O‘zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 22-sentabrdagi 365-son “Auditorlik faoliyatini takomillashtirish va auditorlik tekshirishlarining ahamiyatini oshirish to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. O‘zbekiston Respublikasi Auditorlik faoliyatining milliy standarti (12-son AFMS) “Auditorlik tekshiruvlari jarayonida buxgalteriya hisobi va ichki nazorat tizimini baholash” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatiga olingan kundan boshlab o‘n kundan so‘ng kuchga kiradi.

Mazkur Auditorlik faoliyatining milliy standarti (12-son AFMS) (keyingi o‘rinlarda — Standart), O‘zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2000-y., 5-6-son, 149-modda), O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Auditorlik faoliyatini takomillashtirish va auditorlik tekshirishlarining ahamiyatini oshirish to‘g‘risida” 2000-yil 22-sentabrdagi 365-son qaroriga (O‘zbekiston Respublikasi QT, 2000-y., 9-son, 62-modda) muvofiq, O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini me’yoriy tartibga solish tizimining elementi hisoblanadi.

1. Mazkur Standartning maqsadi auditorlik tashkilotining xo‘jalik yurituvchi subyektda auditorlik tekshiruvlari jarayonida buxgalteriya hisobi va ichki nazorat tizimini baholash bo‘yicha amallarini aniqlashdan iborat.

2. Ushbu Standartning vazifalari quyidagilar hisoblanadi:

a) xo‘jalik yurituvchi subyektda auditorlik tekshiruvlari jarayonida auditor (auditorlar) tomonidan buxgalteriya hisobi va ichki nazorat tizimini baholashga qo‘yiladigan asosiy talablarni ishlab chiqish;

b) xo‘jalik yurituvchi subyektda auditorlik tekshiruvlari jarayonida buxgalteriya hisobi tizimini baholash tartibini bayon qilish;

v) xo‘jalik yurituvchi subyektda auditorlik tekshiruvlari jarayonida ichki nazorat tizimini baholash tartibini bayon qilish.

3. Mazkur Standartning talablari rasmiy auditorlik xulosasini tayyorlashni nazarda tutuvchi auditorlik tekshiruvlarini o‘tkazishda barcha auditorlik tashkilotlari uchun majburiy hisoblanadi.

4. Mazkur standartda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llaniladi:

buxgalteriya hisobi tizimi — barcha xo‘jalik operatsiyalarini yaxlit, uzluksiz, hujjatlar asosida hisobga olish yo‘li bilan buxgalteriya axborotini yig‘ish, qayd etish va umumlashtirishning tartibga solingan tizimi, shuningdek uning asosida moliyaviy va boshqa hisobotni tuzish;

ichki nazorat tizimi — buxgalteriya hisobini yuritishda, moliyaviy va boshqa hisobotlarni tuzishda xo‘jalik operatsiyalarini amalga oshirishning qonuniyligini, iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqligini, aktivlarning but saqlanishini ta’minlash, talon-toroj qilish hollari va xatoliklarning oldini olish hamda aniqlash maqsadida buxgalteriya hisobi subyektining rahbari tomonidan qabul qilingan hisob siyosati asosida tashkil etilgan chora-tadbirlar tizimi.

5. Auditorlik tekshiruvi jarayonida auditor(lar) tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektda qo‘llanilayotgan buxgalteriya hisobi tizimini tekshirish (lar)i shart va bunda rejalashtirilayotgan auditorlik amallarining mohiyati, hajmi va vaqtinchalik xarajatlarini aniqlashga asos bo‘ladigan nazorat vositalarini o‘rganish(lar)i va baholash(lar)i lozim.

6. Ichki nazorat tizimi xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyatining hajmi va xususiyatlariga muvofiq bo‘lishi lozim. Auditor auditorlik tekshiruvi jarayonida buxgalteriya hisobi tizimi tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektning xo‘jalik faoliyatini haqqoniy aks ettirishi to‘g‘risida yetarli darajada ishonchga ega bo‘lishi lozim.

