Денгиздаги урушга нисбатан 1906 йилги Женева Конвенцияси асосий принципларини қўллаш тўғрисида 1907 йилнинг 18 октябрида қабул қилинган Х Гаага Конвенциясини қайта кўриб чиқиш мақсадида Женевада 1949 йил 21 апрелдан 12 августгача ўтказилган Дипломатия конференциясида Ҳукуматлар вакиллари сифатида иштирок этганлар ва қуйида имзо чекувчилар шундай битимни туздилар:

Олий Аҳдлашувчи Томонлар ҳар қандай ҳолатда мазкур Конвенцияга амал қилиш ва амал қилишга мажбурлаш масъулиятини ўз зиммасига оладилар.

Тинчлик давридаёқ кучга кириши лозим бўлган қарорлардан ташқари, иккита ёки бир нечта Олий Аҳдлашувчи Томон ўртасида уруш эълон қилинган ёхуд турли қуролли можаролар юз берган ҳар қандай ҳолларда, ҳаттоки, томонлардан бири уруш ҳолатини тан олмаса ҳам, мазкур Конвенция қўлланилади.

Мазкур Конвенция, шунингдек, Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг ҳудудлари тўлалигича ёки қисман истило этилган ҳар қандай ҳолларда, ҳаттоки, бундай босқинчилик ҳеч бир қуролли қаршиликка учрамаса ҳам, қўлланилади.

Агар низолашаётган Давлатларнинг бири мазкур Конвенция иштирокчиси бўлмаса, иштирокчи саналган Давлатлар, барибир, у билан ўзаро муносабатларини сақлаб қолаверадилар Бундан ташқари, агар юқорида кўрсатилган Давлат Конвенция қоидаларини қабул қилса ва амалда қўлласа, иштирокчи Давлатлар унга нисбатан Конвенция билан боғланган ҳисобланади.

Олий Аҳдлашувчи Томонлардан бирининг ҳудудида халқаро бўлмаган қуролли можаро содир этилаётган ҳолда, ўзаро низода бўлган томонларнинг ҳар бири энг камида қуйидаги қоидаларни қўллашга мажбур ҳисобланади:

1. Ҳарбий ҳаракатларда бевосита иштирок этмаётган шахслар, жумладан, қуролли кучлар таркибида бўлган-у қуролини топширган, бундан ташқари, беморлиги, ярадорлиги, қўлга олинганлиги ёхуд бошқа ҳар хил сабабларга кўра ҳарбий ҳаракатларда қатнашмаётган шахслар ирқи, тана ранги, дини ёки эътиқоди, жинси, ижтимоий келиб чиқиши, мулкий аҳволи ва шунга ўхшаш бошқа жиҳатлар сабабли ҳеч бир камситишларга йўл қўйилмаган ҳолда ҳар қандай шарт-шароитда инсоний муомаладан фойдаланиши зарур.

Шу мақсадда юқорида кўрсатилган шахсларга нисбатан қуйидаги хатти-ҳаракатлар ҳар доим ҳар қандай жойда тақиқланган ва тақиқланади:

а) ҳаётига ва жисмоний дахлсизлигига таҳдид солиш, хусусан, ҳар хил йўллар билан ҳаётига тажовуз қилиш, жароҳат етказиш, шафқатсизларча муносабатда бўлиш, қийнаш ва азоблаш;

б) гаровга олиш;

с) инсоний қадр-қимматига, ор-номусига тажовуз қилиш, хусусан, таҳқиромуз ва қадр-қимматини хўрлайдиган муносабатда бўлиш;

д) тегишли тартибда таъсис этилган тараққий этган халқлар томонидан зарур деб эътироф этилган судлов кафолатларига тўла эга бўлган суд томонидан қарор чиқарилмасдан ҳукм этиш ва жазо чорасини қўллаш.

2. Ярадорлар ва беморлар йиғиб олиниши ҳамда уларга ёрдам кўрсатилиши лозим.

Беғараз инсонпарварлик ташкилоти, масалан, Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси, низолашаётган томонларга ўз хизматини таклиф этиши мумкин.

Бундан ташқари, низолашаётган томонлар мазкур Конвенциянинг барча ёхуд айрим қоидаларини махсус битимлар орқали кучга киритиш учун интиладилар.

Юқоридаги қоидаларнинг қўлланилиши низолашаётган томонларнинг юридик мақомига таъсир қилмайди.

Низолашаётган томонларнинг қуруқликдаги ва денгиздаги кучлари ўртасида ҳарбий ҳаракатлар содир этилаётган тақдирда, мазкур Конвенция қарорлари фақат кемаларга жойлаштирилган кучларга нисбатан қўлланади.

Қирғоққа туширилган бу кучлар дарҳол Ҳаракатдаги қуролли кучлардаги ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларнинг қисматларини енгиллаштириш тўғрисида 1949 йил 12 августда қабул қилинган Женева Конвенцияси қарорларининг таъсир доирасига олинади.

Бетараф давлатлар низолашаётган томонлар қуролли кучларига мансуб бўлган ва бетараф давлатлар ҳудудида қабул қилинган ёхуд ушлаб қолинган ҳамда қуролсизлантирилган ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларга, шунингдек, тиббий ва диний хизмат ходимларига, бундан ташқари, йиғиб олинган мурдаларга нисбатан мазкур Конвенция қоидаларини аналогия бўйича қўллайдилар.

10, 18, 31, 38, 39, 40, 43 ва 53-моддаларда махсус кўзда тутилган битимлардан ташқари, Олий Аҳдлашувчи Томонлар алоҳида тартибга солиш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаган ҳар қандай масала бўйича бошқа махсус битимлар тузиши мумкин. Ҳеч қандай махсус битим ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганлар, шунингдек, тиббий ва диний хизмат ходимларининг мазкур Конвенцияда белгилаб қўйилган мавқеига зиён етказмаслиги, уларнинг мазкур ҳужжатда кўзда тутилган ҳуқуқларини чекламаслиги шарт.

Ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганлар, шунингдек, тиббий ва диний хизмат ходимлари уларга нисбатан мазкур Конвенция қўлланилаётган вақт мобайнида ушбу ҳужжатларда кўзда тутилган имтиёзлардан фойдаланишда давом этадилар. Юқорида тилга олинган ёки кейинчалик тузиладиган битимларга махсус қарама-қарши мазмундаги шартларнинг махсус киритилиши ёхуд низолашаётган томонлардан бирининг уларга нисбатан қулайроқ бўлган тадбирларни қўллаш ҳолатлари бундан мустасно.

Ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганлар, шунингдек, тиббий ва диний хизмат ходимлари мазкур Конвенцияда ҳамда олдинги моддада тилга олинган махсус битимларда, агар шундай битимлар мавжуд бўлса, кўзда тутилган ҳуқуқларидан қисман ёхуд тўлалигича воз кечишлари мутлақо мумкин эмас.

Мазкур Конвенция низолашаётган томонлар манфаатларини ҳимоя қилиш вазифаси юклатилган Ҳомий Давлатларнинг бевосита кўмаги ва назорати остида қўлланилади. Шу мақсадда Ҳомий Давлатлар ўзларининг дипломатик ва консуллик хизматлари ходимларидан ташқари, ўз фуқаролари ёхуд бошқа бетараф Давлатлар фуқаролари орасидан делегатлар тайинлашлари мумкин. Ушбу делегатлар тайинланиши учун улар ўз вазифаларини бажаришга киришадиган ҳудуд эгаси бўлган Давлатнинг розилиги олиниши керак.

