Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 11 мартдаги ПҚ-100-сон «Уй-жой ҳамда бино-иншоотларни иссиқлик энергияси билан таъминлаш соҳасини тубдан ислоҳ қилиш ҳамда биноларнинг энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги, Энергетика вазирлиги ҳамда Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Электр энергияси, нефть маҳсулотлари ва газдан фойдаланишни назорат қилиш инспекцияси қарор қилади:

1. Иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш, очиқ ва ёпиқ тизимлар орқали узатиш учун ёқилғи, электр энергияси, иссиқлик энергияси ва сув сарфларининг меъёрларини ҳамда иссиқлик юкламаларини, шунингдек технологик йўқотишларни аниқлаш тартиби тўғрисидаги низом 1-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар 2-иловага мувофиқ ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Энергия самарадорлиги миллий агентлиги билан келишилган.

4. Мазкур қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Мазкур Низом иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш, очиқ ва ёпиқ иссиқлик таъминоти тизимлари орқали узатиш учун ёқилғи, электр энергияси, иссиқлик энергияси ва сув сарфларининг меъёрларини ҳамда иссиқлик юкламаларини, шунингдек технологик йўқотишларни аниқлаш тартибини белгилайди.

Ушбу Низомнинг талаблари иссиқлик энергиясини ишлаб чиқарувчи ва иссиқлик таъминоти корхоналари учун мажбурий ҳисобланади.

Мазкур Низомнинг талаблари индивидуал иссиқлик таъминотига эга истеъмолчиларга нисбатан татбиқ этилмайди.

1. Ушбу Низомда қуйидаги тушунчалар қўлланилади:

ишлаб чиқарувчи — иссиқлик энергиясини ишлаб чиқаришга доир фаолиятни амалга оширувчи юридик шахс;

иссиқлик таъминоти корхонаси — иссиқлик энергиясидан фойдаланиш шартномаси бўйича иссиқлик энергиясини сотиш ва тақсимлаш ҳуқуқига эга бўлган юридик шахс, шу жумладан улгуржи истеъмолчи-қайта сотувчи;

иссиқлик тармоғининг баланс бўйича мансублик чегараси — иссиқлик тармоғининг иссиқлик таъминоти корхонаси билан истеъмолчи ўртасидаги бўлиниш нуқтаси, у иссиқлик тармоғининг баланс бўйича мансублиги билан аниқланади;

очиқ иссиқлик таъминоти тизими — иссиқлик таъминоти тизимининг тури бўлиб, бунда иссиқлик таъминоти тармоқларидан олинган иситиш сувининг бир қисми тўғридан-тўғри коммунал-маиший эҳтиёжлар учун иссиқ сув сифатида фойдаланилади ва иссиқлик энергияси манбаига қайтарилмайди;

ёпиқ иссиқлик таъминоти тизими — қувур тармоқлари орқали ҳаракатланувчи иситилган сув фақат иссиқлик ташувчи сифатида фойдаланиладиган ҳамда иссиқ сув таъминоти эҳтиёжлари учун иссиқлик тармоғидан сув олишга йўл қўйилмайдиган иссиқлик таъминоти тизими;

энергетик тавсифлар — иссиқлик тармоқларининг самарадорлигини тавсифловчи кўрсаткичлар бўлиб, иссиқлик энергиясини узатиш жараёнидаги йўқотишлар ва ресурслар сарфланишини, шу жумладан тармоқ сувининг йўқотилишини ҳамда насос агрегатлари томонидан электр энергиясининг истеъмол қилинишини ифодалайди;

режим-карта — турли иш режими ва эксплуатация шароитларида қозон ускуналарининг ишлаш параметрлари ҳамда уларни бошқариш бўйича маълумотларни ўз ичига олган ҳужжат (ишлаб чиқарувчининг мутахассислари томонидан қозон ускуналари ишга туширилганидан ёки эксплуатация синовлари якунланганидан сўнг расмийлаштирилади);

шартли ёқилғи — кўмир, табиий газ, нефть маҳсулотлари ва бошқа ёқилғи турларининг иссиқлик қийматини солиштириш ва ҳисоб-китоб қилиш учун қабул қилинган меъёрий ёқилғи (1 килограмм шартли ёқилғининг ёнишидан 7 000 килокалория (≈ 29 300 киложоул) иссиқлик ажралишига тенг деб қабул қилинади);

энтальпия — термодинамик тизимнинг умумий энергия захирасини ифодаловчи функцияси (тизимнинг ички энергияси билан унинг эгаллаган ҳажмини ушлаб туриш учун сарфланадиган энергия йиғиндиси).

2. Иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш, очиқ ва ёпиқ иссиқлик таъминоти тизимлари орқали узатиш учун ёқилғи, электр энергияси, иссиқлик энергияси ва сув сарфларининг меъёрларини ҳамда иссиқлик юкламаларини, шунингдек технологик йўқотишларни аниқлаш мазкур Низомнинг иловасида келтирилган методикага мувофиқ амалга оширилади.

3. Иссиқлик энергияси истеъмолининг ҳажми ҳамда қозонхоналар қувватидан қатъи назар, иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш ва узатиш жараёнларида ёқилғи, электр энергияси, иссиқлик энергияси ва сув сарфларининг барча кўрсаткичлари, шунингдек қозонхоналарнинг ўз эҳтиёжлари учун иссиқлик энергияси сарфлари ҳамда иссиқлик тармоқларидаги технологик йўқотишлар меъёрланиши керак.

4. Ишлаб чиқарувчи ва иссиқлик таъминоти корхонаси томонидан иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш ва узатиш учун ёқилғи-энергетика ресурслари сарфларининг меъёрлари (шартли ҳисобда) ёқилғининг ҳар бир тури бўйича алоҳида ишлаб чиқилади.

5. Ёқилғи-энергетика ресурслари сарфларининг меъёрларини ишлаб чиқишда қуйидагилар амалга оширилиши лозим:

ёқилғи-энергетика ресурслари сарфларининг меъёрлари барча босқичларда ягона услубий асосда ишлаб чиқилиши;

ҳар бир иссиқлик манбаи ва унга уланган иссиқлик тармоқлари кесимида алоҳида белгиланиши;

иссиқлик энергиясининг ишлаб чиқариш шароитлари, инновацион технологияларнинг қўлланиши ҳамда ёқилғи-энергетика ресурсларидан оқилона ва самарали фойдаланишга доир ташкилий-техник чора-тадбирлар ишлаб чиқилиши;

иссиқлик таъминоти тизимини комплекс модернизация қилиш ва энергия тежовчи замонавий технологиялар асосида унинг техник даражасининг оширилиши, ёқилғи-энергетика ресурсларидан фойдаланишда эришилган энг юқори самарадорлик кўрсаткичларидан келиб чиқиб, ёқилғи-энергетика ресурслари сарфларининг меъёрлари ҳар йил якунида қайта кўриб чиқилиши.

6. Ёқилғи-энергетика ресурслари сарфи меъёрларининг амал қилиш муддати давомида мазкур меъёрларни оширишга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритишга йўл қўйилмайди.

7. Иссиқлик энергиясини ишлаб чиқаришда ёқилғи-энергетика ресурслари сарфи меъёрлари қуйидаги асосий белгилар бўйича таснифланади:

қамров даражасига кўра — якка, гуруҳли ҳамда корхона ёки объект бўйича;

аниқлаш усулига кўра — ҳисоб-таҳлил, тажрибавий (экспериментал) ва ҳисоб-статистик;

сарфларнинг таркибига кўра — технологик ҳамда умумий ишлаб чиқариш;

амал қилиш даврига кўра — йиллик, чораклик ва ойлик.

8. Қуйидаги сарфлар ёқилғи-энергетика ресурслари сарфининг технологик меъёрларига киритилмаслиги зарур:

авариялар ва фавқулодда ҳолатлар билан боғлиқ сарфлар;

синов ҳамда таъмирлаш ишлари жараёнидаги сарфлар;

қозонхона агрегатлари ва ускуналарини монтаж қилиш, созлаш ва ишга тушириш давридаги сарфлар;

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 18 октябрдаги 609-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасининг электр станциялари ва тармоқларини техник эксплуатация қилиш қоидалари ҳамда режим-карталар талабларидан четга чиқиш натижасида юзага келган ортиқча сарфлар;

ёқилғи-энергетика ресурсларини сақлаш ва ташиш (узатиш) жараёнидаги йўқотишлар.

9. Ёқилғи-энергетика ресурслари сарфи меъёрларини ишлаб чиқишда асосий усул сифатида ҳисоб-таҳлил усули қўлланилиши лозим. Бунда тажрибавий (экспериментал) ҳамда ҳисоб-статистик усуллардан ҳам фойдаланишга йўл қўйилади.

Ҳисоб-таҳлил усули ёқилғи-энергетика ресурслари сарфларининг технологик параметрларини таҳлил қилиш ҳамда ҳисоб-китоблар асосида ушбу меъёрларни белгилашни назарда тутади.

10. Тажрибавий (экспериментал) усул қозонхона қурилмалари ҳамда иссиқлик тармоқларида ўтказилган синов ва ўлчов ишлари натижаларига асосланган ҳолда ёқилғи, иссиқлик ва электр энергиясининг солиштирма сарфини аниқлаш учун қўлланилади.

11. Ҳисоб-статистик усул технологик, ҳисоб-таҳлил ва тажрибавий (экспериментал) усулларни қўллаш имкони мавжуд бўлмаган ҳолларда фойдаланилиши, бунда охирги уч йил давомида ёқилғи-энергетика ресурсларининг ҳақиқий солиштирма сарфи динамикаси ҳамда уларнинг ўзгаришига таъсир кўрсатувчи омиллар таҳлил қилиниши асосида ёқилғи-энергетика ресурслари сарфи меъёрлари белгиланиши керак.

12. Ёқилғи-энергетика ресурслари сарфи меъёрларини ишлаб чиқишда қуйидагилар ҳисобга олиниши зарур:

қозонхона агрегатларининг норматив тавсифлари, режим-карталари, ускуналарнинг техник паспортлари ҳамда технологик регламентлари;

лойиҳавий ва техник йўриқномалар, техник-иқтисодий асослар, иссиқлик юкламаларининг ҳисоб-китоблари;

ёқилғи-энергетика ресурслари истеъмолининг истиқболли кўрсаткичлари, статистик ҳисобот маълумотлари ҳамда улардан оқилона ва самарали фойдаланиш бўйича ташкилий-техник тадбирлар режалари;

қозонхоналарнинг ҳақиқий техник кўрсаткичлари ва иш режимлари (унумдорлик, босим, фойдали иш коэффициенти, ёқилғи сарфи, ишланган вақт ва юкламалар);

иссиқлик тармоқларининг энергетик тавсифлари.

13. Иссиқлик тармоқларининг энергетик тавсифлари қуйидаги кўрсаткичлар бўйича ишлаб чиқилади:

тармоқ сувининг йўқотилиши;

иссиқлик энергиясининг йўқотилиши;

истеъмолчиларнинг уланган иссиқлик юкламаси учун тармоқ сувининг ўртача соатлик сарфи ҳамда узатувчи ва қайтувчи қувурлардаги тармоқ суви ҳарорати;

иссиқлик энергиясини ташиш ва тақсимлаш учун электр энергиясининг солиштирма сарфи (бундан буён матнда электр энергиясининг солиштирма сарфи деб юритилади).

14. Иссиқлик энергиясини узатишда технологик йўқотишлар бўйича меъёрларни ишлаб чиқишда техник жиҳатдан асосланган энергетик тавсифлардан фойдаланилади ҳамда тармоқ сувининг, иссиқлик энергиясининг йўқотилиши ҳамда электр энергиясининг солиштирма сарфи кўрсаткичлари ҳисобга олинади.

Тармоқ сувининг йўқотилиши кўрсаткичи бўйича иссиқлик тармоғининг энергетик тавсифи иссиқлик ташувчини тақсимлаш ва истеъмолчиларга етказиб бериш жараёнида тармоқ суви йўқотилиши миқдорининг иссиқлик таъминоти тизимининг хусусиятлари ҳамда иш режимига боғлиқлигини белгилайди.

Иссиқлик энергиясининг йўқотилиши кўрсаткичи бўйича иссиқлик тармоғининг энергетик тавсифи иссиқлик энергиясини иссиқлик тармоқларининг баланс чегарасигача ташиш ва тақсимлаш жараёнидаги йўқотишлар миқдорининг иссиқлик тармоқларининг конструктив хусусиятлари, иш ҳарорати ва ташқи иқлим омилларига боғлиқлигини белгилайди.

