bo‘lganda, bepul berilganda belgilangan tartibda zarar sifatida qoldiq (likvidatsiya) qiymati summasiga hisobdan chiqariladi va quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi bilan rasmiylashtiriladi:

Debet 55906 — “Ko‘chmas mulk va boshqa xususiy mulklar/ aktivlarni sotish yoki dispozitsiya qilishdan ko‘rilgan zararlar”;

Kredit 16601 — “Nomoddiy aktivlar”.

Mikrokredit tashkilotlarida nomoddiy aktivlarning harakati va hisobi ushbu Yo‘riqnomaning 12-ilovasiga muvofiq yuritilishi mumkin.

142. Mikrokredit tashkilotining operatsion xarajatlari hisobi mikrokredit tashkiloti tomonidan balansda quyidagi tegishli hisobvaraqlarda yuritiladi: “Ish haqi va xodimlar uchun boshqa xarajatlar”, “Ijara va saqlash”, “Xizmat safari va transport xarajatlari”, “Ma’muriy xarajatlar” va shu kabilar. Bu hisobvaraqlarga faqat hujjatlar bilan tasdiqlangan va amalda qilingan xarajatlar kiritiladi.

Mikrokredit tashkiloti hisobot davri xarajatlarini hisobga olish ushbu Yo‘riqnomaning 11-ilovasiga muvofiq, xodimlar mehnatiga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar ushbu Yo‘riqnomaning 10-ilovasiga muvofiq olib boriladi.

143. Mikrokredit tashkilotlarida tovar moddiy boyliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘langan mablag‘lar hisob-kitobi 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘langan mablag‘lar hisobvarag‘i” va 29802 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘lanadigan mablag‘lar” hisobvaraqlari bo‘yicha olib boriladi.

Ushbu hisobvaraqlardagi mablag‘lar vaqti-vaqti bilan inventarizatsiya qilinishi, shuningdek to‘lab berilgan va to‘lanishi lozim bo‘lgan mablag‘lar bo‘yicha debitor va kreditor qarzdorliklar hisobi yuritilishi lozim.

144. Mikrokredit tashkilotlarining xodimlardan, mijozlardan, boshqa debitorlardan olinishi lozim bo‘lgan turli xil summalar olinishi lozim bo‘lgan hisobvaraqda hisobga olinadi.

145. Olinishi lozim bo‘lgan hisobvaraqlarni balans hisobotida haqiqiy qiymatini aks ettirish uchun 19911 — “Olinishi lozim bo‘lgan mablag‘lar hisobvaraqlari bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)” hisobvarag‘idan foydalaniladi.

146. Ushbu hisobvaraqlar bo‘yicha o‘tkazmalar 8-ilovada aks ettiriladi. Ushbu hisobvaraqning debet qismida debitorning majburiyati yuzaga kelganda olinishi lozim bo‘lgan summa. Kredit qismida — Mikrokredit tashkilotlari tomonidan olingan summa.

147. Kelajakdagi hisobot davriga tegishli bo‘lgan xarajatlar 19925 — “Oldindan to‘langan xarajatlar” hisobvaraqlarida aktiv sifatida aks ettirilishi hamda ular tegishli bo‘lgan hisobot davri davomida amortizatsiya (xarajatga o‘tkaziladi) qilinishi lozim. Bunday xarajatlarga yil oxirida ta’tilga ketayotgan xodimlarga to‘langan ish haqi, xususan kelasi yilga taalluqli to‘lovlar, davriy nashrga obuna bo‘lish bo‘yicha, kelgusi yillar smetalari hisobidan o‘rni qoplanishi kerak bo‘lgan ijaraga olingan binolarni kapital ta’mirlash xarajatlari summasi, binoni ijarasi uchun oldindan to‘lov, oldindan sug‘urta badali, oldindan auditorlik xizmatlari uchun to‘lovlar, faoliyat ko‘rsatish bilan bog‘liq tashkiliy xarajatlar va boshqa soliq to‘lovlari misol bo‘lishi mumkin.

148. Oldindan to‘langan va qoldirilgan xarajatlar hisobvaraqlari bo‘yicha o‘tkazmalar 6-ilova shakliga muvofiq alohida hisob-kitob shaklida aks ettiriladi. Ushbu hisobvaraqning debet qismida oldindan to‘langan summa yoki qoldirilgan xarajatlar, Kredit qismida — oldindan to‘langan xarajatlarning amortizatsiya qilinadigan qismi.