Низолашаётган томонлар Ҳомий Давлатлар вакиллари ёки делегатлари ишини енгиллаштириш учун барча имкониятларни ишга соладилар.

Ҳомий Давлатлар вакиллари ёки делегатлари мазкур Конвенцияда белгиланган ўз вазифалари доирасидан четга чиқишлари мутлақо мумкин эмас. Хусусан, ўз вазифаларини бажаришга киришган ҳудуд эгаси бўлган Давлат хавфсизлигининг ўта муҳим эҳтиёжларини эътиборга олишлари зарур. Фақат ўта долзарб ҳарбий эҳтиёжлар тақозо этгандагина уларнинг фаолияти вақтинча ва истисно тариқасида чеклаб турилиши мумкин.

Мазкур Конвенция қоидалари Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси ёки бошқа ҳар қандай беғараз инсонпарварлик ташкилотининг низолашаётган томонларнинг розилиги асосида, ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганлар, шунингдек, тиббий ва диний хизмат ходимларини ҳимоя қилиш ва уларга ёрдам кўрсатиш учун қаратилган инсонпарварлик фаолиятига тўсиқ бўлиб хизмат қилмаслиги керак.

Олий Аҳдлашувчи Томонлар мазкур Конвенция орқали Ҳомий Давлатларга юкланган мажбуриятларни бажаришни беғараз ва таъсирчан фаолият кўрсатиш учун тўла кафолат бера оладиган муайян ташкилотга топшириш борасида ҳар қандай пайтда ўзаро битим тузишлари мумкин.

Агар қандайдир сабабларга кўра ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларга, шунингдек, тиббий ва диний хизмат ходимларига нисбатан муайян Ҳомий Давлат ёки биринчи хатбошида кўзда тутилган ташкилотнинг фаолияти қўлланилмаётган ёхуд қўлланилиши тўхтатиб қўйилган бўлса, ҳимоядаги шахсларни ўз ҳукми остида сақлаётган Давлат низолашаётган томонлар мазкур Конвенция асосида тайинлаган Ҳомий Давлат бажариши лозим бўлган вазифаларни ўз зиммасига олишини сўраб, бетараф Давлатга ёки шундай ташкилотга илтимос билан мурожаат қилиши зарур.

Агар ҳомийликни юқорида кўрсатилган тарзда амалга оширишнинг иложи бўлмаса, ҳимоядаги шахсларни ўз ҳукми остида сақлаётган Давлат муайян инсонпарварлик ташкилотига, масалан, Халқаро Қизил Хоч Қўмитасига илтимос билан мурожаат қилиши ёхуд ушбу модда қоидаларини ҳисобга олган холда, бундай ташкилотнинг мазкур Конвенцияга мувофиқ Ҳомий Давлатлар томонидан бажариладиган инсонпарварлик вазифаларини адо этишни ўз зиммасига олиши борасидаги таклифларини қабул қилиши керак.

Манфаатдор Давлат томонидан таклиф этилган ёхуд ушбу мақсадлар йўлида ўзини тавсия этаётган ҳар қандай бетараф давлат ёки ҳар қандай ташкилот мазкур Конвенция ҳимоясидан фойдаланувчи шахслар мансуб бўлган низолашаётган томонга нисбатан масъулият туйғуси билан ёндашмоғи, шунингдек, ўз зиммасига тегишли вазифаларни олишга ва уларни беғараз адо этишга қодирлиги тўғрисида етарлича кафолат бермоғи зарур.

Давлатлардан бири ҳарбий шароит сабабли, айниқса, мазкур Давлат ҳудудининг тўлалигича ёхуд катта қисми истило этилганлиги туфайли у бошқа бир Давлат ёки унинг иттифоқчилари билан эркин музокаралар ўтказиш имкониятидан вақтинча бўлса-да маҳрум бўлса, Давлатлар ўзаро махсус битимлар тузиш орқали илгариги қоидалардан чекинишлари мумкин эмас.

Ҳар гал мазкур Конвенцияда Ҳомий Давлат атамаси қайд этилганда, бу атама, шунингдек, ушбу моддага мувофиқ ҳолда унинг вазифасини бажарувчи муайян ташкилотни ҳам назарда тутади.

Ҳомий Давлатлар ҳимоядаги шахслар манфаати йўлида фойдали деб ҳисоблаган барча ҳолларда, хусусан, мазкур Конвенция қоидаларини қўллаш ёки изоҳлаш борасида низолашаётган томонлар ўртасида келишмовчиликлар юзага келганда, бундай келишмовчиликларга барҳам бериш мақсадида ўзларининг хайрли ёрдамларини кўрсатадилар.

Шу мақсадда Ҳомий Давлатларнинг ҳар бири томонлардан бирининг илтимоси ёки бевосита ўзининг ташаббуси асосида, низолашаётган томонлар учун уларнинг вакиллари, хусусан, зиммасига ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганлар, шунингдек, тиббий ва диний хизмат ходимлари қисматига ғамхўрлик қилиш масъулияти юкланган маъмуриятлар иштирокида, имкониятга қараб бетараф, тегишли талаблардан келиб чиқиб танланган муайян ҳудудда яшашни ташкил қилишни таклиф этиши мумкин. Низолашаётган томонлар бу борада ўзларига тушган таклифларга йўл очишлари шарт. Ҳомий Давлатлар, зарурият туғилган тақдирда, ушбу кенгашда иштирок этиш учун таклиф қилинадиган бетараф Давлатга мансуб шахсни ёхуд Халқаро Қизил Хоч Қўмитасининг вакили бўлган шахсни маъқуллаш учун низолашаётган томонларга тавсия этиши мумкин.

Қуролли кучларнинг шахсий таркиби ва кейинги моддада кўрсатилган бошқа шахслар денгизда бўлган пайтида яраланган, касалликка чалинган ёки кема ҳалокатга учраган бўлса, ҳар қандай шарт-шароитларда ҳомийлик ва ҳимоядан фойдаланишлари шарт. Шу билан бирга, «кема ҳалокати» атамаси содир бўлган ҳар қандай шароитидан қатъи назар, барча кема ҳалокатларига нисбатан қўлланилади ва самолётларнинг денгизга мажбурий қўниши ёхуд денгизга қулаб тушиш ҳолларини ҳам ўз ичига олади.

Ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларни ўз ҳукми остида сақлаб турган низолашаётган томон жинси, ирқи, миллати, диний эътиқоди, сиёсий маслаги ва шунга ўхшаш бошқа жиҳатларни сабаб қилиб ҳеч бир камситишга йўл қўймасдан, уларга нисбатан инсоний муомала ва парвариш кўрсатилишини таъминлайди. Уларнинг ҳаёти ва шахсиятига нисбатан ҳар қандай тажовуз, хусусан, уларни ўлдириб юбориш, қирғин қилиш, қийноқларга солиш, улар устида биологик тажрибалар ўтказиш, уларни атайлаб тиббий ёрдамсиз ва қаровсиз қолдириш, уларнинг юқумли касалликларга чалинишлари учун қасддан шарт-шароитлар яратиш қатъиян тақиқланади.

Навбат билан тиббий ёрдам кўрсатишда фақат шошилинч тиббий ёрдамга муҳтожлик сабаблигина имтиёзли ёндашувга йўл қўйилади.