Иссиқлик тармоғининг гидравлик энергетик тавсифи (электр энергиясининг солиштирма сарфи кўрсаткичи асосидаги энергетик тавсиф) иссиқлик тармоқларида иссиқлик энергиясини ташиш ва тақсимлаш учун меъёрланган соатлик электр энергияси сарфининг иссиқлик энергиясининг меъёрланган ўртача суткалик таъминотига нисбати иситиш мавсумидаги ташқи ҳаво ҳароратига боғлиқлигини белгилаши зарур.

15. Энергетик тавсифлар камида беш йилда бир марта қайта кўриб чиқилиши керак. Бунда улар қуйидаги ҳолларда қайта кўриб чиқилади:

норматив тавсифларнинг амал қилиш муддати тугаганда;

техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар ёки бошқа норматив ҳужжатлар ўзгарганда;

иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш ускуналарининг таркиби ёки техник кўрсаткичлари ўзгарганда.

Иссиқлик тармоқларининг энергетик тавсифларини қайта кўриб чиқиш иссиқлик таъминоти тизимининг иш шароитлари қуйидаги чегаралардан ошган ҳолларда амалга оширилиши зарур:

а) тармоқ сувининг йўқотилиши кўрсаткичи бўйича:

иссиқлик тармоқлари қувурларининг умумий ҳажми 5 фоизга ўзгарганда;

иссиқлик истеъмоли ички тизимларининг ҳажми 5 фоизга ўзгарганда;

б) иссиқлик энергиясининг йўқотилиши кўрсаткичи бўйича:

кейинги синовлар натижаларига кўра иссиқлик йўқотилиши миқдори аввалги кўрсаткичларга нисбатан 5 фоизга ўзгарганда;

иссиқлик тармоқларининг моддий-техник тавсифлари 5 фоизга ўзгарганда;

иссиқлик энергиясини етказиб беришнинг ҳарорат жадвали ўзгарганда;

в) истеъмолчиларнинг уланган иссиқлик юкламаси учун тармоқ сувининг ўртача соатлик истеъмоли ҳамда узатувчи ва қайтувчи қувурлардаги тармоқ суви ҳароратлари фарқи кўрсаткичлари бўйича:

иссиқлик энергиясини етказиб беришнинг ҳарорат жадвали ўзгарганда;

шартномавий иссиқлик юкламалари 5 фоизга ўзгарганда;

иссиқлик тармоқларидаги иссиқлик йўқотишлари энергетик тавсифни қайта кўриб чиқишни талаб этадиган даражада ўзгарганда;

г) электр энергиясининг солиштирма сарфи кўрсаткичи бўйича:

иссиқлик тармоғида ўрнатилган насос станциялари, марказий иссиқлик пунктлари (бундан буён матнда МИП деб юритилади) ёки индивидуал иссиқлик пунктлари (бундан буён матнда ИИП деб юритилади) сони ўзгарганда, агар янги уланган ёки балансдан чиқарилган насос двигателлари МИП ва ИИПларнинг қуввати натижасида электр энергияси истеъмолининг меъёрий кўрсаткичлардан 5 фоизга ўзгарса;

насос станцияларининг қуввати (миқдори) ўзгарганда;

насос станциялари, МИП ва ИИП иш шароитларини ўзгартиришда (автоматлаштириш, насос агрегатлари ғилдиракларининг диаметрларини ўзгартириш, тармоқ сувининг сарфи ва босимини ўзгартириш) электр жиҳозларининг умумий электр қуввати 5 фоизга ўзгарган бўлса.

16. Кўрсаткичлардан бири учун энергетик тавсифларни қайта кўриб чиқиш натижасида шартлар ёки дастлабки маълумотлар ўзгарган бошқа кўрсаткичларнинг энергетик тавсифларига тузатиш киритилади (агар кўрсаткичлар ўртасида энергетик тавсифларни ишлаб чиқиш методикасида ўзаро боғлиқлик мавжуд бўлса).

17. Ишлаб чиқарувчи ва иссиқлик таъминоти корхонаси ҳар бир алоҳида қозонхона бўйича (конденсацион турдаги буғ-турбинали иссиқлик электр станциялари бундан мустасно) қуйидагиларни ўз ичига олган ҳисоб-китобларни амалга ошириши лозим:

ҳудуднинг иқлим хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда ҳар ой учун истеъмолчиларнинг иситиш, шамоллатиш (вентиляция) ҳамда иссиқ сув таъминоти тизимларига зарур бўлган иссиқлик юкламаларини;

иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш ва узатиш учун ёқилғи-энергетика ресурсларининг солиштирма сарфи бўйича жамланма меъёрларни;

иссиқлик манбаининг ўз эҳтиёжлари учун иссиқлик сарфи, технологик ускуналарда ҳамда иссиқлик тармоқларидаги йўқотишларни;

узатувчи ва қайтувчи қувурлардаги иссиқлик ташувчининг параметрлари ҳамда ташқи муҳит (тупроқ ёки ҳаво) ҳароратини ҳисобга олган ҳолда иссиқлик тармоқларидаги иссиқлик энергиясининг меъёрий йўқотишлари бўйича ойлик ҳисоб-китобни.

18. Ҳар бир алоҳида қозон агрегати бўйича иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш ва узатиш учун ёқилғи-энергетика ресурсларининг солиштирма сарфи агрегатнинг норматив тавсифи асосида индивидуал меъёр сифатида белгиланади. Бунда меъёрлар асосий ва ёрдамчи ускуналарнинг амалда эришилган энергия самарадорлиги кўрсаткичларини акс эттириши лозим.

19. Ишлаб чиқарилаётган ва узатилаётган иссиқлик энергияси учун ёқилғи-энергетика ресурслари сарфи қуйидаги ўлчов бирликларида белгиланиши лозим:

ёқилғи — килограмм шартли ёқилғида (kg sh.yo/Gcal);

электр энергияси — киловатт-соатларда (kW·h/Gcal);

иссиқлик энергияси — гигакалорияларда (Gcal) ёки фоизларда (%);

сув — метр кубларда (m³/Gcal).

20. Ёқилғи-энергетика ресурслари истеъмоли ҳамда иссиқлик энергиясини узатиш бўйича бирламчи ҳисоб ҳужжатлари қуйидагилардан иборат бўлади:

навбатчилик журнали;

қозон агрегатларининг суткалик қайдномалари;

ёқилғи-энергетика ресурслари сарфи ҳисоблагичлари (табиий газ, электр энергияси, сув) кўрсаткичлари асосида тузилган далолатномалар;

иссиқлик энергияси ҳисоблагичлари кўрсаткичлари асосида тузилган далолатномалар.

Ушбу ҳужжатлар барча кейинги ҳисоботлар ва ҳисоблашлар учун асос ҳисобланади. Бу ҳужжатлар камида беш йил муддатда сақланиши ва ахборот хавфсизлигига мувофиқ архивланиши лозим.

Ишлаб чиқарувчи ва иссиқлик таъминоти корхонаси ҳисобот ҳужжатларининг ҳаққонийлиги ва сақлаш талабларининг бажарилиши учун жавобгар ҳисобланади.

Ишлаб чиқарилган, етказиб берилган ва йўқотилган иссиқлик энергияси ҳисоби иссиқлик тармоғининг баланс бўйича мансублик чегараси доирасида юритилиши керак.

Истеъмолчи балансида бўлган иссиқлик тармоқларидаги иссиқлик энергияси йўқотишлари истеъмолчининг зиммасига юкланади.

21. Ишлаб чиқарувчи ва (ёки) иссиқлик таъминоти корхонаси томонидан иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш, очиқ ва ёпиқ иссиқлик таъминоти тизимлари орқали узатиш учун ёқилғи, электр энергияси, иссиқлик энергияси ва сув сарфларининг меъёрларини ҳамда иссиқлик юкламаларини, шунингдек технологик йўқотишларни аниқлаш меъёрларининг ҳисоб-китоб маълумотларини ҳар йили 1 ноябрь кунига қадар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Электр энергияси, нефть маҳсулотлари ва газдан фойдаланишни назорат қилиш инспекцияси (бундан буён матнда Ўзэнергоинспекция деб юритилади) ҳудудий бошқармаларига ҳамда 1 декабрь кунига қадар Ўзбекистон Республикаси Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги «Иссиқликтаъминоти» акциядорлик жамиятига (бундан буён матнда «Иссиқликтаъминоти» АЖ) келишиш учун тақдим этади.

Ишлаб чиқарувчи ва (ёки) иссиқлик таъминоти корхонаси томонидан ушбу банднинг биринчи хатбошисида назарда тутилган ҳужжатлар қуйидаги талабларга мувофиқ расмийлаштирилади:

саҳифалари рақамланган, ишлаб чиқарувчи ва (ёки) иссиқлик таъминоти корхонаси раҳбари томонидан имзоланган бўлиши;

молиявий ҳужжатлар ишлаб чиқарувчи ва (ёки) иссиқлик таъминоти корхонаси раҳбари ҳамда бош бухгалтер томонидан имзоланган бўлиши;

асослантирувчи маълумотлар бир йиллик ҳисобот даври бўйича шакллантирилган бўлиши.

22. «Иссиқликтаъминоти» АЖ ҳамда Ўзэнергоинспекциянинг ҳудудий бошқармалари ушбу Низомнинг 21-банди биринчи хатбошисида назарда тутилган ҳужжатларни улар тақдим этилган кундан эътиборан етти календарь кундан кечиктирмасдан кўриб чиқади ҳамда эътирозларсиз келишади ёки ушбу Низомнинг 23-бандига асосан ҳужжатларни қайтариш бўйича асослар мавжуд бўлганда бу ҳақида ишлаб чиқарувчи ва (ёки) иссиқлик таъминоти корхонасига ёзма ёки электрон шаклда хабар беради.

23. «Иссиқликтаъминоти» АЖ ҳамда Ўзэнергоинспекциянинг ҳудудий бошқармалари томонидан ишлаб чиқарувчи ва (ёки) иссиқлик таъминоти корхонасига ҳужжатларни қайтариш учун қуйидагилар асос бўлади:

ҳисоб-китоблар ушбу Низом талабларига мувофиқ тайёрланмаган бўлса;

ҳисоб-китобларда қўлланилган ҳисоблаш маълумотлари тўлиқ тақдим этилмаган ёки расмийлаштириш талаблари бузилган бўлса;

ҳисоблаш методикасида хатоликлар ёки асоссиз ҳисоб-китоблар аниқланган бўлса;

ҳисоб-китобларда келтирилган кўрсаткичлар ускуналарнинг амалдаги техник ҳолати ва иш режимларига мувофиқ келмаса.

24. Ишлаб чиқарувчи ва (ёки) иссиқлик таъминоти корхонаси хабарномага асосан қайтарилган ҳужжатларни уларни олган кундан бошлаб ўн календарь кун ичида қайта ишлаб чиқади ҳамда такроран келишиш учун «Иссиқликтаъминоти» АЖ ҳамда Ўзэнергоинспекциянинг ҳудудий бошқармаларига тақдим этади.

«Иссиқликтаъминоти» АЖ ҳамда Ўзэнергоинспекциянинг ҳудудий бошқармалари ушбу ҳужжатларни улар тақдим этилган кундан бошлаб уч календарь кундан кечиктирмасдан кўриб чиқади ҳамда келишади.

25. «Иссиқликтаъминоти» АЖ ҳамда Ўзэнергоинспекциянинг ҳудудий бошқармалари билан келишилган ушбу Низомнинг 21-банди биринчи хатбошисида назарда тутилган ҳужжатлар ишлаб чиқарувчи ва (ёки) иссиқлик таъминоти корхонаси томонидан ҳар йили 15 январдан кечиктирмасдан тегишли равишда Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси, халқ депутатлари вилоятлар ва Тошкент шаҳар Кенгашларига тасдиқлаш учун киритилади.

26. Ишлаб чиқарувчи ва (ёки) иссиқлик таъминоти корхонаси томонидан иссиқлик энергияси ишлаб чиқарилиши, узатилиши ва берилиши самарадорлиги таҳлилини тайёрлаш мақсадида тегишли Ўзэнергоинспекция ва «Иссиқликтаъминоти» АЖ томонидан мониторинг ўтказилади.