149. Kelajakdagi hisobot davriga tegishli bo‘lgan oldindan to‘langan va qoldirilgan xarajatlar hisobi quyidagi tarzda amalga oshiriladi (masalan, davriy nashrga obuna bo‘lish uchun to‘lanadigan yillik summa).

Debet 19925 — “Oldindan to‘langan xarajatlar”;

Kredit 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”.

Bunda, obuna bo‘yicha har oy bo‘yicha oldindan to‘langan xarajatlarning bir qismi hisobot davrining xarajatlariga kiritiladi:

Debet 56418 — “Kitob, gazeta va boshqa davriy nashriyotlar bo‘yicha xarajatlar”;

Kredit 19925 — “Oldindan to‘langan xarajatlar”.

150. Mikrokredit tashkiloti operatsion xarajatlari bo‘yicha hujjatlarni rasmiylashtirish vazifasi yuklatilgan xodim bu xarajatlar bo‘yicha hujjatlarni buxgalteriya qaydlovlari uchun qabul qilayotganda quyidagilarni tekshiradi:

a) puli to‘lanayotgan hujjatda ijrochi direktorning ruxsat imzosi bor-yo‘qligi (agar bo‘nak hisoboti kabi jamlama hujjat puli to‘lanayotgan bo‘lsa, imzo faqat jamlama hujjatda bo‘lishi talab qilinadi);

b) 29802-hisobvaraqdagi bo‘naklarni hisobga olgan holda smeta xarajatlari qoldig‘i ushbu chiqimni to‘lash uchun yetarli ekanligi;

v) puli to‘lanayotgan hujjatdagi xususiy summalar va yakunlar to‘g‘riligi;

g) hujjat to‘g‘ri rasmiylashtirilgani va xususan, ko‘rsatilgan xizmatlar uchun tuzilgan to‘lovnomalarga mikrokredit tashkilotining tegishli mansabdor shaxslari bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlar qabul qilinganini tasdiqlab qo‘ygan imzolarning bor-yo‘qligi;

d) sotib olingan moddiy boyliklar uchun yozilgan to‘lovnomalarda bu boyliklarni ular but saqlanishi uchun javobgar shaxslar qabul qilib olganligi to‘g‘risidagi tilxatlar bor-yo‘qligi;

e) hujjat puli hisoboti topshiriladigan summalardan to‘langan hollarda pul olingani to‘g‘risida hujjatga imzo chekilgani.

151. Tovar-moddiy boyliklarni olishga ishonchnomalar mikrokredit tashkiloti ixtiyoriga ko‘ra mazkur Yo‘riqnomaning 19-ilovasiga muvofiq shaklda rasmiylashtiriladi.

Ishonchnomalar mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi rahbari yoki u tomonidan qonunda belgilangan tartibda belgilanadigan shaxslar tomonidan imzolanadi.

152. Ishonchnomani berish berilgan ishonchnomalarni hisobga olish daftarida ro‘yxatdan o‘tkaziladi.

Ishonchnomalar daftari sahifalari raqamlanadi va ip o‘tkazib tikiladi. Daftarning muqovasida o‘tkazilgan iplar uchi ustidan alohida qog‘ozda mikrokredit tashkiloti ijrochi direktori va bosh buxgalteri tomonidan “Mazkur daftarda ... varaq raqamlandi” degan yozuv qayd etiladi, yelimlanadi va muhr bilan tasdiqlanadi. Varaqlar soni yozuv bilan ko‘rsatiladi.

Berilgan ishonchnomalarni hisobga olish daftari ishonchnomalarni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun mas’ul bo‘lgan shaxsda saqlanishi lozim.

153. Ishonchnomaning amal qilish muddati u asosida ishonchnoma berilgan shartnomalar va boshqa bitimlar bo‘yicha tegishli boyliklarni olish va olib chiqib ketish imkoniyatiga bog‘liq ravishda belgilanadi, biroq u 10 ish kuni muddatidan oshmasligi kerak.

154. Ishonchli shaxs boyliklarni olgandan so‘ng topshiriqlar bajarilganligi va u olgan tovar-moddiy boyliklar omborga (omborxonaga) topshirilganligi to‘g‘risidagi hujjatlarni korxona buxgalteriyasiga yoki tegishli moddiy javobgar shaxsga taqdim etishi shart.

