Oʻzbekiston Respublikasining “Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Don va donni qayta ishlash mahsulotlari hisobini yuritish tizimini takomillashtirishga, ularning saqlanishi ustidan nazoratni kuchaytirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2006-yil 25-maydagi 95-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-yil, 22-son, 191-modda) muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Davlat soliq qoʻmitasi qaror qiladi:

1. “Don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va sotish boʻyicha operatsiyalarning buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etish toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilganidan soʻng oʻn kundan keyin kuchga kiradi.

Mazkur Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Don va donni qayta ishlash mahsulotlari hisobini yuritish tizimini takomillashtirishga, ularning saqlanishi ustidan nazoratni kuchaytirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2006-yil 25-maydagi 95-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-yil, 22-son, 191-modda) muvofiq don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va sotish boʻyicha operatsiyalarning buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etish tartibini belgilaydi.

1. Mazkur Yoʻriqnoma davlat ehtiyojlari uchun don xarid qilish, ularni saqlash, qayta ishlash hamda don va don mahsulotlarini sotish faoliyatini amalga oshiruvchi, mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar, barcha xoʻjalik yurituvchi subyektlarga (keyingi oʻrinlarda — korxonalar) tatbiq etiladi. Bu korxonalar tarkibiga don qabul qilish korxonalari, elevatorlar, tegirmonlar, yorma, omixta yem va urugʻni qayta ishlash korxonalari va boshqa korxonalar (keyingi oʻrinlarda — don mahsulotlari korxonalari) kiradi.

3. Don mahsulotlari korxonalarida sohaning oʻziga xos xususiyatlari bilan belgilab beriladigan don va don mahsulotlari hisobining xususiyatlari sirasiga quyidagilar kiradi: don va don mahsulotlarining kirim qilinishi, saqlanishi va ishlatilishining xilma-xilligi; don va don mahsulotlarini hisobga olishda ularni hajmini natura holida oʻlchashning xususiyatlarini mavjudligi; ularning uzoq muddat saqlanishi, shu bilan bogʻliq holda saqlash vaqtida kamayishlar va yoʻqotishlar yuzaga kelishi; tayyor mahsulotning katta qismini ichki xoʻjalik aylanmasida xom ashyo va materiallar sifatida ishlatilishi va aksincha, ularning sotilishi (don, donni qayta ishlash mahsulotlari, urugʻlik, omixta yem, yem aralashmasi va h. k.); don va don mahsulotlari saqlanishi yuzasidan miqdor-sifat hisobi va nazorati zarurligining taʼminlanishi; don va don mahsulotlarining (tovar-moddiy zaxiralarning) dastlabki hisob hujjatlashtirilishini rasmiylashtirish tartibi; donni tahliliy hisobga olishni yuritishning ish tartibi, buxgalteriya registrlarining maxsus shakllarini qoʻllash; inventarizatsiyaning amalga oshirilishi va h. k.

4. Tovar-moddiy zaxiralar, shu jumladan don va don mahsulotlari, don mahsulotlari korxonalari buxgalteriya hisobotida Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (4-sonli BHMS) “Tovar-moddiy zaxiralar”ga (roʻyxat raqami 3259, 2020-yil 30-iyun) (bundan buyon matnda 4-sonli BHMS deb yuritiladi) muvofiq asosiy guruhlarga boʻlinadi.

5. Mazkur Yoʻriqnomaga muvofiq don mahsulotlari korxonalari ichki nizomlar, qoʻllanmalar, boshqa tashkiliy-boshqaruv hujjatlari, shu jumladan don va don mahsulotlarining ishlatilishi yuzasidan hisob va nazoratni lozim darajada tashkil etish uchun zarur boʻlgan oʻzining hisob siyosatini ishlab chiqishlari mumkin. Koʻrsatib oʻtilgan hujjatlarda tovar-moddiy zaxiralarni qabul qilish, yuklab joʻnatish (sarf qilish) va boshqa joyga oʻtkazish (keyingi oʻrinlarda — tashish) boʻyicha dastlabki hisob hujjatlarini aylanish qoidalari belgilab berilishi mumkin.

6. Moddiy qiymatliklarni hisobga olish va saqlanishini taʼminlashni tashkil etish uchun quyidagilar zarur:

a) don tegishli elevator-omborxona sigʻimlarida, don mahsulotlari, xom ashyo va materiallar jihozlangan omborxonalarda va kichik omborlarda yoki ochiq saqlanadigan maxsus moslashtirilgan maydonchalarda saqlanishi;

b) materiallar omborxonalar boʻlimlarida, ichkarida esa — materiallarning alohida guruhlari boʻyicha joylashtirilishi, har bir material turiga esa saqlanayotgan tur nomi, oʻlchami va nomenklatura raqami yorliqlari yopishtirilishi;

v) tayyor mahsulotlar omborlarini standart ogʻirlikdagi don mahsulotlari uchun tarozilar va zaruriy oʻlchash asboblari bilan taʼminlanishi;

g) Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (19-sonli BHMS) “Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish”ga (roʻyxat raqami 3548, 2024-yil 12-avgust) muvofiq moddiy qimmatliklar qoldigʻini belgilangan muddatlarda inventarizatsiya qilish va oʻz vaqtida inventarizatsiya natijalarini buxgalteriya hisobida aks ettirish;

d) xom ashyo va materiallarning kirim qilinishi va yuklab joʻnatilishi boʻyicha operatsiyalarni, shuningdek dastlabki buxgalteriya hujjatlari va ijroga oid hujjatlar muddatlarini puxta rasmiylashtirish tartibini belgilash;

e) omborxonadan xom ashyo va materiallar olishga va joʻnatishga huquqi boʻlgan, dastlabki hisob hujjatlarini rasmiylashtirish va imzolashga, shuningdek korxona hududidan moddiy qimmatliklarni olib chiqishga ruxsatnoma berishga vakolati boʻlgan tarkibiy boʻlinmalar mansabdor shaxslarining roʻyxatini belgilash;

j) don va don mahsulotlarini qayta ishlash va sotish jarayonida tejamkorona va samarali sarf qilishni (foydalanishni) taʼminlash, dastlabki miqdor-sifat va buxgalteriya hisobini toʻgʻri yuritish, ularning harakati toʻgʻrisida hisobotlarning ishonchliligi va h. k. yuzasidan nazoratni amalga oshirish tartibi.

7. Korxonalarda don va don mahsulotlarini hisobga olishning asosiy vazifalari quyidagilardir:

a) don va don mahsulotlarining saqlash joylarida va ular harakatining barcha bosqichlarida, kirim qilinishi, zaxira normalariga rioya qilinishi, qimmatliklarning belgilangan normalar doirasida toʻgʻri chiqarilishi va foydalanilishi, shuningdek ichki harakati (boshqa joyga oʻtkazilishi) yuzasidan muntazam nazorat oʻrnatish;

b) xom ashyo (don) va materiallarning ishlab chiqarishda foydalanish meʼyorlariga rioya qilinishi, mahsulotni ishlab chiqarish tannarxining ishonchli koʻrsatkichlarini olish uchun ularning kalkulyatsiya obyektlari boʻyicha taqsimlanishi yuzasidan nazorat oʻrnatish;

v) tegirmon — yorma ishlab chiqarish mahsulotlarini, omixta yem, yem aralashmasi, urugʻ va boshqa qayta ishlash mahsulotlarini oʻz vaqtida va toʻliq kirim qilish;

g) xom ashyo (don) va materiallarni sotib olish bilan bogʻliq haqiqiy xarajatlarni aniqlash boʻyicha barcha operatsiyalarni oʻz vaqtida hujjatli rasmiylashtirish;

d) asoslangan hisob narxlarini ishlab chiqish, ularning ishlab chiqarish tannarxidan (kalkulyatsiya farqi) farqlarini oʻz vaqtida, toʻgʻri aniqlash va buxgalteriya hisobotida aks ettirish;

e) don va don mahsulotlarini maqsadli moʻljallanganligi boʻyicha ishlatilishi yuzasidan nazorat oʻrnatish hamda don va don mahsulotlari zaxiralaridan samarali foydalanilishini tahlil qilish;

j) saqlash joylaridan don va don mahsulotlarining qoldiqlari toʻgʻrisida aniq maʼlumotni oʻz vaqtida olish va buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan davriy taqqoslash;

z) moddiy javobgar shaxslar va boshqa xodimlar bilan dastlabki hisob hujjatlarini rasmiylashtirish, don va don mahsulotlari hamda boshqa tovar-moddiy zaxiralarni saqlash va hisobga olish toʻgʻrisida tushuntirish oʻtkazish;

i) don va don mahsulotlarining omborxonada va miqdor-sifat jihatidan hisobi oʻz vaqtida va toʻgʻri yuritilishi yuzasidan nazorat oʻrnatish.

8. Don va don mahsulotlarini buxgalteriya hisobiga qoʻyiladigan asosiy talablar:

don va don mahsulotlarining harakatini (kirim qilish, sarf qilish, tashish) va zaxiralar mavjudligini yaxlit, toʻxtovsiz va toʻliq aks ettirish;

don va don mahsulotlarining miqdori, sifatini hisobga olish va zaxiralarni baholash;

don va don mahsulotlari zaxiralari hisobining tezkorligi (oʻz vaqtida) va ishonchliligi;

omborxona hisobi maʼlumotlarining korxona boʻlinmalarida don va don mahsulotlari harakatining tezkor maʼlumotlari hamda har oyning boshi va oxiridagi sintetik va analitik hisob maʼlumotlari (aylanmalar va qoldiqlar boʻyicha) bilan muvofiqligi.

9. Don va don mahsulotlarining harakati boʻyicha barcha operatsiyalar (kirim qilish, tashish, sarf qilish) tegishli dastlabki hujjatlar bilan rasmiylashtirilishi lozim, ularni rasmiylashtirish boʻyicha asosiy talablar quyidagilardir:

dastlabki hisob hujjatlari koʻp satrli (bir nechta nomenklatura raqamli) yoki bir satrli (bitta nomenklatura raqamli) boʻlishi mumkin, ular barcha zaruriy rekvizitlar toʻldirilgan holda lozim shaklda rasmiylashtirilgan va tegishlicha imzolangan boʻlishi zarur;

koʻrsatib oʻtilgan dastlabki hisob hujjatlarning alohida rekvizitlari boʻyicha koʻrsatkichlar mavjud boʻlmagan taqdirda tegishli satr-grafalar oʻchirib qoʻyiladi;

dastlabki hisob hujjatlari oldindan raqamlangan boʻlishi lozim yoxud hujjat rasmiylashtirilayotganida va qayd qilinayotganida raqam qoʻyiladi. Don mahsulotlari korxonalarida raqamlash tartibida dastlabki hisob hujjatlari bir hisobot davri mobaynida takroran raqamlanmasligi lozim.

10. Dastlabki hisob hujjatlari qogʻozda va axborotni elektron tashuvchilarida tuzilishi mumkin. Elektron tashuvchilarda hujjatlar maʼlumotlarini kodlashtirish, identifikatsiyalash va mashinada ishlash dasturlari himoya tizimiga ega boʻlishi va don mahsulotlari korxonalarida tegishli dastlabki hisob hujjatlarini saqlash uchun belgilangan muddat mobaynida saqlanishi lozim.

11. Don va don mahsulotlarini kirim qilinishi boʻyicha dastlabki hisob hujjatlari quyidagilar uchun zarur boʻlgan hisob maʼlumotlari toʻplanishini taʼminlashi lozim:

don va don mahsulotlarini hisobga olish va fizik ogʻirligi boʻyicha kirim qilinganligi toʻgʻrisidagi tezkor maʼlumotlarning oʻz vaqtida tuzilishi;

bir kunda qabul qilingan, qabul qilish kvitansiyalarida koʻrsatilgan donni fizik ogʻirligi boʻyicha omborxona hisobotlari bilan taqqoslash;

kelib tushgan don mahsulotlari qiymatini aniqlash va yetkazib beruvchilar va boshqa tashkilotlar (tashib berish va boshqa xizmatlar) bilan pulli hisob-kitoblar oʻtkazishning toʻliqligini va toʻgʻriligini tekshirish;

qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda davlat ehtiyojlari uchun don sotib olish toʻgʻrisida tezkor va statistik hisobotni tuzish;

qabul qilish kvitansiyalari qatʼiy hisobda turuvchi blankalar sifatida ishlatilishi yuzasidan nazorat oʻrnatish.