Ўзэнергоинспекция ва «Иссиқликтаъминоти» АЖ томонидан мониторинг ўтказиш жараёнида қуйидаги маълумотлар ўрганилади:

ишлаб чиқарилган ва ташқаридан харид қилинган иссиқлик энергияси ҳажми;

истеъмолчиларга етказиб берилган иссиқлик энергияси ҳажми;

иссиқлик энергияси ишлаб чиқариш учун сарфланган (барча турдаги) ёқилғининг сарфи;

иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш, узатиш ва ўз эҳтиёжлари учун сарфланган ёқилғининг тасдиқланган ва амалдаги солиштирма сарфлари;

меъёрий йўқотишлар билан солиштириш учун иссиқ сув ва буғ тармоқларидаги иссиқлик энергиясининг амалдаги йўқотишлари;

истеъмолчиларга етказиб бериладиган ва қозонхонага қайтариладиган иссиқлик ташувчиси параметрларининг ўртача ойлик маълумотлари (ҳарорат, босим, сарф);

иссиқлик тармоқларини кўрикдан ўтказиш жадваллари, аниқланган нуқсонлар ва уларни бартараф этиш бўйича амалга оширилган чора-тадбирлар;

қозонхона, ёрдамчи ускуналар ва иссиқлик тармоқларини мукаммал ва жорий таъмирлаш жадваллари ва уларнинг бажарилиши.

27. Мониторингнинг натижалари бўйича қуйидагилар юзасидан таҳлилий маълумотлар тайёрланади:

иссиқлик энергиясининг ишлаб чиқилиши ва берилиши;

ўз эҳтиёжлари учун сарфланган иссиқлик энергияси ҳажми;

иссиқлик энергияси ишлаб чиқариш учун сарфланган ёқилғи, электр энергияси ва сув миқдори;

иссиқлик тармоқларининг эскириш даражаси ва улардаги йўқотишлар динамикаси (йиллар, чораклар ва ойлар кесимида).

28. Ишлаб чиқарувчи ва (ёки) иссиқлик таъминоти корхонаси ёқилғи, электр энергияси, иссиқлик энергияси ва сув сарфи бўйича меъёрларни аниқлаш учун амалга оширган ҳисоб-китобларининг тўғрилигини назорат қилиши керак.

29. Мазкур Низом талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.

1. Иссиқлик энергиясига бўлган эҳтиёжларни ҳисоблашдан олдин истеъмолчи томонидан тақдим этилган бирламчи маълумотларнинг (лойиҳадаги иссиқлик юкламалари, бинонинг ҳажми, иссиқ сувдан фойдаланувчи истеъмолчилар сони, истеъмолчининг балансидаги иссиқлик тармоқларининг диаметри ва узунлиги) ишончлилиги ва тўлиқлиги аниқланиши лозим.

2. Иссиқлик таъминоти режалаштирилаётган даврда (ой, чорак, йил) истеъмолчи томонидан истеъмол қилинадиган иссиқлик энергияси миқдори (иссиқлик энергияси истеъмол қилинадиган объектда биноларни иситиш, шамоллатиш (вентиляция), иссиқ сув таъминоти эҳтиёжлари учун) ҳамда ишлаб чиқарувчи ва иссиқлик таъминоти корхоналарининг технологик эҳтиёжлари учун сарфланадиган иссиқлик энергияси сарфининг йиғиндиси қуйидаги формула асосида аниқланади:

бу ерда:

Q_i — иситиш учун иссиқлик энергиясининг ҳисобий истеъмоли (мазкур методиканинг 1-боби 2-параграфида келтирилган);

Q_v — шамоллатиш (вентиляция) учун иссиқлик юкламаси (ушбу методиканинг 3-параграфида келтирилган);

Q_i.t. — иссиқ сув таъминоти учун иссиқлик энергияси истеъмоли (мазкур методиканинг 4-параграфида келтирилган);

Q_t.s. — технологик эҳтиёжлар учун иссиқлик энергияси истеъмоли.

3. Мазкур параграфда назарда тутилган ҳисоб-китоблар турар жой бинолари ҳамда бошқа объектларда бевосита истеъмол қилинадиган иссиқлик энергияси миқдорига нисбатан қўлланилади (иссиқлик тармоғига берилаётган (узатилаётган) иссиқлик энергияси ҳажмлари бундан мустасно).

Турар жой ва жамоат биноларини иситиш учун иссиқлик энергияси қурилиш тўсиқлари орқали юзага келадиган иссиқлик йўқотишларини, шунингдек конструкциялардаги нозичликлар ва тез-тез очиладиган эшиклар орқали ташқи ҳавонинг инфильтрацияси (ўтиши) натижасида юзага келадиган иссиқлик йўқотишларини қоплашга сарфланади.

4. Иссиқлик йўқотишлари ҳисоби турар жой ва жамоат биноларининг намунавий ёки индивидуал лойиҳалари, шунингдек иситиш тизимлари лойиҳалари бўйича амалга оширилиши лозим.

Иссиқлик таъминотининг режалаштирилаётган даври учун иссиқлик энергиясига бўлган талаб қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

Q_i^rej — режалаштирилаётган давр учун иссиқлик энергиясига бўлган талаб, Gcal;

Q_i — лойиҳавий ташқи ҳаво ҳароратида иссиқлик юкламаси, kcal/h;

t_ich — хоналар ички ҳавосининг ўртача ҳарорати, °C;

t_t.rej. — режалаштирилаётган давр учун ташқи ҳавонинг ўртача ҳарорати, °C (ШНҚ 2.01.01-22 «Лойиҳалаш учун иқлимий ва физикавий-геологик маълумотлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига (ҳисоб рақами 136, 2022 йил 20 декабрь) мувофиқ);

t_t.his. — ташқи ҳавонинг ҳисоблашлар учун олинган ҳарорати,°C (ШНҚ 2.01.01-22 «Лойиҳалаш учун иқлимий ва физикавий-геологик маълумотлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига (ҳисоб рақами 136, 2022 йил 20 декабрь) мувофиқ);

n — иситиш тизимларининг ишлаш давомийлиги, сутка (ШНҚ 2.01.01-22 «Лойиҳалаш учун иқлимий ва физикавий-геологик маълумотлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига (ҳисоб рақами 136, 2022 йил 20 декабрь) мувофиқ);

24 — бир сутканинг давомийлиги, h.

5. Лойиҳавий (ҳисоблаш) маълумотлар мавжуд бўлмаган ҳолларда соатлик иссиқлик оқими қуйидаги яхлитланган формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

V_t — турар жой ва жамоат биноларининг ташқи қурилиш ҳажми, m³;

q_i — t_t.his = -30 °C да турар жой ва жамоат биноларининг солиштирма иситиш тавсифи, kcal/(m³ × h × °C);

a — ҳисобланган ташқи ҳаво ҳароратининг ўзгаришини ҳисобга олувчи тузатиш коэффициенти мазкур методиканинг 2-жадвалида келтирилган маълумотлар бўйича қабул қилинади;

1,1 — маҳаллий тизимдаги нозичликлар орқали бинога инфильтрация йўли билан кирувчи ташқи ҳаво ҳароратини иситиш учун иссиқлик йўқотилишларини ҳисобга олувчи коэффициент.

6. Турар жой ва жамоат биноларининг ташқи қурилиш ҳажми намунавий ёки индивидуал лойиҳа ҳужжатларида келтирилган маълумотлар асосида қабул қилиниши лозим.

Чордоқ томли турар жой ва жамоат бинолари учун ташқи қурилиш ҳажми ярим ертўладан (цокол қавати) юқори бўлган биринчи қават сатҳида бинонинг ташқи (сиртқи) айланмаси бўйича горизонтал кесим майдонини ушбу биноларнинг ер сатҳидан чордоқли том қопламасининг энг юқори нуқтасигача ўлчанган тўлиқ баландлигига кўпайтириш йўли билан аниқланади.

Олинган горизонтал кесим майдонини ўлчашда девор сиртидан бўртиб чиқувчи элементлар ҳамда турар жой ва жамоат бинолари деворларидаги токчалар ҳисобга олинмайди.

Чордоғи бўлмаган турар жой ва жамоат бинолари учун ташқи қурилиш ҳажми вертикал бўйлама кесим майдонини ушбу биноларнинг ён деворларининг ташқи сиртлари орасида, ярим ертўладан (цоколдан) юқори биринчи қават сатҳида кесим майдонига перпендикуляр йўналишда ўлчанган узунликка кўпайтириш йўли билан аниқланади.

Турар жой ва жамоат биноларининг ертўла хоналари иситиладиган бўлса, мазкур банднинг иккинчи хатбошисида белгиланган усул билан аниқланган турар жой ва жамоат биносининг ҳажмига иситиладиган ертўла хоналари ички ҳажмининг 40 фоизи қўшилиши лозим.

7. Турар жой биноларининг солиштирма иситиш тавсифи (q_i) мазкур методиканинг 1-жадвалида келтирилган маълумотлар бўйича қабул қилинади.

8. q_i қийматини қуйидаги ҳолларда оширишга йўл қўйилади:

енгил (барак) турдаги, шунингдек шитли йиғма ва ойнаванд иншоотлар учун — 15 фоизгача;

тошдан қурилган бинолар учун қурилиши тугагандан сўнг биринчи иситиш мавсумида (май-июнь ойларида — 12 фоизгача, июль-август ойларида — 20 фоизгача, иситиш мавсуми давомида — 30 фоизгача);

кучли шамоллардан ҳимоя қилинмаган тепаликларда, дарёлар ва кўллар қирғоқларида ҳамда очиқ майдонларда жойлашган турар жой ва жамоат бинолари учун учта энг совуқ ойда шамолнинг ўртача тезлигида (5 m/сек.гача бўлганда — 10 фоизгача, 5 дан 10 m/сек.гача бўлганда — 20 фоизгача, 10 m/сек.дан кўп бўлганда — 30 фоизгача).

9. Бинонинг биринчи қаватида жойлашган ҳамда унинг бошқа хоналарига нисбатан баландлиги билан фарқланадиган хоналар учун иссиқлик энергияси йўқотилиши мазкур хоналарнинг ҳажмига мутаносиб равишда аниқланишига йўл қўйилади.

10. Ташқи ҳавонинг ўртача ҳарорати ҳамда иситиш даврининг давомийлиги ШНҚ 2.01.01-22 «Лойиҳалаш учун иқлимий ва физикавий-геологик маълумотлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига (ҳисоб рақами 136, 2022 йил 20 декабрь) мувофиқ қабул қилиниши зарур.

Тўлиқ бўлмаган ойлар учун ташқи ҳавонинг ўртача ҳарорати иситиш амалга оширилган давр бўйича ҳудуддаги мавжуд Ўзбекистон Республикаси Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси ҳузуридаги Гидрометеорология хизмати агентлигининг расмий кўрсаткичлари асосида қабул қилиниши керак.

11. Турар жой ва жамоат бинолари учун бинони иситишга иссиқлик юкламаларининг лойиҳавий кўрсаткичлари бўлмаганда, ҳисоблашлар иситиш ускуналарининг юза сирти бўйича амалга оширилади.

12. Иситиладиган бинолар ички ҳавосининг ҳарорати 1995 йилгача қурилган кўп қаватли турар жой хоналаридаги ҳарорати камида 20 °С, (иссиқлик тизими реконструкция қилинмаган бўлса, турар жой хоналаридаги ҳарорат камида 18 °С) га тенг деб қабул қилинади.

Ички ҳаво ҳароратини 18 °C дан юқори ёки паст даражада сақлаш лозим бўлган бинолар учун иссиқлик истеъмоли меъёрлари қуйидаги формула бўйича аниқланадиган X коэффициентига кўпайтириш йўли билан оширилади ёки камайтирилади:

бу ерда, t_ich — турар жой ва жамоат биносининг ички ҳисоблаб чиқарилган ўртача ҳарорати, °C.

13. Жамоат биноларини иситиш учун иссиқликка бўлган эҳтиёж ушбу методиканинг 2 ва 3-формулалари бўйича аниқланади.

14. Жамоат бинолари учун яхлитланган ҳисоблашларда ички ҳаво ҳароратининг ҳисоблаб чиқарилган ўртача қийматлари ва иситиш учун иссиқликка бўлган эҳтиёжи мазкур методиканинг 3-жадвалида келтирилган маълумотлар бўйича қабул қилинади.

15. Мослаштирилган бинолар учун солиштирма иситиш тавсифларининг қиймати мазкур методиканинг 1-жадвали бўйича, ички ҳавонинг ҳисоблаб чиқарилган ҳарорати эса 3-жадвал маълумотлари бўйича қабул қилинади.

Турар жой биносининг бир қисмида нотурар жойлар (дўконлар, дорихоналар, офислар) жойлашган ҳолларда ушбу бинонинг ҳар бир функционал қисми учун иситишга бўлган иссиқлик юкламаси алоҳида ҳисобланади ҳамда ҳисобланган соатлик лойиҳавий юкламалар йиғиндиси асосида аниқланади.