Foydalanilmagan ishonchnomalar amal qilish muddati tugagan kundan keyingi sanada uni bergan korxonaga qaytarilishi kerak.

Foydalanilmagan ishonchnomaning qaytarilganligi to‘g‘risida berilgan ishonchnomalarni hisobga olish daftarida (“Ishonchnoma bo‘yicha topshiriqlar bajarilganligi to‘g‘risidagi qaydlar” ustunida) qayd etiladi. Qaytarilgan foydalanilmagan ishonchnomalar “foydalanilmagan” yozuvi bilan so‘ndiriladi va ularni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun javobgar bo‘lgan shaxs tomonidan hisobot yili oxiriga qadar saqlanadi. Yil tugagach bunday foydalanilmagan ishonchnomalar bu haqda tegishli dalolatnoma tuzish bilan belgilangan tartibda yo‘q qilinadi. Amal qilish muddati tugagan ishonchnomalardan foydalanish xususida hisobot bermagan shaxslarga yangi ishonchnomalar berilmaydi va muddati o‘tgan ishonchnomani qaytarib berilmaganligi sababi o‘rganiladi. Suiiste’mol holati aniqlanganda qonun hujjatlarida belgilangan choralar ko‘rilishi shart.

155. Ishonchnomalar amal qilish muddatidan qat’i nazar, tovar-moddiy boyliklarning dastlabki berilishida yetkazib beruvchida qoldiriladi.

Tovar-moddiy boyliklar berib bo‘lingandan keyin ishonchnoma ishonchnomalar bo‘yicha topshirilayotgan boyliklarning oxirgi turkumini berish uchun hujjat bilan birga buxgalteriyaga topshiriladi.

156. Mikrokredit tashkilotlarida moddiy boyliklarning amalda mavjudligini va ularning saqlanishini nazorat qilish uchun ular mikrokredit tashkiloti tomonidan davriy ravishda, lekin kamida yilda bir marta inventarizatsiya qilinadi. Inventarizatsiya o‘tkazish tartibi mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi rahbariyati tomonidan belgilanadi.

157. Moddiy boyliklarni inventarizatsiyasi natijasida aniqlangan ortiqcha yoki kamomad yuzasidan o‘rnatilgan tartibda dalolatnoma tuziladi va buxgalteriya hisobida aks ettiriladi.

Mikrokredit tashkilotida o‘tkazilgan inventarizatsiya natijasida aniqlangan ortiqcha moddiy boyliklar, misol uchun, asosiy vositalar baholangan qiymat bo‘yicha balansga quyidagicha kirim qilinadi.

1) foydalanishga qabul qilinganda:

Debet 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvarag‘i;

Kredit 45994 — “Boshqa foizsiz daromadlar”;

2) omborga kirim qilinganda:

Debet 16561 — “Ombordagi asosiy vositalar”;

Kredit 45994 — “Boshqa foizsiz daromadlar”.

158. Mikrokredit tashkiloti xodimlarining aybi bilan foydalanishga yaroqsiz holga kelgan moddiy boyliklar yoki kamomad aniqlangan holda, ushbu moddiy boyliklarning haqiqiy qiymati, qonunchilikda belgilangan tartibda aybdor shaxslardan undirib olinadi. Etkazilgan zarar miqdorini, mikrokredit tashkiloti mulkiga zarar yetkazganligi uchun tashkilot xodimi moddiy javobgarligi doirasi va tartibini aniqlash O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi bilan tartibga solinadi. O‘tkazilgan asosiy vositalarning inventarizatsiya natijasi yuzasidan quyidagi buxgalteriya yozuvi rasmiylashtiriladi:

1) yig‘ilgan eskirish summasiga:

Debet 165** — Asosiy vositalar yig‘ilgan eskirish summasining tegishli hisobvarag‘i (kontr-aktiv);

Kredit 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvarag‘i;

2) agar undirilishi lozim bo‘lgan summa aktivning qoldik qiymatidan ortiq bo‘lsa:

Debet 19908 — “Mikrokredit tashkilotlari xodimlari bilan bo‘ladigan hisob-kitoblardagi olinishi lozim bo‘lgan mablag‘lar” — aybdor shaxsdan undirilishi lozim bo‘lgan summaga;