12. Don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va sotish boʻyicha operatsiyalarni aniq hisobga olish maqsadida don mahsulotlari korxonalari schyotlar ish rejasida:

a) materiallarni hisobga oluvchi schyotlar (1000) guruhida 1011 “Yoʻldagi xom ashyo va materiallar” va 1012 “Davlat zaxirasidagi don” schyotlari;

b) materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlar (1500) guruhida 1511 “Don sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti;

v) 1700 hisobga oluvchi schyotlar guruhida 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

g) 1800 hisobga oluvchi schyotlar guruhida 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va xarid narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” va 1820 “Respublika ichida ulgurji-sotish narxlari oʻzgarishi munosabati bilan donni narxini oshirish (kamaytirish)” schyotlari;

d) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar (2300) guruhida 2311 “Donni quritish, tozalash va ishlov berish boʻyicha xarajatlari” va 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashtirilgan tozalash va ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” schyotlari;

e) tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar (2900) guruhida 2911 “Don”, 2912 “Davlat zaxirasidagi don”, 2913 “Un”, 2914 “Yorma”, 2915 “Omixta yem va yem aralashmasi”, 2970 “Yoʻldagi tovarlar” schyotlari;

j) Olinadigan joriy toʻlovlar (4000) guruhida 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan toʻlovlar — tizim ichida” va 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyotlari;

z) davlat maqsadli jamgʻarmalariga va sugʻurtalar boʻyicha boʻnak toʻlovlarini hisobga oluvchi schyotlar (4500) guruhida 4591 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan narxlardagi salbiy farqni qoplash boʻyicha qarzdorlik”, 4592 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan donni narxi kamayishini qoplash boʻyicha qarzdorlik” schyotlari;

i) kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar va boshqa aktivlarni hisobga oluvchi schyotlar (5900) guruhida 5911 “Koʻrib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari boʻyicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyoti;

k) mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar boʻyicha joriy majburiyatlar (6000) guruhida 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida”, 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida”, 6013 “Fakturalanmagan mol yetkazib berishlar boʻyicha qarzdorlik” schyotlari;

l) sugʻurta va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzni hisobga oluvchi schyotlar (6500) guruhida 6591 “Narxlardagi ijobiy farq boʻyicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik”, 6592 “Donning narxi oshishi farqi boʻyicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” schyotlari;

m) maqsadli tushumlarni hisobga oluvchi schyotlar (8800) guruhida 8891 “Davlat zaxirasidagi donni maqsadli moliyalashtirish” schyoti ochiladi.

13. Don qabul qilish korxonalarida tovarlarni (don va don mahsulotlarini) qabul qilish, saqlash va sotish boʻyicha operatsiyalar mazkur Yoʻriqnomada belgilangan tartibga muvofiq olib boriladi. Don qabul qilish korxonalari don sotib olish jarayonida vositachi boʻgʻin boʻlganligi va kelgusida donni qayta ishlamasdan sotish faoliyatini amalga oshirganliklari sababli, donni hisobga olish (ulgurji-sotish) narxlari boʻyicha hisobga olish uchun 2911 “Don” schyoti ishlatiladi. Don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash, harakati va sotish boʻyicha boshqa operatsiyalarni aks ettirish qonunchilik hujjatlariga va ushbu Yoʻriqnomaga asosan amalga oshiriladi.

14. Don hisobi uning miqdori, sifati, saqlanishi, samarali foydalanilishi ustidan nazorat oʻrnatish, don va uni qayta ishlash mahsulotlari uchun oʻzaro hisob-kitoblar toʻgʻriligini tasdiqlash maqsadida olib boriladi.

15. Miqdor-sifat hisobining yuritilishi barcha don mahsulotlari korxonalari uchun majburiy talab hisoblanadi.

16. Miqdor-sifat hisobini yuritishning umumiy qoidalari quyidagicha:

don va uni qayta ishlash mahsulotlari bilan operatsiyalar hisob hujjatlarini tasdiqlangan sohaviy shakllari boʻyicha ularni toʻldirish qoidalariga muvofiq rasmiylashtiriladi;

miqdor hisobi fizik ogʻirligida kilogrammlarda olib boriladi;

dastlabki hisob hujjatlari operatsiya sodir qilingan kunda yoki bevosita u oʻtkazilganidan keyin tuziladi;

hisob hujjatlari matnida va maʼlumotlarida oʻchirib yozishlar va oldindan kelishilmagan toʻgʻrilashlar qilishga yoʻl qoʻyilmaydi;

miqdor-sifat hisobining maʼlumotlari don va uni qayta ishlash mahsulotlari saqlanadigan joylar tozalanayotganida axborotning toʻgʻri ekanligini tasdiqlash, shuningdek ularning ogʻirligi sifat koʻrsatkichlarining yaxshilangani (yomonlashgani)ga qarab oʻzgarishini aniqlash asosi hisoblanadi, bunda ular maxsus formulalar va qatʼiy ravishda tasdiqlangan normalarga muvofiq hisoblab chiqiladi;

donni un va yorma qilib qayta ishlashda tayyor mahsulot chiqishi hisob-kitobini aniqlash majburiy hisoblanadi.

17. Don mahsulotlari korxonalarida don va don mahsulotlarining balans qiymati moliyaviy hisobotlarda ularning tannarxi boʻyicha aks ettiriladi. Don va don mahsulotlarining tannarxini buxgalteriya hisobotida tan olish, baholash va aks ettirish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1999-yil, 2-son, 9-modda) “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomga, shuningdek 4-sonli BHMSga muvofiq amalga oshiriladi.

18. Don tannarxining buxgalteriya hisobi xarid narxi boʻyicha sotib olish qiymatida va ulgurji-sotish narxlarigacha boʻlgan uni sotib olish bilan bogʻliq barcha xarajatlar hisobga olingan holda alohida schyotlarda aks ettirilishi yoʻli bilan amalga oshiriladi.

19. Don va don mahsulotlari qoldiqlari va harakati, shuningdek moddiy javobgar shaxslarning faoliyati ustidan yetarli nazorat oʻrnatish maqsadida korxonalar ularni buxgalteriya hisobining sintetik va analitik schyotlarda ulgurji-sotish narxlari boʻyicha hisobga olinadi.

20. Donni saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida uning sifat koʻrsatkichlari oʻzgarishi natijasida donning ogʻirligi kamayishi (oshishi) donning fizik ogʻirligini kamayishi (oshishi)ga olib keladi. Oʻzgarish miqdori asosan inventarizatsiya va omborxonalar, ishlab chiqarish sexlari (uchastkalari) hamda boshqa saqlash joylarini tozalash vaqtida aniqlanadi. Donni qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarilayotgan mahsulotni ishlab chiqarish xarajatlarini, shuningdek donni qabul qilish, ishlov berish, tozalash, saqlash va sotish boʻyicha xarajatlarni bir xilda shakllantirish maqsadida don mahsulotlari korxonalarida qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda donni saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida yuzaga keladigan kamayishlar va yoʻqotishlarni qoplash zaxirasi (keyingi oʻrinlarda — moliyaviy zaxira) tashkil etiladi.

21. Moliyaviy zaxirani tashkil qilish qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilari bilan hisob-kitob qilinayotganida sotib olish narxlariga pul chegirmalari (ustamalar), shuningdek korxona tomonidan donni fizik ogʻirligi boʻyicha qabul qilishda ulgurji-sotish narxlariga pul koʻrinishda hisoblanadigan natura holidagi chegirmalar (ustamalar) qoʻllash yoʻli bilan amalga oshiriladi.

Bunda korxonaga olib kelingan donning fizik ogʻirligiga barcha sifat koʻrsatkichlarini bazis normalaridan farqi boʻyicha birgalikda hisoblangan natura holidagi ustamalar, shuningdek don narxiga pul ustamalari summalari moliyaviy zaxira miqdorini kamaytiradi.

22. Moliyaviy zaxirani shakllantirilishi va foydalanilishi bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobotida aks ettirish uchun alohida 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” balans schyoti ochiladi. Ushbu schyot don va don mahsulotlarini hisobga olish (1000, 2900) schyotlariga qarshi kontraktiv schyot hisoblanadi va moliyaviy hisobotda (buxgalteriya balansida) don va don mahsulotlarining qiymati hisobga olinadigan schyotlardagi balans qiymatini korrektirovka qilish uchun xizmat qiladi. Mazkur schyotning debet qoldigʻi summasiga don va don mahsulotlarining balans qiymati koʻpayadi, kredit qoldigʻi summasiga esa kamayadi.

23. Davlat ehtiyojlari uchun don sotib olinganida sotib olish (preyskurant yoki shartnomaviy) narxlari va ulgurji-sotish narxlari oʻrtasida ijobiy yoki salbiy farqlar yuzaga kelishi mumkin. Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda don, donni qayta ishlashdan olingan qoʻshimcha mahsulotlar va birinchi ishlov berishdan olingan chiqitlarga ulgurji-sotish narxlarini koʻrib chiqishda don narxiga nisbatan farq (ijobiy yoki salbiy) kelib chiqishi mumkin, chunki “Oʻzdonmahsulot” aksiyadorlik kompaniyasi (keyingi oʻrinlarda — “Oʻzdonmahsulot” AK) tarkibiga kiruvchi barcha korxonalarda ularning amalda qolgan qoldiqlarini qayta baholash amalga oshiriladi.

24. Hisobga olingan ogʻirligi boʻyicha xarid qilish tariqasida don kirim qilinganida narxlardagi farqlar (ijobiy yoki salbiy) buxgalteriya hisobotida alohida 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va xarid narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” balans schyotida aks ettiriladi. Shunga oʻxshash tarzda don, qoʻshimcha mahsulotlar va dastlabki ishlov berishdan olingan chiqitlarning oshirilgan (kamaytirilgan) narx summalari ular qayta baholanganida buxgalteriya hisobotida alohida 1820 “Respublika ichida ulgurji-sotish narxlarining oʻzgarishi munosabati bilan don narxini oshirish (kamaytirish)” balans schyotida aks ettiriladi.

25. Ushbu schyot don va don mahsulotlarini hisobga olish (1000, 2900) schyotlariga qarshi kontraktiv schyot hisoblanadi va moliyaviy hisobotda (buxgalteriya balansida) don va don mahsulotlarining qiymati hisobga olinadigan schyotlardagi balans qiymatini korrektirovka qilish uchun xizmat qiladi. Mazkur schyotning debet qoldigʻi summasiga don va don mahsulotlarining balans qiymati koʻpayadi, kredit qoldigʻi summasiga esa kamayadi.

26. Don sotib olish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari 4-sonli BHMSning 22 bandi “b” kichik bandida nazarda tutilgan tartibga muvofiq materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi (1500) alohida sintetik schyotga tegishli boʻladi. Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi (1500) schyotini tegishli xarajatlar elementlari boʻyicha donga alohida va boshqa ishlab chiqarish zaxiralariga alohida yuritish tavsiya etiladi.

27. Mazkur korxonaga tegishli boʻlmagan, biroq uning foydalanishida yoki tasarrufida boʻlgan (masalan, saqlash uchun javobgarlikni olgan, ulush qoʻshish asosida qayta ishlashga olgan va h. k.) don va don mahsulotlari shartnomada koʻzda tutilgan narxda yoki ularning egalari bilan kelishilgan narxda balansdan tashqari schyotlarda hisobga olinadi.