Агар мазкур биноларнинг функционал қисмлари бўйича алоҳида лойиҳавий ҳисоблар мавжуд бўлмаса, маъмурий хоналар учун иситиш юкламасини аниқлашга иситиш ускуналарининг ўрнатилган сирт юзаси бўйича яхлитланган ҳисоблаш усулидан фойдаланишга йўл қўйилади.

Иситиш тизимлари лойиҳалари мавжуд бўлмаган тақдирда иссиқлик оқимлари ШНҚ 2.04.07-22 «Иссиқлик тармоқлари» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига (ҳисоб рақами 125, 2022 йил 19 декабрь) мувофиқ аниқланиши лозим.

Турар жой ва жамоат биноларини иситишга сарфланадиган максимал иссиқлик оқими қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

q_i — турар жой биноларининг умумий майдонининг 1 m² ини иситиш учун максимал иссиқлик оқимининг яхлитланган кўрсаткичи;

A — турар жой биноларининг умумий майдони, m²;

k₁ — жамоат биноларининг иситиш учун иссиқлик оқимини ҳисобга олувчи коэффициент, маълумотлар бўлмаганда 0,25 га тенг деб қабул қилинади.

16. Ҳисоблашлар фақат тортиб-чиқарувчи шамоллатиш (вентиляция) тизими мавжуд жамоат бинолари учун амалга оширилади.

17. Намунавий ва индивидуал лойиҳалар, шунингдек шамоллатиш (вентиляция) тизимлари лойиҳалари мавжуд бўлганда шамоллатиш (вентиляция) учун иссиқлик энергияси сарфи рециркуляциясиз шамоллатиш (вентиляция) тизимлари учун қабул қилинган ҳисоблаш формуласи бўйича дастлабки маълумотлар асосида қуйидаги тартибда аниқланади:

бу ерда:

Q_v^rej — режалаштирилаётган давр учун иссиқликка бўлган талаб, Gcal;

Q_v — жамоат биноларининг шамоллатиш (вентиляция) учун иссиқликнинг соатлик максимал сарфи, kcal/h;

t_ich — шамоллатиладиган (вентиляция) хоналар ички ҳавосининг ҳисоблаб чиқарилган ўртача ҳарорати °C (мазкур методиканинг 3-жадвали бўйича қабул қилинади);

t_t.rej — иситиш даврида шамоллатиш (вентиляция) тизимини лойиҳалаштириш учун ташқи ҳавонинг ўртача ҳарорати, °C (ШНҚ 2.01.01-22 «Лойиҳалаш учун иқлимий ва физикавий-геологик маълумотлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига (ҳисоб рақами 136, 2022 йил 20 декабрь) мувофиқ);

t_v.his — шамоллатиш (вентиляция) тизимини лойиҳалаштириш учун ташқи ҳавонинг ҳисоблаб чиқарилган ҳарорати, °C (ШНҚ 2.01.01-22 «Лойиҳалаш учун иқлимий ва физикавий-геологик маълумотлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига (ҳисоб рақами 136, 2022 йил 20 декабрь) мувофиқ);

n_i — режалаштирилаётган иситиш даври учун шамоллатиш (вентиляция) тизими ишлашининг давомийлиги, d;

Z_v — сутка давомида шамоллатиш (вентиляция) тизимлари ишлаш соатларининг ўртача олинган вақти, h.

18. Шамоллатиладиган (вентиляция) жамоат биноларининг намунавий ёки индивидуал лойиҳалари мавжуд бўлмаганда шамоллатиш (вентиляция) тизими эҳтиёжлари учун иссиқлик энергияси сарфини қуйидаги формула асосида ҳисоблашга йўл қўйилади:

бу ерда:

V_v — жамоат биносининг шамоллатиладиган (вентиляция) ҳажми, m³;

q_v — солиштирма шамоллатиладиган (вентиляция) кўрсаткичи, kcal/(m³×h×°C);

1,1 — шамоллатиш (вентиляция) жараёнида жамоат биносида юзага келадиган қўшимча иссиқлик йўқотишларини ҳисобга олувчи коэффициент.

19. Солиштирма шамоллатиш (вентиляция) тавсифларининг қийматлари намунавий ёки индивидуал шамоллатиш (вентиляция) тизими лойиҳалари маълумотлари асосида қабул қилиниши лозим.

Шамоллатиш (вентиляция) тизими лойиҳалари мавжуд бўлмаганда солиштирма шамоллатиш (вентиляция) тавсифларининг қийматлари мазкур методиканинг 4-жадвалида келтирилган кўрсаткичлар асосида қабул қилинишига йўл қўйилади.

20. Шамоллатиш (вентиляция) тизимларининг суткалик ишлаш давомийлиги ташкилотнинг ишлаш режимига мувофиқ қабул қилиниши лозим.

Вентиляторлар ўчирилган ҳолларда калориферлардаги иссиқлик ташувчининг айланишини таъминловчи автоматик ростлаш воситалари мавжуд бўлмаганда калориферларнинг ишлаш давомийлигини 24 соатгача қабул қилишга йўл қўйилади.

21. Битта жамоат биносида функционал вазифаси, солиштирма шамоллатиш (вентиляция) тавсифлари ёки ички ҳавонинг ҳисобий ҳарорати бўйича бир-биридан фарқ қиладиган хоналар жойлашган бўлса, шамоллатиш (вентиляция) тизими учун иссиқлик энергияси сарфи жамоат биносининг ҳар бир функционал қисми учун алоҳида ҳисобланиши лозим.

Бунда ҳисобланган шамоллатиш (вентиляция) юкламалари йиғиндиси асосида жамоат биносида шамоллатиш (вентиляция) эҳтиёжлари учун умумий иссиқлик энергияси сарфи аниқланади.

22. Ҳаво-иссиқлик чодирлари учун иссиқлик энергиясига бўлган талаб ҳисоби лойиҳавий маълумотлар асосида амалга оширилади. Бундай маълумотлар мавжуд бўлмаганда қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

G_h. — иссиқлик чодирига бериладиган ҳаво ҳажми, m³/h;

C_h. — ҳавонинг иссиқлик сиғими, 0,31 kcal/m³ × °C га тенг деб қабул қилинади;

t_ch. — иссиқлик чодиридан чиқувчи ҳавонинг ҳарорати, °C;

t_k. — режалаштирилаётган давр давомида иссиқлик чодирига кирувчи ҳавонинг ўртача ҳарорати, °C;

is.ch. — режалаштирилаётган давр учун иссиқлик чодирининг ишлаш соатлари сони, h.

Шамоллатиш (вентиляция) тизими лойиҳалари бўлмаганда иссиқлик ШНҚ 2.01.18-24 «Бинолар ва иншоотларни иситиш, шамоллатиш ва кондициялаштириш учун энергия сарфи нормалари» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига (ҳисоб рақами 330, 2025 йил 27 январь) мувофиқ аниқланади.

Жамоат биноларининг шамоллатиш (вентиляция) тизими учун максимал иссиқлик оқими қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

q_i — жамоат биноларининг иситишга умумий майдоннинг 1 m² га максимал иссиқлик оқимининг яхлитланган кўрсаткичи;

A — жамоат биноларининг умумий майдони, m²;

k₁ — жамоат биноларининг иситиш учун иссиқлик оқимини ҳисобга олувчи коэффициент, маълумотлар бўлмаганда эса 0,25 га тенг деб қабул қилиниши лозим;

k₂ — жамоат биноларининг шамоллатиш (вентиляция) тизими учун иссиқлик оқимини ҳисобга олувчи коэффициент.

23. Иссиқ сув таъминоти эҳтиёжлари учун иссиқликка бўлган йиллик эҳтиёж қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

Q_i.y.^yil — иссиқ сув таъминоти эҳтиёжлари учун иссиқлик энергиясига бўлган йиллик талаб, Gcal;

a — суткалик сув сарфи (истеъмоли) меъёри, l/d, ШНҚ 2.04.01-22 «Биноларнинг ички сув таъминоти ва оқова сувларни чиқариб юбориш» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига (ҳисоб рақами 299, 2024 йил 2 октябрь) мувофиқ қабул қилинади;

m — истеъмолчилар сони;

t_s.qish, t_s.yoz — совуқ сувнинг тегишлича қиш ва ёз мавсумларидаги ҳарорати, °C (маълумотлар мавжуд бўлмаганда қиш мавсуми учун +5 °C, ёз мавсуми учун +15 °C деб қабул қилинишига йўл қўйилади);

b — иситиш давридан ташқари вақтда иссиқ сув сарфи ўзгаришини ҳисобга олувчи коэффициент (маълумотлар бўлмаганда турар жой ва жамоат бинолари учун 1,0, курорт зоналари учун b=1,5 га тенг деб қабул қилинади);

350 — иссиқ сув таъминоти тизимининг йил давомида ишлаш суткалари сони;

55 — иссиқ сувнинг ҳарорати;

n_i — иситиш даврининг, сутка давомийлиги.

24. Иссиқ сув таъминоти сутка давомида ёки ҳафта давомида тўлиқ таъминланмаган ҳолларда иссиқ сув сарфи меъёрлари мазкур методиканинг 5-жадвалида келтирилган коэффициентлар асосида камайтирилиши лозим.

25. Турар жой ва жамоат биноларининг иссиқ сув таъминоти тизимларидаги иссиқлик узатувчи ва айланма қувур ўтказгичлар бўйича йиллик иссиқлик энергияси йўқотишлари қуйидаги формулалар асосида ҳисобланиши лозим:

бу ерда:

K_i — изоляция қилинмаган қувурнинг иссиқлик узатиш коэффициенти, 10 kcal/m² × h × °C га тенг деб қабул қилинади;

d_i., L_i. — қувур ўтказгичнинг тегишлича ташқи диаметри ва участка узунлиги, m;

t_b., t_o. — ҳисобланаётган участканинг тегишлича боши ва охиридаги иссиқ сув ҳарорати, °C;

t_a — атроф-муҳитнинг ҳарорати, °C (каналларда ўтказишда — +23 °C, вертикал шахталарида — +23 °C, ванна хоналарда — +25 °C, турар жойлар, ётоқхоналар ва меҳмонхоналарнинг ошхона ва ҳожатхоналарида — +21°C, зинапояларда — +16 °C, ер ости ўтказиш каналларида — тупроқнинг ўртача ҳароратига мувофиқ; туннелларда — +40 °C; иситилмайдиган ертўлаларда йилдаги энг совуқ ойнинг — -11 °C дан -20 °C гача ўртача ойлик ҳароратида — +5 °C, чордоқларда — +9 °C га тенг деб қабул қилинади);

h — изоляциянинг фойдали иш коэффициенти (ФИК) қуйидаги жадвалга мувофиқ қўлланилади:

26. Иссиқ сув таъминоти қувур ўтказгичларидаги иссиқлик энергияси йўқотишлари мазкур методиканинг 6 — 8-жадвалларида келтирилган кўрсаткичлар асосида аниқланиши лозим.

Ҳисоблашларни амалга ошириш учун зарур бирламчи маълумотлар мавжуд бўлмаганда иссиқ сув таъминоти қувурларидаги иссиқлик энергияси йўқотишлари қуйидаги формула асосида аниқланишига йўл қўйилади:

Бунда иссиқ сув таъминоти учун умумий йиллик иссиқлик энергиясига бўлган талаб қуйидаги формула бўйича аниқланади:

Gcal (14)

Турар жой ва жамоат биноларининг иссиқ сув таъминоти бўйича лойиҳавий маълумотлар мавжуд бўлмаганда иссиқлик оқимлари ШНҚ 2.04.07-22 «Иссиқлик тармоқлари» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига (ҳисоб рақами 125, 2022 йил 19 декабрь) мувофиқ аниқланиши лозим.

Турар жой ва жамоат биноларининг иссиқ сув таъминоти учун максимал иссиқлик оқими қуйидаги формула бўйича аниқланади:

Турар жой ва жамоат биноларининг иссиқ сув таъминоти учун ўртача иссиқлик оқими қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

m — истеъмолчилар сони;

a — турар жой биноларда бир киши учун суткалик иссиқ сув сарфи;

b — жамоат бинолари учун қўшимча сув сарфи (маълумотлар мавжуд бўлмаганда 25 l/сутка қабул қилинишига йўл қўйилади);

t_suv — иситиш даврида совуқ (сув ўтказгичдаги) сувнинг ҳарорати (маълумотлар бўлмаганда 5 °C га тенг деб қабул қилинади);

c — сувнинг солиштирма иссиқлик сиғими, ҳисоблашларда 1 kcal/kg °C деб қабул қилинади.