Kredit 165** — Asosiy vositaning tegishli hisobvarag‘i — qoldiq qiymat — va/yoki

Kredit 45994 — “Boshqa foizsiz daromadlar” — undirilishi lozim bo‘lgan summa bilan aktivning qoldik qiymati o‘rtasidagi farq summaga;

3) agar undirilishi lozim bo‘lgan summa aktivning qoldiq qiymatidan kam bo‘lsa:

Debet 19908 — “Mikrokredit tashkilotlari xodimlari bilan bo‘ladigan hisob-kitoblardagi olinishi lozim bo‘lgan mablag‘lar” — undirilishi lozim bo‘lgan summa;

Debet 55995 — “Boshqa foizsiz xarajatlar” — aktivning qoldiq qiymati bilan undirilishi lozim bo‘lgan summa o‘rtasidagi farq;

Kredit 165** — Asosiy vositaning tegishli hisobvarag‘i — qoldiq qiymati.

4) mablag‘lar undirib olinganda:

Debet 10101 — “Kassadagi pul mablag‘lari” va/yoki

Debet 29803 — “Mikrokredit tashkilotlari xodimlari bilan hisob-kitoblardagi to‘lanishi lozim bo‘lgan mablag‘lar” (xodimning ish haqidan ushlab qolish);

Kredit 19908 — “Mikrokredit tashkilotlari xodimlari bilan bo‘ladigan hisob-kitoblardagi olinishi lozim bo‘lgan mablag‘lar”.

158¹. Mikrokredit tashkilotining chet el valyutasidagi operatsiyalari bo‘lib quyidagilar hisoblanadi:

mol-mulkni (asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, o‘rnatiladigan asbob-uskunalar, tovar-moddiy qiymatliklar) chet el valyutasida sotib olinishi (sotilishi);

to‘lov summasi chet el valyutasida belgilangan kredit (mikrokredit)lar va qarzlarning olinishi (berilishi);

chet el valyutasida ifodalangan majburiyatlarning qabul qilinishi (to‘lanishi);

Jismoniy shaxslarga chet el valyutasida kreditlar (qarzlar) berish va kreditlar (qarzlar) bo‘yicha ularning majburiyatlarini chet el valyutasida hisobga olish taqiqlanadi.

158². Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlar qiymati buxgalteriya hisobida aks ettirilishi uchun chet el valyutasidagi operatsiyalarni amalga oshirish sanasidagi Markaziy bank kursi bo‘yicha milliy valyuta — so‘mda qayta baholanadi.

158³. Mikrokredit tashkiloti balansining valyuta moddalari har oyda hisobot oyining oxirgi sanasidagi va chet el valyutasidagi operatsiyalar amalga oshirilgan sanadagi Markaziy bank kursi bo‘yicha qayta baholanadi.

158⁴. Balansning quyidagi valyuta moddalari qayta baholanadi:

kassadagi, bankdagi depozit va ssuda hisobvaraqlaridagi valyuta mablag‘lari, shu jumladan akkreditivlar;

chet el valyutasidagi pul hujjatlari;

chet el valyutasida ifodalangan qisqa muddatli va uzoq muddatli investitsiyalar;

chet el valyutasida ifodalangan debitorlik va kreditorlik qarzlar, kreditlari va qarzlari.

158⁵. Quyidagilar qayta baholanmaydi:

chet el valyutasiga sotib olingan mol-mulk (asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, o‘rnatiladigan asbob-uskunalar, kapital qo‘yilmalar, tovar-moddiy qiymatliklar);

ustav kapitali miqdori va ta’sischilar (qatnashchilar) ulushlarining nisbatlari.

158⁶. Chet el valyutasidagi aktiv va majburiyatlarni qayta baholashda yuzaga kelgan kurs farqlari mikrokredit tashkiloti tomonidan moliyaviy natijalarga to‘g‘ri olib borish usuli bilan olib boriladi.

158⁷. To‘g‘ri olib borish usuli qo‘llanilganda qayta baholash natijasida yuzaga kelgan kurs farqlari moliyaviy natijalarga yuzaga kelishi (qayta baholanishi) bilan olib boriladi. Kurs farqlari natijasida yuzaga kelgan foyda 45401 — “Chet el valyutasi kursi o‘zgarishi natijasida olingan foyda” va zararlar 55301 — “Chet el valyutasi kursi o‘zgarishi natijasida ko‘rilgan zarar” hisobvaraqlariga olib boriladi.