7. Agar auditor tegishli nazorat vositasiga tayanishi mumkinligi to‘g‘risida ishonch hosil qilsa, bunday holda u auditorlik amallarini chuqurlashmagan tarzda o‘tkazish imkoniyatiga ega bo‘ladi, aks holda u ko‘proq (keng) tanlov asosida o‘tkazgan bo‘lar edi, shuningdek qo‘llanilayotgan auditorlik amallari mohiyatiga va ularni amalga oshirish uchun mo‘ljallanayotgan vaqt sarfiga o‘zgartirishlar kiritishi mumkin.

8. Auditorlik tashkiloti ichki nazorat tizimining ishonchliligi va samaradorligini umumiy va alohida baholashda quyidagi darajalardan foydalanadi:

a) yuqori;

b) o‘rta;

v) past.

9. Auditorlik tashkiloti o‘zining faoliyatida ishonchlilik va samaradorlikni baholashda ko‘p miqdordagi darajalarni qo‘llash to‘g‘risida qaror qabul qilishi mumkin.

10. Buxgalteriya hisobi tizimi va ichki nazorat tizimini o‘rganish va baholash auditorlik tashkilotining ish hujjatlarida albatta (majburiy tartibda) aks ettirilishi lozim. Bunda quyidagilardan foydalanish tavsiya etiladi:

a) maxsus ishlab chiqilgan test amallaridan;

b) rahbariyat xodimlari va buxgalteriya ishchilarining fikrlarini aniqlash maqsadida namunaviy savollar ro‘yxatidan;

v) tekshiruv varaqalari va maxsus blankalardan;

g) e’tirozlar ro‘yxati, bayonnoma yoki dalolatnomalardan.

11. Auditorlik tashkiloti mazkur va boshqa auditorlik faoliyatining milliy standartlari talablari asosida buxgalteriya hisobi va ichki nazorat tizimini o‘rganishning va baholashning tartibini, hamda uslubini mustaqil ishlab chiqadi, shuningdek baholash va o‘rganish natijalaridan kelib chiqib, auditorlik tekshiruvi amallarini rejalashtiradi. Xo‘jalik yurituvchi subyektning nazorat tizimini baholash natijasida alohida auditorlik amallarining to‘liqligi va hajmining kamaytirilishi va boshqa aynan shunday hollarda atroflicha asoslangan bo‘lishi lozim.

12. Auditorning buxgalteriya hisobi tizimining tashkil qilinishi va ichki nazorat tizimining samaradorligi to‘g‘risidagi fikri auditorlik amallarini o‘tkazishni rejalashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyekt buxgalteriya hisobi tizimining xususiyatlari, shuningdek ushbu xo‘jalik yurituvchi subyektning ichki nazorat tizimini o‘rganish va baholash natijalarining hujjatlashtirilmaganligi yoki yetarli darajada hujjatlashtirilmaganligi auditorlik tekshiruvining lozim darajada o‘tkazilmaganligiga dalil bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

13. Auditorlik tekshiruvlari jarayonida aniqlangan buxgalteriya hisobi tizimi va ichki nazorat tizimining kamchiliklari, shuningdek ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar auditorlik hisobotida aks ettirilishi lozim.

14. Auditor auditorlik tekshiruvini rejalashtirish va uni bevosita o‘tkazish jarayonida tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektning buxgalteriya hisobi tizimini o‘rganishi va baholashi shart.