27. Режалаштирилаётган даврда истеъмолчига берилган иссиқлик энергиясининг ҳисобий миқдори иссиқликни истеъмол қилувчи объектда хоналарни иситиш, шамоллатиш (вентиляция) ва иссиқ сув таъминоти эҳтиёжлари учун истеъмол қилинган иссиқлик энергияси, шунингдек мазкур методиканинг 6-бандига мувофиқ истеъмолчининг ҳисобига ўтказиладиган ташқи иссиқлик тармоқларидаги иссиқлик энергияси йўқотишлари йиғиндиси сифатида аниқланиши ҳамда қуйидаги формула асосида ҳисобланиши лозим:

бу ерда:

— мазкур методиканинг 1-боби 2-параграфига мувофиқ ҳисоблаб чиқилган турар жой ва жамоат биноларини иситиш учун иссиқлик энергияси сарфи;

— ушбу методиканинг 1-боби 3-параграфига асосан ҳисоблаб чиқилган жамоат биноларини шамоллатиш (вентиляция) учун иссиқлик энергияси сарфи;

— мазкур методиканинг 1-боби 4-параграфига кўра ҳисоблаб чиқилган турар жой ва жамоат биноларининг иссиқ сув таъминоти учун иссиқлик энергияси сарфи;

— қувурларнинг сиртидан иссиқлик узатилиши ҳамда истеъмолчининг балансида бўлган қувур ўтказгичларда иссиқлик ташувчининг сизиб чиқиши билан боғлиқ иссиқлик энергияси йўқотишлари бўлиб, мазкур методиканинг 26-формуласига мувофиқ ҳисоблаб чиқилади.

28. Режалаштирилаётган ҳисоб даври (ой, чорак, йил) учун ишлаб чиқариладиган иссиқлик энергиясининг умумий миқдори иссиқлик тармоғига баланс мансублик чегарасигача узатиладиган иссиқлик энергияси ҳамда қозонхонанинг ўз эҳтиёжлари учун сарфланадиган иссиқлик энергияси йиғиндиси сифатида қуйидаги формула орқали аниқланади:

бу ерда:

— режалаштирилаётган давр (ой, чорак, йил) учун ишлаб чиқариладиган иссиқлик миқдори;

— режалаштирилаётган давр учун иссиқлик тармоғига узатиладиган иссиқлик миқдори (Gcal) (мазкур методиканинг 1-боби 2 — 4-параграфларига мувофиқ ҳисоблаб чиқилади);

— қозонхонанинг ўз эҳтиёжлари учун талаб этиладиган иссиқлик энергияси сарфи.

29. Қозонхонанинг ўз эҳтиёжлари учун талаб этиладиган иссиқлик энергияси сарфи ҳисоблаш ёки тажриба (экспериментал) усуллари орқали қуйидаги технологик жараёнлар бўйича иссиқлик энергияси сарфлари йиғиндиси сифатида аниқланади:

иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш технологик жараёнлари учун;

сувни кимёвий тайёрлаш ускуналари учун;

қозон агрегатларидан пуфлаш орқали чиқариладиган сувни компенсация қилиш учун;

мазутни темир йўл цистерналарида, омборхоналарда ва бошқа сиғимларда иситиш учун;

суюқ ёқилғини буғли форсункалар орқали пуркаш учун;

баклар ва қувур ўтказгичларни иситиш учун;

буғли таъминловчи насослар юритмаси учун;

қозонхона биноларини иситиш ва иссиқ сув таъминоти учун.

Қозонхоналарнинг ўз эҳтиёжлари учун иссиқлик энергияси сарфи ишлатиладиган ёқилғи турига кўра қуйидаги диапазонларда қабул қилиниши мумкин:

қаттиқ ёқилғида — 2 — 4%;

газда — 1,8 — 3%;

мазутда (механик ёки буғли-механик пуркашда) — 5 — 7 %;

мазутда (буғли пуркашда) — 7 — 10 %.

30. Мазутни иситиш ва сақлаш учун иссиқлик энергиясининг солиштирма сарфи қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

Q_quy., Q_saq. — мазутни қуйишда иситиш учун ва сақлашдаги йўқотишларни компенсация қилиш учун иссиқлик энергияси сарфи, Gcal/t.

Мазутни иситиш ҳарорати мазкур методиканинг 11-жадвалида келтирилган.

31. Мазутни қуйишда иситиш учун иссиқлик энергиясининг сарфи қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

— қуйишда мазутни иситишнинг охирги ҳарорати, °C (мазутнинг русумига қараб қабул қилинади);

— цистернадаги мазутнинг бошланғич ҳарорати °C (жанубий ҳудудлар учун 0….2 °C га тенг қилиб қабул қилинади. Цистернага тўлдирилганидан мазутнинг ҳарорати 7 суткадан кейин ташқи ҳавонинг ҳароратига тенг бўлади);

— совутиш коэффициенти (60 тоннали цистерна учун — 1,55, 50 тоннали цистерна учун — 1,71, 25 тоннали цистерна учун — 2,25);

— мазутнинг зичлиги, kg/m³;

— мазутни иситишнинг ва цистернадан қуйишнинг амалдаги вақти, соат:

32. Мазутни сақлаш жараёнида иссиқлик энергияси йўқотишларининг солиштирма миқдори қуйидаги формула асосида аниқланади:

бу ерда:

F — сиғимнинг совутувчи юзаси, m² (сиғимнинг техник паспорти маълумотлари асосида қабул қилинади);

K — сиғим деворларининг иссиқлик узатиш коэффициенти, kcal/m²×h×°C (изоляция қилинмаган металл сиғимлар учун K = 6,98, изоляция қилинганлар учун — 3,49, ер ости сиғимлар учун — 0,314);

t_a. — атроф-муҳитнинг ҳарорати ШНҚ 2.01.01-22 «Лойиҳалаш учун иқлимий ва физикавий-геологик маълумотлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига (ҳисоб рақами 136, 2022 йил 20 декабрь) бўйича берилган давр учун ўртача қиймат сифатида қабул қилинади (ер ости сиғимлар учун ta. = 5 °C);

t_saq. — сақлаш вақти, h;

V — сиғимнинг ҳажми, m³.

33. Мазутни иситиш учун иссиқлик миқдори қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

B_m — мазутнинг бир соатлик сарфи, kg/h;

C_m — мазутнинг солиштирма иссиқлик сиғими, kcal/kg×°C;

H_isit. — иситгичнинг ФИК (H_isit. = 0,98).

Сувли мазут иситгичларда мазутни иситиш учун сув сарфи қуйидаги формула бўйича аниқланади:

i₁, i₂ — мазут иситгичларидан олдин ва кейин сув энтальпияси, kcal/kg.

Мазут иситгичларда ёки мазут сақланадиган сиғимларда мазутни иситиш учун буғ сарфи мазкур методиканинг 12-жадвалида келтирилган кўрсаткичлар бўйича қабул қилиниши лозим.

Ҳисоблаш маълумотлари бўлмаганда:

60 тонна сиғимли 10 та темир йўл цистерналарини иситиш, қуйиш ва тозалаш учун 1-1,2 MPa босимга ва 220 — 250 °C ҳароратга эга бўлган буғнинг сарфи — 7,65 t/h (85 — 120 kg/t);

икки йўлли темир йўл эстакадасининг қуйиш лотоклари учун буғ сарфи — 0,1 t/h;

оралиқ сиғимлар учун 200 m³ ҳажмли — 0,8 t/h, 400 m³ ҳажмли — 1,2 t/h, 600 m³ ҳажмли — 1,8 t/h, 1000 m³ ҳажмли — 2,0 t/h қилиб қабул қилинади.

34. Мазут ўтказгичларни иситиш учун иссиқлик энергияси сарфи қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

q — мазут ўтказгичдан атроф-муҳитга иссиқлик оқими, иссиқлик ўтказгичларнинг иссиқлик энергияси йўқотишлари меъёрлари ушбу методиканинг 15 — 17-жадваллари асосида қабул қилинади;

L — тармоқни иситувчи буғўтказгичнинг узунлиги, m;

τ — иситиш вақти, h;

b — арматуралар, таянчлар ва компенсаторларнинг иссиқлик йўқотишларини ҳисобга олувчи коэффициент.

35. Режалаштирилаётган ҳисоб даври (ой, чорак, йил) учун иссиқлик тармоғига узатиладиган иссиқлик энергияси миқдори мазкур методиканинг 1-боби 2 — 4-параграфларига мувофиқ ҳисоблаб чиқиладиган истеъмолчига ҳисобга олинадиган етказиб берилган иссиқлик энергияси миқдори Q_ist. ҳамда ташқи иссиқлик тармоқларидаги иссиқлик энергияси йўқотишлари Q_i.y. йиғиндиси сифатида аниқланади:

36. Иссиқлик энергиясини узатишдаги иссиқлик миқдори қувур ўтказгичнинг диаметрига ҳамда иссиқлик тармоқларининг берилувчи ва қайтувчи қувурларидаги сув ҳароратининг ўртача йиллик қийматига кўра қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

Q_b.q. va Q_q.q. — тегишлича узатувчи ва қайтувчи қувурлардаги иссиқлик йўқотишлари, Gcal;

— тармоқдан сувнинг оқиб чиқиши сабабли иссиқлик йўқотишлари.

бу ерда:

— меъёрлар ўтиб бўлмайдиган каналларда, иссиқлик сақлаш қопламаси мавжуд сувли иссиқлик қувурларини ер остидан ўтказишда, тупроқнинг ҳисобланган ўртача йиллик ҳароратини +5 °C ва ер устидан ўтказилганда ташқи ҳаво ҳароратининг ҳисобланган ўртача йиллик ҳарорати + 5 °C деб олинганда иссиқлик энергияси йўқотишларининг меъёри (kcal/m·h) мазкур методиканинг 13, 13а, 14, 15 ва 15а-жадваллари бўйича аниқланади;

L_b.i. , L_q.i. — тегишлича узатувчи ва қайтувчи қувур ўтказгичларнинг узунлиги (m);

— иссиқлик тармоқларининг режалаштирилаётган даврда (ой, чорак, йил) ишлаш кунлари сони;

b — арматуралар, таянчлар ва компенсаторларнинг иссиқлик йўқотишларини ҳисобга олувчи коэффициент.

37. Режалаштирилаётган даврда, тупроқ ва иссиқлик ташувчининг ҳароратлари ҳисоблаш учун қабул қилинган ўртача йиллик меъёрий кўрсаткичлардан фарқланса, иссиқлик йўқотилишлари қуйидагича аниқланади:

а) ер ости (ўтиб бўлмайдиган каналлардаги ва каналсиз ётқизилган) қувур ўтказгичлар учун:

бу ерда:

— норматив иссиқлик энергияси йўқотишлари, мазкур методиканинг 16-жадвали бўйича қабул қилинади (икки қувурли ётқизишда кўрсаткичлар жамланади);

б) ер усти қувур ўтказгичлар учун:

бу ерда:

q_y.u.b., q_y.u.q. — иссиқлик узатувчи ва қайтувчи қувур ўтказгичлардаги норматив иссиқлик йўқотишлари;

— иссиқлик узатувчи ва қайтувчи қувур ўтказгичлардаги сувнинг ҳисобот давридаги ўртача ҳарорати, °C;

— иссиқлик узатувчи ва қайтувчи қувур ўтказгичлардаги сувнинг ўртача йиллик ҳарорати, °C;

— режалаштирилаётган давр учун тупроқнинг ва ташқи ҳавонинг ўртача ҳарорати, °C (ушбу жой учун Ўзбекистон Республикаси Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси ҳузуридаги Гидрометеорология хизмати агентлигининг кўрсатмалари бўйича ёки иқлим маълумотномалари бўйича қабул қилинади).

38. Иссиқлик энергияси ташувчиси (сув) сизиб чиқиши кузатиладиган иссиқлик тармоқларидан фойдаланишда тармоқни қўшимча сув билан тўлдириш зарурати туфайли юзага келадиган қўшимча иссиқлик энергияси сарфлари ҳисобга олиниши ва меъёрланиши лозим.

Сув сизиб чиқиши натижасида юзага келадиган иссиқлик энергияси йўқотишларининг меъёрланадиган ойлик қиймати қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

— сув сизиб чиқувчи иссиқлик тармоқларидан иссиқлик энергияси йўқотишларининг меъёрланадиган ойлик қийматлари;

a — иссиқлик тармоғидан ва ташкилотлар фойдаланадиган маҳаллий тизимлардан сизиб чиқувчи сувнинг меъёрий қиймати 0,0025 m³/(h m² ) деб қабул қилинади;

c — сувнинг солиштирма иссиқлик сиғими, c = 1 kcal/(kg °C);

V — иссиқлик тармоғининг кўрсатилган қисмининг ҳажми, m³;

— сувнинг даги зичлиги, kg/m³;

t_s.suv^oʻrt.oy. — иссиқлик тармоғини қўшимча сув билан таъминлаш учун иссиқлик манбаига келувчи сувнинг ўртача ойлик ҳарорати (қиш даврида +5 °C ва ёз даврида +15 °C деб қабул қилиниши мумкин);

— иссиқлик тармоғининг узатувчи ва қайтувчи қувурларидаги сувнинг режалаштирилаётган ўртача ойлик ҳарорати (ташқи ҳавонинг ўртача ойлик ҳарорати асосида ҳарорат жадвали бўйича аниқланади), °C.