Аёлларга муносабатда уларнинг жинси нуқтайи назаридан зарур бўлган алоҳида эътибор кўрсатилади.

Мазкур Конвенция қуйидаги тоифага мансуб ярадорлар, беморлар ва денгизда кема ҳалокатига учраганлар учун қўлланилади:

1. Низолашаётган томонлар қуролли кучларининг шахсий таркиби, шунингдек, ушбу қуролли кучлар қаторига кирувчи ихтиёрий лашкарлар ва кўнгиллилар отрядларининг шахсий таркиби.

2. Бошқа ихтиёрий лашкарлар ва кўнгиллилар отрядларининг шахсий таркиби, шу жумладан, низолашаётган томонга тегишли бўлган ва унинг ҳудудида ёки ҳудудидан ташқарида, гарчанд бу ҳудудлар душман томонидан истисно этилган бўлса ҳам, фаолият юритувчи уюшган қаршилик кўрсатиш ҳаракатларининг шахсий таркиби, бунда ушбу ихтиёрий лашкарлар ва кўнгиллилар отрядлари, шунингдек, уюшган қаршилик кўрсатиш ҳаракатлари қуйидаги талабларга жавоб беришлари керак бўлади:

а) ўз қўл остидагилар учун масъулиятни зиммасига олган бош раҳбарга эга бўлишлари;

б) аниқ ва узоқдан кўринадиган фарқловчи белгига эга бўлишлари;

с) очиқ-ойдин қурол олиб юришлари;

д) ўз хатти-ҳаракатларида уруш даврининг қонун-қоидалари ва одатларига амал қилишлари.

3. Асирликда сақлаб турган Давлат томонидан тан олинмаган ҳукумат ёки маъмурият ихтиёрида ҳисобланувчи мунтазам қуролли кучларнинг шахсий таркиби.

4. Қуролли кучлар билан изма-из бораётган, лекин бевосита уларнинг таркибига мансуб бўлмаган шахслар, масалан, ҳарбий самолётлар экипажи таркибидаги фуқаро шахслар, ҳарбий мухбирлар, таъминотчилар, шунингдек, қуролли кучларга маиший хизмат кўрсатувчи ишчи команда ва хизматларнинг шахсий таркиби. Бу ҳолатда улар қуролли кучлардан рухсат олган бўлсалар.

5. Савдо флоти кемалари экипажларининг аъзолари, жумладан, капитанлар, лоцманлар ва юнгалар ҳамда низолашаётган томонларнинг фуқаро авиацияси экипажлари, агар улар муайян халқаро ҳуқуқ қоидаларига кўра бошқа нисбатан имтиёзли имкониятлардан фойдаланмаётган бўлсалар.

6. Истило этилмаган ҳудудларда яшаб турган ва душманнинг яқинлашиб келиши муносабати билан тартибсиз равишда босқинчилар армиясига қарши курашиш учун қўлига қурол олган, лекин мунтазам қўшин тарзида шаклланишга улгурмаган аҳоли, агар улар очиқ-ойдин қурол олиб юрсалар ҳамда ўз хатти-ҳаракатларида уруш даврининг қонун-қоидалари ва одатларига амал қилсалар.

Низолашаётган томоннинг ҳар қандай ҳарбий кемаси ҳарбий госпитал кемалардан, хайрия жамиятлари ёки хусусий шахсларнинг госпитал кемаларидан, шунингдек, савдо кемаларидан, яхталар ва кичик кемалардан, бу кемаларнинг миллий мансублигидан қатъи назар, уларда жойлашган ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларни ўзига топширишларини талаб қилиши мумкин, бунда ярадор ва беморларнинг аҳволи уларни кўчириш имконини бериши ва тегишли ҳарбий кема зарурий тиббий парваришни таъминлаш учун муайян шарт-шароитларга эга бўлиши шарт.

Агар ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганлар бетараф ҳарбий кема ёки бетараф ҳарбий самолёт томонидан йиғиб олинган бўлса, шундай чора кўриш керакки, то улар халқаро ҳуқуқ қоидалари тақозо этган ҳолларда, қайтадан ҳарбий ҳаракатларда иштирок эта олмасинлар.

12-модда қоидаларини инобатга олган ҳолда, низолашаётган томонларнинг душман қўл остига ўтиб қолган ярадорлари, беморлари ва кема ҳалокатига учраган шахслари ҳарбий асир ҳисобланади ҳамда уларга нисбатан халқаро ҳуқуқнинг ҳарбий асирларга оид қоидалари қўлланилади. Асирга олган томон шарт-шароитдан келиб чиққан ҳолда, уларни ўз ихтиёрида олиб қолиш, ўз ихтиёридаги портга, бетараф порт ёки душман ихтиёрида бўлган портга жўнатиш юзасидан қарор қабул қилиш ҳуқуқига эга. Кейинги ҳолда ўз мамлакатларига қайтариб юборилган ҳарбий асирлар уруш даври мобайнида ҳарбий хизматда бўлишлари мумкин эмас.

Агар бетараф Давлатлар билан низолашаётган томонлар ўртасида бошқача мазмундаги келишув мавжуд бўлмаса, маҳаллий маъмурларнинг розилиги асосида бетараф портга туширилган ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганлар бетараф Давлат томонидан шундай тартибда сақлаб турилиши керакки, токи улар халқаро ҳуқуқ талаб этган ҳолларда ҳарбий ҳаракатларда қайтадан иштирок эта олмасинлар.

Мазкур ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганлар мансуб бўлган Давлат уларни госпиталларга жойлаштириш ҳамда қуролсизлантириб ушлаб туриш билан боғлиқ сарф-харажатларни ўз зиммасига олади.

Ҳар қайси жангдан кейин низолашаётган томонлар тезкорлик билан ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларни излаб топиш ва олиб кетиш, уларни талон-торождан ва ножўя муносабатлардан муҳофаза қилиш, уларга зарурий ёрдам кўрсатиш, шунингдек, мурдаларни қидириб топиш ва уларнинг талон-торож этилишига йўл қўймаслик учун имкониятларидаги барча чораларни кўради.

Ҳар гал, шуни шарт-шароит тақозо этган ҳолларда, низолашаётган томонлар ўртасида истило этилган ёки қамал қилинган ҳудудлардан ярадорлар ва беморларни денгиз орқали кўчириш, тиббий ва диний хизмат ходимлари ҳамда тегишли мол-мулкнинг ушбу маконларга киритилиши учун рухсат бериш юзасидан маҳаллий битимлар тузилади.

Низолашаётган томонлар имкон туғилиши биланоқ ўз қўлларига тушган душман томонга мансуб ярадорлар, беморлар, кема ҳалокатига учраганлар ва мурдаларнинг шахсини аниқлашга кўмаклашадиган барча маълумотларни қайд этиб боришлари зарур бўлади.Бу маълумотлар, имкон бўлса, қуйидагилардан иборат бўлиши керак:

а) ушбу шахс мансуб бўлган Давлатнинг номи;

б) ҳарбий қисми ёки шахсий рақами;

с) фамилияси;

д) исми ёки исмлари;

э) туғилган санаси;

ф) унинг шахсини тасдиқловчи ҳужжатида ёки танитувчи медальонидаги жами маълумотлар;

г) асирга олинган ёхуд вафот этган санаси ва жойи;

ҳ) ярадорлиги, беморлиги ёки ўлими сабабларига доир маълумотлар.