15. Buxgalteriya hisobi tizimini o‘rganish tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy-xo‘jalik faoliyatining quyidagi tomonlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni tahlil qilish va baholashni o‘z ichiga oladi:

a) buxgalteriya hisobini tashkil qilish va yuritishning asosiy qoidalari va hisob siyosatini;

b) buxgalteriya hisobi xizmati va uning tarkibiy tuzilmasini;

v) buxgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy hisobotni tayyorlashda ishtirok etadigan xodimlar o‘rtasida majburiyatlar va vakolatlarning taqsimlanishini;

g) xo‘jalik operatsiyalarini aks ettiruvchi hujjatlarning tayyorlanishi, aylanishi va saqlanishining tashkil etilganligini;

d) xo‘jalik operatsiyalarining buxgalteriya hisobi registrlarida aks ettirish tartibini, ushbu registrlar ma’lumotlarining umumlashtirish shakli va usullarini;

e) buxgalteriya hisobi ma’lumotlari asosida davriy moliyaviy hisobotni tayyorlash tartibini;

j) buxgalteriya hisobini tashkil qilish va yuritishda hamda moliyaviy hisobotni tayyorlashda texnika vositalari, axborot tizimlari va axborot texnologiyalarining roli va o‘rnini;

z) moliyaviy hisobotning buzilishi va xatoliklarini vujudga keltirish imkoni yuqori bo‘lgan buxgalteriya hisobi obyektlarini;

i) hisob tizimining alohida sohalarida ko‘zda tutilgan nazorat vositalarini.

16. Auditor, auditorlik tekshiruvlari jarayonida xo‘jalik yurituvchi subyektning buxgalteriya hisobi tizimining tashkil qilinishi qonunchilik talablariga muvofiqligini tekshirishi va natijalarini ish hujjatlarda aks ettirishi lozim. Agar xo‘jalik operatsiyalarini aks ettirishda quyidagi talablar bajarilsa, u holda xo‘jalik subyektining buxgalteriya hisobi tizimi samarali hisoblanadi:

a) xo‘jalik operatsiyalari buxgalteriya hisobida ularning amalga oshirilgan vaqtini to‘g‘ri aks ettirsa;

b) xo‘jalik operatsiyalari buxgalteriya hisobida to‘g‘ri summada qayd etilsa;

v) xo‘jalik operatsiyalari buxgalteriya hisobining schyotlarida qonunchilik va hisob siyosati talablari asosida to‘g‘ri aks ettirilgan bo‘lsa;

g) buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan xo‘jalik operatsiyalarining tafsilotlari aks ettirilgan bo‘lsa.

17. Auditorlik tekshiruvlari jarayonida tekshirilayotgan xo‘jalik subyekti buxgalteriya hisobining tashkil qilinishi, yo‘lga qo‘yilishi va yuritilishiga taalluqli ichki hujjatlar bilan tanishish zarur va uning haqiqiy holati mazkur Standartning 16-bandi talablariga qanchaliq muvofiqligini aniqlash lozim. Zarur hollarda bunday solishtirish uchun hisobda alohida summalarning birlamchi hujjatlardan ularning hisobot hujjatlarida aks ettirishgacha bo‘lgan harakatini kuzatish tavsiya etiladi.

18. Auditor auditorlik tekshiruvlari jarayonida xo‘jalik yurituvchi subyektning ichki nazorat tizimi quyidagilarni o‘z ichiga olishini inobatga olishi lozim:

a) buxgalteriya hisobi tizimini;

b) nazorat muhitini;

v) alohida nazorat vositalarini.

19. Nazorat muhiti deganda, xo‘jalik yurituvchi subyekt rahbariyatining ichki nazorat tizimini belgilash va ushlab turishga yo‘naltirilgan amaliy harakatlari va xabardorligi tushunilib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

a) mazkur xo‘jalik yurituvchi subyektni boshqarishning asosiy tamoyillarini;

b) xo‘jalik yurituvchi subyektning tashkiliy tuzilmasini;

v) ishchilarning vakolati va javobgarligining taqsimlanishini;

g) amalga oshirilayotgan xodimlar siyosatini;

d) tashqi foydalanuvchilar uchun moliyaviy hisobotlarni tayyorlash tartibini;

e) hisob siyosati, ichki hisob va hisobot tizimi ishlab chiqilishini;

j) xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy-xo‘jalik faoliyatining umuman qonunchilikka mosligini.