28. Don qoldiqlari va joʻnatilgan (shu jumladan, ishlab chiqarishga yoʻnaltirilgan) don zaxiralari qiymatini aniqlash 4-sonli BHMSda nazarda tutilgan tartibga muvofiq oʻrtacha qiymatda (AVECO) amalga oshiriladi.

29. Mulk egaligi huquqida korxonaga tegishli boʻlgan, biroq yoʻlda kelayotgan yoxud xaridorga garovga berilgan don va don mahsulotlari, buxgalteriya hisobiga kelgusida tannarxini aniqlashtirish bilan shartnomada koʻzda tutilgan narxda qabul qilinadi.

30. Donni qayta ishlash korxonalari tomonidan boshoqli ekinlar (bugʻdoy, javdar, suli, sholi, arpa) donini sotib olish qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan, kontraktatsiya shartnomalariga muvofiq, don qabul qilish va boshqa korxonalardan, shuningdek import tartibida kelib tushgan holatda yetkazib berish toʻgʻrisidagi (oldi-sotdi) shartnomalari (kontraktlar)ga muvofiq amalga oshiriladi. Bunda sotib olinadigan boshoqli ekinlarning doniga, shu jumladan markazlashtirilgan holda deklaratsiya qilinuvchi xarid qilish (preyskurant va shartnomaviy) narxlarini belgilash koʻrsatib oʻtilgan shartnomaviy-huquqiy baza toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq tuziladigan kontraktatsiya shartnomalarida, yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari (kontraktlar)da nazarda tutiladi. Shartnomalarda, shuningdek don yetkazib berish shartlari — sifati, yetkazib berish usuli, hisob-kitoblar tartibi va muddatlari koʻzda tutiladi.

31. Qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan sotib olish tartibida kelib tushgan don donni qayta ishlash korxonalari buxgalteriya hisobida quyidagi tartibda aks ettiriladi:

a) qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan sotib olish tartibida kelib tushgan donning hisobga olingan ogʻirligi boʻyicha aniqlanadigan qiymatiga:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

b) don mahsulotlari korxonasiga keltirilgan donning namligi va iflosligi aralashmasi sifat koʻrsatkichlari bazis normalaridan farq qilganda birgalikda hisoblab chiqiladigan, donning fizik ogʻirligiga natura holda ustamalar (chegirmalar) summasiga:

natura holda ustamalar summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

natura holda chegirmalar summasiga:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

v) boshqa sifat belgilari (koʻrsatkichlari) boʻyicha bazis normalaridan farqlar boʻlganida (namlik va ifloslik aralashmasidan tashqari) hisoblab chiqiladigan narxga (narxdan) pul ustamasi (chegirmasi) summasiga:

pul ustamasi summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

pul chegirmasi summasiga:

debet 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

g) donni tayyorlash va keltirish boʻyicha donni joriy saqlash yoki foydalanish joyigacha transport-tayyorlov xarajatlari summasiga:

debet 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar”, materiallarni hisobga oluvchi (1000), mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi (6700), sugʻurta va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzni hisobga oluvchi (6500) va boshqa tegishli schyotlari;

d) qoʻshilgan qiymat soligʻi (keyingi oʻrinlarda — QQS) toʻlovchilari boʻlgan korxonalar uchun hisobga oʻtkaziladigan QQS summasiga (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlar boʻyicha):

debet 4410 “Budjetga soliqlar va yigʻimlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyoti;

kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida” schyoti;

e) QQS toʻlovchilari boʻlmagan korxonalar uchun donni sotib olish qiymatiga kiritiladigan QQS summasiga (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlar boʻyicha):

debet 1511 “Don sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti;

kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

j) donni normativ koʻrsatkichlarga qadar quritish va tozalash boʻyicha qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilariga qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda xizmatlar koʻrsatishdan olinadigan summaga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar” schyoti.

z) quritish va tozalash boʻyicha xizmatlar koʻrsatganlik uchun hisoblab chiqiladigan QQS summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti;

i) davlat ehtiyojlari uchun sotib olingan donning ulgurji-sotish va sotib olish (preyskurant yoki shartnomaviy) narxlari oʻrtasidagi ijobiy farq boʻyicha:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va sotib olish narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” schyoti;

k) davlat ehtiyojlari uchun sotib olingan donning ulgurji-sotish va sotib olish (preyskurant yoki shartnomaviy) narxlari oʻrtasidagi salbiy farq boʻyicha:

debet 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va sotib olish narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti.

32. Donni qayta ishlash korxonalari donni ichki tizimda qayta joylashtirish tartibida “Oʻzdonmahsulot” AK don qabul qilish korxonalaridan, shuningdek “Oʻzdonmahsulot” AK tarkibiga kirmaydigan boshqa korxonalardan sotib olishlari mumkin.

33. Buxgalteriya hisobotida ichki tizimda qayta joylashtirish tartibida donni kirim qilinishi quyidagi tartibda aks ettiriladi:

a) ichki tizim qayta joylashtirish tartibida sotib olingan donni amaldagi ogʻirligi boʻyicha aniqlanadigan qiymatiga:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida” schyoti;

b) agarda ichki tizimda qayta joylashtirish tartibida don yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari shartlariga muvofiq yetkazib beruvchi tomonidan sifat koʻrsatkichlari farqlari boʻyicha (namlik va ifloslik aralashmasi) pul koʻrinishida hisoblanadigan chegirmalar yoki ustamalar berilishi (taqdim etilishi) nazarda tutilgan boʻlsa, ular buxgalteriya hisobida quyidagi tartibda aks ettiriladi:

taqdim etilgan ustamalar summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

(kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — ichki tizimda” schyoti;

berilgan chegirmalar summasiga:

debet 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — ichki tizimda” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

v) donni tayyorlash va keltirish boʻyicha donni joriy saqlash yoki foydalanish joyigacha transport-tayyorlov xarajatlari summasiga:

debet 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar”, materiallarni hisobga oluvchi (1000), mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi (6700), sugʻurta va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzni hisobga oluvchi (6500) va boshqa tegishli schyotlari;

g) QQS toʻlovchilari boʻlgan korxonalar uchun hisobga oʻtkaziladigan QQS summasiga (shu jumladan, koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlar boʻyicha):

debet 4410 “Budjetga soliqlar va yigʻimlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyoti;

kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida”, 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida” schyotlari;

d) QQS toʻlovchilari boʻlmagan korxonalar uchun donni sotib olish qiymatiga kiritiladigan QQS summasiga (shu jumladan koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlar boʻyicha):

debet 1511 “Don sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti;

kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida”, 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida” schyotlari.

34. Agarda donni yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari shartlariga muvofiq xaridor tomonidan yetkazib beruvchiga donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlarni qoplashi nazarda tutilgan va sotib olinayotgan donning tannarxiga kiritiladigan boʻlsa, aynan:

a) donni tayyorlash va yetkazib berish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari;

b) kreditdan (qarzdan) foydalanganlik uchun foizlar koʻrinishidagi xarajatlar;

v) donni sotib olish bilan bogʻliq boshqa xarajatlar;

g) donni sotib olish jarayonidagi operatsion xarajatlari qoplanadigan don mahsulotlari korxonalarining tayyorlov-taʼminot ustama narxlari;

koʻrsatib oʻtilgan xarajatlar buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti;

kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida”, 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida” schyotlari.

35. Agar donni tizim ichida qayta joylashtirish boʻyicha yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari shartlariga muvofiq yetkazib beruvchi tomonidan xaridorga tozalash va quritish boʻyicha koʻrsatilgan xizmat xarajatlarini qoplash uchun pul ustamalari (chegirmalari) berilishi nazarda tutilgan boʻlsa, ular buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida” schyoti;

kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar” schyoti.

36. Buxgalteriya hisobida import qilingan don va don mahsulotlarini sotib olish qiymatini shakllantirish va aks ettirish Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (22-sonli BHMS) “Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlarning hisobi”ga muvofiq (roʻyxat raqami 3587, 2024-yil 19-dekabr) amalga oshiriladi.

37. Korxona tomonidan kuzatuv hujjatlari olingan (hisob-faktura, tovar-transport yoki temir yoʻl yuk xatlari, va h. k.), mulk huquqi asosida korxonaga tegishli boʻlgan, biroq yoʻlda kelayotgan don, don mahsulotlari va idishlar yoʻlda kelayotgan tovarlar sifatida sanaladi va keyinchalik yuk yetib kelganida korrektirovka yozuvi kiritiladigan holatda 1011 “Yoʻldagi xom ashyo va materiallar” schyotida hisobga olinadi. Kuzatuv hujjatlari boʻlmasdan yetib kelgan don, don mahsulotlari va idishlar fakturalanmagan yetkazib berishlar kabi hisobga olinadi.

38. Don kuzatuv hujjatlarisiz kelib tushganida quyidagi maʼlumotlarga (mavjud boʻlganida) ega dalolatnoma tuzilishi mumkin: yetkazib beruvchining (topshiruvchining) nomi, avtomobil (vagon va yoki transportning boshqa turi) raqami va uning egasining nomi, don ekinlarining nomi, yetkazib berish masofasi, yoʻl varaqasi boʻyicha yuk ogʻirligi (temir yoʻl yuk xati) va topshirish turi. Buxgalteriya hisobida donni fakturalanmagan yetkazib berishlar ushbu paragrafda nazarda tutilgan tartibda lozim tarzda rasmiylashtirilgan qabul qilish dalolatnomalari asosida alohida analitik schyotda (6013) “Fakturalanmagan mol yetkazib berishlar boʻyicha qarzdorlik” schyoti bilan korrespondensiyalangan holda (1010) “Xom ashyo va materiallar” donni hisobga olish schyotida aks ettiriladi. Kuzatuv hujjatlari olingan zahoti ushbu schyotlar boʻyicha buxgalteriya yozuvlari toʻgʻrilanadi.

39. Natura holida va pul chegirmalari (ustamalari)ni hisoblab chiqarish, yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblar, narxlardagi farqni aniqlash, quritish va tozalash uchun toʻlovlar miqdor va yuqorida koʻrsatilgan operatsiyalarni aks ettirish boʻyicha namunaviy buxgalterlik yozuvlari, shuningdek donni qayta ishlovchi va don qabul qilish korxonalari boʻyicha sotib olinadigan donning tannarxini shakllantirish boʻyicha misollar mazkur Yoʻriqnomaning 1 va 2-ilovalarida beriladi.

40. Kirim qilishda don va don mahsulotlaridagi kamomad va ortiqchaliklarni hisobga olish uchun asos sifatida kamomad va ortiqchaliklar faktlarini tasdiqlovchi tijorat hujjatlari va boshqa hujjatlar hisoblanadi.

41. Tashish davomida qabul qiluvchilar tomonidan aniqlangan don va uni qayta ishlash mahsulotlaridagi kamomad va ortiqchaliklarni analitik hisobi tegishli dastlabki hisobga olish hujjatlari asosida mazkur Yoʻriqnomaning 3-ilovasiga muvofiq donni qayta ishlash korxonalari boʻyicha “Don, don mahsulotlari va idishlar kirim qilinishini hisobga olish jurnalini yuritish boʻyicha tavsiyalar”ga muvofiq amalga oshiriladi. “Don mahsulotlari va idishlar kirim qilinishini hisobga olish jurnali”dagi yozuvlar yetkazib beruvchilarning kuzatuv hujjatlari (hisob-faktura, tovar-transport yoki temir yoʻl yuk xatlari va h. k.) kelib tushishi va omborxona hisobotlarida 10-ustun “shu jumladan, ortiqchaliklar”, 13-ustun “shu jumladan, tashuv mobaynida tabiiy yoʻqotishlar normasi doirasidagi kamomad” va 14-ustun “tabiiy yoʻqotishlar normasidan yuqori kamomad”larda aks ettirilgan holda yetib kelgan yukdagi kamomad va ortiqchaliklar hisobga olingan holda olib boriladi.