159. Moliyaviy yilning yakunida barcha daromad va xarajatlar hisobvaraqlari yillik sof foyda (zarar) hisobvarag‘ida yopilishi lozim.

Daromad hisobvaraqlarini yopish:

Debet Daromad hisobvaraqlari (foyda va zararlar hisobotidan);

Kredit 31206 — “Sof foyda (zarar) (aktiv-passiv)”.

Xarajat hisobvarag‘ini yopish:

Debet 31206 — “Sof foyda (zarar) (aktiv-passiv)”;

Kredit Barcha xarajat hisobvaraqlari (foyda va zararlar hisobotidan)”.

So‘ngra sof foyda (zarar) hisobvarag‘idagi qoldiq taqsimlanmagan foyda hisobvarag‘iga o‘tkaziladi:

Debet 31206 — “Sof foyda (zarar) (aktiv-passiv)”;

Kredit 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)”.

160. Taqsimlanmagan foyda kapitalning zarur ajratmalari yoki zaxiralar (fondlar) tuzatishlari summasiga debetlanadi (kamayadi) yoki kreditlanadi (ko‘payadi). Boshqa hollarda taqsimlanmagan foyda oldingi hisobot davriga tegishli bo‘lgan faqat katta summalar bo‘yicha tuzatishlar kiritilgan taqdirdagina kamaytiriladi yoki ko‘paytiriladi.

161. Moliyaviy hisobotlarga muhim tuzatishlar kiritish arifmetik xatoliklar, ma’lumotlardan noto‘g‘ri foydalanish yoki yanglishish, buxgalteriya hisobi tamoyillari va qoidalarini qo‘llashda xatoliklar oqibatida yuzaga kelishi mumkin.

162. Mikrokredit tashkilotining ustav kapitalini foyda hisobidan oshirish quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi bilan amalga oshiriladi:

Debet 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)”;

Kredit 30301 — “Ustav kapitali”.

163. Zaxira fondiga ajratma har yili sof foydaning 5% dan kam bo‘lmagan hajmda mikrokredit tashkiloti ustavida belgilangan summa miqdorida o‘tkaziladi.

Debet 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)”;

Kredit 30903 — “Umumiy zaxira fondi”.

164. Mikrokredit tashkilotiga berilgan xayriya badallari va grantlar faoliyatni moliyalashtirish manbai sifatida qaraladi va quyidagi tartibda hisobga olinadi:

a) mikrokredit tashkiloti tomonidan xayriya badallari olinganda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 10101 — “Kassadagi pul mablag‘lari” yoki 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

Kredit 45994 — “Boshqa foizsiz daromadlar”;

b) mikrokredit tashkilotiga berilgan grantlar dastlab majburiyat sifatida tan olinadi va quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 10503 — “Banklarga qo‘yilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

Kredit 22814 — “Grant mablag‘lari”;

v) grantlar bilan bog‘liq bo‘lgan shartlar mikrokredit tashkiloti tomonidan bajarilishiga (grantlar o‘zlashtirilishiga) muvofiq quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 22814 — “Grant mablag‘lari”;

Kredit 45917 — “Grant mablag‘laridan olingan daromad”;

g) grantlar pul shaklida bo‘lmagan aktivlar, masalan asosiy vositalar, ko‘rinishida olinganida aktivlarning baholangan qiymati bo‘yicha quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 165** — “Asosiy vositalarning tegishli hisobvarag‘i”;

Kredit 22814 — “Grant mablag‘lari” (agar grant bilan bog‘liq shartlar mavjud bo‘lsa) yoki Kredit 45917 — “Grant mablag‘laridan olingan daromad” (agar grant bilan bog‘liq shartlar bo‘lmasa).

Grant shaklida olingan asosiy vositalar eskirishi sari ularning eskirishi bo‘yicha o‘tkazmalar mikrokredit tashkilotining boshqa o‘ziga tegishli asosiy vositalari kabi amalga oshiriladi va 22814 — “Grant mablag‘lari” hisobvarag‘idagi grant summasi 45917 — “Grant mablag‘laridan olingan daromad” hisobvarag‘iga hisobot davri uchun hisoblanadigan eskirish summasida o‘tkaziladi;

d) o‘zlashtirilgan grantlar hisobot yili tugashi bilan foyda (zararlar) hisobvarag‘idan kapitaldagi “O‘zlashtirilgan grant mablag‘lari” hisobvarag‘iga quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 31206 — “Sof foyda (zarar) (aktiv-passiv)”;

Kredit 31701 “O‘zlashtirilgan grant mablag‘lari”.

