Ҳарбий асирлар билан қилинадиган муомала тўғрисида 1929 йил 27 июлда қабул қилинган Женева Конвенциясини қайта кўриб чиқиш мақсадида Женевада 1949 йил 21 апрелдан 12 августгача ўтказилган Дипломатия конференциясида Ҳукуматлар вакиллари сифатида иштирок этганлар ва қуйида имзо чекувчилар шундай битимни туздилар:

Олий Аҳдлашувчи Томонлар ҳар қандай ҳолатда мазкур Конвенцияга амал қилиш ва амал қилишга мажбурлаш масъулиятини ўз зиммасига оладилар.

Тинчлик давридаёқ кучга кириши лозим бўлган қарорлардан ташқари, иккита ёки бир нечта Олий Аҳдлашувчи Томон ўртасида уруш эълон қилинган ёхуд турли қуролли можаролар юз берган ҳар қандай ҳолларда, ҳаттоки, томонлардан бири уруш ҳолатини тан олмаса ҳам, мазкур Конвенция қўлланилади.

Мазкур Конвенция, шунингдек, Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг ҳудудлари тўлалигича ёки қисман истило этилган ҳар қандай ҳолларда, ҳаттоки, бундай босқинчилик ҳеч бир қуролли қаршиликка учрамаса ҳам, қўлланилади.

Агар низолашаётган Давлатларнинг бири мазкур Конвенция иштирокчиси бўлмаса, иштирокчи саналган Давлатлар, барибир, у билан ўзаро муносабатларини сақлаб қолаверадилар. Бундан ташқари, агар юқорида кўрсатилган Давлат Конвенция қоидаларини қабул қилса ва амалда қўлласа, иштирокчи Давлатлар унга нисбатан Конвенция билан боғланган ҳисобланади.

Олий Аҳдлашувчи Томонлардан бирининг ҳудудида халқаро бўлмаган қуролли можаро содир этилаётган ҳолда, ўзаро низода бўлган томонларнинг ҳар бири энг камида қуйидаги қоидаларни қўллашга мажбур ҳисобланади:

1. Ҳарбий ҳаракатларда бевосита иштирок этмаётган шахслар, жумладан, қуролли кучлар таркибида бўлган-у қуролини топширган, бундан ташқари, беморлиги, ярадорлиги, қўлга олинганлиги ёхуд бошқа ҳар хил сабабларга кўра ҳарбий ҳаракатларда қатнашмаётган шахслар ирқи, тана ранги, дини ёки эътиқоди, жинси, ижтимоий келиб чиқиши, мулкий аҳволи ва шунга ўхшаш бошқа жиҳатлар сабабли ҳеч бир камситишларга йўл қўйилмаган ҳолда ҳар қандай шарт-шароитда инсоний муомаладан фойдаланиши зарур.

Шу мақсадда юқорида кўрсатилган шахсларга нисбатан қуйидаги хатти-ҳаракатлар ҳар доим ҳар қандай жойда тақиқланган ва тақиқланади:

а) ҳаётига ва жисмоний дахлсизлигига таҳдид солиш, хусусан, ҳар хил йўллар билан ҳаётига тажовуз қилиш, жароҳат етказиш, шафқатсизларча муносабатда бўлиш, қийнаш ва азоблаш;

б) гаровга олиш;

с) инсоний қадр-қимматига, ор-номусига тажовуз қилиш, хусусан, таҳқиромуз ва қадр-қимматини хўрлайдиган муносабатда бўлиш;

д) тегишли тартибда таъсис этилган ва тараққий этган халқлар томонидан зарур деб эътироф этилган судлов кафолатларига тўла эга бўлган суд томонидан қарор чиқарилмасдан ҳукм этиш ва жазо чорасини қўллаш.

2. Ярадорлар ва беморлар йиғиб олиниши ва уларга ёрдам кўрсатилиши лозим.

Беғараз инсонпарварлик ташкилоти, масалан, Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси, низолашаётган томонларга ўз хизматини таклиф этиши мумкин.

Бундан ташқари, низолашаётган томонлар мазкур Конвенциянинг барча ёхуд айрим қоидаларини махсус битимлар орқали кучга киритишга интиладилар.

Юқоридаги қоидаларнинг қўлланилиши низолашаётган томонларнинг юридик мақомига таъсир қилмайди.

А. Мазкур Конвенциянинг мазмунидан келиб чиқиб, қуйидаги тоифалардан бирига мансуб бўлган, душман ҳукми остига тушиб қолган шахслар ҳарбий асир, деб ҳисобланади:

1. Низолашаётган томон қуролли кучларининг шахсий таркиби, шунингдек, ушбу қуролли кучлар қаторига кирувчи ихтиёрий лашкарлар ва кўнгиллилар отрядларининг шахсий таркиби.

2. Бошқа ихтиёрий лашкарлар ва кўнгиллилар отрядларининг шахсий таркиби, шу жумладан, низолашаётган томонга тегишли бўлган ва унинг ҳудудида ёки ҳудудидан ташқарида, гарчи бу ҳудудлар душман томонидан истило этилган бўлса ҳам, фаолият юритувчи уюшган қаршилик кўрсатиш ҳаракатларининг шахсий таркиби.

Бунда ушбу ихтиёрий лашкарлар ва кўнгиллилар отрядлари, шунингдек, уюшган қаршилик кўрсатиш ҳаракатлари қуйидаги талабларга жавоб беришлари керак бўлади:

а) ўз қўл остидагилар учун масъулиятни зиммасига олган бош раҳбарга эга бўлишлари;

б) аниқ ва узоқдан кўринадиган фарқловчи белгига эга бўлишлари;

с) очиқ-ойдин қурол олиб юришлари;

д) ўз хатти-ҳаракатларида уруш даврининг қонун-қоидалари ва одатларига амал қилишлари.

3. Асирликда сақлаб турган Давлат томонидан тан олинмаган ҳукумат ёки маъмурият ихтиёрида ҳисобланувчи мунтазам қуролли кучларнинг шахсий таркиби.

4. Қуролли кучлар билан изма-из бораётган, лекин бевосита уларнинг таркибига кирмаган шахслар, масалан, ҳарбий самолётлар экипажи таркибидаги фуқаро шахслар, ҳарбий мухбирлар, таъминотчилар, шунингдек, қуролли кучларга маиший хизмат кўрсатувчи ишчи команда ва хизматларнинг шахсий таркиби. Бу ҳолатда улар қуролли кучлардан рухсат олган бўлсалар. Бунинг учун ана шу қуролли кучлар томонидан уларга иловадаги намуна асосида шахсни тасдиқловчи гувоҳномалар берилиши керак.