42. Buxgalteriya hisobida yetib kelgan don va don mahsulotlaridagi kamomad va ortiqchaliklarni aks ettirish quyidagicha amalga oshiriladi:

a) kamomadni tasdiqlovchi hujjatlar asosida yetib kelgan don va don mahsulotlaridagi kamomad qiymatiga (shu jumladan QQS summasi):

debet 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti;

b) tashuv mobaynida tabiiy kamayishlar normasi doirasidagi va undan oshiqcha don va don mahsulotlari kamomadi summasiga:

debet 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti;

kredit 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyoti;

debet 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti;

kredit 4860 “Daʼvolar boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyoti;

tabiiy kamayishlar normalari amalda kamomad aniqlangan hollarda qoʻllanilishi mumkin. Bunda tashuv mobaynida qiymatliklarning belgilangan normalar doirasida kamayishi qiymatliklar qayta navlarga ajratilganidan keyingi ortiqchaliklar bilan birgalikda hisobga olinganidan keyin aniqlanadi. Bunday holda belgilangan tartibda oʻtkazilgan qayta navlarga ajratish hisobga olinganidan keyin ham kamomad mavjud boʻlsa, u holda tabiiy kamayishlar normalari faqatgina kamomad aniqlangan qimmatliklarga nisbatan qoʻllanilishi lozim;

v) don va don mahsulotlari kamomadida korxona xodimini (moddiy javobgar shaxs yoki boshqa xodimni) aybdor deb tan olinganida, shuningdek kamomadda aybdor boʻlgan aniq shaxslar aniqlanmagan yoki moddiy javobgar shaxslardan undirib olish imkoniyati mavjud boʻlmasa, don va don mahsulotlaridagi kamomad qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda buxgalteriya hisobida aks ettiriladi.

43. Don va don mahsulotlari kelib tushganida aniqlangan ortiqchaliklar lozim tarzda rasmiylashtirilgan tijorat hujjatlari asosida yuk qabul qiluvchi tomonidan kirim qilinadi va keyinchalik ortiqchalik yuzaga kelishining sabablari aniqlanib, sotib olish narxi (yetkazib berish qiymati) boʻyicha baholanadi va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet (1000, 2900) don va don mahsulotlarini hisobga olish schyotlari;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti.

44. Kamomad va/yoki ortiqchalik boʻyicha tijorat hujjatlari asosida, yetkazib beruvchi tomonidan, olinadigan joriy toʻlovlar (4000), asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi schyotlar (9000), sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi schyotlar (9100), materiallarni, tayyor mahsulotlarni va tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar (1000, 2800, 2900), materiallar tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlar (1500) korrektirovka qilinadi, shuningdek yetkazib beruvchi tomonidan don va don mahsulotlarining ortiqchaligi boʻyicha dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar) QQSni hisoblab chiqarish uchun rasmiylashtiriladi. Ushbu dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar) asosida xaridor tomonidan soliq qonunchilik hujjatlariga muvofiq don va don mahsulotlari ortiqchaligi boʻyicha QQS summasi hisoblab chiqiladi.

45. Inventarizatsiya vaqtida aniqlangan don va don mahsulotlarining kamomadi va ortiqchaligini buxgalteriya hisobida aks ettirish Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (21-sonli BHMS) “Xoʻjalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qoʻllash boʻyicha yoʻriqnoma”ga (roʻyxat raqami 3593, 2024-yil 27-dekabr) muvofiq amalga oshiriladi.

46. Omborxonalar, elevatorlar va boshqa saqlash joylarini tozalash dalolatnomalari tasdiqlangunga qadar don va don mahsulotlarining kamomadi qiymati 5911 “Koʻrib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari boʻyicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyotida hisobga olinadi.

47. Don partiyasi tugashi bilan omborxonalar, elevatorlar va boshqa saqlash joylarini inventarizatsiya qilish, tozalash vaqtida aniqlangan va belgilangan shakldagi tozalash dalolatnomalari bilan rasmiylashtirilgan don va don mahsulotlarining kamomadi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

a) kamomad tozalash dalolatnomalari bilan tasdiqlangunga qadar don va don mahsulotlarini hisobga olish schyotlari (1000, 2900)da hisobga olingan don va don mahsulotlarining kamomadini hisobga olish qiymatiga (ulgurji-sotish narxi boʻyicha):

debet 5911 “Koʻrib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari boʻyicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) donning tannarxiga kiritiladigan, yetishmaydigan don va don mahsulotlariga tegishli boʻlgan va 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyotida hisobga olinadigan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar summasiga:

debet 5911 “Koʻrib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari boʻyicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyoti;

kredit 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti;

v) omborxonalar, elevatorlar va boshqa saqlash joylarini tozalash dalolatnomalari tasdiqlanganidan, shuningdek inventarizatsiya natijalari boʻyicha qarorlar qabul qilinganidan keyin 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyotida hisobga olinadigan don va don mahsulotlarining kamomadi quyidagi tarzda hisobdan chiqariladi:

don va don mahsulotlarining kamomadini hisobga olish qiymatiga:

debet 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti;

kredit 5911 “Koʻrib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari boʻyicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyoti;

saqlash vaqtida tabiiy yoʻqotishlar normasi doirasidagi qiymati summasiga:

debet 2000 “Asosiy ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar, 9410 “Sotish xarajatlari” schyoti;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti;

namlik va ifloslik aralashmasi sifatini yaxshilash hisobiga hosil boʻladigan kamomad summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti;

48. Saqlash vaqtida tabiiy yoʻqotishlar normasi doirasidan, shuningdek namlik va ifloslik aralashmasi sifatini yaxshilash hisobiga hosil boʻladigan kamomad miqdoridan oshgan kamomad summasi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda undirib olinadi.

49. Inventarizatsiya va saqlash joylarini vaqti-vaqti bilan tozalash vaqtida aniqlangan, hisobga olinmagan don va don mahsulotlarining ortiqchasi aniqlangan (kelgusida ortiqcha kelib chiqish sabablari va aybdor shaxslar aniqlangan holda) vaqtida (sanada) amalda boʻlgan hisob narxi boʻyicha baholanadi va buxgalteriya hisobida quyidagi tarzda aks ettiriladi:

debet don va don mahsulotlarini hisobga olish (1000, 2900) schyotlari;

kredit 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyoti.

50. Inventarizatsiya vaqtida aniqlangan don va don mahsulotlari boʻyicha daromad summasi umumiy oʻrnatilgan tartibda soliqqa tortiladi.

51. Saqlash vaqtida “Don va don mahsulotlarining ortiqchasi” satriga, shuningdek don, un, yormaning yigʻilgan qoldiqlari ham kiradi. Yigʻilgan qoldiqlar korxona rahbari, laboratoriya mudiri, bosh buxgalter va omborxona mudiri tomonidan imzolangan dalolatnoma asosida sotish imkoniyati mavjud boʻlgan narxda kirim qilinadi. Dalolatnomada yigʻilgan qoldiq hosil boʻlgan un, yorma va donning turi va navi, ularning hosil boʻlish sabablari, bunga aybdorlar koʻrsatiladi.

52. Qayta navlash natijasida don va don mahsulotlarining ortiqchasi va kamomadining oʻzaro hisob-kitobi Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (19-sonli BHMS) “Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish”ga (roʻyxat raqami 3548, 2024-yil 12-avgust) bilan tartibga solinadi.

53. Donni don mahsulotlariga ayirboshlash qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Ayirboshlash operatsiyalari tegishli ruxsatnomalar boʻlganda qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda, asosan kelishayotgan tomonlar bir-birlariga qanaqa moddiy qimmatliklar berishlari, miqdori va qiymati aks ettirilgan tegishli shartnomalar bilan rasmiylashtiriladi.

54. Don mahsulotlari korxonalarida donning uni qayta ishlash mahsulotlariga ayirboshlanishi natijasida kelib tushishi mazkur Yoʻriqnomaning 55-bandida koʻzda tutilgan tartibda buxgalteriya hisobida aks ettiriladi.

55. Donga ayirboshlash hisobiga donni qayta ishlash mahsulotlarini sotish bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobotida aks ettirish quyidagi tartibda amalga oshiriladi:

a) donni qayta ishlash mahsulotlarini sotishdan tushgan tushum summasiga (QQSsiz):

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

b) sotilgan mahsulot boʻyicha hisoblab chiqilgan QQS summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti;

v) sotilgan mahsulot tannarxiga:

debet 9110 “Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi” schyoti;

kredit 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar” schyoti;

g) ayirboshlash operatsiyasi boʻyicha olingan don va sotilgan (yuklab joʻnatilgan) mahsulot boʻyicha qarzdorlikning oʻzaro hisobi summasiga:

debet 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti;

kredit 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

Donni don mahsulotlariga ayirboshlash boʻyicha operatsiyalarni amalga oshirishda (qoʻshimcha toʻlovsiz) olingan donning qiymati sotilgan mahsulotning qiymatiga teng boʻlishi lozim.

56. “Oʻzdonmahsulot” AK tarkibiga kiruvchi don mahsulotlari korxonalari tomonidan kelgusida sotish uchun sotib olingan don mahsulotlari tovarlarni hisobga oluvchi schyotlarda (2900) (2913 “Un”, 2914 “Yorma”, 2915 “Omixta yem va yem aralashmasi” va h.k.) hisobga olinadi.

57. Don mahsulotlarining kelib tushishi, sotilishi va boshqa chiqimlari boʻyicha operatsiyalarni buxgalteriya hisobida tan olish, baholash va aks ettirish buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi.

58. Moddiy javobgar shaxslar faoliyati yuzasidan yetarli darajada nazorat oʻrnatish maqsadida, don mahsulotlari korxonalari, qayta sotish uchun sotib olingan don mahsulotlarini ustama narxlar (chegirmalar)ni hisobga olgan holda sotish narxida buxgalteriya hisobining alohida schyotlarida hisobga olishlari mumkin.

Buxgalteriya hisobida sotib olingan don mahsulotlarining kelib tushishi va sotilishi boʻyicha ushbu tartib qoʻllanilganida quyidagicha aks ettiriladi:

a) QQSsiz don mahsulotlarini sotib olish qiymatiga:

debet 2900 “Tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti;

b) don mahsulotlarini sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar summasiga, shu jumladan QQS summasi (agarda ular qoplanmasa):

debet 2900 “Tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar”, materiallarni hisobga oluvchi (1000), mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi (6700), sugʻurta va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzni hisobga oluvchi (6500) va boshqa tegishli schyotlari;

v) QQS toʻlovchilari boʻlgan korxonalar (koʻrsatilgan transport va boshqa xizmatlar) uchun hisobga olinadigan QQS summasiga:

debet 4410 “Budjetga soliqlar va yigʻimlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyoti;

kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqarida” schyoti;

g) savdo (tayyorlov-taʼminot) ustamasi summasiga:

debet 2900 “Tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti;

kredit 2980 “Savdo ustamasi” schyoti;

d) don mahsulotlarini sotish qiymatiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

e) sotilgan savdo ustamasining summasiga:

debet 2980 “Savdo ustamasi” schyoti;

kredit 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

j) sotilgan tovarlarning sotish qiymatiga:

debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

kredit 2900 “Tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti;

59. Sotib olingan don mahsulotlarini hisobga olishning qoʻllanilgan tartibi korxonaning hisob siyosatida aks ettirilishi lozim.

60. Ushbu schyotlar boʻyicha analitik hisobga olish assortiment, turlar, navlar, shuningdek moddiy javobgar shaxslar va saqlash joylari kesimida tashkil etilishi lozim.