20. Xo‘jalik yurituvchi subyektning rahbariyati ichki nazorat tizimining ishlab chiqilishi va qo‘llanishi uchun mas’ul hisoblanadi. Ichki nazorat tizimining xo‘jalik yurituvchi subyektning xususiyati va ko‘lami talabiga javob berishi, doimiy va samarali amal qilishi unga bog‘liq bo‘ladi. Xo‘jalik yurituvchi subyektning faoliyatini nazorat qilish uchun qonun hujjatlarida belgilangan hollarda taftish komissiyasi (taftishchi) saylanadi, ichki audit xizmati tashkil etiladi.

21. Xo‘jalik yurituvchi subyektning samarali tarkibiy tuzilishi ishchilarning vakolati va majburiyatlarining taqsimlanishini nazarda tutadi. U alohida shaxslar tomonidan nazorat talablarining buzilishining oldini olishi va o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan vazifalarning bo‘linishini ta’minlashi lozim. Ishchining funksiyalari, agarda ularning bitta shaxsda mujassamlashganligi tasodifiy yoki qasddan xatolikka yo‘l qo‘yilishiga olib kelsa, hamda shunday xato va kamchiliklarni aniqlashga qiyinchilik tug‘dirsa, u o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan hisoblanadi. Odatda quyidagi funksiyalar turli shaxslar o‘rtasida taqsimlanishi lozim:

a) xo‘jalik yurituvchi subyektning mulkiga (aktiviga) bevosita kirishga yo‘l qo‘yish;

b) xo‘jalik operatsiyalarini amalga oshirishga ruxsat berish;

v) xo‘jalik operatsiyalarini buxgalteriya hisobida aks ettirish.

22. Ichki nazorat tizimining samarali amal qilishi, shuningdek, tegishli faoliyatni yuritish yuklatilgan ishchilarga ham bog‘liq. Xodimlarni tanlash, yollash, lavozimini ko‘tarish, o‘qitish va qayta tayyorlash tizimi tegishli xodimlarning malakasining yuqoriligini ta’minlashi lozim.

23. Auditor, ichki nazorat tizimi absolyut aniq darajada emas, balki ma’lum darajadagi ehtimol bilan tasdiqlashi mumkinligini, hamda uni tashkil qilishdan ko‘zlangan maqsad ichki nazorat tizimining quyidagi cheklovlari natijasida erishganligini nazarda tutishi lozim:

a) xo‘jalik yurituvchi subyekt rahbariyatining nazorat tadbirlarini amalga oshirish xarajatlari ana shunday tadbirlarni qo‘llash natijasida olinadigan iqtisodiy nafdan kam bo‘lishini talab qilishi;

b) xo‘jalik yurituvchi subyekt xodimlarining ushbu xo‘jalik yurituvchi subyektning boshqa xodimlari va uchinchi shaxslar bilan o‘zaro kelishuv natijasida nazorat tizimini qasddan buzish;

v) nazoratning ma’lum qismining amal qilishi uchun mas’ul bo‘lgan rahbariyat vakillari tomonidan suiiste’mol qilinishi natijasida nazorat tizimining buzilishi;

g) moliyaviy-xo‘jalik faoliyatining yoki buxgalteriya hisobini yuritish qoidalarining jiddiy o‘zgarishlari natijasida qabul qilingan nazorat amallarining samarali bo‘lmay qolishi mumkinligi.