Ёпиқ иситиш тизимида сув сизиб оқиши натижасида ойлик иссиқлик энергияси йўқотишларининг ҳақиқий қийматлари қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

— ёпиқ иситиш тизимида сув сизиб чиқиши сабабли ҳақиқий ойлик иссиқлик энергияси йўқотишлари;

— тўлдирувчи сувнинг ҳақиқий суткалик сарфи, t/d;

— иссиқлик манбаидаги тармоқнинг иссиқлик узатувчи ва қайтувчи қувурларида мос равишда сувнинг ҳақиқий ўртача кунлик ҳарорати ва унга иссиқлик тармоғини тўлдириб туриш учун сарфланган сувнинг ҳарорати, °C;

m — иссиқлик тармоғининг ўтган ойдаги ишлаш давомийлиги, сутка.

39. Қувурларнинг янги участкаларини тўлдириш ва режали таъмирлашдан кейин иссиқлик энергиясининг меъёрий технологик йўқотишлари қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

— тўлдирилаётган иссиқлик тармоқлари қувур ўтказгичларининг ҳажми, m³;

— тўлдириш учун фойдаланилаётган сувнинг зичлиги, kg/m³;

— тўлдириш учун фойдаланилаётган сувнинг ҳарорати, °C;

— тўлдириш вақтида иссиқлик манбаига берилаётган сувнинг ҳарорати, °С.

40. Иссиқлик тармоқларидан сув сизиб чиқиши натижасида иссиқлик йўқотилишининг йиллик меъёрий қийматлари иссиқлик йўқотилишининг меъёрлаштирилган ойлик қийматларини жамлаш йўли билан аниқланади.

41. Иссиқлик тармоқларида изоляция орқали ҳамда иссиқлик ташувчининг сизиб чиқиши натижасида юзага келадиган иссиқлик энергияси йўқотишларининг йиллик меъёрий қийматларини ҳисоблаш учун зарур бўлган тўлиқ техник маълумотлар мавжуд бўлмаган ҳолларда, иссиқлик тармоқлари орқали истеъмолчиларга етказиб бериладиган йиллик иссиқлик энергиясининг меъёрланадиган улуши сифатида белгилашга йўл қўйилади.

42. Иссиқлик манбалари ва марказий иссиқлик пунктлари хоналарида жойлашган, иссиқликни сақлаш қопламаси билан таъминланган қувур ўтказгичлар ҳамда ўчириш арматуралари орқали юзага келадиган солиштирма меъёрий иссиқлик энергияси йўқотишлари қувур ўтказгичларнинг диаметри, иссиқлик ташувчининг ўртача ҳарорати ва режалаштирилаётган давр давомида иссиқлик энергияси узатилишининг давомийлигини ҳисобга олган ҳолда аниқланади.

Қувур ўтказгичлар орқали юзага келадиган иссиқлик энергияси йўқотишларининг меъёрий қийматлари мазкур методиканинг 16-жадвалида келтирилган кўрсаткичлар асосида қабул қилинади.

Иссиқликни сақлаш қопламаси билан таъминланган ўчириш арматуралари орқали юзага келадиган иссиқлик энергияси йўқотишларининг меъёрий қийматлари мазкур методиканинг 17-жадвалига мувофиқ аниқланади.

Қувур ўтказгичлар ва арматуралар орқали юзага келадиган умумий иссиқлик энергияси йўқотишлари ушбу кўрсаткичлар йиғиндиси сифатида ҳисоблаб чиқилади.

43. Иссиқликни сақлаш қопламаси бўлмаган ўчириш клапанлари (арматура) орқали иссиқлик энергияси йўқотишлари қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

бу ерда:

— иссиқликни сақлаш қопламали қувур ўтказгичларнинг солиштирма иссиқлик энергияси йўқотишлари, kcal/m h (мазкур методиканинг 17-жадвали бўйича қабул қилинади);

— ўчириш клапанларининг битта элементига эквивалент бўлган иссиқликни сақлаш қопламаси бўлмаган қувур ўтказгичнинг узунлиги, m (мазкур методиканинг 18-жадвали бўйича қабул қилинади);

— ўчириш клапанлари элементларининг сони.

44. Иссиқликни сақлаш қопламаси бўлмаган иссиқлик тармоғининг иссиқлик энергияси йўқотишлари қуйидаги формула бўйича аниқланади:

а) ясси юзалар учун:

б) қувур ўтказгичлар учун:

бу ерда:

a — иссиқлик беришининг жамлама коэффициенти (kcal/m²×h×°C);

— ташқи сиртнинг ўртача ҳарорати, °C;

— атроф-муҳитнинг ўртача ҳарорати, °C;

— сирт юзаси, m²;

— қувур ўтказгичнинг диаметри, m;

— қувур ўтказгичнинг узунлиги, m.

Ўртача ҳисоблашларда хонада жойлашган иситилган юза учун α қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

а) ясси юзалар учун:

б) диаметри 2 m гача бўлган цилиндрик юзалар учун:

в) очиқ ҳавода жойлашган объектлар учун:

бу ерда,

Тупроқдаги изоляция қилинмаган қувурнинг иссиқлик йўқотишлари қуйидаги формула бўйича аниқланади:

λ_tup. — тупроқнинг иссиқлик ўтказиш коэффициенти, kcal/m h °C

нам тупроқлар учун λ_tup.= 1,5, ўртача намликдаги тупроқлар учун λ_tup.= 1,0 ва қуруқ тупроқлар учун 0,5 деб қабул қилиниши мумкин;

t_{tup. —} тупроқнинг ҳарорати, °C;

r — тупроққа тегиб турувчи қувур сиртининг радиуси, m;

a — иссиқлик ўтказгич ўқининг ўтказилишининг ер сиртидан чуқурлиги, m.

45. Иссиқлик таъминоти тармоқларини қайта улаш, янги истеъмолчиларнинг қўшилиши ва тўхталишлар вақтида иссиқлик тармоқларини бўшатиш билан боғлиқ бўлган иссиқлик энергиясининг технологик сарфлари қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:

V — тармоқнинг ўчирилган ва бўшатилган участкасининг ҳажми, m³;

q — t °C ҳароратда сувнинг солиштирма оғирлиги, kg/m³;

t_suv — тармоқни бўшатиш учун участкани ўчиришда сувнинг ҳарорати, °C;

t_s.suv — иссиқлик манбаига кирувчи сувнинг ҳарорати, °C.

46. Иссиқлик тармоғининг ўтган ой учун қувур ўтказгичларнинг иссиқлик сақлаш қопламаси орқали амалдаги иссиқлик энергияси йўқотишлари қуйидаги формулалар бўйича аниқланади:

ёки

бу ерда:

— қувур ўтказгичларнинг иссиқлик сақлаш қопламаси орқали ойлик иссиқлик энергияси йўқотишларининг меъёрий қиймати;

— иссиқлик тармоғининг тегишлича ер устидан ва ер остидан ўтказилган (узатувчи ва қайтувчи қувурларидаги) барча қисмлари учун соатлик иссиқлик энергияси йўқотишларининг сувнинг ва атроф-муҳитнинг ўртача ойлик ҳароратига нисбатан аниқланадиган меъёрий қийматлари;

n — тармоқнинг мазкур ойдаги ишлаш давомийлиги, h;

а) ер остидан ўтказилган қисмлари учун:

б) ер устидан ўтказилган иссиқлик қайтувчи қувурлари учун:

в) ер устидан ўтказилган иссиқлик узатувчи қувурлари учун:

t_b.^oʻrt.oy., t_q. ^{oʻrt.oy —} иссиқлик тармоғининг узатувчи ва қайтувчи қувурларидаги сувнинг ўртача ойлик ҳарорати, °C;

t_b.^oʻrt.yil., t_q. ^{oʻrt.yil —} иссиқлик тармоғининг узатувчи ва қайтувчи қувурларидаги сувнинг, тармоқнинг йил давомида жами ишлаш даври учун тегишли тармоқларда кутилаётган ўртача ойлик ҳароратларининг ўртача арифметик қиймати сифатида аниқланган ўртача йиллик ҳарорати, °C;

t_tup.^oʻrt.oy., t_tup. ^oʻrt.yil. — тупроқнинг қувур ўтказгичлар ўтказилган чуқурлигидаги ўртача ойлик ва йиллик ҳарорати, °C;

t_atm.^oʻrt.oy., t_atm. ^oʻrt.yil. — ташқи ҳавонинг ўртача ойлик ва йиллик ҳарорати, °C;

Q_yerost.^oʻrt.oy., Q_yerust.b.^oʻrt.oy., Q_yerust.q.^oʻrt.oy. — тармоқнинг тегишлича ер устидан ва ер остидан ўтказилган (иссиқлик узатувчи ва қайтувчи қувурларидаги) барча участкалари учун соатлик иссиқлик йўқотишларининг меъёрланадиган, сувнинг ва атроф-муҳитнинг ўртача ойлик ҳароратига нисбатан аниқланадиган амалдаги қиймати.

Сувнинг амалдаги ўртача ойлик ҳарорати унинг бир ойдаги суткалик ўртача қийматларини жамлаб ўртача қийматини олиш йўли билан аниқланади.

47. Ўтган йил учун қувур ўтказгичларнинг иссиқлик сақлаш қопламаси орқали амалдаги иссиқлик йўқотишлари иссиқлик тармоғининг ушбу даврда ишлаш вақтида амалдаги ойлик иссиқлик энергияси йўқотишларининг қийматларини жамлаш йўли билан аниқланади.

48. Зарур бўлганда, иссиқлик сақлаш қопламаси орқали ва сувнинг сизиб чиқиши билан боғлиқ иссиқлик энергияси йўқотишларининг йиллик амалдаги қийматлари йиллик бериладиган иссиқлик энергиясининг амалдаги улуши сифатида аниқланиши мумкин.

49. Ҳарорати +25°Cдан фарқланадиган хоналар учун иссиқлик энергияси йўқотишларининг меъёрлари қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

— ушбу методиканинг 16-жадвали бўйича қабул қилинади;

— қувур ўтказгичдаги иссиқлик ташувчининг ҳарорати, °C;

— иссиқлик ташувчининг ҳисобланадиган ҳарорати, °C;

— хонанинг ўртача ҳарорати, °C.

50. Буғўтказгичларнинг иссиқлик сақлаш қопламаси билан таъминланган конструкциялари орқали фойдаланиш жараёнида юзага келадиган соатлик иссиқлик энергияси йўқотишларининг ўртача йиллик (ёки ўртача ойлик) меъёрий қийматларини аниқлашда қуйидаги талабларга риоя қилиниши лозим:

А турдаги бўлимларда — синовдан ўтказилган бўлимлар учун ўлчанган иссиқлик энергияси йўқотишларининг қийматларидан, уларни ўртача йиллик иш режимига қайта ҳисоблаган қийматлардан фойдаланилади;

Б турдаги бўлимларда — синовдан ўтказилмаган, бироқ синовдан ўтказилган бўлимларга қувурларни ётқизиш тури ҳамда иссиқлик сақлаш қопламаси конструкцияси бўйича ўхшаш бўлган буғўтказгич бўлимлари учун иссиқлик энергияси йўқотишларининг ўртача йиллик (ёки ўртача ойлик) меъёрий қийматлари мазкур буғўтказгичлар учун белгиланган меъёрий қийматларга К коэффициентини қўллаш орқали аниқланиши, бунда К коэффициентининг қийматлари синовлар натижаларига мувофиқ қуйидаги формула асосида қабул қилинади:

бу ерда, — қийматлар мазкур методиканинг 50 ва 52-формулалари бўйича аниқланади.