165. Mikrokredit tashkiloti buxgalteriya hujjatlarining qat’iy saqlanishini ta’minlashi shart. Hujjatlarini saqlash yuzasidan belgilangan tartibga rioya etilishi hamda bu ishlar to‘g‘ri tashkil qilinishi uchun javobgarlik mikrokredit tashkilotining rahbari va bosh buxgalteri zimmasiga yuklatiladi, ular mikrokredit tashkiloti xodimlariga ko‘rsatma berishi, xodimlarga hujjatlarni saqlash uchun ma’lum joy taqsimlashi va biriktirib qo‘yishi lozim.

166. Buxgalteriya hujjatlari har ish kuni uchun alohida shakllantirilib, ko‘pi bilan bir oylik hujjatlar bir jildga tikilgan holda saqlanadi. Hujjatlarni yig‘ib shakllantirish va alohida jildlarga tikish bilan bosh buxgalter tomonidan shakllantirish bo‘yicha majburiyatlar vazifasi biriktirib qo‘yilgan xodim shug‘ullanadi. Kassa hujjatlari alohida yig‘ma jildlarda kassir yoki kassa mudiri tomonidan joylashtiriladi.

167. Xodim har bir ish kuni bo‘yicha buxgalteriya operatsiyalari o‘tkazilgan yig‘majildlarda barcha hujjatlar mavjudligiga ishonch hosil qilishi lozim.

Yakunlangan kun uchun hujjatlar ertangi kundan kechiktirilmay, shakllantirilishi zarur. Keyingi kun boshlangunga qadar hujjatlar yonmaydigan shkafda saqlanishi lozim.

168. Yanada uzoqroq muddat saqlanadigan, shuningdek, mikrokredit tashkilotining ichki operatsiyalariga taalluqli quyidagi hujjatlar alohida yig‘majildlarda saqlanishi kerak:

mikrokredit tashkilotining asosiy vositalar, operatsiyalarga doir va boshqa daromad hamda xarajatlar va boshqa xo‘jalik operatsiyalari bo‘yicha;

mikrokredit tashkiloti mijozlarining mikrokredit, mikroqarzlari, shuningdek, mikrolizing va faktoring operatsiyalari bo‘yicha.

Kassa hujjatlariga kirim va chiqim kassa ordyerlari barcha ilovalari bilan tikib qo‘yiladi.

170. Asosiy vositalar bilan operatsiyalar hujjatlari va turli daromad hamda xarajatlar bilan bog‘liq operatsiyalar, mikrokredit tashkilotlarining boshqa xo‘jalik operatsiyalari bo‘yicha hujjatlarga kassa hisobvarag‘i bilan korrespondensiyalashgan va kassa ordyerlarini (to‘lovnomalar, ish haqi to‘lash qaydnomalari va boshqalar) tuzish uchun asos bo‘lgan asl nusxadagi hujjatlar ham joylanadi.

171. Operatsiyalar hajmi kam bo‘lgan taqdirda, mikrokredit tashkilotlarining rahbari qaroriga ko‘ra o‘tgan yilga tegishli bo‘lgan uzoq muddat saqlanadigan hujjatlar joriy yil tugaganidan keyin shakllantirilishi mumkin. Bunday holda yil tugagunicha bu hujjatlar yig‘majildda tikib borilishi va yonmaydigan metall shkafda bosh buxgalter javobgarligi ostida saqlanishi lozim.

Mikrokredit tashkiloti mijozlar bilan amalga oshirilgan operatsiyalar to‘g‘risidagi axborotni, mijozlar bilan yozishmalarni, shuningdek mijozlarni identifikatsiyalash ma’lumotlarini va mijozlarni lozim darajada tekshirishga doir materiallarni mijozlar bilan amaliy ish munosabatlari to‘xtatilganidan keyin kamida besh yil mobaynida saqlashlari shart.