24. Auditor tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektning nazorat vositalari quyidagi maqsadlarga erishayotganligiga ishonch hosil qilishi lozim:

a) xo‘jalik operatsiyalari barcha va alohida hollarda rahbariyatning roziligi bilan amalga oshirilayotganligiga;

b) buxgalteriya hisobida barcha operatsiyalar xo‘jalik yurituvchi subyektda qabul qilingan hisob siyosatiga muvofiq to‘g‘ri summalarda, buxgalteriya hisobining tegishli schyotlarida, to‘g‘ri vaqt davrida aks ettirilayotganligiga va ishonchli moliyaviy hisobot tayyorlash imkoniyatini ta’minlayotganligiga;

v) aktivlarga kirish faqat tegishli rahbariyatning ruxsati bilan yo‘l qo‘yilayotganligiga;

g) buxgalteriya hisobida qayd qilingan va haqiqatda mavjud bo‘lgan aktivlar muvofiqligi belgilangan davrlarda vakolatli shaxslar tomonidan aniqlanayotganligiga va farqlar aniqlangan hollarda esa rahbariyat tomonidan tegishli choralar ko‘rilayotganligiga.

25. Auditor u tomonidan tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektda ichki nazoratning quyidagi amallarining qo‘llanilayotganligiga ishonch hosil qilishi lozim:

a) buxgalteriya yozuvlarining to‘g‘riligini arifmetik tekshirish;

b) hisob-kitoblarni taqqoslashni o‘tkazish;

v) hujjatlar aylanishining to‘g‘riligini va rahbariyat xodimlarining rozilik yozuvlari mavjudligini tekshirish;

g) buxgalteriya hisobida ma’lumotlarning amaldagi holatiga muvofiqligini aniqlash maqsadida, tovar-moddiy qiymatliklari, qimmatli qog‘ozlar, qat’iy hisobot blankalari va kassadagi naqd pullarni belgilangan tartibga muvofiq davriy rejali va to‘satdan inventarizatsiya qilish;

d) nazorat maqsadida xo‘jalik yurituvchi subyektdan tashqarida joylashgan manbalar ma’lumotlaridan foydalanish;

e) buxgalteriya schyotlari bo‘yicha yozuvlar va hujjatlarni yuritish tizimiga, korxonaning aktivlariga vakolati bo‘lmagan shaxslarni yo‘l qo‘ymaslikka qaratilgan cheklov tadbirlarini amalga oshirish;

j) ko‘rsatkichlar dinamikasini tadqiq qilish, reja va smeta ko‘rsatkichlarini haqiqatdagi holat bilan taqqoslash va salmoqli farqlarning sabablarini aniqlash.

26. Auditor xo‘jalik yurituvchi subyektning ichki nazorat tizimini quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha baholaydi:

a) ichki nazorat tizimi bilan umumiy tanishish;

b) ichki nazorat tizimining ishonchliligini dastlabki baholash;

v) ichki nazorat tizimini baholashning ishonchliligini tasdiqlash.

Auditorlik tashkilotlari o‘zlarining faoliyatida ichki nazorat tizimini baholashning ko‘proq sonli bosqichlarini qo‘llash to‘g‘risida qaror qabul qilishlari mumkin.

27. Auditorlik tashkilotlari ishning boshlanishida xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyatining xususiyati va ko‘lami va uning buxgalteriya hisobi tizimi to‘g‘risida tasavvurga ega bo‘lishi lozim. Auditorlik tashkiloti dastlabki o‘rganishlar natijasi bo‘yicha tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektning ichki nazorat tizimiga o‘zining ish faoliyati davomida tayanishi mumkinligi to‘g‘risida qaror qabul qilishi lozim.

28. Agar auditorlik tashkiloti o‘zining ish faoliyati davomida xo‘jalik yurituvchi subyektning ichki nazorat tizimiga tayana olmasligi to‘g‘risida qaror qabul qilsa, u auditorlik tekshiruvini shunday rejalashtirishi kerakki, unda auditorning fikri ushbu tizimga ishonishga asoslanmasligi lozim. Bu ichki nazorat tizimi ishonchliligi “past” deb baholansa yoki auditor ushbu tizimga ishonmaslik to‘g‘risida qaror qabul qilganda amalga oshirilishi mumkin.