61. Keyinchalik sotish uchun (don qabul qilish faoliyati) don va don mahsulotlarini ichki tizim ichida kelib tushishi boʻyicha operatsiyalarni namunaviy buxgalteriya yozuvlariga tegishli misollar mazkur Yoʻriqnomaning 5-ilovasida (savdo ustamalarini hisobga olish schyotini qoʻllamasdan) keltiriladi.

62. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyo va materiallar deganda egalari tomonidan toʻlovlarsiz boshqa korxonalarga qayta ishlash (ishlov berish) uchun berilgan xom ashyo, materiallar, mahsulot tushuniladi. Agarda buyurtmachining majburiyati tayyor mahsulotning moddiy asosini tashkil qiluvchi materialning asosiy qismini yetkazib berish boʻlsa, xom ashyoni qayta ishlash shartnomasi deb sanalishi mumkin.

63. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash shartnomasiga muvofiq bir taraf (pudratchi) boshqa taraf (buyurtmachining) topshirigʻi boʻyicha ishlab chiqariladigan mahsulotning moddiy asosini tashkil etuvchi ulush qoʻshish asosidagi xom ashyoni qayta ishlash (ulush qoʻshish asosidagi xom ashyodan mahsulot ishlab chiqarish) ishini bajarish va uning natijalarini buyurtmachiga topshirish majburiyatini oladi. Buyurtmachi oʻz navbatida ishning natijasini qabul qilish va uning haqini toʻlash majburiyatini oladi. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlashda qisman qayta ishlovchining materiallari ham ishlatilishi mumkin.

64. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash shartnomasida berilayotgan donning miqdori, qiymati, sifati, saqlash, qayta ishlash va tayyor mahsulotni hamda donni qayta ishlashdagi boshqa mahsulotlarni qaytarish muddati, shuningdek qayta ishlash boʻyicha xizmatlarga haq toʻlash tartibi aks ettiriladi. Xom ashyoni qayta ishlash shartnomasining asosiy shartlarini quyidagi yoʻnalishlar boʻyicha batafsil koʻrsatish mumkin:

ishlab chiqariladigan mahsulotning nomlari va texnik tavsiflari, shu jumladan mahsulotni ishlab chiqarishga xom ashyolar sarfi meʼyorlari va qoʻshimcha (yoʻldosh) mahsulotlar va chiqitlar (yaroqli va yaroqsiz) hosil boʻlishining normalari:

bitta buyurtma boʻyicha ishlab chiqariladigan mahsulotning miqdori;

buyurtmani bajarish muddati, xom ashyo va materiallarni yetkazib berish jadvali;

tayyor mahsulotni buyurtmachiga berish tartibi (bevosita ishlab chiqarilganidan keyin yoki maʼlum bir qismi (qismlab chiqarish) va h. k.);

ishlab chiqarishning qaytariladigan (qaytarilmaydigan) qoʻshimcha mahsulotlari va chiqitlaridan foydalanish (yoʻq qilib tashlash) tartibi. Qaytariladigan qoʻshimcha mahsulotlar va chiqitlar buyurtmachiga berilishi yoxud haqi undiriladigan asosda pudratchida qolishi mumkin;

bajarilgan ishlarga haq toʻlash tartibi (un tortish haqi toʻlovi) va h. k.

65. Qayta ishlov berish uchun olingan mahsulotni qayta ishlash shartnomasida ishlab chiqariladigan mahsulotning sifatini, tayyor mahsulotning va qaytariladigan qoʻshimcha mahsulotlar va chiqitlarning chiqish normalarini nazorat qilish imkonini taʼminlovchi shartlar boʻlishi mumkin.

66. Buxgalteriya hisobida qayta ishlov berish uchun olingan mahsulotni qayta ishlov berish boʻyicha operatsiyalarni aks ettirish tartibi taraflar tomonidan ular tuzayotgan shartnoma shartlariga bogʻliq.

67. Qayta ishlash uchun olingan don va don mahsulotlari korxona — qayta ishlovchi egaligiga oʻtmaydi, olingan donning qiymati 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” va 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” balansdan tashqari schyotlarida shartnomada nazarda tutilgan narxda hisobga olinadi. 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” schyoti boʻyicha analitik hisob buyurtmachilar, xom ashyo turlari, navlari hamda saqlash va foydalanish joylari boʻyicha olib boriladi. 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti boʻyicha analitik hisob korxona — egalar, turlar, navlar va saqlash joylari boʻyicha olib boriladi.

68. Donni saqlash va qayta ishlash boʻyicha xarajatlarning hisobi, agarda ushbu xizmat turi asosiy faoliyat hisoblansa, buyurtmachi tomonidan (2000) asosiy ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlarda, agarda korxonaning asosiy faoliyati uchun ushbu xizmatlar yordamchi boʻlsa (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlarda olib boriladi.

69. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish pudratchi (bajaruvchi) tomonidan quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

a) qayta ishlashga shartnoma bahosida kelib tushgan qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyo (don va don mahsulotlari) qiymatiga:

debet 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” balansdan tashqari schyoti;

b) qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni (don mahsulotlarini) qayta ishlashga berilganida:

kredit 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” balansdan tashqari schyoti;

v) qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash xarajatlari summasiga:

debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyot;

(0200) asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi, (1000) materiallarni hisobga oluvchi, (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi, (6000) mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar, (6700) mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi schyotlar, (6500) sugʻurta va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzni hisobga oluvchi schyotlar va boshqa tegishli schyotlar krediti;

g) qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyodan chiqarilgan mahsulotning ishlab chiqarishdan omborxonaga berilishi vaqtida, shartnoma bahosida saqlash uchun javobgarlikka topshirilganida:

debet 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti;

d) dastlabki hisob hujjatlariga (hisob-fakturalar, bajarilgan ishlar dalolatnomalari) muvofiq qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash boʻyicha xizmatlar uchun hisoblangan tushum (un tortish haqi toʻlovi) summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar” schyoti;

e) qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash boʻyicha koʻrsatilgan xizmatlar boʻyicha hisoblab chiqarilgan QQS summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti;

j) donni qayta ishlov berish asosida qayta ishlashdagi xizmatlar tannarxini hisobdan chiqarishda:

debet 9130 “Bajarilgan ish va koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyoti;

kredit (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar;

z) saqlash uchun javobgarlikdan, qayta ishlashga berilganligi dastlabki hisobga olish hujjatlari (qabul qilish-topshirish dalolatnomasi va tovar-transport yuk xati) bilan tasdiqlangan, mahsulotning hisobdan chiqarilishi:

kredit 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti;

70. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash tugallanishi bilan qayta ishlovchi, qayta ishlashga beruvchining materiallari sarfi toʻgʻrisidagi hisobotni taqdim etadi.

71. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash bilan bogʻliq operatsiyalar buyurtmachining (qayta ishlashga beruvchining) buxgalteriya hisobotida quyidagicha aks ettiriladi:

a) qayta ishlashga hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosida berilgan xom ashyo (don va don mahsulotlari) qiymatiga:

debet 1070 “Chetga qayta ishlashga berilgan materiallar” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) xizmatlar koʻrsatilganligini tasdiqlovchi hujjatlarga asosan, qayta ishlashga berilgan xom ashyoni qayta ishlash boʻyicha, koʻrsatilgan xizmatlar uchun xarajatlarni hisoblab chiqarishda:

debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti;

v) bir vaqtning oʻzida ishlab chiqarish xarajatlariga chetga qayta ishlashga berilgan xom ashyo (don)ning balans qiymati hisobdan chiqariladi:

donning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosi qiymatiga:

debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar;

kredit 1070 “Chetga qayta ishlashga berilgan materiallar” schyoti;

qayta ishlashga berilgan donga tegishli boʻlgan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar summasiga:

debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar;

kredit (1500) “Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti;

materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlarda hisobga olinadigan donni tayyorlash boʻyicha transport-tayyorlov va boshqa xarajatlarni taqsimlash tartibiga taalluqli misollar mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasida beriladi.

g) QQS toʻlovchilari boʻlgan korxonalar uchun hisobga kiritiladigan QQS summasiga:

debet 4410 “Budjetga soliqlar va yigʻimlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti;

d) qayta ishlashga berilgan xom ashyodan ishlab chiqarilgan tayyor mahsulotni olishda:

debet (2800) tayyor mahsulotlarni hisobga oluvchi schyotlari;

kredit (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar;

72. Saqlab turuvchining javobgarligida boʻlgan don va don mahsulotlarini saqlash boʻyicha xizmatlar koʻrsatish bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tartibda amalga oshiriladi:

a) shartnoma bahosida saqlash uchun javobgarlikka kelib tushgan xom ashyo (don va don mahsulotlari) qiymatiga:

debet 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti;

b) xom ashyoni saqlash bilan bogʻliq xarajatlar summasiga:

debet (2000, 2300) ishlab chiqarishni va/yoki (9400) davr xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar;

kredit (0200) asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi, (1000) materiallarni hisobga oluvchi, (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi, (6000) mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar, (6700) mehnat haqi boʻyicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi schyotlar, (6500) sugʻurta va davlat maqsadli jamgʻarmalariga toʻlovlar boʻyicha qarzni hisobga oluvchi schyotlar va boshqa tegishli schyotlar;

v) dastlabki hisob hujjatlariga (hisob-fakturalari, bajarilgan ishlar dalolatnomalari) muvofiq shartnoma bahosida xom ashyoni saqlash uchun javobgarlikka olish xizmatlarini koʻrsatganlik uchun hisoblab chiqarilgan tushum summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar” schyoti;

g) xom ashyoni saqlab turish uchun javobgarlikka olish boʻyicha hisoblab chiqilgan QQS summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti;

d) xom ashyoni saqlab turish uchun javobgarlikka olish boʻyicha xizmatlar tannarxini hisobdan chiqarishda:

debet 9130 “Bajarilgan ish va koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyoti;

kredit (2000, 2300) ishlab chiqarishni va/yoki (9400) davr xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar;

e) tasdiqlovchi dastlabki hisob hujjatlari (qabul qilish-topshirish dalolatnomalari va tovar-transport yuk xatlari) bilan egasiga qaytarilganligi rasmiylashtirilgan xom ashyoni saqlash uchun javobgarlikdan hisobdan chiqarilishi:

kredit 002 “Masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti;

73. Xom ashyoni saqlash uchun javobgarlikka topshirish bilan bogʻliq operatsiyalar, egasining hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

a) hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosida saqlash uchun javobgarlikka topshirilgan xom ashyo (don va don mahsulotlari)ni qiymatiga:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyotida ochilgan “Saqlash uchun javobgarlikka topshirilgan (turlari, navlari va saqlash joylari boʻyicha) don (don mahsulotlari)” analitik schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) xizmatlar koʻrsatilganligini tasdiqlovchi hujjatlar asosida xom ashyoni saqlash uchun javobgarligi boʻyicha xizmatlar uchun xarajatlarni hisoblab chiqarishda:

debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni, (2300), yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi, 9410 “Sotish xarajatlari” schyotlari;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti;

v) QQS toʻlovchilari boʻlgan korxonalar uchun hisobga kiritiladigan QQS summasiga:

debet 4410 “Budjetga soliqlar va yigʻimlar boʻyicha boʻnak toʻlovlari (turlari boʻyicha)” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar” schyoti;

g) xom ashyo ularning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosi boʻyicha qaytarilganida:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyotida “Saqlash uchun javobgarlikka topshirilgan (turlari, navlari va saqlash joylari boʻyicha) don (don mahsulotlari)” analitik schyoti.

74. Don, don boʻlmagan xom ashyo va tovar-moddiy qimmatliklarni ishlab chiqarishga berish deganda ularni bevosita elevator-omborxona sigʻimlaridan va omborxona (kichik ombor)lardan mahsulot ishlab chiqarish, ishlar bajarish (xizmatlar koʻrsatish) uchun berish tushuniladi.