5. Савдо флоти кемалари экипажларининг аъзолари, жумладан, капитанлар, лоцманлар ва юнгалар ҳамда низолашаётган томонларнинг фуқаро авиацияси экипажлари, агар улар муайян халқаро ҳуқуқ қоидаларига кўра бошқа нисбатан имтиёзли имкониятлардан фойдаланмаётган бўлсалар.

6. Истило этилмаган ҳудудларда яшаб турган ва душманнинг яқинлашиб келиши муносабати билан тартибсиз равишда босқинчилар армиясига қарши кураш учун қўлига қурол олган, лекин мунтазам қўшин тарзида шаклланишга улгурмаган аҳоли, агар улар очиқ-ойдин қурол олиб юрсалар ва ўз хатти-ҳаракатларида уруш даврининг қонун-қоидалари ва одатларига амал қилсалар.

Б. Мазкур Конвенция асосида қуйидаги шахсларга нисбатан ҳарбий асирлар каби муносабатда бўлинади:

1. Истило этилган мамлакат қуролли кучларига мансуб ёки қачондир мансуб бўлган шахслар, агарда босиб олган Давлат ҳатто аввалроқ, ўзи томонидан истило этилган ҳудудлардан ташқарида ҳарбий ҳаракатлар бораётган пайтда, айниқса, бу шахслар ўзлари мансуб бўлган ва ҳарбий ҳаракатларда иштирок этаётган қуролли кучларга қўшилиш учун муваффақиятсиз уринган ёхуд ушлаб қолиб қуролсизлантириш йўлидаги талабларга бўйсунмаган чоғида озод этганлигидан қатъи назар, эндиликда мансублиги сабабига кўра уларни ушлаб қолиб қуролсизлантириш зарур деб ҳисобласа.

2. Ушбу моддада санаб ўтилган тоифалардан бирига мансуб бўлган ва бетараф ёки уришмаётган Давлат ҳудудига қабул қилиб олинган ҳамда ана шу Давлатлар томонидан халқаро ҳуқуқ қоидалари асосида ушлаб қолиниб қуролсизлантирилиши зарур бўлган шахслар, мабодо уларга нисбатан имтиёзли бошқа бир шарт-шароит кўзда тутилмаса; лекин бу шахсларга нисбатан 8, 10, 15-моддаларда, 30-модданинг бешинчи хатбошида, 58 — 67, 92 — 126-моддаларда кўзда тутилган қоидалар, мабодо низолашаётган томонлар ва бетараф ёки уришмаётган манфаатдор Давлат ўртасида дипломатик муносабатлар мавжуд бўлса, Ҳомий Давлатларга тааллуқли модда қарорлари ҳам татбиқ этилмайди. Бундай дипломатик муносабатлар мавжуд ҳолларда тегишли шахслар мансуб бўлган низолашаётган томонларга ана шу шахсларга нисбатан мазкур Конвенцияда кўзда тутилган Ҳомий Давлатга хос ваколатларни адо этиш учун рухсат берилади. Бу ваколатлар томонларнинг дипломатия ва консуллик амалиёти ҳамда шартномалар асосида амалга ошириладиган одатий вазифаларга зиён етказмаслиги керак.

С. Ушбу модда қоидалари мазкур Конвенциянинг 33-моддасида кўзда тутилган тиббий-санитар ва диний ходимлар мақомига мутлақо таъсир қилмайди.

Мазкур Конвенция 4-моддада қайд этилган шахсларга нисбатан, улар душман ҳукми остига тушиб қолган пайтдан токи тўла озод бўлиб, ўз ватанларига тугал қайтишларига қадар қўлланилади.

Ҳарбий ҳаракатларда у ёки бу тарзда иштирок этган ва душман қўлига тушиб қолган шахсларнинг 4-моддада санаб ўтилган тоифалардан қайси биригадир мансублиги борасида гумон пайдо бўлган тақдирда, бундай шахсларнинг мавқеи ваколатли суд томонидан белгилаб берилгунича, улар мазкур Конвенция ҳомийлигидан фойдаланиб турадилар.

10, 23, 28, 33, 60, 65, 66, 67, 72, 73, 75, 109, 110, 118, 119, 122 ва 132-моддаларда махсус кўзда тутилган битимлардан ташқари, Олий Аҳдлашувчи Томонлар алоҳида тартибга солиш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаган ҳар қандай масала бўйича бошқа махсус битимлар тузиши мумкин. Ҳеч қандай махсус битим ҳарбий асирларнинг мазкур Конвенцияда белгилаб қўйилган мавқейига зиён етказмаслиги, уларнинг мазкур ҳужжатда кўзда тутилган ҳуқуқларини чекламаслиги шарт.

Ҳарбий асирлар уларга нисбатан мазкур Конвенция қўлланилаётган вақт мобайнида ушбу ҳужжатларда кўзда тутилган имтиёзлардан фойдаланишда давом этадилар. Юқорида тилга олинган ёки кейинчалик тузиладиган битимларга махсус қарама-қарши мазмундаги шартларнинг киритилиши ёхуд низолашаётган томонлардан бирининг уларга нисбатан қулайроқ бўлган тадбирларни қўллаш ҳолатлари бундан мустасно.

Ҳарбий асирлар уларга нисбатан мазкур Конвенцияда ҳамда олдинги моддада тилга олинган махсус битимларда, агар шундай битимлар мавжуд бўлса, кўзда тутилган ўз ҳуқуқларидан қисман ёхуд тўлалигича воз кечишлари мутлақо мумкин эмас.

Мазкур Конвенция низолашаётган томонлар манфаатларини ҳимоя қилиш вазифаси юклатилган Ҳомий Давлатларнинг бевосита кўмаги ва назорати остида қўлланилади. Шу мақсадда, Ҳомий Давлатлар ўзларининг дипломатик ва консуллик хизматлари ходимларидан ташқари, ўз фуқаролари ёхуд бошқа бетараф Давлатлар фуқаролари орасидан делегатлар тайинлашлари мумкин. Ушбу делегатлар тайинланиши учун улар ўз вазифаларини бажаришга киришадиган ҳудуд эгаси бўлган Давлатнинг розилиги олиниши керак.

Низолашаётган томонлар Ҳомий Давлатлар вакиллари ёки делегатлари ишини енгиллаштириш учун барча имкониятларни ишга соладилар.

Ҳомий Давлатлар вакиллари ёки делегатлари мазкур Конвенцияда белгиланган ўз вазифалари доирасидан четга чиқишлари мутлақо мумкин эмас. Хусусан, улар ўз вазифаларини бажаришга киришган ҳудуднинг эгаси бўлган Давлат хавфсизлигининг ўта муҳим эҳтиёжларини эътиборга олишлари зарур.