Ушбу турдаги конструкцияга эга буғўтказгичларда иссиқлик энергияси йўқотишларининг меъёрий қийматлари қуйидаги кетма-кетликда аниқланиши лозим:

синов натижалари асосида иссиқлик сақлаш қопламасининг ҳақиқий ўртача иссиқлик ўтказувчанлик коэффициенти;

буғўтказгичларнинг мавжуд диаметри ва иссиқлик сақлаш қопламаси қатламларининг қалинлиги ҳисобга олинган ҳолда меъёрий иссиқлик энергияси йўқотишлари;

В туридаги бўлимларда — буғўтказгичларнинг синовдан ўтказилмаган ва синовдан ўтказилган бўлимлардагидан фарқланадиган қувурларни ётқизиш тури ва изоляция конструкцияларига эга бўлган бўлимлари учун тузатиш коэффициентини киритмаган ҳолда иссиқлик йўқотишларининг ўртача йиллик меъёрий қийматларидан фойдаланилади;

буғўтказгичлар тармоғи бўйича эксплуатация жараёнидаги иссиқлик энергияси йўқотишларининг ўртача йиллик меъёрий қиймати ушбу бандда кўрсатилган бўлимлар гуруҳлари бўйича аниқланган йўқотишларни жамлаш орқали.

51. Иссиқлик энергияси йўқотишларининг ўртача йиллик меъёрий қийматлари буғўтказгичларнинг ўтказиш турлари бўйича амалдаги иссиқлик энергияси йўқотишларининг меъёрларидан ёки техник-иқтисодий ҳисоблаш натижалари асосида қабул қилиниши лозим.

Буғўтказгичлар эксплуатациясида атроф-муҳит ва иссиқлик ташувчи ҳароратларининг ҳақиқий қийматлари ишлаб чиқарувчининг техник ҳужжатларида белгиланган меъёрларда назарда тутилган кўрсаткичлардан фарқ қилган тақдирда, иссиқлик энергияси йўқотишларининг меъёрий қийматлари мазкур буғ ўтказгичларнинг амалдаги иш шароитларини ҳисобга олган ҳолда қайта ҳисобланиши лозим.

52. Аниқ буғўтказгич учун иссиқлик энергияси йўқотишларининг ўртача йиллик меъёрий қийматлари, буғ ва атроф-муҳитнинг ўртача ҳароратларининг меъёрий қийматларида қуйидаги формула бўйича аниқланади:

Алоҳида буғўтказгич учун иссиқлик энергияси йўқотишларининг ўртача йиллик меъёрий қийматлари буғ ва атроф-муҳитнинг ўртача ҳароратларининг меъёрий қийматларида қуйидаги формула бўйича аниқланиши лозим:

бу ерда:

— буғўтказгич узунлиги, m;

— маҳаллий йўқотиш коэффициенти бўлиб, каналсиз ётқизиш учун 1,15, каналда — 1,2, ер устида ётқизиш учун — 1,12 олинади;

— буғўтказгичларнинг солиштирма иссиқлик энергияси йўқотишларининг меъёрий қиймати бўлиб, мазкур методиканинг 37 ёки 38-жадваллари бўйича қабул қилинади.

53. Буғўтказгичлар томонидан иссиқлик энергияси йўқотишларининг ўртача йиллик меъёрий қийматлари ҳар бир бўлим гуруҳи бўйича қуйидагича аниқланиши лозим:

а) А туридаги бўлимлар:

— ўлчанган иссиқлик энергияси йўқотишлари, Gcаl;

— буғнинг синовлар вақтидаги ўртача ҳарорати, °C;

— атроф-муҳитнинг синовлар вақтидаги ҳарорати, °C;

— буғўтказгичдан фойдаланиш даврида буғнинг ўртача йиллик ҳарорати, °C;

— атроф-муҳитнинг ўртача йиллик ҳарорати, °C;

б) Б туридаги бўлимлар:

К — ушбу методиканинг 50-бандига мувофиқ қабул қилинади;

— буғнинг меъёрлар бўйича ўртача йиллик ҳарорати, °C;

— атроф-муҳитнинг меъёрлар бўйича ўртача йиллик ҳарорати, °C.

в) В туридаги бўлимлар:

54. Буғўтказгичларнинг бутун тармоғидаги иссиқлик энергияси йўқотишларининг ўртача йиллик меъёрий қийматлари қуйидаги формула бўйича аниқланади:

55. Буғўтказгичлар томонидан иссиқлик энергияси йўқотишларининг ўртача ойлик меъёрий қийматлари ушбу методиканинг 50 — 52-формулалари бўйича, буғ ва атроф-муҳитнинг ўртача ойлик ҳароратларини ҳисобга олган ҳолда аниқланади.

56. Буғўтказгич томонидан иссиқлик энергияси йўқотилишининг ўртача ойлик меъёрий қийматлари қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда, n — буғўтказгичнинг ой давомида ишлаш давомийлиги, h.

57. Йиллик иссиқлик энергияси йўқотишларининг меъёрий қийматлари ойлик иссиқлик йўқотишларининг йиғиндиси сифатида қуйидаги формула орқали аниқланади:

58. Иссиқлик синовларини ўтказиш жараёнида буғўтказгичларда буғ ва конденсатнинг сизиб чиқиши (чиқиб кетиши) натижасида юзага келадиган иссиқлик энергияси йўқотишлари аниқланиши, уларнинг сабаблари белгиланиши ҳамда бартараф этиш бўйича чора-тадбирлар амалга оширилиши лозим.

Иссиқлик тармоқларининг фойдаланиш синовлари ва бошқа мунтазам ишларини ўтказиш режаси иссиқлик таъминоти корхонаси раҳбари томонидан тасдиқланиши ҳамда меъёрларни асослантирувчи материаллар таркибига киритилиши зарур.

59. Иссиқлик энергияси ишлаб чиқарувчи корхона учун шартли ёқилғига бўлган талаб ушбу методиканинг 18-формуласи бўйича аниқланган умумий иссиқлик энергияси миқдорини Q_i.ch. бир гигакалория иссиқлик энергияси ёки бир тонна нормал буғ ишлаб чиқариш учун сарфланадиган шартли ёқилғининг солиштирма сарфи меъёрига кўпайтириш йўли билан қуйидаги формула орқали аниқланади:

B — режалаштирилаётган давр учун шартли ёқилғи миқдори, tn.sh.yo.;

b — шартли ёқилғи сарфининг солиштирма меъёри, kg.sh.yo./Gcаl.

60. Бир гигакалория иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш учун шартли ёқилғининг солиштирма сарфи қуйидаги формула бўйича аниқланиши лозим:

бу ерда, — қозон агрегатининг режалаштирилаётган давр учун ўртача юкламага мувофиқ ФИК, фоизда.

61. Қозон агрегатлари қурилмаларининг ФИК уларни фойдаланиш шароитлари ва муддатлари, ускуналарнинг техник ҳолати ва ёқилаётган ёқилғининг турларига боғлиқ бўлиб, ускуналарнинг иссиқлик техник синовлари асосида аниқланади.

Қозон агрегатлари қурилмаларининг ФИК ускуналарнинг фойдаланиш шароитлари ва муддатлари, техник ҳолати ҳамда қўлланилаётган ёқилғи турига боғлиқ ҳолда аниқланиши, уларнинг ФИК қиймати иссиқлик-техник синовлар натижалари асосида белгиланиши лозим.

62. Иссиқлик техник синовларининг маълумотлари бўлмаганда, ёқилғининг ва қозон агрегатларининг солиштирма сарфлари ушбу методиканинг 19 ва 24-жадваллари бўйича қабул қилинади.

63. Таъминловчи сувни иситиш учун қозон агрегатидан кейин экономайзер ўрнатилган бўлса, қозон агрегатининг умумий ФИК қуйидаги формула бўйича аниқланади:

64. Экономайзернинг ФИК қуйидаги формула бўйича ҳисобланишига йўл қўйилади:

бу ерда:

— қозон агрегатининг ва экономайзернинг ФИК, фоизда;

— экономайзернинг кириш ва чиқиш қисмидаги сув ҳароратларининг айирмасига тенг бўлган (kcal/kg °C), сув таркибидаги иссиқлик миқдорининг (kcal/kg) ортиши;

— экономайзердан кейин сув таркибидаги иссиқлик миқдори, унинг ҳароратига тенг деб қабул қилинади, kcal/kg;

— экономайзердан кейин тўйинтирилган буғ ёки сувнинг таркибидаги иссиқлик миқдори, сув таркибидаги иссиқликни унинг ҳароратига кўпайтмасига тенг деб қабул қилинади, kcal/kg.

65. Иссиқликни ишлаб чиқариш учун шартли ёқилғи сарфининг солиштирма меъёрлари мазкур методиканинг 19 ва 24-жадвалларида келтирилган қозон агрегатларининг ФИК га мувофиқ электр энергияси бўйича эса 27-жадвалига мувофиқ аниқланади.

66. Атмосфера босимида бир тонна нормал буғни (таркибидаги иссиқлик энергияси миқдори 639 kcalга тенг бўлган бир тонна буғ) ишлаб чиқариш учун шартли ёқилғи сарфининг солиштирма меъёрлари қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

b — пуфловчи сув билан йўқотишларни ҳисобга олган ҳолда 1 тонна нормал буғ ишлаб чиқариш учун ёқилғи сарфининг солиштирма меъёрлари, kg.sh.yo.;

— 1 тонна нормал буғ ишлаб чиқариш учун шартли ёқилғи сарфининг ҳисоблаб чиқиладиган солиштирма меъёри мазкур методиканинг 20-жадвали бўйича қабул қилинади;

— пуфлаш режими ва давомийлигига қараб пуфловчи сув билан йўқотишларни ҳисобга олувчи коэффициент.

Даврий пуфлашларда K_puflash = 0,01.

Узлуксиз пуфлашларда Kpuflash қиймати пуфлаб чиқарилувчи қозон сувининг W_puflash миқдорига (қозон унумдорлигига нисбатан фоизларда) боғлиқ бўлади:

Қозон агрегатида буғни нормал буғ шаклига ўтишини ҳисоблаш қуйидаги формула бўйича бажарилади:

бу ерда:

— нормал буғ ишлаб чиқариш унумдорлиги;

— ишчи буғ ишлаб чиқариш унумдорлиги, kg;

— ишчи буғ таркибидаги иссиқлик энергияси миқдори, kcal/kg;

— таъминловчи сув таркибидаги иссиқлик энергияси миқдори, kcal/kg;

639 — нормал буғ таркибидаги иссиқлик энергияси миқдори, kcal/kg.

67. Қозонхонада бир нечта қозон агрегати бўлганда, иссиқлик энергияси ишлаб чиқариш учун шартли ёқилғи сарфининг ўртача меъёри қуйидаги формула бўйича ўртача қиймат сифатида аниқланади:

бу ерда:

b₁, b₂, ...b_i — ҳар бир қозон агрегати учун ёқилғининг солиштирма сарфи меъёри, kg.sh.yo./ Gcal;

Q₁, Q₂, ...Q_i — режалаштирилаётган давр учун ҳар бир қозон агрегати томонидан ишлаб чиқарилган иссиқлик энергияси (буғ) миқдори, Gcal ёки tn буғ.

68. Қозонхонанинг шартли ёқилғига бўлган тўлиқ талаби (B_sh.yo.) иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш учун ёқилғи сарфи (B_i.ch.) ҳамда қозон агрегатини ёқиш ва қозонхонанинг ўз эҳтиёжлари учун шартли ёқилғининг қўшимча сарфи (B_yoq.) йиғиндиси сифатида аниқланиши лозим.

69. Қозон агрегатларини ишга қўйиш (ёқиш) учун шартли ёқилғининг солиштирма сарфи қозон агрегатининг қиздириш юзаси, мавсум давомида қозон агрегатининг тўхташлари сони ҳамда уларнинг давомийлигига боғлиқ ҳолда аниқланиши, бунда мазкур солиштирма сарф қиймати ушбу методиканинг 21-жадвалида келтирилган кўрсаткичлар бўйича аниқланиши керак.

70. Шартли ёқилғини натурал ёқилғига ўтказиш ёқилғининг тавсифи ва калория коэффициентининг қийматига кўра қуйидаги формула бўйича амалга оширилади:

бу ерда:

— ишлаб чиқарувчи ёки иссиқлик таъминоти корхонасининг натурал ёқилғига бўлган тўлиқ талаби, m³ табиий газ учун, kg қаттиқ ёки суюқ ёқилғи учун;

— ишлаб чиқарувчи ёки иссиқлик таъминоти корхонасининг шартли ёқилғига бўлган тўлиқ талаби, kg.sh.yo.;

Е — натурал ёқилғининг иссиқлик бера олиш қобилиятини шартли ёқилғининг иссиқлик бера олиш қобилиятига нисбатига тенг бўлган калория коэффициенти:

бу ерда:

— натурал ёқилғининг энг паст иссиқлик бера олиш қобилияти, kcal/kg (m³);

— шартли ёқилғининг энг паст иссиқлик бера олиш қобилияти 7000 kcal/kg га тенг.