75. Xom ashyo va materiallarni korxonaning alohida boʻlinmalariga (ishlab chiqarish sexlari, uchastkalar, omborxonalar) chiqarish, ichki qayta joylashtirish deb qaraladi.

76. Korxonaning (tarkibiy boʻlinmalarning) elevator-omborxona sigʻimlaridan ishlab chiqarishga chiqariladigan donning narxi har bir ekin (nomi) va sinfi boʻyicha hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosida (transport-tayyorlov xarajatlari hisobga olinmagan holda) aniqlanadi. (1500) materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotning alohida schyotlarida hisobga olinadigan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar, qayta ishlashga berilgan don miqdoriga teng ravishda hisobdan chiqariladi. Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotda hisobga olingan don tayyorlash boʻyicha transport-tayyorlov va boshqa xarajatlarni taqsimlash tartibiga oid misollar mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasida keltiriladi.

77. Qolgan barcha ishlab chiqarish zaxiralari qiymatni aniqlashning tanlangan hisobga olish siyosati usuli boʻyicha hisobdan chiqariladi.

78. Don, don boʻlmagan xom ashyo, materiallar va boshqa tovar-moddiy zaxiralar elevator-omborxona sigʻimlari va omborxonalardan korxona tuzilmasiga qarab boʻlinmalar sigʻimlariga va omborxonalariga yoki bevosita korxona boʻlinmasiga (ularda sigʻimlar va omborxonalar boʻlmaganida) va sexlardan ishlab chiqarish dasturida (vazifalarida) belgilangan normalar va hajmlarga muvofiq ogʻirligi, hajmi yoki miqdori boʻyicha ishlab chiqarishga beriladi. Berish vaqtida ular tegishli oʻlchov birliklarida (ogʻirlik, hajm, liniyali, donabay) oʻlchanishi lozim.

79. Don, don boʻlmagan xom ashyo, materiallar va boshqa tovar-moddiy zaxiralar ombordan ishlab chiqarish sexlari (uchastkalari)ga berilishi bilan ularning sarflanganligi tasdiqlangan taqdirda xom ashyo va materiallarni hisobga olish schyotlaridan hisobdan chiqariladi va tegishli ishlab chiqarishga boʻlgan xarajatlarni hisobga olish schyotlariga oʻtkaziladi. Boshqaruv ehtiyojlari uchun berilgan materiallar qiymati maʼmuriy xarajatlarini hisobga olishning tegishli schyotiga (9420) oʻtkaziladi. Mahsulotning (ishlar, xizmatlarning) oʻtkazilishi va sotilishi bilan bogʻliq sarflangan materiallar qiymati sotish xarajatlarini hisobga olish schyotiga (9410) oʻtkaziladi. Xarajatlarni ishlab chiqarish tannarxiga yoki davr xarajatlariga kiritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizom bilan (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1999-y., 2-son, 9-modda) tartibga solinadi.

80. Donning sifat koʻrsatkichlari oʻzgarishi natijasida kamayishlar va yoʻqotishlar miqdori amalda omborxonalar, ishlab chiqarish sexlari (uchastkalari) ni inventarizatsiya qilish va tozalash vaqtida aniqlanadi. Donni qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarilayotgan mahsulotning ishlab chiqarish xarajatlarini teng miqdorda shakllantirish maqsadida donni saqlash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonidagi kamayishlar va yoʻqotishlarni omborxonalar va boshqa saqlash joylarini inventarizatsiya qilish va tozalash natijalari boʻyicha emas, balki donni ishlab chiqarishga yoʻnaltirilishi bilan xarajatlarni hisobga olish schyotiga oʻtkazish lozim. Tegishlicha, transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar summasi bilan bir qatorda saqlash, boshqa joyga qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonidagi kamayishlar va yoʻqotishlarning qiymatini donni hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosida aniqlash lozimdir, bu qiymat keyinchalik ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish tegishli schyotiga oʻtkazilgan holda moliya zaxirasini hisobga olish schyoti bilan korrespondentlikda don qiymati schyotiga oʻtkaziladi.

81. Qayta ishlanadigan donning haqiqiy hajmiga sifat koʻrsatkichlaridagi (namlik va nav ifloslik aralashmasi) farqlar boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan donni saqlash va boshqa joyga qayta joylashtirish jarayonidagi kamayishlar va yoʻqotishlarning hisob-kitob summasi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibga muvofiq aniqlanadi.

82. Xom ashyo va materiallarni, shu jumladan elevator-omborxona sigʻimlaridan donni ishlab chiqarishga joʻnatish asosan, oldindan belgilangan limitlar (mahsulotlarni chiqarish hisob-kitoblari) asosida amalga oshirilishi lozim.

Moddiy qimmatliklarni ishlab chiqarishga joʻnatish limitlari boʻlinmalar tomonidan tegishli xizmatlar hisob-kitoblari asosida korxona rahbarining qarori boʻyicha belgilanadi.

Limitlar korxonalarning tegishli xizmatlari (belgilangan tartibda tasdiqlangan) tomonidan ishlab chiqilgan xom ashyo va materiallar hamda boshqa xarajatlar normalari, boʻlinmalarning hisobot davrining boshiga va oxiriga sarflanmagan zaxiralarning oʻtishini hisobga olgan holda ishlab chiqarish dasturlari asosida belgilanadi.

83. Ishlab chiqarishga va boshqa maqsadlarga chiqarilgan xom ashyo va materiallarning qiymatini mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) turlari va xarajatlar satrlari boʻyicha taqsimlash uchun korxona har oyda xom ashyo va materiallar sarfining yigʻma vedomostini tuzishi mumkin. Koʻrsatilgan vedomostda moddiy xarajatlar sexlar va boshqa boʻlinmalar kesimida xarajatlarni hisobga olish schyotlari boʻyicha taqsimlangan holda, ularning ichida esa mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) turlari, shuningdek xarajatlar satrlari boʻyicha keltiriladi.

84. Tegirmon va yorma korxonalarida xom ashyoni qayta ishlashga joʻnatish 109-son shakl boʻyicha korxona rahbari va ishlab chiqarish-texnologiya laboratoriyasi boshligʻi tomonidan imzolangan “Donni qayta ishlashga joʻnatish toʻgʻrisida”gi farmoyish asosida amalga oshiriladi.

Ushbu farmoyish asosida qayta ishlashga joʻnatilgan don miqdori 110-son shakl boʻyicha yuk xati bilan rasmiylashtiriladi. Omixta yem chiqarishga joʻnatilgan xom ashyo 119-son shakl boʻyicha “Omborxonadan ishlab chiqarishga xom ashyoni joʻnatishga talabnoma-yuk xati” bilan rasmiylashtiriladi.

85. Donni qayta ishlashga joʻnatish bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

a) qayta ishlashga berilgan donning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosi qiymatiga:

debet 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) bir vaqtning oʻzida qayta ishlashga berilgan donga taalluqli boʻlgan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar ishlab chiqarish xarajatlariga hisobdan chiqariladi:

debet 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti;

kredit 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti;

materiallarni tayyorlash va sotib olishni hisobga olish schyotida hisobga olinadigan donni tayyorlash boʻyicha transport-tayyorlov va boshqa xarajatlarni taqsimlash tartibiga oid misollar mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasida keltiriladi;

v) amalda qayta ishlanadigan donning hajmiga sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan, donni saqlash va boshqa joyga koʻchirish jarayonidagi kamayishlar va yoʻqotishlar hisob-kitob summasiga:

debet 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

g) amalda qayta ishlanadigan donning hajmiga yomonlashgan sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan donni saqlash va boshqa joyga koʻchirish jarayonidagi fizik ogʻirligi oshganligining hisob-kitob summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti.

Tayyor mahsulotni (ishlar bajarish, xizmatlar koʻrsatish) ishlab chiqarishning boshqa xarajatlari turlarini buxgalteriya hisobida aks ettirish buxgalteriya hisobi boʻyicha qonunchilik hujjatlarida koʻzda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

86. Xaridorlar, buyurtmachilar va boshqa yuridik va jismoniy shaxslarga, shu jumladan don qabul qilish va qayta ishlash korxonalariga don va don mahsulotlarini joʻnatish tuziladigan yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari asosida qonunchilik hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.

87. Korxonalarda xaridorlarga (buyurtmachilarga) don va don mahsulotlarini joʻnatish dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar, tovar-transport yoki temir yoʻl yuk xatlari va h.k.) asosida amalga oshiriladi.

88. Don va don mahsulotlarini yuklab joʻnatishda (sotishda), xaridor tomonidan toʻlanishi lozim boʻlgan summalar joʻnatuvchining buxgalteriya hisobida 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyotining debeti boʻyicha aks ettiriladi.

89. Don va don mahsulotlarini sotish (yuklab joʻnatish) buxgalteriya hisobi quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

a) xaridorlarga shartnomaviy (ulgurji-sotish) narxlarida (QQSsiz) yuklab joʻnatilgan (yuborilgan) don va don mahsulotlari qiymatiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

b) amalda yuklab joʻnatilayotgan donning sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan, xaridorga namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha berilgan chegirmalar summasiga:

debet 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti;

kredit 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

hisobot davrining oxirida 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyotining yopilishi:

debet 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

kredit 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti.

v) amalda yuklab joʻnatilayotgan donning sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan, xaridorga namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha qoʻshilgan ustamalar summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

g) don va don mahsulotlarining shartnomaviy (ulgurji-sotish) narxidan tashqari idishlar haqi toʻlanganida, idishlar qiymatiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

d) xaridor tomonidan don va don mahsulotlarining shartnomaviy (ulgurji-sotish) narxidan tashqari toʻlanishi lozim boʻlgan, shartnomada kelishilgan joygacha mahsulotni transportda tashib berish va uni transport vositalariga yuklash (qoʻshilgan qiymat soligʻisiz) xarajatlari summasiga:

oʻz kuchi bilan va yetkazib beruvchining transporti bilan bajarilgan;

ixtisoslashtirilgan avtotransport tashkiloti, temir yoʻl transporti, daryo transporti va boshqa transport tashkilotlari (qoʻshilgan qiymat soligʻisiz) yoki jismoniy shaxslar tomonidan bajarilgan:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

e) qonunchilik hujjatlariga muvofiq hisoblab chiqilgan QQS summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti;

j) agarda donni yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari shartlariga muvofiq yetkazib beruvchi tomonidan yetkazilgan va donni tayyorlash bilan bogʻliq boʻlgan, sotilgan (yuklab joʻnatilgan) don miqdoriga taalluqli boʻlgan xarajatlarni qoplash nazarda tutilgan boʻlsa, shu jumladan:

donni tayyorlash va yetkazib berish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari;

kreditdan (qarzdan) foydalanganlik uchun foizlar shaklidagi xarajatlar;

sotib olingan don va don mahsulotlarining haqini toʻlash bilan bogʻliq xarajatlar;

don mahsulotlari korxonalarining operatsion faoliyatidagi xarajatlari qoplanadigan don mahsulotlari korxonalari tayyorlov-taʼminot ustamasi (komission mukofot);

u holda ushbu xarajatlar quyidagicha aks ettiriladi:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti.

90. Don va don mahsulotlarini sotishdan olingan daromadlar hamda xaridorlarga debitor qarzdorlik shakllanishi bilan bir vaqtda (9100) sotilgan mahsulot (tovarlar, ishlar, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi schyotlarida don va don mahsulotlarining ishlab chiqarish tannarxi (balans qiymati)ni hisobdan chiqarish amalga oshiriladi.

91. Sotilgan (yuklab joʻnatilgan) donning, shuningdek donni sotish (yuklab joʻnatish) bilan bogʻliq boshqa operatsiyalarning tannarxini hisobdan chiqarishni aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

a) sotilgan (yuklab joʻnatilgan) donning hisobga olish (ulgurji-sotish) narxiga:

debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) sotilgan (yuklab joʻnatilgan) donning miqdoriga taalluqli boʻlgan 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyotida hisobga olinadigan, tannarxga kiritiladigan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar summasiga:

debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

kredit 1511 “Donni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar” schyoti;

v) amalda yuklab joʻnatilayotgan donning sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan, namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha chegirmalar summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

g) amalda yuklab joʻnatilayotgan donning sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan, namlik va iflosligi aralashmasi boʻyicha qoʻshilgan ustamalar summasiga:

debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti.