Мазкур Конвенция қоидалари Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси ёки бошқа ҳар қандай беғараз инсонпарварлик ташкилотининг низолашаётган томонларнинг розилиги асосида, ҳарбий асирларни ҳимоя қилиш ва уларга ёрдам кўрсатиш учун қаратилган инсонпарварлик фаолиятига тўсиқ бўлиб хизмат қилмаслиги керак.

Олий Аҳдлашувчи Томонлар мазкур Конвенция орқали Ҳомий Давлатларга юкланган мажбуриятларни бажаришни беғараз ва таъсирчан фаолият кўрсатиш учун тўла кафолат бера оладиган муайян ташкилотга топшириш борасида ҳар қандай пайтда ўзаро битим тузишлари мумкин.

Агар қандайдир сабабларга кўра ҳарбий асирларга нисбатан муайян Ҳомий Давлат ёки биринчи хатбошида кўзда тутилган ташкилотнинг фаолияти қўлланилмаётган ёхуд қўлланилиши тўхтатиб қўйилган бўлса, ҳарбий асирларни ўз ҳукми остида сақлаётган Давлат низолашаётган томонлар мазкур Конвенция асосида тайинлаган Ҳомий Давлат бажариши лозим бўлган вазифаларни ўз зиммасига олишини сўраб, бетараф Давлатга ёки шундай ташкилотга илтимос билан мурожаат қилиши зарур.

Агар ҳомийликни юқорида кўрсатилган тарзда амалга оширишнинг иложи бўлмаса, ҳимоядаги шахсларни ўз ҳукми остида сақлаётган Давлат муайян инсонпарварлик ташкилотига, масалан, Халқаро Қизил Хоч Қўмитасига илтимос билан мурожаат қилиши ёхуд ушбу модда қоидаларини ҳисобга олган ҳолда бундай ташкилотнинг мазкур Конвенцияга мувофиқ Ҳомий Давлатлар томонидан бажариладиган инсонпарварлик вазифаларини адо этишни ўз зиммасига олиши борасидаги таклифларини қабул қилиши керак.

Манфаатдор Давлат томонидан таклиф этилган ёхуд ушбу мақсадлар йўлида ўзини тавсия этаётган ҳар қандай бетараф Давлат ёки ҳар қандай ташкилот мазкур Конвенция ҳимоясидан фойдаланувчи шахслар мансуб бўлган низолашаётган томонга нисбатан масъулият туйғуси билан ёндашмоғи шунингдек, ўз зиммасига тегишли вазифаларни олишга ва уларни беғараз адо этишга қодирлиги тўғрисида етарлича кафолат бермоғи зарур.

Давлатлардан бирида ҳарбий шароит сабабли, айниқса, мазкур Давлатнинг ҳудуди тўлалигича ёхуд катта қисми истило этилганлиги туфайли у бошқа бир Давлат ёки унинг иттифоқчилари билан эркин музокаралар ўтказиш имкониятидан вақтинча бўлса-да маҳрум бўлса, Давлатлар ўзаро махсус битимлар тузиш орқали илгариги қоидалардан чекинишлари мумкин эмас.

Ҳар гал мазкур Конвенцияда Ҳомий Давлат атамаси қайд қилганда, бу атама, шунингдек, ушбу моддага мувофиқ ҳолда унинг вазифасини бажарувчи муайян ташкилотни ҳам назарда тутади.

Ҳомий Давлатлар ҳимоядаги шахслар манфаати йўлида фойдали деб ҳисоблаган барча ҳолларда, хусусан, мазкур Конвенция қоидаларини қўллаш ёки изоҳлаш борасида низолашаётган томонлар ўртасида келишмовчиликлар юзага келганда, бундай келишмовчиликларга барҳам бериш мақсадида ўзларининг хайрли ёрдамларини кўрсатадилар.

Шу мақсадда Ҳомий Давлатларнинг ҳар бири томонлардан бирининг илтимоси ёки бевосита ўзининг ташаббуси асосида, низолашаётган томонлар учун уларнинг вакиллари, хусусан, ҳарбий асирлар қисматига ғамхўрлик қилиш масъулияти юкланган маъмуриятлар иштирокида, имкониятга қараб бетараф, тегишли талаблардан келиб чиқиб танланган муайян ҳудудда кенгаш ташкил қилишни таклиф этиши мумкин. Низолашаётган томонлар бу борада ўзларига тушган таклифларга йўл очишлари шарт. Ҳомий Давлатлар, зарурият туғилган тақдирда, ушбу кенгашда иштирок этиш учун таклиф қилинадиган бетараф Давлатга мансуб шахсни ёхуд Халқаро Қизил Хоч Қўмитасининг вакили бўлган шахсни маъқуллаш учун низолашаётган томонларга тавсия этиши мумкин.

Ҳарбий асирлар уларни асир олган алоҳида шахслар ёки ҳарбий қисмларнинг эмас, балки бевосита душман Давлатнинг ҳукми остида бўлади. Алоҳида шахсларнинг зиммасига қандай масъулият юкланишидан қатъи назар, ҳарбий асирларга муносабат борасида уларни асирликда ушлаб турган Давлат жавобгар ҳисобланади.

Ҳарбий асирлар уларни асирликда ушлаб турган Давлат томонидан фақат мазкур Конвенция иштирокчиси бўлган Давлатгагина ва ҳарбий асирлар топширилаётган Давлатнинг Конвенцияни қўллаш хоҳиш-истаги ва салоҳияти борлигига асирликда сақлаб турган Давлат томонидан ишонч ҳосил қилинганидан кейингина топширилиши мумкин. Агарда, ҳарбий асирлар ана шу шартлар асосида топширилса, қабул қилиб олувчи Давлат ҳарбий асирлар ўз қарамоғида бўлган давр мобайнида уларга нисбатан Конвенция қўлланилиши учун масъулдир.

Лекин, мабодо ушбу Давлат мазкур Конвенциянинг ҳар қандай муҳим бандидаги қоидаларни бажармас экан, ҳарбий асирларни топширган Давлат Ҳомий Давлатнинг билдиргисини олиши биланоқ, аҳволни яхшилаш учун самарали чоралар қўллаши ёки ҳарбий асирларни қайтариб беришни талаб қилиши зарур. Бундай талаблар қондирилиши лозим бўлади.

Ҳарбий асирларга нисбатан ҳар доим инсоний муносабатда бўлиш тақозо этилади. Асирликда ушлаб турган Давлат томонидан ўз ҳукми остида бўлган ҳарбий асирларнинг ўлимига сабаб бўлувчи ёки уларнинг соғлигини жиддий хавф остида қолдирувчи ҳар қандай ноқонуний хатти-ҳаракатга ёхуд ҳаракатсизликка йўл қўйиш тақиқланади ва бундай ҳолатлар мазкур Конвенция қоидаларининг жиддий бузилиши деб ҳисобланади. Хусусан, бирон бир ҳарбий асир жисмоний майиб қилиниши ёки ўзининг саломатлиги ва манфаатлари нуқтайи-назаридами оқлаб бўлмайдиган ҳар қандай мазмундаги илмий ёки тиббий тажрибаларга жалб этилиши мумкин эмас.

Шунингдек, ҳарбий асирлар ҳар қандай вақтда, айниқса, ҳар хил зўравонлик кўрсатиш ва қўрқитиш ҳамда ҳақоратлаш ва кўпчиликка намойишкорона кўз-кўзлаш ҳаракатларидан ҳимоя қилинишлари керак.

Уларга нисбатан репрессалийлар қўлланиши тақиқланади.

Ҳар қандай шарт-шароитларда ҳарбий асирлар ўз шахсияти ва иззат-нафсининг ҳурмат қилиниши ҳуқуқига эгадир.

Аёлларга муносабатда уларнинг жинси нуқтайи назаридан жоиз бўлган алоҳида эътибор кўрсатилади ҳамда ҳар қандай вазиятда уларга эркакларга нисбатан муносабатдан ёмон бўлмаган даражада муомала қилиниши зарур.

Ҳарбий асирлар асир олинган пайтларидаги ўзларининг фуқаровий ҳуқуқдорликларини тўла сақлаб қоладилар. Асирликда ушлаб турган Давлат ўз ҳудудида ёки ундан ташқарида ана шу ҳуқуқдорлик бўйича ҳарбий асирлар эга бўлган ҳуқуқларнинг амалга оширилишини фақат асирлик шарт-шароитлари талаби даражасидагина чеклаши мумкин.

Асирликда ушлаб турган Давлат ҳарбий асирлар бепул таъминотини йўлга қўйиш ва уларга саломатлиги талаб қилган даражада тиббий ёрдам кўрсатишни бепул таъминлаш учун масъулдир.

Мазкур Конвенциянинг унвон ва жинсга тааллуқли қоидаларидан келиб чиқиб, асирликда ушлаб турган Давлат ирқи, миллати, диний эътиқоди, сиёсий маслаги ва шунга ўхшаш бошқа жиҳатларни сабаб қилиб ҳеч бир камситишларга йўл қўймаган ҳолда, барча ҳарбий асирларга бир хил муносабатда бўлиши шарт. Ҳарбий асирларнинг соғлиги, ёши ёхуд таснифидан келиб чиқиб имтиёзли тартиб ўрнатиладиган ҳолатлар бундан мустасно.

Ҳар қайси ҳарбий асир сўроқ чоғида фақат фамилияси, исми ва унвони, туғилган санаси ҳамда шахсий рақами, бундай рақами мавжуд бўлмаган тақдирда, шунга мос келадиган ахборотни маълум қилишгагина мажбурдир.

Агар ҳарбий асир ана шу қоидани билиб турган ҳолда бузадиган бўлса, унга ҳарбий асирларнинг унвони ва мавқеи асосида бериладиган муайян имтиёзлар чеклаб қўйилиши мумкин.

Ҳар қайси низолашаётган томон ўз юрисдикциясидаги ҳарбий асир сифатида қўлга тушиб қолиш эҳтимоли мавжуд бўлган барча шахсларни фамилияси, исми, унвони, туғилган санаси ва шахсий рақами, бундай рақами мавжуд бўлмаган тақдирда, шунга мос тегишли маълумотлар ёзилган шахсни тасдиқловчи гувоҳномалар билан таъминлаши шарт. Бу гувоҳномаларда, бундан ташқари, ҳужжат эгасининг имзоси ёки бармоқ изи ёхуд иккаласи ҳам, шунингдек, низолашаётган томон ўз қуролли кучлари таркибига тааллуқли шахс тўғрисида қайд этишни лозим топган ҳар қандай маълумот мавжуд бўлиши мумкин. Шахсий гувоҳнома, иложи борича, 6,5 х 10 см ўлчамда тайёрланиши ва дубликатига эга бўлиши керак.

Ҳарбий асир шахсий гувоҳномасини ҳар қачон талаб этилган пайтда кўрсатишга мажбур, аммо бу ҳужжат ундан олиб қўйилиши мутлақо мумкин эмас.

Ҳарбий асирлардан қандайдир маълумотларни билиб олиш мақсадида уларга нисбатан биронта ҳам жисмоний ёки руҳий қийноқ ва бошқа бирон-бир мажбурлаш усули қўлланилмаслиги керак. Саволларга жавоб беришдан бош тортган ҳарбий асирларга таҳдид қилиш, уларни ҳақоратлаш ёки қандайдир тазйиқ ва чеклашларга дучор этиш мумкин эмас.

Жисмоний ёки руҳий аҳволи туфайли ўз шахси ҳақида маълумот бера олмайдиган ҳарбий асирлар тиббий хизмат қарамоғига жўнатилади. Бундай ҳарбий асирларнинг шахси, юқоридаги хатбоши қоидаларидан келиб чиққан ҳолда, имкони бўлган барча воситалар ёрдамида аниқлаб олинади. Ҳарбий асирларни сўроқ қилиш улар учун тушунарли бўлган тилда амалга оширилиши керак.

Қурол-яроғлар, отлар, ҳарбий аслаҳа-анжомлар ва ҳарбий ҳужжатлардан ташқари, ҳарбий асирларга тегишли бўлган шахсий фойдаланиш буюмлари, шулар қаторида, каска, газниқоб ва бошқа шу каби шахсий ҳимоя учун берилган воситалар ҳам ҳарбий асирларнинг ихтиёрида қолдирилади. Бундан ташқари, расмий ҳарбий аслаҳа-анжомлар таркибига киришидан қатъи назар, ҳарбий асирларнинг кийинишлари ва овқатланишларини таъминлаш учун хизмат қилувчи нарса ва буюмлар ҳам уларнинг ихтиёрида қолдирилади.

Ҳарбий асирлар ҳеч қачон шахсий гувоҳномаларсиз қолишлари мумкин эмас. Асирликда ушлаб турган Давлат тегишли гувоҳномага эга бўлмаганларни бундай ҳужжатлар билан таъмин этади.

Даража белгилари ва давлат рамзлари, тақдирлаш нишонлари ва асосан, субъектив қийматга эга бўлган нарсалар ҳарбий асирдан тортиб олиниши мумкин эмас.

Ҳарбий асир ихтиёридаги пул маблағи фақат офицернинг фармойиши асосидагина ва ушбу маблағ миқдори ва унинг эгаси ҳақидаги маълумотлар махсус реестрда қайд этилиб, пул эгасига тегишли тилхат берилганидан сўнггина олиб қўйилиши мумкин. Мазкур тилхатда уни берган шахснинг исм-фамилияси, унвони ва ҳарбий қисми ҳақидаги маълумотлар тушунарли қилиб ёзилади. Асирликда сақлаб турган Давлат валютасида бўлган ёки ҳарбий асирларнинг илтимосига биноан шу валютага алмашилган пул маблағлари, 64-моддага мувофиқ, ҳарбий асирнинг шахсий ҳисоб рақамидаги кредитга киритилади.

Асирликда сақлаб турган Давлат ҳарбий асирларга тегишли қимматбаҳо нарсаларни фақат хавфсизлик талаблари нуқтайи назаридангина олиб қўйиши мумкин. Бундай холларда пул маблағларини олиб қўйишга нисбатан жорий этилган юқоридаги тартибга амал қилинади.

Бундай нарсалар, олиб қўйилган пул маблағлари каби, агар асирликда сақлаб турган Давлат валютасидан фарқли ўлароқ бошқа валютада бўлса ҳамда уларни алмашлаб бериш юзасидан эгалари томонидан илтимослар тушмаган ҳолларда, асирликда сақлаб турган Давлат ихтиёрида сақланиши керак. Ҳарбий асирларнинг асирлиги тугаши биланоқ, бу нарса ва пуллар қандай ҳолда эгаларидан олиб қўйилган бўлса, худди шу ҳолатида уларга қайтарилади.

Ҳарбий асирлар, асир олинганларидан сўнг уларнинг хавфсизлигини таъминлаш мақсадида, нисбатан қисқа вақт ичида ҳарбий ҳаракатлар зонасидан анчагина узоқда жойлашган лагерларга кўчириладилар.

Хавфли зоналарда фақат ярадорлиги ёки беморлиги туфайли қолдиришдан кўра кўчириб кетишдан уларнинг соғлиғига катта хатар етиши мумкин бўлган ҳарбий асирларгина вақтинча муддатга сақлаб турилади.

Зарурат бўлмаган ҳолларда ҳарбий асирларни ҳарбий ҳаракатлар зонасидан кўчириб кетишни пайсалга солиш ва уларни хатар остида қолдириш мумкин эмас.

Ҳарбий асирларни кўчириш ҳар доим инсоний асосларда ва асирликда сақлаб турган Давлат ўз қўшинларини кўчириш учун қандай шароитлардан фойдаланса, худди шундай шарт-шароитларда амалга оширилиши керак.

Асирликда сақлаб турган Давлат кўчирилаётган ҳарбий асирларни етарли даражада ичимлик сув ва озиқ-овқатлар, шунингдек, зарурий кийим-кечаклар ва тиббий хизмат ёрдами билан таъминлаши шарт. У ҳарбий асирларни кўчириш вақтидаги хавфсизлигини таъминлаш йўлида барча зарурий чораларни кўради ҳамда имконият туғилиши биланоқ кўчирилаётган ҳарбий асирларнинг рўйхатини тузади.

Агар кўчириш жараёнида ҳарбий асирларни транзит лагерлар орқали ўтказиш зарурияти туғилса, уларни бу лагерларда имкон борича камроқ муддат ушлаб туришга ҳаракат қилинади.

Асирликда сақлаб турган Давлат ҳарбий асирларни ушлаб туриши ва қуролсизлантириши мумкин. У асирларга ўзлари ушлаб турилган ва қуролсизлантирилган лагернинг белгиланган чегарасидан четга ёки мабодо лагер тўсиқ билан ўралган бўлса, ана шу тўсиқдан ташқарига чиқмасликларини шарт қилиб қўйиши мумкин.

Мазкур Конвенцияда кўзда тутилган жиноий ва интизомий санкцияларга тааллуқли қоидалардан ташқари ҳолларда, ҳарбий асирларни берк биноларда сақлаб туриш ёки уларнинг бинодан чиқишларини тақиқлаб қўйиш мумкин эмас; ҳарбий асирларнинг бинодан чиқишларини тақиқлаш уларнинг соғлиғини сақлаш йўлидаги зарурий чора сифатида қўлланиши ҳам мумкин ва бу ҳолда ана шу чора уни қўллашни тақозо этган тегишли шарт-шароит барҳам топгунига қадар қўллаб турилишигагина рухсат этилади.

Ҳарбий асирлар, агар улар мансуб бўлган Давлат қонунчилиги бунга йўл берса, ўзларининг чин сўзлари ёки муайян мажбуриятлари асосида чекланган ёхуд тўла озодликка чиқарилишлари мумкин. Бундай чоралар, хусусан, асирлар соғлиғига фойдаси тегадиган ҳолларда қўлланади. Асирларни чин сўзлари ёки муайян мажбуриятлари ҳисобига озод бўлишларига кўндириш учун мажбурлаш мумкин эмас.

Ҳарбий ҳаракатлар бошланишидаёқ, низолашаётган томонларнинг ҳар бири душман томонга ўз фуқароларининг чин сўзлари ёки муайян мажбуриятлари ҳисобига озод бўлиш учун розилик билдиришларини маъқулловчи ёхуд тақиқловчи қонун ва қоидаларни маълум қилади. Ана шу тартибда маълум қилинган қонун ва қоидалар асосида ўзларининг чин сўзлари ёки муайян мажбуриятлари ҳисобига озод бўлган ҳарбий асирлар ўзлари мансуб бўлган Давлат билан бир қаторда, уларни асир олган Давлат олдида ҳам зиммаларидаги мажбуриятларини виждонан ва аниқ бажаришга мажбурдирлар. Бундай ҳолларда улар мансуб бўлган Давлат ҳарбий асирлардан чин сўзларига ёки мажбуриятларига зид келувчи қандайдир ишларни талаб қилиши ёхуд уларнинг шундай хизматларидан фойдаланиши мумкин эмас.

Ушлаб турилган ва қуролсизлантирилган ҳарбий асирлар фақат қуруқликда бўлган ҳамда гигиена ва соғлиқни сақлаш нуқтайи назаридан тўла кафолатланган биноларгагина жойлаштирилиши мумкин. Асирларнинг бевосита манфаатлари тақозо этган алоҳида ҳолатлардан ташқари барча ҳолларда, уларни қамоқхона биноларига жойлаштиришга йўл қўйилмайди.

Носоғлом жойларда ёки иқлими саломатликлари учун зарарли бўлган жойларда ушлаб турилган ва қуролсизлантирилган ҳарбий асирлар дастлабки имконият туғилиши биланоқ иқлими нисбатан қулай бўлган жойларга кўчирилади.

Асирликда ушлаб турган Давлат ҳарбий асирларни фуқаролиги, тили, одат ва удумларини ҳисобга олиб, айни чоғда, улар асирга олинган пайтда ўзлари хизматида бўлган қуролли кучлар ҳарбий асирларидан ажратмаган ҳолда лагерларга ёхуд лагерлар бўлимларига жойлаштиради. Ҳарбий асирларнинг бу хусусда розилиги мавжуд бўлган ҳоллар бундан мустасно.

Ҳарбий асирларнинг биронтаси жанг бораётган зонадан ўққа тутилиши эҳтимоли бўлган ҳудудга ҳеч қачон юборилмаслиги ва у жойда ушлаб турилмаслиги, шунингдек, қандайдир пункт ёки ҳудудда ҳарбий асирнинг мавжудлиги орқали ўша ҳудудни ҳарбий амалиётлардан ҳимоялашда фойдаланилмаслиги керак.

Ҳарбий асирлар ҳаво ҳужумлари ва урушнинг бошқа хавф-хатарларидан ҳимояланишда маҳаллий фуқаро аҳоли билан тенгма-тенг имкониятлардан фойдаланишлари зарур. Ташвиш сигнали берилиши биланоқ улар тезда пана жойларга томон йўл олишлари мумкин. Ўзлари турган биноларни уруш хавф-хатарларидан ҳимоялашда иштирок этадиган ҳарбий асирлар бундан мустасно. Аҳоли манфаатлари йўлида қўлланиладиган бошқа ҳар хил ҳимоя чоралари ҳарбий асирларга нисбатан ҳам қўлланилиши зарур.

Асирликда ушлаб турган Давлатлар ҳарбий асирлар лагерларининг географик жойлашуви ҳақидаги зарур маълумотларни Ҳомий Давлатлар орқали бир-бирига етказади.

Ҳарбий вазият тақозо этган пайтларда кундуз кунлари ҳарбий асирлар учун лагерлар «PW» ёки «PG» ҳарфлари билан белгиланган бўлиши ва улар ҳаводан аниқ кўриниб турадиган даражада жойлаштирилиши керак; аммо, манфаатдор Давлатлар бошқача усулдаги белгилар билан ифодалаш юзасидан ўзаро келишиб олишлари мумкин. Фақат ҳарбий асирлар учун лагерларгина юқоридаги белгилар билан ифодаланиши лозим.

Мунтазам равишдаги транзит ёки сараловчи лагерлар ўз тузилиши билан мазкур қисмда кўзда тутилган тегишли талабларга жавоб бериши ва бошқа лагерларда ҳарбий асирлар учун мавжуд бўлган тартиб бу жойларда ҳам амалда бўлиши керак.

Ҳарбий асирларни лагерларга жойлаштириш шарт-шароитлари асирда ушлаб турган Давлатнинг шу ҳудудга жойлаштирилган қўшинлари фойдаланаётган шарт-шароитлардан кам бўлмаган қулайликларга эга бўлиши зарур. Бу шарт-шароитлар ҳарбий асирларнинг одат ва удумларини ҳисобга олган холда белгиланиши ва уларнинг соғлиғига мутлақо зиён етказмаслиги керак.

Юқоридаги қоидалар, хусусан, ҳарбий асирлар учун ётоқхонанинг умумий ҳажми ва минимал кубатурасига ҳамда тегишли жиҳозлар ва ётаржой буюмлари, жумладан кўрпаларга ҳам тааллуқлидир.

Ҳарбий асирлар якка тартибда ёки жамоа тарзида фойдаланадиган хоналар намликдан тўла ҳимояланган бўлиши, етарли даражада иситилиши ва ёритилиши, айниқса, қоронғилик тушганидан токи чироқларни ёқиш белгилаб қўйилган муайян вақт оралиғида ёритилишига эътибор қаратилиши зарур Ёнғин хавфига қарши барча чоралар кўрилган бўлиши керак.

Эркак ва аёл ҳарбий асирлар жойлаштирилган лагерларда аёллар алоҳида ётоқ жойлари билан таъминланади.

Суткалик асосий озиқ-овқат миқдори ўзининг сони, сифати на хилма-хиллигига кўра ҳарбий асирларнинг саломатлигини яхши сақлаб туриш учун етарли бўлиши ва вазн йўқотиш ҳамда овқат етишмаслигидан келиб чиқадиган бошқа ҳолатларга олиб келмаслиги керак. Шунингдек, ҳарбий асирлар учун одатий бўлган овқатланиш тартибини ҳам инобатга олиш лозим.

Асирликда ушлаб турган Давлат ишлаётган ҳарбий асирларни ишига мувофиқ равишда қўшимча овқат билан таъминлаши керак.

Ҳарбий асирлар етарли даражада ичимлик сув билан таъминланишлари зарур. Тамаки чекиш учун ижозат берилиши лозим.

Ҳарбий асирлар имкон қадар кенг миқёсда ўзлари учун таом тайёрлаш жараёнига жалб этиладилар; шу мақсадда уларни ошхонадаги юмушларни бажаришга жалб этиш мумкин. Бундан ташқари, улар ихтиёрларидаги қўшимча озиқ-овқат маҳсулотларидан ўзлари учун таом тайёрлаш имкониятига эга бўладилар.

Таом истеъмол қилиш учун тегишли хоналар таъминоти йўлга қўйилган бўлиши керак.

Овқатланишга оид ҳар қандай оммавий интизомий жазо чорасини қўллаш тақиқланади.

Ҳарбий асирларга кийим-бош, ички кийим ҳамда пойабзал асирликда ушлаб турган Давлат томонидан етарли миқдорда берилади ва бунда у ҳарбий асирлар жойлашган жойнинг иқлим шароитларини ҳисобга олиши лозим. Асирликда ушлаб турган Давлат томонидан истило этилган душман армиясининг формали кийими, агарда иқлим шароитларига мос тушса, ҳарбий асирларнинг формали кийим-кечаги сифатида қўлланилади.

Ушбу буюмларни мунтазам равишда алмаштириш ва ямаш ишлари асирликда ушлаб турган Давлат томонидан таъминланади. Бундан ташқари, ишлаётган ҳарбий асирлар ҳар қандай жойда бажарадиган ишларининг хусусиятидан келиб чиқиб, тегишли иш кийимларини оладилар.

Барча лагерларда ҳарбий асирлар озиқ-овқат маҳсулотлари, совун, тамаки ва кундалик эҳтиёж буюмлари сотиб олишлари учун дўконлар қурилади; уларнинг харид баҳоси маҳаллий савдо нархларидан ошмаслиги керак.

Дўконлардан олинадиган даромад ҳарбий асирлар манфаатлари учун ишлатилади; ана шу мақсад йўлида махсус жамғарма тузилади. Ҳарбий асирларнинг ваколатли шахси дўкон ишида на ушбу жамғармадан фойдаланишда иштирок этиш ҳуқуқига эга бўлади.

Қайсидир лагерни ликвидация қилиш пайтида махсус фонднинг кредит қолдиғи келгусида мазкур жамғармани ташкил этган ҳарбий асирлар мансуб бўлган мамлакат фуқаролари ҳисобланмиш ҳарбий асирлар манфаатлари учун ишлатиш мақсадида бирон бир халқаро инсонпарварлик ташкилотига топширилади. Ялпи репатриация ҳолатида, агарда манфаатдор Давлатлар ўртасида бошқача мазмундаги битим мавжуд бўлмаса, бу даромад асирликда ушлаб турган Давлат ихтиёрида қолади.

Асирликда ушлаб турган Давлат лагерларнинг тозалик ва соғлиқ учун муҳим ҳисобланган қулай ҳолатини таъминлашга ҳамда эпидемия тарқалишининг олдини олишга қаратилган барча гигиена чора-тадбирларини қўллашга мажбурдир.

Ҳарбий асирлар кун-у тун гигиена талабларига жавоб берадиган ва доимо тоза сақланадиган ҳожатхоналарга эга бўладилар. Аёл ҳарбий асирлар жойлаштирилган лагерларда улар учун алоҳида ҳожатхоналар ўрнатиб берилиши зарур.

Бундан ташқари, лагерларда қуриладиган ҳаммом ва душхоналар билан бир қаторда, ҳарбий асирлар мунтазам равишда ювиниш, чўмилиш ва кирларини ювиш учун зарур даражадаги сув ва совун билан таъминланадилар; бунинг учун уларга тегишли хона, зарурий шарт-шароит ва вақт ажратилади.

Ҳар қайси лагер ҳарбий асирлар ўзлари муҳтож бўлган ёрдамни олиши ва тегишли парҳез билан таъминланиши мумкин бўлган лазаретга эга бўлади. Зарурият туғилганда, юқумли касаллик билан оғриганлар ва руҳий касалликка чалинганларни бошқалардан ажратиб даволаш учун изоляторлар ташкил этилади.

Оғир касалликка чалинган ёки соғлиғи махсус даволашни, жарроҳлик қилишни ва госпиталга ётқизишни тақозо этадиган ҳарбий асирлар, ҳаттоки, агарда уларни яқин вақт ичида репатриация қилиш кутилаётган бўлса ҳам, уларнинг даволанишини таъминлай оладиган ҳар қандай ҳарбий ёхуд фуқаровий тиббий муассаса томонидан ҳар қандай пайтда қабул қилинишлари зарур. Ногиронлар, хусусан, кўзи ожизларни парваришлаш, уларни репатриацияни кутиш даврида қайта ўқитиш учун алоҳида қулай шарт-шароитлар яратилади.

Ҳарбий асирларга иложи борича улар тегишли Давлат ва, мумкин бўлса, уларнинг ўзлари мансуб мамлакат фуқароси ҳисобланган тиббий ходимлар томонидан тиббий ёрдам кўрсатилади.

Ҳарбий асирларнинг тиббий ходимлар қабулига келишларига тўсқинлик қилиш мумкин эмас. Асирликда ушлаб турган маъмурият даволанган ҳар қайси ҳарбий асирнинг илтимосига биноан, унга ярадорлиги ёки беморлигининг ташхиси, даволаниш муддати ва мазмуни баён этилган расмий маълумотнома беради. Ушбу маълумотноманинг дубликати Ҳарбий асирлар ишлари бўйича Марказий Агентликка юборилади.

Даволаш сарф-харажатлари, шу жумладан, ҳарбий асирлар соғлиғини яхши ҳолатда сақлаб туриш учун харид қилинган хар хил зарурий мосламалар, хусусан, ясама тишлар ва бошқа ясама аъзолар ҳамда кўзойнаклар учун сарфланган харажатлар асирликда ушлаб турган Давлат томонидан қопланади.

Ҳарбий асирлар ойига камида бир марта тиббий кўрикдан ўтказилади. Тиббий кўриклар чоғида ҳар қайси ҳарбий асирнинг ўлчаб кўрилади ва белгилаб қўйилади. Бу кўриклар, хусусан, ҳарбий асирларнинг умумий аҳволи, юзалиги ва овқатланишини текшириш, шунингдек, юқумли касалликларни, айниқса, сил, безгак ва таносил касалликларини аниқлаш мақсадида амалга оширилади. Ана шу мақсадлар йўлида имконият доирасида мавжуд бўлган энг самарали усуллардан, масалан, сил касаллигини бошланғич давридаёқ аниқлаш учун мунтазам равишда ялпи рентген суратига тушириш усулидан фойдаланилади.

Асирликда ушлаб турган Давлат ўзлари хизмат қилган қуролли кучлар таркибида тиббий хизматчи ҳисобланмаган, аммо шифокор, тиш шифокори ва санитар касбини эгаллаган ҳарбий асирлардан ўзлари мансуб бўлган Давлатга тегишли ҳарбий асирлар манфаатлари йўлида тиббий вазифаларини бажаришларини талаб қилиши мумкин. Бундай ҳолда улар ҳарбий асирлар ҳисоблансалар-да, асирликда ушлаб турган Давлат томонидан қўлга олинган санитар шахсий таркибига нисбатан кўрсатиладиган тегишли муомаладан фойдаланадилар. Улар 49-моддада кўзда тутилган ҳар қандай бошқа ишлардан озод этилади.

Асирликда ушлаб турган Давлат томонидан ҳарбий асирларга ёрдам кўрсатиш учун қўлга олинган тиббий-санитар таркиб ва диний ходимлар ҳарбий асирлар ҳисобланмайдилар. Айни чоғда, улар энг камида мазкур Конвенция ҳомийлиги ва имтиёзларидан фойдаланади. Шунингдек, уларга ҳарбий асирларга тиббий ва диний ёрдам кўрсатишлари учун барча имкониятлар яратиб берилади.