29. Agar auditorlik tashkiloti xo‘jalik yurituvchi subyektning ichki nazorat tizimini umumiy o‘rganish natijalari bo‘yicha o‘zining ish faoliyatida ichki nazorat tizimiga tayanishi mumkinligi to‘g‘risida qaror qabul qilsa, bu holda u ichki nazorat tizimining ishonchliligini dastlabki baholashni amalga oshirishi lozim.

30. Ichki nazorat tizimining ishonchliligini dastlabki baholash amallari auditorlik tashkiloti tomonidan mazkur Standart talablarini hisobga olgan holda mustaqil ishlab chiqilgan usullar va yondashuvlar asosida amalga oshiriladi.

31. Auditor ichki nazorat tizimining ishonchliligini dastlabki baholash jarayonida quyidagilarni inobatga olishi lozim:

a) xo‘jalik yurituvchi subyektning faqat tanlab olingan vaqtdagi davrini emas, balki barcha hisobot davridagi buxgalteriya hujjatlarini nazorat vositasi sifatida ishonchliligini tekshirish lozim;

b) tekshirish jarayonida faoliyat uchun xususiyatli yoki butun boshqa davrlar uchun odatiy hol bo‘lgan faoliyat bilan taqqoslaganda farq qiladigan faoliyat davrlariga katta e’tibor qaratish lozim;

v) butun ichki nazorat tizimining va (yoki) nazoratning alohida vositalarining ishonchliligining “past” baholanishi, boshqa alohida nazorat vositalarining ishonchliligini “o‘rta” yoki “yuqori” darajada baholashni inkor etmaydi.

32. Auditorlik tashkiloti ishonchlilikni dastlabki baholash jarayonlari natijasi bo‘yicha butun ichki nazorat tizimini va (yoki) nazoratning alohida vositalarining ishonchliligini “o‘rta” yoki “yuqori” darajada baholashi mumkin. Bunday holda auditorlik tashkiloti auditorlik amallarini ushbu xulosadan kelib chiqib rejalashtirishi lozim, ammo mazkur tizimga mutloq ishonmasligi lozim.

33. Auditorlik tashkiloti dastlabki baholash jarayonlari natijasi bo‘yicha butun ichki nazorat tizimini va (yoki) nazoratning alohida vositalarini “past” deb baholagan taqdirda, u buni qayd qilib o‘tishi va keyinchalik auditorlik amallarini shunga mos ravishda rejalashtirishi lozim.

34. Dastlabki baholash natijalari bo‘yicha ichki nazorat tizimiga va (yoki) nazoratning alohida vositalariga ishonch bildirish to‘g‘risida qaror qabul qilgan auditorlik tashkiloti auditorlik tekshiruvlari jarayonida ushbu tizimning ishonchliligini tasdiqlash amallarini bajarishi lozim.

35. Ichki nazorat tizimining ishonchliligini tasdiqlash amallari auditorlik tashkiloti tomonidan mazkur va boshqa auditorlik faoliyatining milliy standartlari talablarini hisobga olgan holda mustaqil ishlab chiqilgan usullar va yondashuvlar asosida amalga oshiriladi.

36. Agar auditorlik tashkiloti ishonchlilikni tasdiqlash jarayonida ichki nazorat tizimi umuman va (yoki) ichki nazoratning alohida bir vositasi dastlabki baholash jarayonida olingan bahodan past degan xulosaga kelsa, bunday holda u o‘tkaziladigan auditorlik tekshiruvlari natijalari bo‘yicha o‘z xulosasining ishonchliligini oshirish maqsadida boshqa auditorlik amallarini amalga oshirish tartibini shunga mos ravishda tuzatishi lozim.

37. Ichki nazorat tizimini baholashning barcha bosqichlari butun tizim yoki alohida nazorat vositasi ishonchliligining bahosini ko‘rsatgan holda tegishli tartibda batafsil hujjatlashtirilishi lozim.

38. Mazkur Standart O‘zbekiston Respublikasi monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash davlat qo‘mitasi bilan kelishilgan.