Юқорида саналган маълумотлар имкон қадар тезлик билан Ҳарбий асирлар билан қилинадиган муомала тўғрисида 1949 йил 12 августда қабул қилинган Женева Конвенциясининг 122-моддасида кўзда тутилган Маълумотлар Бюроси эътиборига ҳавола этилиши керак. Бюро, ўз навбатида, Ҳомий Давлатлар ва Ҳарбий асирлар ишлари бўйича Марказий Агентлик кўмагида ушбу маълумотларни тегишли шахслар мансуб бўлган Давлат эътиборига ҳавола этади.

Низолашаётган томонлар ўлим ҳақидаги гувоҳномаларни ёки вафот этганларнинг тегишли тартибда тасдиқланган рўйхатларини тайёрлашлари ва ушбу Бюро орқали бир-бирига юборишлари зарур. Улар, шунга ўхшаб, икки бўлакли танитувчи медальоннинг бир бўлакли ёки агар танитувчи медальон яхлит бир бутун бўлса, унинг ўзини, васиятнома ва марҳумнинг оиласи учун аҳамиятга молик бўлган бошқа ҳужжатларни, пулларни, марҳумнинг ёнидан топилган ва объектив ёки субъектив жиҳатдан муайян қийматга эга бўлган барча буюмларни тўплайди ҳамда ушбу Бюро орқали бир-бирига юборадилар. Бу буюмлар, шунингдек, эгаси аниқланмаган буюмлар муҳрланган пакетларга солиб жўнатилади, бундай пакетларга буюм эгаси бўлган марҳумларнинг шахсини аниқлаганда ёрдам берадиган барча маълумотларни жамлаган аризалар ва буюмларнинг номма-ном рўйхати илова қилинади.

Низолашаётган томонлар марҳумларни денгизга дафн этиш маросимлари имконият бўлса, якка тартибда амалга оширилиши ва бундай маросимдан олдин ўлим ҳолатини қайд этиш, мурданинг шахсини аниқлаш ҳамда бу хусусда ҳисобот тайёрлаш имконини берадиган жиддий текширув, агар иложи топилса, тиббий кўрик уюштириш учун барча чораларни кўради. Икки бўлакли танитувчи медальон қўлланилган тақдирда, унинг бир бўлаги мурданинг танасида қолдирилиши керак.

Агар марҳумлар қуруқликка етказилган бўлса, уларга нисбатан Ҳаракатдаги қуролли кучлардаги ярадорлар ва беморларнинг қисматларини енгиллаштириш тўғрисида 1949 йилнинг 12 августида қабул қилинган Женева Конвенцияси қоидалари қўлланилади.

Низолашаётган томонлар бетараф савдо кемалари, яхталар ва кичик кемалар капитанларини инсонпарварликка даъват этишлари ҳамда ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларни ўз кемалари бортларига қабул қилиб парваришлаш, шунингдек, мурдаларни йиғиб олиш тўғрисида мурожаат қилишлари мумкин.

Бундай мурожаатларга жавоб қайтарган, шунингдек, ўз ташаббуси билан ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларни йиғиб олган барча турдаги кемалар ёрдам кўрсатиш бўйича ўз вазифаларини бажаришлари учун махсус ҳомийлик кўмаги ва имтиёзлардан фойдаланадилар.

Улар ҳеч қандай ҳолатда ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларни ташигани учун қўлга олинишлари мумкин эмас; аммо, шу билан бирга, агар бу кемаларга бошқа ваъда берилган бўлмаса, улар бетарафликни бузганликда айбланиб қўлга олинишлари мумкин.

Ҳарбий госпитал кемалар, яъни Давлатлар томонидан ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларга ёрдам бериш, даволаш ва ташишдан иборат ягона ва махсус мақсад йўлида қурилган ёки жиҳозланган кемаларга қарата ҳар қандай шароитда ҳам ҳужум қилинмаслиги ва улар истило этилмаслиги керак ва, аксинча, бу кемалардан фойдаланишдан 10 кун олдин уларнинг номи ва хусусияти тўғрисида низолашаётган томонларни хабардор этиш шарти билан, улар ҳомийлик ва ҳимоядан ҳар қандай пайтда фойдаланишлари лозим.

Томонларга хабар қилинадиган маълумотлар қаторига кеманинг рўйхатга олинган брутто-тоннажи, кеманинг бурнидан то қуйруғигача бўлган узунлиги, мачта ва трубаларининг сони киради.

Ҳаракатдаги қуролли кучлардаги ярадорлар ва беморларнинг қисматларини енгиллаштириш тўғрисида 1949 йилнинг 12 августида қабул қилинган Женева Конвенцияси ҳомийлигида бўлган қирғоқдаги муассасаларга қарата ҳужум уюштириш ёки денгиздан ўққа тутиш мумкин эмас.

Қизил Хоч миллий жамиятлари, расмий тарзда эътироф этилган хайрия жамиятлари ёки хусусий шахслар томонидан ишлатиладиган госпитал кемалар ҳарбий госпитал кемалар қатори ҳомийликдан фойдаланадилар ҳамда агар улар ўзлари тегишли бўлган низолашаётган томондан расмий топшириқ олган ва 22-моддадаги хабардор қилиш билан боғлиқ кўрсатмаларни бажарган бўлсалар, бу кемаларни қўлга олиш мумкин эмас.

Бу кемалар тегишли маъмурлар томонидан бериладиган кеманинг жиҳозланиш ва йўлга отланиш жараёни уларнинг назорати остида амалга оширилганлигини тасдиқловчи ҳужжатга эга бўлишлари керак.

Қизил Хоч миллий жамиятлари, бетараф мамлакатларнинг расмий тарзда эътироф этилган хайрия жамиятлари ёки хусусий шахслар томонидан ишлатиладиган госпитал кемалар ҳам ҳарбий госпитал кемалар қатори ҳомийликдан фойдаланишлари керак ҳамда агар улар ўзлари мансуб бўлган ҳукуматнинг олдиндан олинган розилиги ва манфаатдор низолашаётган томоннинг рухсати асосида муайян низолашаётган томоннинг ихтиёрига ўтган ва 22-моддадаги хабардор қилиш билан боғлиқ кўрсатмаларни бажарган бўлсалар, бу кемаларни қўлга олиш мумкин эмас.

22, 24 ва 25-моддаларда тилга олинган ҳомийлик ҳар қандай тоннали кемалар ва уларнинг қутқариш қайиқларига нисбатан, улар қаерда ишлатилишидан қатъи назар, тааллуқли ҳисобланади. Аммо иложи борича қулайлик ва хавфсизликни таъминлаш мақсадида, низолашаётган томонлар ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларни очиқ денгизда узоқ масофага ташиш учун фақат сув сиғими 2000 брутто-тоннадан ортиқ бўлган госпитал кемаларнигина ишлатишга ҳаракат қилишлари зарур.

Давлат ёки расмий тарзда эътироф этилган кўмак жамиятлари томонидан қирғоқбўйи қутқарув ишларини бажариш учун 22 ва 24-моддаларда кўзда тутилган шарт-шароитлар асосида ишлатиладиган кичикроқ кемалар ҳам оператив талаблар тақозо этган даражада ҳомийлик ва ҳимоядан фойдаланади.

