Maʼnaviy zararni qoplash haqidagi ishlar boʻyicha sud amaliyotini oʻrganish natijalarini muhokama qilib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi maʼnaviy zarar yetkazish bilan bogʻliq boʻlgan munosabatlarni tartibga soluvchi qonun hujjatlarining turliligi, ularni kuchga kirish muddatlarining har xilligi, shuningdek Fuqarolik kodeksi qabul qilinishi bilan hal etilishi lozim boʻlgan masalalarni vujudga keltirganligini qayd etadi.

1. Maʼnaviy zararni qoplash masalalari Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 55-moddasi, Mehnat kodeksining 4, 21, 120, 150, 154, 174, 319, 355, 527, 565, 568-moddalari, 1996-yil 26-apreldagi “Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 22-moddasi, 2014-yil 6-maydagi “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 113-moddasi, 2012-yil 2-maydagi “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari toʻgʻrisida”gi Qonunining 38-moddasi, Fuqarolik kodeksining 11, 99, 100, 163, 1021 va 1022-moddalari, 1998-yil 29-avgustdagi “Avtomobil transporti toʻgʻrisida”gi Qonunining 19-moddasi va boshqa qonun hujjatlari bilan tartibga solinishiga eʼtibor qaratilsin.

3. Amaldagi qonunga koʻra (FK 1021-moddasi) maʼnaviy zarar yetkazganlik uchun javobgarlikning kelib chiqishiga asos boʻluvchi shartlardan biri zarar yetkazuvchining aybi boʻlishi hisoblanadi. Qonunda toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilgan holatlar bundan mustasnodir. Masalan:

Fuqarolik kodeksining 989-moddasi 1-qismiga muvofiq yuridik shaxs yoxud fuqaro oʻz xodimi mehnat (xizmat, lavozim) majburiyatlarini bajarib turgan vaqtida yetkazilgan zararni qoplaydi.

6. Mehnat kodeksining 4, 120, 150, 154, 174, 568-moddalariga binoan sud mehnat va (yoki) mashgʻulotlar sohasida kamsitishlar, ishga qabul qilishni qonunga xilof ravishda rad etilishi, mehnat shartnomasini qonunga xilof ravishda oʻzgartirishi, ishdan qonunga xilof ravishda chetlashtirishi, mehnat shartnomasi qonunga xilof ravishda bekor qilinishi yoki mehnat shartnomasini bekor qilish asoslarining taʼrifini qonunga xilof ravishda oʻzgartirish oqibatida xodimga yetkazilgan maʼnaviy azoblarni kompensatsiya qilish majburiyatini ish beruvchiga yuklashi mumkin.

9. Jinoyat protsessual kodeksining 57-moddasiga muvofiq jabrlanuvchi, yaʼni jinoyat tufayli maʼnaviy zarar koʻrgan shaxs, jinoyat ishi yuritilishi jarayonida maʼnaviy zararni qoplash haqida fuqarolik daʼvosini qoʻzgʻash huquqiga ega.

Agar jinoyat ishi koʻrilayotganda maʼnaviy zararni qoplash haqidagi daʼvo arz qilinmagan yoki hal etilmagan boʻlsa, FPKning 38-moddasiga muvofiq bunday daʼvo fuqarolik ishi yuritish tartibida koʻrilishi mumkin.

Reabilitatsiya etilganning maʼnaviy ziyonni undirishga boʻlgan huquqi oqlov hukmi chiqarilganidan yoki jinoyat ishi tugatilganidan keyin vujudga kelishini nazarda tutish lozim (JPK 302, 303, 306, 309 va 310-moddalari). Reabilitatsiya etilganga yetkazilgan maʼnaviy ziyonni undirish haqidagi daʼvo fuqarolik ishi yuritish tartibida koʻriladi (FK 1021-moddasi).