172. Uzoq muddat saqlanadigan hujjatlar shakllantirilayotganda yig‘majildda har oy uchun qistirma varaqlar qo‘shilishi, ularda shu oy uchun buxgalteriya hisobi ma’lumotlari bilan taqqoslangan har bir hisobvaraq debeti va krediti bo‘yicha summalari ko‘rsatilishi kerak, yig‘majild muqovasida esa, buxgalteriya hisobi ma’lumotlari bilan taqqoslangan har bir hisobvaraq debet va kredit bo‘yicha hujjatlarning umumiy summasi ko‘rsatiladi.

173. Quyidagi hujjatlar kassada, omborda yoki yonmaydigan shkaflarda saqlanishi shart:

yillik hisobotning tegishli imzolar bilan rasmiylashtirilgan nusxasi hamda oylik (chorak) balans uning barcha ilovalari bilan;

oxirgi o‘n ikki oy uchun kassa hujjatlari;

yordamchi kitoblar.

yillik hisobotning tegishli imzolar bilan rasmiylashtirilgan nusxasi hamda oylik (chorak) balans uning barcha ilovalari bilan;

oxirgi o‘n ikki oy uchun kassa hujjatlari;

joriy oy uchun memorial hujjatlar;

asosiy vositalar hamda kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hisobi yuritiladigan jurnallar;

amaliyot jurnallari, kitoblar, imzolar namunalari va muhr izi qo‘yilgan varaqchalar va muhr izi (muhr mavjud bo‘lgan taqdirda), foizlarni hisoblash bo‘yicha qaydnomalar.

174. Buxgalteriya hisobiga tegishli barcha materiallar (shaxsiy hisobvaraqlar va boshqalar) ular arxivga topshirilguniga qadar, buxgalteriyaning stellajlar va temir javonlar bilan jihozlangan buxgalteriyaning joriy arxivida saqlanishi kerak. Bu joriy arxiv hujjatlar but saqlanishi uchun javob beradigan maxsus ajratilgan xodim qo‘l ostida bo‘ladi. Agar kassa yoki omborda joy yetmasa, ayni shu xodim buxgalteriyadagi yonmaydigan temir javonlarda saqlanadigan hujjatlarning daxlsizligi uchun javob beradi.

175. Buxgalteriya va joriy arxivda saqlanayotgan hujjatlarga doir ma’lumotlar kassa hujjatlari bo‘yicha javobgar xodim huzurida, bosh buxgalter imzolagan talabnomalar asosida, joriy arxiv uchun javobgar xodim qatnashuvida olinadi. Ma’lumot olish uchun ruxsat berilgan mikrokredit tashkiloti xodimi kassir yoki joriy arxivni boshqaruvchi xodim kuzatuvida ishlashi lozim. Ular ma’lumot olishga ruxsat berilgan xodimlar hujjatlarga biror-bir tuzatuv yozuvlarini kiritmasligini kuzatib turishlari shart.

176. Mijozlarga tegishli va boshqa pul hisob-kitob hujjatlari sud va tergov organlarining yozma talabi asosida faqat mikrokredit tashkiloti rahbarining ruxsati bilan olinishi mumkin.

177. Hujjatning asl nusxasi olinayotganda bu haqda ikki nusxada dalolatnoma yoki bayonnoma tuzilib, unga mikrokredit tashkiloti rahbari, bosh buxgalter va hujjatni talab qilgan tashkilot vakili imzo chekadi. Dalolatnoma yoki bayonnomada ayni qanday hujjat olinayotgani, uni kimning talabiga va ruxsatiga ko‘ra olinayotgani aniq ko‘rsatilishi kerak. Dalolatnoma yoki bayonnomaning ikkinchi nusxasi yuqorida aytilgan vakilga topshiriladi.

178. Olingan to‘lov hujjatining asl nusxasi o‘rniga bosh buxgalter tomonidan tasdiqlagan nusxa (kserokopiyasi), shuningdek hujjatning asl nusxasini olayotgan shaxs tomonidan imzolangan bayonnomaning birinchi nusxasi va hujjatni olish xususidagi talabnoma qo‘yiladi. Hujjat olinganligi to‘g‘risida bosh buxgalter shu hujjat turgan yig‘majildning muqovasiga yozib, imzo chekadi.