Бундай тартиб, имконият даражасида, ўз инсонпарварлик вазифасини ўташ пайтида фақат мазкур кемаларгина фойдаланадиган доимий қирғоқ иншоотларига нисбатан ҳам тегишли бўлади.

Ҳарбий кема саҳнида жанглар бўлган ҳолларда, иложи борича лазаретларни сақлаб қолиш ва эҳтиёт қилиш лозим. Бу лазаретлар ва уларнинг асбоб-ускуналари уруш қонунлари таъсир доирасида қиладилар, аммо ярадорлар ва беморлар эҳтиёжи учун зарур бўлиб турар экан, уларни бошқа мақсадларга йўналтириш мумкин эмас. Шу билан бирга, лазаретлар ва уларнинг асбоб-ускуналарини ўз изми остига олган командир, уруш даври эҳтиёжлари доирасида, бу ерда даволанаётган ярадорлар ва беморларнинг қисматларини олдиндан таъмин этган холда, лазаретлар ва уларнинг асбоб-ускуналаридан ўта долзарб ҳарбий зарурат тақозо этган ҳолда фойдаланиш имкониятига эгадир.

Душман ҳукми остига тушиб қолган портда турган ҳар қандай госпитал кемага ушбу портдан чиқиб кетиши учун рухсат этилади.

22, 24, 25 ва 27-моддаларда санаб ўтилган кемалар ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларга, уларнинг миллий мансублигидан қатъи назар, тегишли кўмак ва ёрдам кўрсатади.

Олий Аҳдлашувчи Томонлар мазкур кемалардан ҳеч қандай ҳарбий мақсадларда фойдаланмаслик мажбуриятини зиммасига оладилар.

Бу кемалар жанг қилаётганларнинг ҳаракатланишига ҳеч қандай халал бермасликлари зарур.

Бу кемаларнинг жанг пайтидаги ва жангдан кейинги барча хатарли ва таваккал ҳаракатлари учун уларнинг ўзлари масъулдир.

Низолашаётган томонлар 22, 24, 25 ва 27-моддаларда санаб ўтилган кемаларни назорат қилиш ҳамда кўздан кечириш ҳуқуқига эгадир. Улар ушбу кемалар кўмагидан воз кечишлари, уларга жўнаб кетишни буюришлари, уларнинг муайян йўналиш бўйича ҳаракатланиши юзасидан кўрсатма беришлари, радио ускуналар ва бошқа алоқа воситаларидан фойдаланишларини назорат қилишлари, ҳаттоки, шароит жиддийлиги тақозо этган ҳолларда, бу кемаларни кўздан кечириш вақтидан эътиборан 7 кундан ортиқ бўлмаган муддатга ушлаб қолишлари ҳам мумкин.

Улар кемага вақтинча комиссар тайинлашлари мумкин, мазкур комиссарнинг ягона вазифаси юқоридаги хатбошида кўзда тутилган қоидалар асосида бериладиган буйруқларнинг амалга оширилишини назорат қилишдан иборат бўлади.

Низолашаётган томонлар, имкониятга қараб, ўзлари берадиган буйруқларни госпитал кема журналига госпитал кема командири учун тушунарли бўлган тилда қайд этадилар.

Низолашаётган томонлар бир томонлама акт ёки махсус битим асосида ўз госпитал кемаларига мазкур Конвенция қоидаларининг қатъий бажарилишига гувоҳлик берувчи бетараф кузатувчиларни жойлаштиришлари мумкин.

22, 24, 25 ва 27-моддаларда санаб ўтилган кемалар бетараф портда турган бўлса, бундай ҳолларда улар ҳарбий кемаларга тенглаштирилмайди.

Госпитал кемага айлантирилган савдо кемалари бутун уруш даври мобайнида бошқа мақсадлар учун ишлатилмайди.

Госпитал кемалар ва кема-лазаретлардан инсонпарварлик вазифаларидан ташқари душманга қарши қаратилган саъй-ҳаракатларни амалга оширишда фойдаланилган ҳоллардагина ўзлари фойдаланган ҳомийлик тўхтатиб қўйилиши мумкин. Шу билан бирга, ҳомийлик фақат зарур огоҳлантириш, тўғри келган ҳолларда эса оқилона муддатлар белгиланган огоҳлантириш берилиб, натижасиз қолгач, тўхтатилади.

Хусусан, госпитал кемалар ўз радиоузатгичлари ёки бошқа алоқа воситаларига тегишли бўлган ёхуд уларни ишлатишда қўлланиладиган махфий кодлардан фойдаланишлари мумкин эмас.

Қуйидаги шартлар госпитал кемалар ва кема-лазаретларни улар эга бўлган ҳомийлик ҳуқуқларидан маҳрум этувчи ҳолатлар ҳисобланмайди:

1. Госпитал кемалар экипажлари ва кема-лазаретлар ходимларининг тартибни сақлаш, ўзини муҳофаза қилиш ёхуд беморлар ва ярадорларни ҳимоя қилиш мақсадларида қуролланганлиги.

2. Кема бортида фақат сузишга ва алоқа ўрнатишгагина хизмат қиладиган ускуналарнинг мавжудлиги.

3. Госпитал кемаларда ва кема-лазаретларда ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганлардан олиб қўйилган, аммо тегишли жойларга топшириб улгурилмаган қурол-аслаҳалар ҳамда ўқ-дорилар топилганлиги.

4. Госпитал кемалар ва кема-лазаретлар ёки уларга тегишли командаларнинг инсонпарварлик фаолияти фуқаро шахслардан иборат ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларга қаратилганлиги.

5. Фақат санитария вазифаларини бажаришгагина мўлжалланган асбоб-ускуна ва ходимларни одатдаги заруриятга нисбатан кўпроқ миқдорда ташиганлиги.

Госпитал кемаларнинг тиббиёт, госпитал ва диний хизматлар ходимлари ҳамда кема экипажи ҳурмат ва ҳомийликдан фойдаланадилар; улар госпитал кемалардаги хизматлари даврида, кема саҳнида ярадорлар ва беморлар бор-йўқлигидан қатъи назар, қўлга олинишлари мумкин эмас.

12 ва 13-моддаларда санаб ўтилган шахсларга тиббий ҳамда маънавий хизмат кўрсатиши кўзда тутилган тиббиёт, госпитал ва диний хизматлар ходимлари душман қўлига тушиб қолган тақдирда, ҳурмат ва ҳомийликдан фойдаланади; улар ярадорлар ва беморлар парвариши тақозо этиб турган вақт мобайнида ўз касбий фаолиятини давом эттиришлари мумкин. Сўнг ушбу ходимларни ўз ҳукмида сақлаб турган бош қўмондон лозим деб топган тақдирда, дарҳол ортга қайтариб юбориши лозим. Кемадан кетар чоғида улар шахсий мулки ҳисобланган буюмларни ўзи билан бирга олиб кетишлари мумкин.

Аммо ҳарбий асирларнинг тиббий ва маънавий эҳтиёжларидан келиб чиқиб бундай ходимларнинг муайян қисмини ушлаб қолиш зарур деб топилса, уларни қисқа муддат ичида қирғоққа тушириш учун барча зарур чораларни кўриш лозим бўлади.

Ушлаб қолинган ходимлар қирғоққа туширилгач, Ҳаракатдаги қуролли кучлардаги ярадорлар ва беморларнинг қисматларини енгиллаштириш тўғрисида 1949 йилнинг 12 августида қабул қилинган Женева Конвенцияси қоидаларининг таъсир доирасида ҳисобланади.

Ушбу мақсад учун мўлжалланган кемаларга, агар бу кемаларнинг қатнови хусусида душман Давлатга маълум қилинган ва унинг розилиги олинган бўлса, фақат қуролли кучлар таркибига тегишли ярадорлар ва беморларнигина даволашда ишлатиладиган ёки касалликнинг олдини олиш учун зарур материалларни ташиш учун рухсат этилади. Душман Давлат ушбу кемаларни кўздан кечириш ҳуқуқига эга, аммо на кемаларни ва на уларга тегишли юкларни ушлаб қолишга ҳақли эмас.

Низолашаётган томонларнинг ўзаро келишуви асосида ушбу кемаларга ташилаётган юкни назорат қилувчи бетараф кузатувчилар жойлаштирилиши мумкин. Бунинг учун уларга ташилаётган нарсалар билан бемалол танишиб чиқиш имконияти берилиши зарур.

Санитар учиш аппаратлари, яъни фақатгина ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларни кўчириш учун ҳамда санитарлар таркиби ва мол-мулкини ташиш учун фойдаланиладиган аппаратларга ҳужум қилинмайди, аммо улар манфаатдор низолашаётган томонлар ўртасида тузилган битимда махсус кўзда тутилган муайян вақт, баландлик ва йўналиш бўйича учсагина низолашаётган томонлар уларни ҳурмат қилиши лозим.

Улар миллий ранглар билан биргаликда, остки қисми, усти ва ён томонларида аниқ кўзга ташланиб турадиган 41-моддада кўзда тутилган фарқловчи эмблемага эга бўлади. Улар ҳарбий ҳаракатлар бошида ёки давомида низолашаётган томонлар ўртасида ўзаро келишилган бошқа ҳар қандай сигналлар берадиган танитиш мосламаси ёхуд белгиларига эга бўлиши ҳам мумкин.

Бошқача мазмундаги битимлар мавжуд бўлмаган тақдирда, душман ҳудуди ёки у эгаллаб олган ҳудуд устидан учиш тақиқланади.

Санитар учиш аппаратлари қўниш тўғрисидаги ҳар қандай талабга бўйсунишлари шарт. Учиш аппарати талабга биноан йўловчилари билан бирга ерга ёки сувга қўндирилган ҳолларда, агар муайян текширув бўлса, текширувдан сўнг у ўз парвозини давом эттириши мумкин.

Душман ҳудуди ёки душман томонидан эгаллаб олинган ҳудудда мажбурий қўниш ҳолатларида, ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганлар, шунингдек, учиш аппаратининг экипажи ҳарбий асирларга айланадилар. Санитария хизмати ходимларига нисбатан 36 ва 37-моддаларга мувофиқ ҳолда муомала қилинади.

Низолашаётган томонларнинг санитар учиш аппаратлари, мазкур модданинг иккинчи хатбошида қайд этилган шартлар асосида, бетараф давлатлар ҳудуди устидан учиши ва у ерга зарурият туғилганда ёки оралиқ тўхташ жойи сифатида қўниши мумкин. Улар бетараф Давлатларни уларнинг ҳудуди устидан учиб ўтишлари ҳақида олдиндан хабардор қилишлари ҳамда ерга ёки сувга қўниш тўғрисидаги ҳар қандай талабга бўйсунишлари шарт. Улар низолашаётган томонлар ва манфаатдор бетараф Давлатлар ўртасида тузилган битимда махсус кўзда тутилган муайян йўналиш, баландлик ва вақт бўйича учсагина ҳужумдан холи бўладилар.

Лекин бетараф Давлатлар санитар учиш аппаратларининг ўз ҳудудлари устидан учиши ёки қўнишига нисбатан шартлар ёки чеклашлар белгилашлари мумкин. Белгиланиши мумкин бўлган бундай талаблар ёхуд чеклашлар барча низолашаётган томонлар учун бир хил қўлланади.

Агар бетараф Давлатлар билан низолашаётган томонлар ўртасида бошқача мазмундаги келишув мавжуд бўлмаса, маҳаллий маъмуриятнинг розилиги асосида санитар учиш аппаратидан бетараф ҳудудга туширилган ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганлар бетараф Давлат томонидан шундай тартибда сақлаб турилиши керакки, токи улар халқаро ҳуқуқ талаб этган ҳолларда ҳарбий ҳаракатларда қайтадан иштирок эта олмасинлар. Мазкур ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганлар мансуб бўлган Давлат уларни госпиталларга жойлаштириш ҳамда қуролсизлантириб ушлаб туриш билан боғлиқ сарф-харажатларни ўз зиммасига олади.

Ваколатли ҳарбий маъмуриятнинг назорати остида оқ рангли асосга туширилган қизил хоч эмблемаси санитария хизматларининг байроқларида, енгбоғичларида ва уларга тегишли барча ашёларда тасвирланади.

Аммо, ҳозир оқ рангли асосдаги қизил хоч ўрнига оқ рангли асосдаги қизил ярим ой ёки қизил шер ва қуёш тасвирини ишлатаётган мамлакатлар ҳолатида, ушбу эмблемалар тенг асосларда мазкур Конвенция мазмунида эътироф этилади.

36 ва 37-моддаларда қайд этилган шахсий таркиб чап енгига бириктирилган намгарчиликдан яроқсиз ҳолга келмайдиган, фарқловчи белгига эга бўлган ва ҳарбий маъмурият томонидан бериладиган ва муҳрланадиган боғич тақиб юради.

Ушбу шахсий таркиб 19-моддада кўрсатилган танитувчи медальонга қўшимча сифатида фарқловчи белги билан жиҳозланган шахсни тасдиқловчи махсус гувоҳномага ҳам эга бўлади. Бу гувоҳнома намгарчиликдан яроқсиз ҳолга келмайдиган ва чўнтакка сиғадиган ўлчамда бўлмоғи керак. У тегишли давлатнинг тилида тўлдирилган бўлиши, унда камида ҳужжат эгасининг исми, фамилияси, туғилган санаси, унвони ва ҳарбий рақами, бундан ташқари, мазкур Конвенция ҳомийлигидан ким сифатида фойдаланиш ҳуқуқига эга экани ҳақидаги маълумотлар қайд этилиши керак. Гувоҳномада унинг эгасининг расми, шунингдек, имзоси ва бармоқ изи ёхуд иккисидан бири бўлиши зарур. Унда ҳарбий маъмурларнинг аниқ билиниб турадиган қабариқ муҳри бўлиши шарт.

Шахсни тасдиқловчи гувоҳномалар Олий Аҳдлашувчи Томоннинг қуролли кучлари учун бир хил андазада ҳамда, имкон қадар, барча Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг қуролли кучлари учун имкон қадар бир турда бўлиши керак. Низолашаётган томонлар мисол сифатида мазкур Конвенцияга илова қилинган гувоҳнома намунасига асосланишлари мумкин. Ҳарбий ҳаракатлар бошланишида улар бир-бирларини ўзлари қабул қилган намуна тўғрисида хабардор қиладилар. Ҳар бир гувоҳнома иложи бўлса камида икки нусхада тайёрланиши керак ва улардан бири ушбу шахс тегишли бўлган Давлат ихтиёрида сақланади.

Юқорида кўрсатилган шахсий таркиб фарқловчи белгиларидан ёки гувоҳномасидан ва енгида боғич боғлаб юриш ҳуқуқидан маҳрум этилиши қатъиян мумкин эмас. Улар йўқотиб қўйилган тақдирда, йўқотган шахс гувоҳнома ва боғич дубликатларини олиш ҳуқуқига эга.

22, 24, 25 ва 27-моддаларда кўрсатилган кемалар қуйидаги жиҳатлари билан фарқланади:

а) ташқи томони тўлалигича оқ рангда бўлиши;

б) денгизда ва ҳаводан равшан кўриниб туришини таъминлаш мақсадида иложи борича каттароқ ҳажмдаги битта ёки бир нечта тўққизил рангдаги хоч белгиси кема корпусининг ҳар бир томонида ва юқори қисмларида тасвирланган бўлиши керак.

Барча госпитал кемалар ўзларини танитиш мақсадида миллий байроқларини кўтаришлари, бундан ташқари, агар улар бетараф Давлатга мансуб бўлсалар, ўзлари ихтиёрига ўтган низолашаётган томон байроғини осиб қўйишлари зарур. Оқ рангли асосдаги қизил хоч тасвири туширилган байроқ гротмачтада иложи борича баландроққа осиб қўйилиши керак.

Тиббий хизмат томонидан ишлатилаётган госпитал кемаларнинг қутқариш қайиқлари, қирғоқбўйи қутқариш кемалари ва барча кичикроқ кемалар оқ рангга бўялиши ҳамда равшан кўриниб турувчи тўққизил рангли хоч белгисига эга бўлиши, умуман, госпитал кемалар учун юқорида белгилаб қўйилган фарқланиш тизимига амал қилишлари зарур.

Юқорида қайд этилган кемалар тунги пайтларда ва кўриш имконияти чекланган шароитларда ўзларини тегишли ҳомийликдан фойдаланиш ҳуқуқи билан таъминлашни истаган тақдирда, ўзлари тасарруфида бўлган низолашаётган томоннинг розилиги асосида ўз бўёқлари ва эмблемаларининг етарли даражада равшан кўриниши учун зарур чораларни қўллаш ҳуқуқига эга.

Душман томонидан 31-моддага биноан вақтинча ушлаб қолинган госпитал кемалар ўзлари хизматида ёки ихтиёрида бўлган низолашаётган томоннинг байроғини тушириб қўйишлари шарт.

Башарти босиб олган Давлат розилиги асосида қирғоқбўйи қутқариш кемалари истило этилган базаларда фаолият кўрсатишни давом эттираётган бўлсалар, у холда ушбу кемаларга денгизга чиқиш чоғида оқ рангли асосдаги қизил хоч тасвири туширилган байроқ билан бирга, бу ҳақда барча манфаатдор низолашаётган томонларни олдиндан хабардор қилиш шарти билан, ўз миллий байроқларини ҳам осиб қўйишлари учун рухсат этилиши мумкин.

Ушбу модданинг қизил хоч эмблемасига тегишли барча қоидалари 41-моддада қайд этилган барча бошқа эмблемалар учун ҳам тенг асосларда қўлланилади.

Низолашаётган томонлар ҳар доим госпитал кемаларни фарқлашга хизмат қиладиган нисбатан замонавий оммабоп усулларни қўллаш юзасидан битимлар имзолашга интиладилар.

43-моддада қайд этилган фарқловчи белгилар тинчлик даврида ҳам, уруш вақтида ҳам, фақат ушбу моддада кўрсатилган кемаларнигина ҳимоя қилиш ва белгилаш мақсадларида ишлатилиши мумкин; бошқа қайсидир халқаро конвенцияда ёки барча манфаатдор низолашаётган томонлар ўртасида тузилган битимда шартлашилган муайян ҳолатлар бундан мустасно.

Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг амалдаги қонунчилиги етарли бўлмаган ҳолларда, улар ҳар доим 43-моддада кўзда тутилган эмблемалардан фойдаланишда суиистеъмолчилик ҳолларига барҳам бериш ва унинг олдини олиш борасида зарур бўлган барча чораларни кўради.

Низолашаётган томонларнинг ҳар бири ўзининг бош қўмондони орқали юқоридаги моддаларнинг батафсил бажарилишини таъминлаш билан бир қаторда, мазкур Конвенциянинг умумий принципларидан келиб чиқиб назарда тутилмаган ҳолатлар ҳақида ҳам ғамхўрлик қилиши керак.

Конвенция ҳимояси остида бўлган ярадорлар, беморлар, кема ҳалокатига учраганлар, шахсий таркиб, кемалар ва мол-мулкка нисбатан репрессалий қўллаш тақиқланади.

Олий Аҳдлашувчи Томонлар тинчлик ва уруш вақтида ҳам мазкур Конвенция матнини ўз мамлакатлари ичида имкон қадар кенгроқ тарқатиш, хусусан, уни ўрганиш учун ҳарбий, мумкин бўлса, фуқаровий таълим соҳасининг ўқув дастурларига киритиш мажбуриятини зиммасига оладилар, токи унинг принципларидан бутун аҳоли, шу жумладан, можаролашаётган қуролли кучлар, санитар ва диний ходимлар хабардор бўлсин.

Олий Аҳдлашувчи Томонлар Швейцария Федерал Кенгаши ёрдамида, ҳарбий ҳаракатлар вақтида эса Ҳомий Давлатлар орқали мазкур Конвенция расмий таржималарининг матнларини, шунингдек, унинг қўлланилишини таъминлаш йўлида қабул қилинган қонунлар ва қарорларни бир-бирларига етказадилар.

Олий Аҳдлашувчи Томонлар кейинги моддада кўрсатилган мазкур Конвенция қоидаларининг у ёки бу жиддий бузилишини содир этган ёки бу ҳақда буйруқ берган шахслар учун самарали жиноий жавобгарликни таъминлаш мақсадида зарур бўлган қонунчиликни кучга киритиш юзасидан ўз зиммасига тегишли мажбурият оладилар.

Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг ҳар бири қоидаларнинг у ёки бу жиддий бузилишини содир этганликда ёхуд бу ҳақда буйруқ берганликда айбланаётган шахсларни қидириб топиш ва қайси мамлакат фуқароси эканидан қатъи назар, уларни ўз судига топширишни зиммасига оладилар. Тегишли томон агар хоҳласа, ўз қонунчилигига мувофиқ уларни суд қилиш учун бошқа манфаатдор Олий Аҳдлашувчи Томон ихтиёрига бериши ҳам мумкин. Бунинг учун ушбу манфаатдор Олий Аҳдлашувчи Томон ана шу шахсларни айблаш учун асос бўла оладиган далилларга эга бўлиши керак.

Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг ҳар бири кейинги моддада санаб ўтилган жиддий қоидабузарликлар билан бир қаторда, мазкур Конвенция қоидаларига зид бўлган бошқа ҳар қандай хатти-ҳаракатларга ҳам барҳам бериш учун зарур чораларни кўради.

Ҳар қандай шароитда айбланувчи шахслар тегишли суд процедураси ва ҳимояланиш ҳуқуқи кафолатларидан фойдаланадилар. Бу кафолатларнинг фойдаси Ҳарбий асирлар билан қилинадиган муомала тўғрисида 1949 йил 12 августда қабул қилинган Женева Конвенциясининг 105-моддасида ва ундан кейинги моддаларида кўзда тутилган кафолатларникидан кам бўлмаслиги керак.

Юқоридаги моддада қайд этилган жиддий қоидабузарликлар қаторига мазкур Конвенция ҳомийлигидан фойдаланаётган шахслар ёки мол-мулкка қарши қаратилган қуйидаги қоидабузарлик ҳаракатлари киради: қасддан ўлдириш, қийноққа солиш ва ғайриинсоний муносабатда бўлиш, шу жумладан, биологик тажрибалар ўтказиш, атайлаб оғир азоблар ёки жиддий шикаст етказиш, соғлиққа зиён келтириш, ҳарбий зарурият тақозо қилмаган ноқонунийлик ва ўзбошимчалик билан кенг кўламда мол-мулкни вайрон этиш ёки уни шу тарзда эгаллаб олиш.

Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг биронтасига ўзини ёки бошқа Олий Аҳдлашувчи Томонни юқоридаги моддада кўзда тутилган қоидабузарликлар бўйича ўзининг ёхуд бирон-бир Аҳдлашувчи Томоннинг зиммасига юкланадиган жавобгарликдан халос этиши учун рухсат берилмайди.

Низолашаётган томонлардан бирининг илтимосига биноан, Конвенция қоидабузарликларининг ҳар қандай тасдиғини тегишлича аниқлаштириш юзасидан манфаатдор томонлар ўртасида ўзаро келишилган тартибдаги аниқлаш процедураси бошланиши керак.

Аниқлаш процедураси масаласи бўйича бир битимга келишилмаган тақдирда, томонлар ўзаро келишган ҳолда бу масалани ҳал этадиган арбитрни танлаб оладилар.

Қоидабузарлик аниқланиши биланоқ низолашаётган томонлар унга барҳам берадилар ва имкон қадар қисқа фурсатда айбдорни жазолаш чораларини кўрадилар.

Мазкур Конвенция француз ва инглиз тилларида тайёрланган. Ҳар икки тилдаги матн бир хил кучга эга.

Швейцария Федерал Кенгаши Конвенциянинг рус ва испан тилларига расмий таржималарини таъминлайди.

Қуйидаги сана қўйилган мазкур Конвенция 1949 йил 21 апрелда Женевада очилган конференцияга вакил юборган барча Давлатлар, шунингдек, ушбу конференцияга вакил юбормаган бўлса-да, лекин 1907 йил 18 октябрда қабул қилинган Денгиздаги урушга нисбатан 1906 йилги Женева Конвенциясининг асосий қоидаларини қўллаш тўғрисидаги Х Гаага Конвенцияси ёхуд Ҳаракатдаги армиялардаги ярадорлар, беморлар ва кема ҳалокатига учраганларнинг қисматларини енгиллаштириш тўғрисидаги 1864, 1906 ёки 1929 йиллардаги Женева Конвенцияларида иштирок этган Давлатлар томонидан 1950 йилнинг 12 февралигача имзоланиши мумкин.

Мазкур Конвенция имкон қадар тезроқ ратификация қилинади ва ратификация ёрлиқлари сақлаш учун Бернга топширилади.

Ҳар бир ратификация ёрлиғини топшириш ҳақида протокол тузилади ва унинг тасдиқланган нусхаси Конвенцияни имзолаган ёки унга қўшилиш тўғрисида баёнот берган барча Давлатларга Швейцария Федерал Кенгаши томонидан топширилади.

Мазкур Конвенция камида иккита ратификация ёрлиғи сақлаш учун топширилгандан сўнг орадан олти ой ўтгач кучга киради.

Келгусида у ҳар қайси Олий Аҳдлашувчи Томон учун мазкур томоннинг ратификация ёрлиғи сақлашга топширилган вақтдан эътиборан орадан олти ой ўтиб кучга киради.

Мазкур Конвенция Олий Аҳдлашувчи Томонлар ўртасидаги ўзаро муносабатларда 1907 йил 18 октябрда қабул қилинган Денгиздаги урушга нисбатан 1906 йил Женева Конвенцияси асосий қоидаларини қўллаш тўғрисидаги Х Гаага Конвенциясининг ўрнини босади.

Мазкур Конвенция кучга кирган кунидан эътиборан ушбу Конвенцияни имзоламаган ҳар қандай давлатнинг унга қўшилиши учун очиқ ҳисобланади.

Ҳар бир қўшилиш тўғрисида Швейцария Федерал Кенгашига ёзма равишда баёнот берилади ва ушбу баёнот, келиб тушган кунидан бошлаб олти ой вақт ўтгач, кучга киради.

Швейцария Федерал Кенгаши Конвенцияни имзолаган ёки унга қўшилиш тўғрисида баёнот берган барча давлатларни қўшилиш тўғрисида хабардор қилади.

2 ва 3-моддаларда кўзда тутилган ҳолатлар сақлашга топширилган ратификацияларни, шунингдек, низолашаётган томонлар ҳарбий ҳаракатлардан ёки истилодан олдин ё кейин қўшилиш тўғрисида берган баёнотларни дарҳол кучга киришини таъминлайди. Швейцария Федерал Кенгаши ратификация ёки низолашаётган томонларнинг қўшилиши ҳақида олинган баёнотлар тўғрисида энг тезкор йўллар билан хабар етказади.

Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг ҳар бири мазкур Конвенцияни денонсация қилиш имкониятига эга бўлади.

Денонсация қилиш тўғрисида Швейцария Федерал Кенгашига ёзма равишда баёнот берилади ва у денонсация қилиш тўғрисида барча Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг ҳукуматларини хабардор қилади.

Денонсация у ҳақда Швейцария Федерал Кенгашига ёзма баёнот берилгандан бир йил ўтгачгина кучга киради. Шу билан бирга, Давлат можарода иштирок этган вақтда денонсация тўғрисида баёнот берган бўлса, у тинчлик битимига келишилмагунча ва ҳар ҳолда, мазкур Конвенция ҳомийлигидан фойдаланаётган шахсларни озод этиш ва ўз ватанларига қайтариш бўйича ишлар тугалланмагунгача кучга кирмаслиги керак.

Денонсация бу ҳақда баёнот берган Давлатга нисбатангина кучга эгадир. У низолашаётган томонлар зиммасига халқаро ҳуқуқ принципларидан келиб чиқиб юкланадиган мажбуриятларга ҳеч қандай таъсир этмайди. Чунки, бу мажбуриятлар маънавий-маданий тараққий этган халқлар ўртасидаги одатлар, инсонийлик қонун-қоидалари ва жамоатчиликнинг виждон амридан келиб чиқади.

Швейцария Федерал Кенгаши мазкур Конвенцияни Бирлашган Миллатлар Ташкилоти котибиятида рўйхатдан ўтказади. Швейцария Федерал Кенгаши, шунингдек, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти котибиятига ушбу Конвенция юзасидан олинган барча ратификациялар, қўшилишлар ва денонсация қилишлар тўғрисида хабар бериб боради.

Ушбуни тасдиқлаш учун қуйида имзо чекувчилар тегишли ваколатларни тақдим этган ҳолда мазкур Конвенцияни имзоладилар. Женевада 1949 йил 12 августда француз ва инглиз тилларида тузилди; мазкур Конвенциянинг асл нусхаси Швейцария Конфедерацияси архивларида сақланади, Конвенциянинг тасдиқланган нусхалари эса Швейцария Федерал Кенгаши томонидан уни имзолаган ёки унга қўшилган ҳар бир Давлатга топширилади.