11. “Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida”gi Qonunning 22-moddasiga binoan isteʼmolchining huquqlari buzilishi tufayli unga yetkazilgan maʼnaviy zarar uchun uni yetkazgan shaxs, basharti u aybdor boʻlsa, sud tomonidan belgilanadigan miqdorda haq toʻlashi lozim. Zararni qoplash miqdorini neustoyka boʻyicha toʻlanadigan summa yoki tovar (ish, xizmat) qiymatiga tobe qilib qoʻyish mumkin emas, uni belgilashda har bir aniq holatda isteʼmolchiga yetkazilgan ruhiy va jismoniy azoblarning hajmi va xarakteriga asoslanish lozim. Maʼnaviy zarar uchun haq toʻlash mulkiy ziyon va isteʼmolchi koʻrgan zararning oʻrni qoplanishidan qatʼi nazar, amalga oshiriladi.

Maʼnaviy zarar, uni yetkazishda aybdor boʻlgan javobgar(lar) tomonidan qoplanadi. Shu bois, bunday hollarda javobgar FKning 1018-moddasida koʻrsatilganidek (tovar sotuvchi yoki tayyorlovchi) isteʼmolchining xohishiga koʻra aniqlanmasdan, balki ulardan qaysi biri isteʼmolchining huquqlarini poymol etishi natijasida maʼnaviy zarar yetkazilganiga qarab aniqlanishi kerak.

Agar sud muhokamasi davomida, daʼvo boʻyicha javob berishi lozim boʻlmagan shaxsga nisbatan daʼvo taqdim etilganligi aniqlansa, sud FPK 46-moddasi talablariga rioya qilgan holda ishga daxldor boʻlmagan javobgarni ishga daxldor boʻlgan javobgar bilan almashtirish yoki bu shaxsni qoʻshimcha javobgar sifatida jalb etishga haqli.

Bundan kelib chiqib, maʼnaviy zararni qoplash miqdorini yetkazilgan mulkiy va boshqa moddiy zararni undirish daʼvo talabining qoplanish hajmiga qarab belgilash mumkin emas. Zararni qoplash miqdorini belgilashda adolatlilik va oqilonalik talablari inobatga olinishi lozim (FKning 1022-moddasi).

Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, qarz shartnomasidan kelib chiqqan majburiyat, pul majburiyati boʻlib, uni bajarmaganlik uchun javobgarlik Oʻzbekiston Respublikasi FKning 327-moddasida belgilanganligi sababli qarz oluvchining shartnoma boʻyicha majburiyatni buzganligi qarz beruvchining maʼnaviy zararni qoplash huquqini istisno etadi.

14. Bir necha shaxslarning birgalikdagi harakatlari tufayli maʼnaviy zarar yetkazilgan hollarda jabrlanuvchi uni yetkazganlarning hammasidan sheriklik tarzida yoki har biridan alohida tarzda ham undirish huquqiga ega (FKning 1000-moddasi).

15. Maʼnaviy zararni qoplash nomoddiy boyliklarni va nomulkiy huquqlarni himoya qilishning birdan-bir manbai hisoblanadi. Shunga koʻra FK 163-moddasining birinchi qismiga muvofiq maʼnaviy zararni undirish haqidagi talablarga daʼvo muddati tatbiq etilmaydi

16. Maʼnaviy va jismoniy azoblarni qoplash haqidagi daʼvo arizalarni qabul qilish va ishlarni koʻrishda, maʼnaviy zarar pul bilan qoplansada, nomulkiy zarar ekanligini hisobga olish lozim. Shuni hisobga olgan holda, Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonuni bilan belgilangan davlat boji stavkalarining miqdorlariga muvofiq mulkka oid boʻlmagan daʼvo arizalaridan undiriladigan miqdorda davlat boji undirilishi lozim.

Qonunda belgilangan hollarda daʼvogarlar davlat boji toʻlashdan ozod qilinishlarini ham nazarda tutish lozim (masalan, “Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida”gi Qonunning 29-moddasi 2-qismi).