71. Ўрта қувватли қозон агрегатлари (10 Gcal/h гача) уч йил ва юқори қувватли қозон агрегатлари тўрт йил фойдаланилгандан сўнг, шунингдек қозонхонани техник жиҳатдан қайта жиҳозлаш ёки реконструкция қилиш, ишлатиладиган ёқилғи тури ёки маркасининг ўзгариши натижасида иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш ва узатишда ёқилғининг солиштирма сарфи 1 фоиздан ортиқ ўзгарган ҳолларда ёқилғи сарфининг меъёрлари қайта кўриб чиқилиши зарур.

Ёқилғи сарфи меъёрларини қайта кўриб чиқиш ишлари ёқилғидан фойдаланувчи қурилмалар ва агрегатларнинг энергетик синовлари натижалари асосида амалга оширилиши, бунда мазкур синовлар ихтисослаштирилган ишга тушириш-созлаш ташкилотлари томонидан ўтказилиши лозим.

Энергетик синовларни ўтказиш ёқилғидан фойдаланувчи қурилмалар ва агрегатлар техник жиҳатдан соз ҳолатга келтирилгандан ҳамда уларнинг фойдаланишга тайёрлиги тўғрисида далолатнома расмийлаштирилгандан кейин амалга оширилади.

72. Иссиқлик таъминоти корхоналари ишининг тежамкорлигини назорат қилиш ва режадаги кўрсаткичларни ҳисобот кўрсаткичлари билан солиштириш имкониятини яратиш мақсадида, ёқилғига бўлган талаб ва ёқилғининг солиштирма сарфлари иссиқлик таъминоти корхоналари коллекторларидан бериладиган иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш учун ҳисоблашларда тақдим этилиши мумкин.

Қозонхонанинг коллекторларидан бериладиган иссиқликни ишлаб чиқариш учун шартли ёқилғига бўлган талаб қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

— қозонхонанинг коллекторларидан бериладиган иссиқликни ишлаб чиқариш учун ёқилғининг бир йиллик миқдори;

— қозонхонадан иссиқлик тармоғига бериладиган ва ушбу методиканинг 28-бандига мувофиқ аниқланадиган иссиқлик энергиясининг бир йиллик миқдори, Gcal;

— узатилган иссиқлик энергияси учун шартли ёқилғи сарфининг солиштирма меъёри, kg.sh.yo.

73. Иссиқлик энергиясини узатиш учун шартли ёқилғининг солиштирма сарфининг меъёри қуйидаги формула бўйича аниқланади:

ёки

бу ерда:

— қозонхонанинг ўз эҳтиёжлари учун иссиқлик сарфини ҳисобга олган ҳолда қозонхонанинг ўртача нетто ФИК (% ) қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

— қозон агрегатининг ушбу методиканинг 19-жадвали маълумотлари бўйича ҳисоблаб чиқилган ФИКнинг ўртача қиймати;

— иссиқлик энергияси ишлаб чиқариш учун ёқилғи сарфининг улуши сифатида қозонхонанинг ўз эҳтиёжлари учун ёқилғи сарфини ҳисобга олувчи ва қуйидаги формула бўйича аниқланувчи коэффициент, %:

— қозонхонанинг ўз эҳтиёжлари учун шартли ёқилғининг солиштирма сарфлари йиғиндиси, kg.sh.yo./Gcal;

B — 1 Gcal иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш учун шартли ёқилғининг солиштирма сарфи, kg.sh.yo/Gcal.

74. Ишлаб чиқариш эҳтиёжлари учун электр энергияси сарфи иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш ва қозонхонадан истеъмолчигача узатиш билан бевосита боғлиқ бўлган технологик эҳтиёжлар ҳамда ёрдамчи эҳтиёжлар бўйича алоҳида ҳисобга олиниши лозим.

Бунда технологик эҳтиёжларга иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш, узатиш ва тақсимлаш жараёнларида қўлланиладиган асосий технологик ускуналарнинг электр энергияси сарфи киритилади.

Ёрдамчи эҳтиёжларга эса ишлаб чиқариш устахоналари, ёқилғи омборлари, маиший ва бошқа ёрдамчи бинолар ҳамда хизмат кўрсатиш инфратузилмаси учун сарфланадиган электр энергияси киритилади.

75. Технологик эҳтиёжлар учун электр энергияси сарфи тортувчи-пуфловчи (вентиляторлар, тутун тортгичлар) қурилмаларидаги, насослар (таъминлаш, айланма, кимёвий сув тозалаш, мазут, вакуум), қозонхоналарда ёқилғини бериш ва тайёрлаш, қурум ва шлакни тозалаш (майдалагич, кўмир ортгичлар, транспортёрлар, скреперлар) механизмларидаги электр энергияси сарфларини ўз ичига олади.

76. Ишлаб чиқариш устахоналаридаги ускуналар, қозонхона ҳудудида ўрнатилган ёрдамчи ускуналарнинг юритмалари, шунингдек омбор хўжалиги ускуналарининг юритмалари томонидан истеъмол қилинадиган электр энергияси сарфлари иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш ва уни истеъмолчига етказиб бериш билан бевосита технологик боғлиқликка эга бўлмаганлиги сабабли ҳисоблашларда инобатга олинмайди.

77. Иссиқ сув кўринишидаги иссиқлик энергиясини етказиб бериш учун айлантирувчи ёки таъминловчи насос агрегатлари юритгичлари томонидан истеъмол қилинадиган электр энергияси сарфининг меъёрларини аниқлашда иссиқ сув таъминоти тизимининг ҳафта давомидаги ўртача соатлик юкламаси ҳисобга олиниши лозим.

78. Иссиқлик энергиясини узатишни таъминловчи ҳамда иссиқлик тармоғида ўрнатилган таъминловчи ва айлантирувчи насос агрегатлари юритгичлари учун электр энергияси сарфининг меъёрлари мазкур насослар томонидан ҳайдаладиган иссиқлик ташувчининг сарфига кўра аниқланиши лозим.

Бунда таъминловчи насослар бўйича электр энергияси сарфи меъёрлари иссиқлик тармоғи ва иситиш тизимлари схемаларидаги қувурларнинг сиғимига (гидравлик ҳажмига) боғлиқ ҳолда белгиланиши ҳамда айлантирувчи насослар бўйича электр энергияси сарфи меъёрлари иситиш даврида ташқи ҳавонинг ўртача ҳароратига мувофиқ иситиш тизимининг юкламасига боғлиқ ҳолда аниқланиши зарур.

79. Иссиқлик энергиясини узатувчи иссиқлик тармоғига ўрнатилган кучайтиргич ва аралаштириш насослари юритгичлари учун электр энергияси сарфининг меъёрлари ушбу насослар томонидан ҳайдалган иссиқлик ташувчининг сарфи орқали аниқланади.

80. Иссиқлик энергиясини узатувчи иссиқлик тармоқларида жойлашган иссиқ сув сақлаш бак-аккумуляторларига иссиқлик ташувчини йиғиш-сарфлаш учун иссиқлик энергияси сарфи ва насосларнинг ишлаш муддати, бак-аккумуляторларининг иссиқ сув таъминоти даврида сув истеъмоли иш режимларига кўра белгиланади.

81. Ҳисобланаётган давр учун электр энергиянинг жами режавий сарфи қуйидагича аниқланади:

бу ерда:

— электр юритмага эга бўлган технологик ускуналардаги;

— иссиқлик ташувчини қозонхонадан истеъмолчигача узатилишидаги;

— иссиқлик энергиясини четдан харид қилинганда насос станцияларида иссиқлик ташувчини қайта узатишдаги;

— қозонхонанинг ўз эҳтиёжлари (ёритиш, шамоллатиш (вентиляция), тармоқлардаги йўқотишлар, кўтарувчи-узатувчи, ёрдамчи механизмлар) учун электр энергиянинг сарфи.

82. Технологик ускуналарнинг юритмалари учун электр энергияси сарфлари қуйидаги формула бўйича аниқланади:

— двигателлар номинал қувватининг йиғиндиси, kW (паспорт маълумотлари бўйича);

n — электр двигателлари сони;

— ускуналарнинг фойдали ишлаш вақти, h;

— электр ускуналарининг қувватидан фойдаланиш коэффициенти;

— электр ускуналарининг ўртача олинган ФИК қуйидаги формула бўйича аниқланади:

83. Электр ускуналарининг қувватидан фойдаланиш коэффициенти эксперимент асосида, алоҳида (ёки бир гуруҳ) қабул қилгичнинг актив қувватини унинг номинал (паспорт бўйича) қийматига нисбати сифатида аниқланади:

Турли иш режимларига эга бўлган гуруҳости қабул қилгичларидан таркиб топган қабул қилгичлар гуруҳи учун актив қувватдан фойдаланишнинг ўртача олинган коэффициенти қуйидаги формула бўйича аниқланади:

t — ҳисоблаш давридаги (ой, чорак, йил) ўртача қувват қийматлари тааллуқли соатларининг умумий сони, улар асосида соатлик коэффициент ҳисоблаб чиқилади, h;

— ҳисоблаш даврида электр ускуналарининг фойдали ишлаш вақти, h.

84. Ёқилғини тайёрлаш, етказиб бериш, кул-шлак кетказишда электр энергияси сарфларини ҳисоблаш учун маълумотлар бўлмаганда, у қуйидаги формула бўйича аниқланади:

— ёқилғини тайёрлаш, етказиб бериш, кул ва шлак кетказиш учун электр энергиянинг солиштирма сарфи;

— қозонхонанинг иссиқлик қуввати, Gcal/h;

t — ҳисоблаш даврида ускуналарнинг ишлаш давомийлиги, h.

Ёқилғини тайёрлаш, етказиб бериш, кул-шлак кетказишда электр энергиянинг солиштирма сарфлари ушбу методиканинг 22-жадвалида келтирилган.

85. Электр энергияси сарфи насос агрегатларининг ҳар бир тури бўйича алоҳида ҳисобланиши, бунда насос агрегатларининг турлари бўйича ҳисобланган электр энергияси сарфлари йиғиндиси орқали умумий электр энергияси сарфи аниқланиши керак.

86. Насос агрегатининг электродвигатели ўқидаги талаб этилган қувват қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

— насос агрегати ёрдамида узатилаётган иссиқлик ташувчисининг ҳисобланган сарфи, m³/h;

— иссиқлик энергияси ташувчисининг ҳисобий сарфида насос ҳосил қилувчи босим, m;

— насос ва трансмиссия ФИК, %;

— насос агрегатининг ҳар бир ишлаш давридаги иссиқлик ташувчининг зичлиги, kg/m³.

Насос агрегати томонидан узатиладиган иссиқлик ташувчисининг ҳисобланган сарфи иссиқлик тармоқларининг ҳисобланган гидравлик иш режимларига мувофиқ олинади.

Иссиқлик ташувчисининг ҳар бир сарфи вақтида насос агрегати томонидан ҳосил қилинган босим, насоснинг хусусиятлари (паспорт бўйича ёки насоснинг синови натижасида олинган) орқали белгиланади.

Насосларнинг ФИК η_nas. уларнинг хусусиятлари билан белгиланиши, бунда трансмиссия ФИК 98 фоиз деб қабул қилинишига йўл қўйилади.

Насос агрегатининг электр энергияси сарфи қуйидаги формула бўйича аниқланади:

бу ерда:

— насос агрегатининг ишлаш вақти, h;

— элдвигателнинг ФИК, %.

87. Ишчи ғилдиракнинг айланиш частотасини ўзгартириш орқали насос агрегатининг босими ва қувватини тартибга солиш амалга оширилган тақдирда, параллел ишлайдиган насос агрегатларининг натижавий (умумий) гидравлик хусусиятлари иссиқлик тармоғининг гидравлик ҳисоби натижаларига мувофиқ аниқланиши лозим.

Бунда айланиш частотаси ўзгариши билан насоснинг босими ва сарфи ўртасидаги боғлиқлик қуйидаги нисбат орқали ифодаланади:

бу ерда:

Н₁ va Н₂ — n₁ и n₂ айланиш частотасида насос агрегати ҳосил қилувчи босим, m;

G₁ ва G₂ — n₁ ва n₂ айланиш частотасида насос агрегати сарфи, m³/h;

n₁ ва n₂ — ишчи ғилдиракларнинг айланиш частотаси, min^-1.

Марказдан қочирма насос агрегатлари ёрдамида иссиқлик энергияси ташувчисини ҳайдаш учун истеъмол қилинадиган насос агрегатининг қуввати ишчи ғилдиракнинг дастлабки айланиш частотасига нисбатан ўзгартирилган айланиш частотаси ҳисобга олинган ҳолда аниқланиши лозим.