92. Amalda sotilayotgan donning hajmiga sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan, donni saqlash va boshqa joyga koʻchirish jarayonidagi kamayishlar va yoʻqotishlarning hisob-kitob summasi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibga muvofiq aniqlanadi.

Ushbu Yoʻriqnomaning 23-bandida koʻrsatilganidek, davlat ehtiyojlari uchun don sotib olishda donning xarid qilish (preyskurant yoki shartnomaviy) va ulgurji-sotish narxlari oʻrtasida ijobiy yoki salbiy farqlar yuzaga kelishi mumkin:

a) don mahsulotlari korxonalarida don sotilishi (yuklab joʻnatilishi) bilan qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda narxlardagi ijobiy farqi mablagʻlarini budjetdan tashqari schyotga oʻtkazish boʻyicha majburiyatlar yuzaga kelgan holatda, ularni schyotlarda hisobga olish quyidagi tartibda amalga oshiriladi:

debet 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va xarid narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” schyoti;

kredit 6591 “Narxlardagi ijobiy farq boʻyicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” schyoti;

b) donning sotilishi (yuklab joʻnatilishi) bilan narxlardagi salbiy farqlar boʻyicha don mahsulotlari korxonasi oldida qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda majburiyatlar yuzaga kelganida, ular quyidagicha hisobga olinadi:

debet 4591 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan narxlardagi salbiy farqni qoplash boʻyicha qarzdorlik” schyoti;

kredit 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va xarid narxlari oʻrtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” schyoti;

v) don mahsulotlari korxonalarida donning sotilishi (yuklab joʻnatilishi) bilan donning narxi oshishi (kamayishi) boʻyicha budjetdan tashqari schyotlarga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda majburiyatlar yuzaga kelganida ular quyidagicha hisobga olinadi:

debet 1820 “Respublika ulgurji-sotish narxlari oʻzgarishi munosabati bilan donni narxini oshirish (kamaytirish)” schyoti;

kredit 6592 “Donni narxi oshishi farqi boʻyicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” schyoti;

g) 4591 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan narxlardagi salbiy farqni qoplash boʻyicha qarzdorlik”, 4592 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan donni narxi kamayishini qoplash boʻyicha qarzdorlik” (6591 “Narxlardagi ijobiy farq boʻyicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” va 6592 “Donning narxi oshishi boʻyicha farqni budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” schyotlarida qoldiqlar mavjud boʻlsa) schyotlari boʻyicha hisobot davri uchun yakuniy hisob-kitoblar summasiga:

debet 6591 “Narxlardagi ijobiy farq boʻyicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni hisobiga oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” schyoti;

kredit 4591 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan narxlardagi salbiy farqni qoplash boʻyicha qarzdorlik” schyoti;

debet 6592 “Donni narxi oshishi boʻyicha farqni budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablagʻlarni oʻtkazish boʻyicha qarzdorlik” schyoti;

kredit 4592 “Budjetdan tashqari maqsadli mablagʻlardan donni narxi kamayishini qoplash boʻyicha qarzdorlik” schyoti;

93. Korxonalardagi davlat zaxirasidagi donni yangidan kiritiladigan ulgurji-sotish narxi darajasigacha qayta baholanganda, uning natijalari davlat budjetidan moliyalashtirishning koʻpayishiga (kamayishiga) taalluqli boʻladi va buxgalteriya hisobotida quyidagicha aks ettiriladi:

narx oshganida:

debet 1012 “Davlat zaxirasidagi don” schyoti;

kredit 8891 “Davlat zaxirasidagi donni maqsadli moliyalashtirish” schyoti;

narx kamayganida:

debet 8891 “Davlat zaxirasini donni maqsadli moliyalashtirish” schyoti;

kredit 1012 “Davlat zaxirasidagi don” schyoti.

94. Buxgalteriya hisobida sotilgan (yuklab joʻnatilgan) tayyor mahsulotning tannarxini hisobdan chiqarish, buxgalteriya hisobi boʻyicha qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

Unni yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomasida, chakana savdo uchun chiqarishdan tashqari, unning ulgurji-sotish narxiga bazis normadagi namlikka nisbatan unning har bir tushirilgan yoki oshirilgan namlik foiziga nisbatan 1% miqdorida ustama yoki chegirma koʻzda tutilishi mumkin. Koʻrsatilgan ustama yoki chegirmani hisoblab chiqarishda unni qopga solish paytida aniqlangan namlik qabul qilinadi.

Unni amaldagi narxlarda sotish hajmi boʻlib, uning haqiqiy namligini bazis normadan farqi boʻyicha chegirma yoki ustamani hisobga olgan holda hisoblangan chiqarish narxi (qiymati) hisoblanadi va buxgalteriya hisobotida quyidagicha aks ettiriladi:

a) shartnomaviy ulgurji-sotish (QQSsiz) narxlarida xaridorlarga yuklab joʻnatilgan (yuborilgan) unning qiymatiga:

debet 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan toʻlovlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

b) xaridor tomonidan don va don mahsulotlarining shartnomaviy (ulgurji-sotish) narxidan tashqari toʻlanishi lozim boʻlgan, shartnomada kelishilgan joygacha mahsulotni transportda tashib berish va uni transport vositalariga yuklash (qoʻshilgan qiymat soligʻisiz) xarajatlari summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

v) haqiqiy namlikning bazis namlik normalaridan farqi koʻrsatkichlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan ustamalar summasiga, un sotilganida:

debet 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizimdan tashqari” schyoti;

kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

g) haqiqiy namlikning bazis normalardan farqi koʻrsatkichlari boʻyicha pul koʻrinishida hisoblab chiqiladigan chegirmalar summasiga, un sotilganida:

debet 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti;

kredit 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizimdan tashqari” schyoti;

hisobot davri yakunida 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyotining yopilishi:

debet 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

kredit 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti;

d) qonunchilik hujjatlariga muvofiq hisoblab chiqilgan QQS summasiga:

debet 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizimdan tashqari” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti.

Don va don mahsulotlarini sotishdan olingan daromadlar hamda xaridorlarga debitor qarzdorlik shakllanishi bilan bir vaqtda, (9100) sotilgan mahsulot (tovarlar, ishlar, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi schyotlarida unning ishlab chiqarish tannarxini (balans qiymatini) hisobdan chiqarish amalga oshiriladi.

95. Don mahsulotlari koʻrinishidagi tayyor mahsulotning bir qismini korxona oʻz ehtiyojlariga (ishlab chiqarish va tadbirkorlik faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan non pishirish, omixta yem ishlab chiqarish va boshqa maqsadlarga) yoʻnaltirishi mumkin. Bunday mahsulotlar ularning ishlab chiqarish tannarxi (ularning keyinchalik moʻljallanganligiga qarab) boʻyicha 2810 “Omborxonadagi tayyor mahsulotlar” schyotining kreditidan (1000) materiallarni hisobga oluvchi schyotlar debetiga kirim qilinadi.

96. Xaridorlar bilan ularga yuklab joʻnatilgan (yuborilgan) materiallar uchun analitik hisob har bir xaridorga va buyurtmachiga taqdim qilingan hisob-fakturalar boʻyicha olib borilishi lozim.

97. Don va don mahsulotlari yuklab joʻnatishda qabul qiluvchilar tomonidan ularni qabul qilish vaqtida kamomad yoki ortiqchaliklar aniqlansa hamda yetkazib beruvchi tomonidan xaridorning daʼvolari tan olingan boʻlsa, yetkazib beruvchining buxgalteriya hisobida kamomad va/yoki ortiqchaliklar boʻyicha tijorat hujjatlari asosida tegishli olinadigan joriy toʻlovlar (4000), asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi (9000), sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi (9100), materiallarni, tayyor mahsulotlarni va tovarlarni hisobga oluvchi (1000, 2800, 2900), materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi (1500) schyotlarida korrektirovka (tiklash) oʻtkaziladi, shuningdek yetkazib beruvchi tomonidan don va don mahsulotlarining ortiqchaligi boʻyicha QQSni hisoblab chiqarish uchun dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar) rasmiylashtiriladi. Ushbu dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar) asosida xaridor tomonidan soliq qonunchilik hujjatlariga muvofiq don va don mahsulotlarining ortiqchaligi boʻyicha QQS summasini hisobga olish amalga oshiriladi.

98. Quritish-tozalash obyektlariga alohida quritgichlar, donni tozalash mashinalari va mexanizmlari, faol ventilyatsiya qurilmalari va tozalash, quritish hamda boshqa qoʻshimcha ishlov berish uchun moʻljallangan binolar, inshootlar va asbob-uskunalar turlari kiradi.

99. Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish bilan bogʻliq xarajatlar hisobi 2311 “Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha xarajatlari” schyotida quyidagilar boʻyicha yuritiladi:

a) ishlab chiqarish moddiy xarajatlar (qaytariladigan chiqitlar narxi chegirib tashlangan holda);

b) ishlab chiqarish xarakteridagi mehnatga haq toʻlash xarajatlari;

v) ishlab chiqarishga oid ijtimoiy sugʻurtaga ajratmalar;

g) ishlab chiqarishga moʻljallangan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasi.

d) ishlab chiqarishga moʻljallangan boshqa xarajatlar.

100. Donni tozalash asbob-uskunalari va qurilmalariga ega boʻlgan sanoat (donni qayta ishlash) va don qabul qilish korxonalarida donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish operatsiyalari bilan bogʻliq buxgalteriya hisobining xususiyatlari shundan iboratki, 2311 “Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish xarajatlari” schyotida donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish bilan bogʻliq xarajatlar hisobga olinadi. Alohida 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” sintetik schyotida qoʻshimcha ishlov berishga topshirilgan donning hisobga olish (ulgurji-sotish) narxlaridagi qiymati, shuningdek qoʻshimcha ishlov berishdan olingan asosiy mahsulotlarning (qoʻshimcha ishlov berishdan keyingi sifatli don), qoʻshimcha mahsulotlarning (don aralashmasi) va yaroqli chiqitlarning (turli toifadagi don chiqitlari) hisobga olish (ulgurji-sotish) narxlaridagi qiymati aks ettiriladi. Yaroqsiz mahsulotlar baholanmaydi va aktivlarni hisobga olish schyotida hisobga olinmaydi. Qoʻshimcha ishlov berishdan olingan mahsulotlarning ogʻirligi yaroqsiz mahsulotlar ogʻirligi bilan birga qoʻshimcha ishlov berishga berilgan donning ogʻirligiga teng boʻlishi lozim.

101. Bir texnologiya liniyasi boʻyicha turli xildagi ekinlar donlari partiyalari bilan mexanizatsiyalashgan operatsiyalar oʻtkaziladigan elevatorlarda, shuningdek boshqa korxonalarda umumiy chiqit olinadi. Bunday holatda chiqitlarni hisobdan chiqarish har bir partiyadagi iflosligi va don aralashmasi kamayishi miqdoriga mutanosib ravishda oʻtkaziladi. Chiqitlarning umumiy miqdori tarozida oʻlchanadi va dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Aspiratsiya changi, chang kameralari tozalanganda aniqlanadi va tegishli davrda ekinlar yoki partiyalar boʻyicha oʻtkazilgan don miqdoriga mutanosib ravishda hisobdan chiqariladi.

102. Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish xarajatlariga quritish, tozalash, faol ventilyatsiyalash, yoqilgʻi va elektroenergiya, tozalash, quritish va qoʻshimcha ishlov berish bilan band boʻlgan asosiy xodimlarning ish haqi va ijtimoiy sugʻurtaga ajratmalari, asosiy vositalarning amortizatsiyasi, quritish-tozalash xoʻjaligini saqlab turish va taʼmirlash xarajatlari, donni boshqa joyga koʻchirish xarajatlari, shuningdek quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish bilan bogʻliq boshqa xarajatlar kiradi.

103. Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berishga berish, shuningdek qoʻshimcha ishlov berishdan keyin asosiy mahsulotlarni, yoʻldosh mahsulotlarni va yaroqli chiqitlarni olish bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

a) quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berishga berilgan donning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosidagi qiymatiga:

debet 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) qoʻshimcha ishlov berishdan keyin asosiy mahsulotlar, qoʻshimcha mahsulotlar va yaroqli chiqitlar koʻrinishida olingan donning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosidagi qiymatiga:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” schyoti;

v) tozalash va qoʻshimcha ishlov berishga berilgan donning qiymati qoʻshimcha ishlov berish vaqtidagi yoʻqotishlar kabi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda hisobdan chiqariladigan, qoʻshimcha ishlov berishdan keyin olingan asosiy mahsulotlar (sifatli don), qoʻshimcha mahsulotlar va chiqitlarning hisobga olish bahosidagi qiymati oʻrtasidagi farq summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” schyoti.

Qoʻshimcha mahsulotlarni (don miqdori koʻp boʻlgan don aralashmasi) tozalash va qoʻshimcha ishlov berish vaqtida natija sifatida asosiy ekin doni olinsa, 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti kreditiga taalluqli boʻladigan 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” schyotida kredit qoldigʻi yuzaga kelishi mumkin.

104. 2311 “Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha xarajatlari” schyotida hisobga olingan quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish xarajatlarini buxgalteriya hisobida aks ettirish, shuningdek ularni (2000) asosiy ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar va 9130 “Bajarilgan ish va koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyoti boʻyicha taqsimlash buxgalteriya hisobi boʻyicha qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

105. Mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berishga beriladigan donning qiymati va qoʻshimcha ishlov berish natijalari qiymati oʻrtasidagi farqni aniqlash bilan bogʻliq operatsiyalarni aks ettiruvchi namunaviy buxgalteriya yozuvlari boʻyicha misol mazkur Yoʻriqnomaning 8-ilovasida keltirilgan.

106. Don mahsulotlari korxonalari oʻz faoliyatida qonunchilik hujjatlariga muvofiq tuziladigan shartnomalar asosida qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilariga donni quritish va tozalash boʻyicha xizmatlar koʻrsatishi mumkin. Normativ koʻrsatkichlarga qadar donni quritish va tozalash boʻyicha koʻrsatilayotgan xizmatlar qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilari tomonidan shartnomaviy narxlar boʻyicha qoʻshimcha toʻlanadi. Koʻrsatilayotgan xizmatlar uchun hisob-kitoblar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

107. Quritish va tozalash boʻyicha xizmatlar koʻrsatish bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobi schyotlarida aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

a) donni normativ koʻrsatkichlarga qadar quritish va tozalash boʻyicha qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilariga qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda xizmatlar koʻrsatishdan olinadigan summaga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar” schyoti.

b) sotilgan xizmatlar boʻyicha hisoblangan QQS summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan toʻlovlar” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyoti;

v) xizmat koʻrsatish boʻyicha bajarilgan ishlarning haqiqiy hajmiga taalluqli boʻlgan donni quritish va tozalash xarajatlari summasi don mahsulotlari va donni qayta ishlash korxonalarida 9130 “Bajarilgan ish va koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyotining debetida 2311 “Donni quritish, tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha xarajatlar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi.

108. Don mahsulotlari korxonalari normativ koʻrsatkichlarga qadar tozalanmagan donni yuklab joʻnatishda tuzilgan shartnomalar asosida qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan quritish va tozalash uchun ilgari olingan toʻlovlar hisobidan qoʻshimcha pul chegirmalari berishlari mumkin. Koʻrsatilgan chegirmalarni berish bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

berilgan chegirmalar summasiga:

debet 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti;

kredit 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan toʻlovlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyotlari;

hisobot davrining yakunida 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyotini yopish:

debet 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

kredit 9050 “Xaridor va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti.

109. Xaridorning tozalanmagan donni quritish va tozalash boʻyicha koʻrsatilgan xizmat xarajatlarini qoplash uchun chegirmalar olishi bilan bogʻliq operatsiyalarning buxgalteriya hisobi 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar - tizim ichida” schyotining debetida “9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi.

110. Don mahsulotlari korxonalarida moliyaviy zaxirani shakllantirish va undan foydalanish tartibi qonunchilik hujjatlari bilan belgilanadi.

111. Don mahsulotlari korxonalari buxgalteriya hisobida koʻrsatilgan zaxirani shakllantirish va undan foydalanish uchun 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti ishlatiladi. 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir ekinga partiyalar kesimida ochiladi.

112. Moliyaviy zaxirani shakllantirish buxgalteriya hisobida quyidagi tarzda aks ettiriladi:

a) qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilaridan donni sotib olishda natura holidagi chegirmalar (donning fizik va hisobga olingan ogʻirligi oʻrtasidagi farqi) summasiga:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

b) qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilaridan donni sotib olishda pul chegirmalari summasiga:

debet 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

v) qayta ishlanayotgan donning haqiqiy hajmiga sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqi boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan, donni saqlash va boshqa joyga koʻchirish jarayonidagi kamayishlar va yoʻqotishlarning hisob-kitob summasiga:

debet 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

g) donning tizim ichida boshqa joyga oʻtkazilishi (tashish) vaqtida boshqa don mahsulotlari korxonalaridan olingan haqiqiy hajmdagi donning sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqi boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan, namlik va iflosligi aralashmasi boʻyicha chegirmalar summasiga:

debet 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

d) yuklab joʻnatilayotgan donning haqiqiy hajmiga sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqi boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan, namlik va iflosligi aralashmasi boʻyicha ustamalar summasiga:

debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

113. Moliyaviy zaxiradan foydalanishni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tartibda amalga oshiriladi:

a) qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilaridan donni sotib olish vaqtida undiriladigan natura holidagi ustamalar (donning fizik va hisobga olingan ogʻirligi oʻrtasidagi farqi) summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) qishloq xoʻjalik ishlab chiqaruvchilaridan donni sotib olish vaqtidagi pul ustamalari summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

v) amalda qayta ishlanadigan donning hajmida sifat koʻrsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqiga pul koʻrinishida hisoblanadigan, donning sifat koʻrsatkichlari yomonlashganida fizik ogʻirligi oshishini hisob-kitob summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti;

g) donning tizim ichida boshqa joyga oʻtkazilishi (tashish)da boshqa don mahsulotlari korxonalaridan amalda olingan donning fizik hajmi sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqi boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan, namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha ustamalar summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar — tizim ichida” schyoti;

d) yuklab joʻnatilayotgan donning haqiqiy hajmi sifat koʻrsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqi boʻyicha pul koʻrinishida hisoblanadigan, namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha chegirmalar summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 9120 “Sotilgan tovarlar tannarxi” schyoti;

e) mexanizatsiyalashgan tozalash va ishlov berishga berilgan donning qiymati va qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda ishlov berish vaqtida yoʻqotishlar kabi hisobdan chiqariladigan, ishlov berishdan keyin olingan asosiy mahsulotlar (sifatli don), qoʻshimcha mahsulotlar va hisobga olish bahosi boʻyicha chiqitlar qiymati oʻrtasidagi farq summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berish boʻyicha yordamchi ishlab chiqarish” schyoti;

j) donni saqlash joylarini tozalash dalolatnomalari tuzilganidan keyin, shuningdek inventarizatsiya natijalari boʻyicha qarorlar qabul qilinganidan keyin namlik va ifloslik aralashmasi boʻyicha sifatining yaxshilanishi hisobiga hosil boʻladigan oqlangan kamomad summasiga, 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyotida hisobga olinadigan yetishmaydigan don va don mahsulotlari qiymati summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yoʻqotishlar” schyoti.

114. Koʻp komponentli omixta yem komponentlari meʼyoriy dozatorlari bilan ishlovchi omixta yem sexlari va korxonalari boʻyicha bunday hisoblar tuzilmaydi va zaxiralar yaratilmaydi.

115. Agarda donning barcha partiyalari tugaganidan keyin va namlik, ifloslik aralashmasi boʻyicha sifati yaxshilanganligi hisobiga hosil boʻlgan kamomad qiymati hisobdan chiqarilganidan, qonunchilik hujjatlarida koʻzda tutilgan maqsadlarda moliyaviy zaxira mablagʻlari ishlatilganidan keyin 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yoʻqotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyotida yil yakunida foydalanilmagan mablagʻlar qolsa, bu mablagʻlar maxsus hisob-kitob boʻyicha keyingi yilga oʻtayotgan don zaxiralaridagi oqlangan kamomadlarni qoplash uchun zarur moliya zaxirasi mablagʻlari chiqarib tashlangan holda 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyotiga oʻtkazilishi lozim.

116. Moliyaviy zaxirani shakllantirish va undan foydalanishni buxgalteriya hisobida aks ettirish boʻyicha misollar mazkur Yoʻriqnomaning 1, 2 va 7-ilovalarida keltiriladi.

117. Davlat ehtiyojlari uchun navli va duragay don urugʻliklarini qabul qilish, asosan urugʻchilik xoʻjaliklarida navni yangilash va navni almashtirishni oʻtkazish uchun qishloq xoʻjalik korxonalariga zaruriy yordam koʻrsatish maqsadida hamda boshoqli don ekinlarining navli va duragay don urugʻlarini davlat fondini shakllantirish uchun, ixtisoslashtirilgan don mahsulotlari korxonalari tomonidan amalga oshiriladi.

Don mahsulotlari korxonalariga kelib tushgan navli va duragay don urugʻlari belgilangan shakldagi hujjatlarga ega boʻlishi zarur. Urugʻliklarga berilgan hujjatlarda topshirilayotgan ekin va navga (gibridga) tegishli boʻlgan barcha ustunlar toʻldirilishi lozim.

118. Har bir kelib tushayotgan bir turdagi urugʻliklar partiyasi navga oid hujjatga ega boʻlishi zarur.

Navga oid hujjat boʻlmagan, ushbu ekin uchun u toʻliq toʻldirilmagan yoki hujjatda koʻrsatilgan topshirilayotgan don sifati nomuvofiq boʻlgan taqdirda, partiyalar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda oddiy don sifatida qabul qilinishi mumkin.

119. Topshiruvchidan navli urugʻliklarini qabul qilishda olinadigan urugʻlikning nav va ekin hujjatlari korxonaning buxgalteriya xizmatida hisob-kitob hujjatlari bilan birga belgilangan tartibda saqlanadi.

120. Don mahsulotlari korxonalari konditsiyali urugʻliklarni, shuningdek konditsiyaga yetmagan urugʻliklarni (keyingi oʻrinlarda — urugʻlik material) qabul qiladi. Urugʻlik standartining 1, 2, 3-sinf talablariga javob beradigan navlangan konditsiyali don konditsiyali urugʻlik hisoblanadi. Urugʻlik standarti (GOST 10467-76)ga muvofiq boʻlmagan rayonlashtirilgan va istiqbolli navlarning urugʻlik doni konditsiyaga yetmagan urugʻliklar deb hisoblanadi.

121. Qishloq xoʻjaligi korxonalari don mahsulotlari korxonalarining urugʻlik tozalaydigan sexlarini amaldagi GOSTga muvofiq boʻlgan haqiqiy namligi va sifati boʻyicha ishlov berishdan keyin belgilangan hajmdagi 1-sinf urugʻlik navlarining olinishini taʼminlaydigan lozim miqdordagi urugʻlik materiallari bilan taʼminlaydi.