179. Bir yilning turli sanalariga tegishli pul hisob-kitob hujjatlari bir vaqtning o‘zida olingan hollarda, bu hujjatlarning barchasi uchun bitta dalolatnoma yoki bayonnoma tuzilib, unga shu hujjatlar ro‘yxati kiritiladi. Ushbu hujjatlarning biri o‘rniga uning nusxasi, hujjatni olish to‘g‘risidagi talabnoma, dalolatnoma yoki bayonnomaning birinchi nusxasi qo‘yiladi, boshqalarining o‘rniga esa, shu hujjatlar nusxalari qo‘yilib, ularda hujjatni olish to‘g‘risidagi talabnoma qayerda saqlanayotganligi yoziladi.

180. Mikrokredit tashkilotlarida hisob-kitob kitobchasining berilishi, kvitansiya blankalari hamda qat’iy hisobda turuvchi boshqa blanklardan foydalanishni qat’iy nazorat qilinmog‘i kerak, shuningdek, ular harakatining hisobda o‘z vaqtida va to‘liq aks ettirilishini ta’minlashi lozim.

Mazkur hisobvaraqlar rejasi mikrokredit tashkilotlarida mikromoliyaviy operatsiyalarning buxgalteriya hisobini aks ettirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi hamda mikrokredit tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladigan operatsiyalarning hisobini yuritish, tahlil qilish, guruhlash va ularga doir hisobotlarni tuzishda qo‘llanadigan Bosh kitob hisobvaraqlari ro‘yxatidan iboratdir.

Xatolarni to‘g‘rilash va hisob siyosatidagi o‘zgarishlar bo‘yicha tuzatishlar kiritishda, hisobvaraqlarning ta’riflarida ko‘zda tutilmagan bo‘lsa ham hisobvaraqlarning debet va kreditlari bo‘yicha tuzatish o‘tkazmalari berishga ruxsat beriladi.

Mikrokredit tashkilotlarining hisobvaraqlar rejasi buxgalteriya hisobining ko‘p valyutali tizimiga asoslangan bo‘lib, chet el valyutasidagi operatsiyalarning hisobi yuritilishi mumkin bo‘lgan barcha hisobvaraqlarda xorijiy valyutadagi operatsiyalar hisobini aks ettirish imkonini beradi. Har bir valyuta turi bo‘yicha sintetik hisobni yuritish uchun — alohida Bosh kitob, tahliliy (analitik) hisobni yuritish uchun esa Yordamchi kitoblar ochiladi. Har bir valyuta bo‘yicha Bosh kitoblarning tegishli balans hisobvaraqlaridagi summalar Yordamchi kitoblardagi summalar yig‘indisiga mos kelishi kerak. Mikrokredit tashkiloti tomonidan amalga oshiriladigan har bir operatsiya tegishli valyuta turi bo‘yicha Bosh va Yordamchi kitoblarda ro‘yxatga olinishi kerak. Hisobot sanasida Bosh kitoblarning xorijiy valyutalar bo‘yicha jami summalari milliy valyutaga o‘tkaziladi va hisobot davri davomida amalga oshirilgan barcha operatsiyalar bo‘yicha mikrokredit tashkilotining jamlanma balansi tuziladi.

Hisobvaraqlarni kodlashtirish quyidagi maqsadlar uchun ishlab chiqilgan:

hisobvaraqlarning Bosh va Yordamchi kitoblarda joylanishini yengillashtirish;

hisobvaraqlarni bir tizimda tasniflash va guruhlashga yordam berish;

hisob jarayonlarini avtomatlashtirishni yengillashtirish;

operatsiyalar yozuvini tezlashtirish.

Balans hisobvaraqlarining Bosh kitobda kodlashtirilish tizimi quyidagi sxema bo‘yicha beshta belgidan iboratligi qabul qilingan:

Raqamli kodlashtirishga quyidagi zarur shartlar joylashtirilgan:

jamlanma hisobvaraqlar uchun MM va/yoki SS nol raqamlariga ega (masalan, 10000 — “Aktivlar”, 10100 — “Kassadagi naqd pul va boshqa to‘lov hujjatlari” va boshqalar);

“Aktivlar” bo‘limidagi “... zararlarni qoplash zaxirasi” sarlavhali subhisobvaraqlar uchun SS o‘rnida 99 raqami qabul qilingan.

Yordamchi kitobda shaxsiy hisobvaraqlar quyidagi sxema bo‘yicha kodlashtiriladi: