Ушбу Низом Вазирлар Маҳкамасининг 1994 йил 19 январь 15-сон «Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг таклифлари тўғрисида»ги қарорига асосан ишлаб чиқилган бўлиб, у Ҳисоб-китоб касса марказларининг балансларида акс эттирилган ҳамда Ҳисоб-китоб касса марказларининг электрон тўловлар тизими орқали ўтказилган тўлов ҳужжатларидаги маълумотларни муҳофаза қилиш мақсадида жорий этилмоқда.

1.1. Барча Ҳисоб-китоб касса марказларида амалиёт куни натижаларига ишлов бериш мақсадида барча технологик жараёнларни Банк амалиёт куни (БАК) дастурлари талабларига асосан бажарувчи ҳамда мемориал ордерларни ёзувга чиқарилишини ўз ичига олган банк амалиёти куни тармоқ дастури қўлланилиб, у Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан ишлаб чиқилиб, амалга киритилган меъёрий ҳужжатлар талабларига жавоб бериши лозим.

1.2. Ҳар бир масъул ижрочи, бўлим бошлиқлари, бош бухгалтер ўринбосарларининг хоналарига ўрнатилган ишчи станциялари уларга кириш учун — номли паролларга эга бўлиши ва шу билан бирга глобал тармоққа уланиб ишлаш ваколатига эга бўлган ходимларнинг ишчи станциялари мазкур тармоққа уланишга рухсат берувчи дастурли — аппаратли воситалар билан жиҳозланиши лозим.

1.3. Ҳисоб-китоб касса маркази (ҲККМ)нинг бош сервери ҲККМ ички вакиллик ҳисобварағи қолдиғи билан ҳамда электрон тўлов ҳужжатлари билан тўғри таққосланганлигини кўрсатувчи файлларни белгиланган тартибда дастурий йўл билан шакллантириши лозим.

1.4. Банк амалиёт куни бутун комплексини йил бошидан эътиборан ўсиб борувчи якунлар билан ҳар куни дастурий йўл билан архивлаштиришни ташкил қилиш лозим, Архивни сақлаш муддати 10 йил.

1.5. ҲККМлар томонидан камида иккита қўшимча архив сақлаш пунктлари ташкил этилиши ва у ерда архивларнинг нусхалари сақланиши лозим.

2.1. Ҳар бир ҲККМ ундаги амалиёт кунини ташкил этиш ҳамда электрон тўловлар тизими орқали банклараро ҳисоб-китоблар амалга ошириш бўйича 1 ва 2-иловаларга мувофиқ тузилма ташкил этиши шарт.

2.2. ҲККМнинг раҳбарлари, бош бухгалтерлари банк балансида ва электрон тўловлар тизими орқали ўтказилган тўлов ҳужжатларида акс эттирилган маълумотларнинг қонунийлиги ва бут сақланиши учун, шунингдек маълумотларнинг тўғри архивлаштирилиши учун шахсан жавоб берадилар.

2.3. Барча кирим-чиқим ордерлари алоҳида хонада жойлашган ва локал тармоққа уланган принтерда қоғозга туширилиши ва белгиланган тартибда имзолар билан расмийлаштирилиши лозим.

2.4. ҲККМнинг раҳбарлари пул ва товар бойликларига бевосита хизмат кўрсатувчи ходимлар билан амалдаги меҳнат шартномасига мувофиқ тўлиқ моддий жавобгарлик тўғрисида ёзма шартнома тузишлари лозим.

2.5. Агар йўл қўйилган тартиббузарликлар натижасида тижорат банки мижозларга, Марказий банкка, солиқ органларига жарима тўлаб зарар кўрган бўлса, айбдор шахслар меҳнат тўғрисидаги қонунчиликда кўзда тутилган ҳажм ва тартибда моддий жавобгарликка тортилади.

Агар ходим электрон тўловлар тизими орқали мижозларнинг ҳисобварақлардан ёки банкнинг ички ҳисоб варақларидан маблағларни ҳисобдан чиқармасдан электрон тўловлар ҳужжатлари файлларини жўнатганлиги натижасида ҲККМга зарар етказган бўлса, зарар меҳнат қонунчилигида белгиланган тартибда ундириб олинади.

Ички аудит ходими ҳар куни, банк амалиёт куни тугаб, бухгалтерия ҳужжатлари ҳисоблаб чиқилиб, улар кунлик айланмаларнинг жамлама маълумотлари билан солиштирилганидан кейин ҳар бир ҳужжатни шахсий ҳисобварақлар билан таққослаб, ҳақиқатан ҳам маблағлар тўловчининг ҳисобварағидан чиқарилганини текширади ҳамда бирма-бир текширув ўтказганини кундалик ҳужжатлар муқовасига имзо чекиш йўли билан тасдиқлайди. Маблағларнинг ҳисобварақлардан нотўғри чиқарилгани аниқланса, бу ҳақда банк раҳбарига ёзма равишда хабар беради. Раҳбар тафсилотларни аниқлаганидан кейин айбдорларга нисбатан юқорида айтилган чораларини қўллайди. Такқослаш ниҳоясига етказилгач, ички аудит ходими банкнинг кундалик ҳужжатларини жорий архивга топшириб, бу ҳақда махсус дафтарга имзо чектириб олади. Шундан кейин мазкур дафтарни ҳар куни бошқарувчига олиб боради, шу мақсадда очилган унинг дафтарига ҳужжатлар бирма-бир текширилади ва архивга топширилгани тўғрисида имзо чекади.

2.6. Барча кирувчи ва чиқувчи тўлов ҳужжатлари ҳар куни ҲККМ томонидан дахл этишга берилмайдиган кўринишида дастурий архивланади. Архивнинг сақланиш муддати 10 йил.

2.7. 1-иловада кўрсатиб ўтилган, ҲККМ томонидан очишга рухсат этилмаган архивларни йиғиш учун мўлжалланган архиватор (архиватор — ахборотни бир маротаба ёзиш ва кўп маротаба ўқиш учун мўлжалланган қурилма) калити Марказий банкнинг Хавфсизлик ва ахборотни муҳофаза қилиш Департаменти ходимларида сақланади.

ҲККМ томонидан дахл этишга берилмайдиган архив дастурий равишда архиваторга кўчирилиши (нусхаланиши) ва бунда архивнинг қоғоздаги ёзуви чиқарилиши шарт. Ёзма шаклда чиқарилган архивда уни чиқарилган вақти, санаси, ахборотнинг ҳажми, ёзувнинг охирида архивлаштирган шахснинг фамилиясини, исми-шарифини, имзосини ҳамда ташқи сақловчи қурилманинг номини ўз ичига олган бўлиши шарт. Ёзувга чиқарилган маълумот сейфда сақланиши лозим.

2.8. ҲККМда электрон архив маълумотларини тўғри йиғиш ва сақлаш учун жавобгар шахслар банк буйруғи орқали тайинланади (БАК архивларини йиғиш ва ҲККМ томонидан дахл этишга берилмайдиган архивни йиғиш учун жавобгарлар), бунда бош бухгалтер доимий равишда архивларни тўғри йиғилишини назорат қилиб боради.

2.9. Марказий банк Хавфсизлик ва ахборотни муҳофаза қилиш Департаменти ходимлари ҲККМдаги режали текширувларини амалга ошириш вақтида, Банк амалиёт куни комплексининг архивлари ва шифрланган тўлов файлларини очмасдан (расшифровка қилмай), уларни танлов асосида номи ва санаси бўйича текшириб кўриб, қоғозга туширилган маълумотлар билан солиштирадилар.

Зарур ҳолларда, автоматлаштирилган банк технологияси тизимида йўл қўйилган камчиликлар ва қоидабузарликларнинг сабабини аниқлаш учун комиссия тузилади ва ҲККМ томонидан дахл этилиши рухсат берилмаган архивлар батафсил текшириб чиқилади.

Комиссия таркибига: Марказий банкнинг ваколатли вакиллари, ҲККМ раҳбари, бош бухгалтери, архивлар учун жавобгар шахс ва тармоқ администратори киритилиши шарт.

2.10. Барча электрон тўловлар жўнатилиш вақтида электрон имзо билан тасдиқланган ва шифрация билан ҳимояланган бўлиши шарт. ҲККМ томонидан Ҳисоб-китоблар марказига узатиш учун тайёрланган электрон тўлов ҳужжатлари, бош бухгалтер томондан уларнинг тўлиқлиги ва тўғри тузилганлига текшириб чиқилади. Электрон ҳужжатлар, бош бухгалтер томонидан асл нусхалари билан солиштириб, текшириб чиқилганидан кейин (бош бухгалтер бўлмаган вақтида ҲККМ буйруғи билан электрон имзо қўйиш учун бош бухгалтер ўринбосари тайинланади) электрон имзо билан тасдиқланади (имзо электрон карточкада ёки дискетада бўлиши мумкин).

2.11. Ахборот автоматик тарзда Банк амалиёт кунида шифрация жараёнидан ўтиш ва Ахборотлаштириш бош марказига, вилоятларда Ҳудудий ахборотлаштириш марказига юборилиши лозим. Электрон карточкасидаги ёки дискетадаги электрон имзо Бош бухгалтерда, унинг муҳрланадиган сейфида сақланиши лозим. Электрон имзони бошқа ходимларга бериш қатъиян ман қилинади.

2.12. ҲККМнинг масъул ходимлари томонидан электрон имзо билан ишлаш технологияси тартиби бузилган ҳолларда, айбдор шахслар жорий қонунлар асосида жавобгарликка тортиладилар.

2.13. ҲККМ билан вилоят ахборотлаштириш марказлари орасидаги алоқа тармоқлари бузилганда электрон ахборотлар дискеталар ёрдамида узатилиши ва қабул қилиниши мумкин.

2.14. Дискеталар ёрдамида электрон ахборотларни узатиш, бошқа рухсат этилган усуллардан фойдаланиш имконияти бўлмаган фавқулодда ҳолларда қўлланилиб, у қуйида келтирилган тартибда амалга оширилади:

а) Ҳудудий ахборотлаштириш марказий ёки Бош ахборотлаштириш маркази билан электрон ахборотларни дискеталар ёрдамидаги алмашувини амалга ошириш учун, алмашув ташаббускори томонидан ахборотни қабул қилувчи ташкилот бошлиғи номига хат юборилади. Хатга ташаббускор раҳбарнинг имзоси қўйилган бўлиб, унда санани, электрон ахборотларни дискета орқали ўтказилишининг сабабини, ахборотни дискета орқали узатувчи ёки қабул қилувчи ходимнинг фамилиясини ва лавозимини, дискета тўғри тайёрланганлигининг тасдиғи олинганлигини кўрсатиш лозим.

ҲККМнинг ҳисоблаш марказига узатиш учун тайёрлаган ахбороти, унинг бош бухгалтери томонидан текширилади ва машина ёзувига чиқарилади.

б) Электрон ахборотларни дискета орқали узатишга тайёрлашда, камида иккита дискета — асосий ва қўшимча дискеталар тайёрланиши зарур ва қуйидагиларга риоя қилиш лозим:

дискетани MS DOS форматида форматлаштириш;

узатишга мўлжалланган файлларнинг номи 8,3 форматда (8 байт — файл номининг узунлиги З байт — файл кенгайтмасининг узунлиги) бўлиши керак;

ахборот дискетага стандарт кўчириш дастурлари орқали кўчирилади (MS DOS операцион системасидаги СОРY буйруғи, Norton Commander воситалари, Windows воситалари);

дискетада узатишга мўлжалланмаган ахборотлар бўлмаслиги лозим;

дискетадаги ахборот вирусларнинг йўқлигига текширилган бўлиши зарур;

ҳар бир дискетага иккитадан маълумотнома илова қилиниши керак бўлиб, уларда: дискетанинг таққослаш рақами, яъни мувофиқ дискетага қўйилган рақам билан мос тушадиган рақам, узатишга мўлжалланган барча файлларнинг номи, ҳажми, файллар яратилган сана ва вақти, маълумотноманинг олинган вақти ва кунини, ижро этувчининг, яъни маълумотнома олган ходимнинг фамилияси ва лавозими кўрсатилган бўлиши керак (маълумотнинг шакли 3-иловада келтирилган);

маълумотномаларга жавобгар шахс ва ижро этувчи томонидан имзо чекилган бўлиши керак.

в) ҲККМ томонидан Ҳудудий ахборотлаштириш марказига (Ахборотлаштириш Бош Марказига) ахборотни дискетада етказувчи сифатида бош мухосиб, бош мухосиб ёрдамчиси ёки ваколатли бошқа ходим бўлиши мумкин.

г) Ахборотни дискетада қабул қилиб олувчи Ҳудудий ахборотлаштириш маркази (Ахборотлаштириш Бош Маркази) ходими қуйидагиларни бажариши зарур:

хатнинг мавжудлигини ва унинг тўғри тузилганлигини текшириши;

маълумотномаларнинг мавжудлигини ва уларда зарур бўлган реквизитларнинг қайд қилинганлигини текшириши;

дискетани вирус йўқлигига текшириш;

дискетадан ўз программаси орқали икки нусха маълумотнома олиш;

ўзи олган маълумотномаларни дискета билан бирга келтирилган маълумотномаларга солиштириб кўриши лозим.

Маълумотномалар бир-бирига мос келиши зарур.

Юқорида келтирилган шартлар тўлиқ бажарилмаса дискетадаги ахборот қабул қилинмайди.

д) Барча шартларга риоя қилингандагина Ҳудудий ахборотлаштириш маркази (Ахборотлаштириш Бош Маркази)нинг ахборотни дискетада қабул қилиб олувчи ходими қуйидагиларни бажаради:

дискетадан ахборотни компьютерга ўтказади;

тўртта маълумотномага имзо қўяди;

дискета билан бирга тақдим этилган маълумотномаларнинг бирини ва қабул қилиш вақтида олинган маълумотноманинг бир нусхасини дискета билан қўшиб қайтариб беради;

дискета орқали қабул қилиб олинган маълумотни белгиланган тартибда жўнатади;

дискета билан келтирилган маълумотномаларнинг ва қабул қилиш вақтида олинган маълумотномаларнинг иккинчи нусхаларини кундалик ҳужжатларга тикиб қўяди;

фавқулоддаги ҳолатлар дафтарига, ахборотнинг дискета орқали қабул қилинганлигини ёзиб қўяди. Шу билан бирга дафтарга ахборотнинг қабул қилинган санаси, вақти, қабул қилинган файлларнинг номи ва ҳажми, ахборот узатувчининг реквизитлари киритиб борилади. Дискета орқали ахборотни қабул қилган ходим дафтарга ўз имзосини қўяди;

дискета орқали қабул қилинган ахборотларни белгиланган жойга тўғри узатилишини назорат қилиб боради.

е) Ахборотни дискетада қабул қилиб олувчи Ҳудудий ахборотлаштириш Маркази (Ахборотлаштириш Бош Маркази) ходими, ўрнатилган қоидаларга асосан қабул қилинган ахборот мазмунининг хатолигига жавобгар эмас.

ж) Ҳудудий ахборотлаштириш Маркази (Ахборотлаштириш Бош Маркази)нинг ахборотни дискеталар орқали узатувчи ходими, узатиш қоидаларининг барчасига риоя қилгани ҳолда, дискетанинг ҳолатига ва вужудга келган яроқсиз жойларига жавобгар бўлмайди.

3.1. Марказий банк ҳудудий бош бошқармаларининг ваколатли бухгалтерия ходимлари ҳар ойда бир маротаба ҲККМ томонидан мазкур Низом талабларининг бажарилиши устидан текширув ўтказишади.

Текширишлар натижаси далолатнома билан расмийлаштирилиб, унда келтирилган қоидабузарлик ва камчиликларни бартараф этиш чоралари кўрилган ҳолда Бош банкларга юборилади.

3.2. Мазкур Низом талабларининг бажарилиши юзасидан текширув Марказий банкнинг ички аудит департаменти томонидан камида бир йилда бир маротаба олиб борилади.

3.3. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Хавфсизлик ва ахборотларни муҳофаза қилиш департаменти томонидан мувофиқлаштирилган режа-жадваллари асосида, ҲККМларда мазкур Низом талабларини бажарилиши устидан текширувлар ўтказилади.