Улар асирликда ушлаб турган Давлатнинг ҳарбий қонунлари ва низомлари доирасида ҳамда унинг ваколатли органлари раҳбарлиги остида, шунингдек, ўзларининг касб одоби талаблари асосида кўпроқ ўзлари мансуб бўлган қуролли кучларга тегишли ҳарбий асирлар манфаатлари йўлида тиббий ва диний вазифаларини бажаришда давом этадилар. Ўзларининг тиббий ва диний вазифаларини бажаришлари мобайнида, шунингдек, улар қуйидаги имтиёзлардан фойдаланадилар:

а) уларга ишчи командалардаги ёхуд лагерлардан ташқарида жойлашган госпиталлардаги ҳарбий асирларни мунтазам равишда бориб кўриш учун рухсат этилади. Асирликда ушлаб турган Давлат ана шу мақсадлар учун уларнинг ихтиёрига тегишли транспорт воситаларини ажратади;

б) ҳар қайси лагерда унвони ва стажи юқори бўлган ҳарбий врач қўлга олинган санитария ходимларининг касбий фаолиятига алоқадор барча масалалар бўйича лагер ҳарбий маъмурияти олдида масъул ҳисобланади. Шу мақсадда, низолашаётган томонлар ҳарбий ҳаракатларнинг бошиданоқ ўз санитария ходимлари, жумладан, Ҳаракатдаги қуролли кучлардаги ярадорлар ва беморларнинг қисматларини енгиллаштириш тўғрисида 1949 йил 12 августда қабул қилинган Женева Конвенциясининг 26-моддасида қайд этилган жамиятлар ходимларининг унвонлари ўртасидаги нисбатлар бўйича ўзаро келишиб оладилар. Мазкур врач ва у билан тенгма-тенг равишда, диний ходимлар бевосита вазифасига дахлдор барча масалалар юзасидан лагернинг тегишли маъмурларига тўғридан тўғри мурожаат қилиш ҳуқуқига эга бўлади. Бу маъмурлар уларга ушбу масалалар бўйича ёзишмалар олиб боришлари учун зарур шарт-шароитларни яратиб беради;

с) гарчи қўлга олинган ходимлар ўзлари жойлашган лагернинг ички тартиб-интизомига бўйсунсалар ҳам уларни ўзларининг тиббий ва диний вазифалари билан боғлиқ бўлмаган ишларни бажаришга ундаш мумкин эмас.

Ҳарбий ҳаракатлар мобайнида низолашаётган томонлар қўлга олинган ходимларнинг алмашинуви имкониятлари масаласини ўзаро келишиб олади ва бу алмашинувнинг тартиб-қоидаларини белгилайди.

Юқорида қайд этилган қоидаларнинг биронтаси асирликда ушлаб турган Давлатни ҳарбий асирларнинг тиббий ва диний эҳтиёжларини қондириш борасида зиммасига юкланган мажбуриятларидан озод этмайди.

Ҳарбий асирларга ҳарбий маъмурият томонидан ўрнатилган интизомий тартибга риоя этиш шарти билан ўз динларига хос маросимларни адо этишлари, шу жумладан, ибодатга боришлари учун тўла эркинлик берилади.

Диний хизматлар учун тегишли бинолар ажратилади.

Душман Давлатнинг ҳукми остига тушган ва ҳарбий асирларга ёрдам бериш учун шу ерда қолган ёки ушлаб қолинган ҳарбий руҳонийларга ўз диний эътиқодлари асосида диндошлари ўртасида бурчларини эркин адо этиш ҳамда уларнинг маънавий эҳтиёжларини қондиришга рухсат берилади. Улар ўзлари мансуб қуролли кучлардан бўлган, тили ёки дини бир бўлган ҳарбий асирлар жойлашган турли лагерлар ва ишчи командалар ўртасида тақсимланадилар. Уларга ўз лагерларидан ташқарида жойлашган ҳарбий асирларни бориб кўришлари учун зарур шарт-шароитлар яратилади, жумладан, 33-моддада кўзда тутилган транспорт воситалари ажратиб берилади. Улар ўзлари қўлга олинган мамлакатдаги диний маъмурият ва халқаро диний ташкилотлар билан ўз динларига тааллуқли руҳоний масалалар бўйича ёзишмалар олиб бориш эркинлигидан фойдаланадилар. Бу ёзишмалар цензура қилинади. Улар юборадиган хатлар ва почта карточкалари 71-моддада белгилаб қўйилган нормага кирмайди.

Ўзлари мансуб қуролли кучларнинг ҳарбий руҳонийлари таркибига кирмаган, аммо руҳоний ҳисобланувчи ҳарбий асирларга, улар қайси динга эътиқод қилишларидан қатъи назар, ўз диний эътиқодлари асосида диндошлари ўртасида бурчларини эркин адо этишлари учун рухсат берилади. Бу ҳолда уларга нисбатан асирликда ушлаб турган Давлат томонидан қўлга олинган ҳарбий руҳонийларга қилинадиган муомала қўлланилади. Улар ҳеч қандай бошқа ишларни бажаришга мажбур этилмайдилар.

Мабодо, ҳарбий асирлар қўлга олинган ҳарбий руҳоний ёки ҳарбий асир ҳисобланган руҳонийлари томонидан маънавий ёрдам ололмаётган бўлсалар, манфаатдор ҳарбий асирларнинг илтимосига кўра, уларнинг динига ёки шунга ўхшаш динга эътиқод қилувчи руҳоний ёхуд бундай диндор мавжуд бўлмаса ва агар диний нуқтайи назардан йўл қўйиладиган бўлса, тегишли билимдон дунёвий шахс бундай бурчни адо этиш учун тайинланади. Асирликда ушлаб турган Давлат томонидан маъқулланиши зарур бўлган бундай тайинлаш манфаатдор ҳарбий асирлар жамоасининг розилиги бўйича ва, зарур бўлган ҳолатларда, ўша диний эътиқоднинг маҳаллий диний маъмурлари ижозат берган жойда амалга оширилади. Шундай йўл билан тайинланган шахс асирликда ушлаб турган Давлат томонидан тартиб-интизом ва ҳарбий хавфсизликни таъминлаш учун белгиланган тартиб қоидаларга амал қилиши керак бўлади.

Асирликда ушлаб турган Давлат ҳар бир ҳарбий асирнинг шахсий мойиллигига ҳурмат билан қараган ҳолда, ҳар-бир асирларнинг ақлий, маърифий ва спорт соҳаларидаги фаолликларини, шунингдек, кўнгилочар машғулотлар ташкил этиш борасидаги ишларини тақдирлайди; бунинг учун тегишли бинолар ва зарур ашё-анжомлар ажратиш йўли билан тегишли амалий чоралар қўллаши керак бўлади.

Ҳарбий асирлар учун жисмоний машқлар бажариш, шу жумладан, спорт ва спорт ўйинлари билан шуғулланиш ҳамда очиқ ҳавода бўлиш имконияти яратилиши керак, барча лагерларда ана шу мақсадлар учун етарли ўлчамдаги бўш майдонлар ажратилади.

Ҳар бир ҳарбий асирлар лагери асирликда ушлаб турган Давлатнинг мунтазам қуролли кучларига мансуб бўлган масъул офицерларнинг бевосита изми остида бўлади. Ушбу офицер мазкур Конвенциянинг матнига эга бўлади; у лагернинг барча ходимлари ушбу ҳужжатнинг қоидаларидан хабардор бўлишини назорат қилади ҳамда бу қоидаларга ўз ҳукумати назорати остида амал қилиниши учун масъул ҳисобланади.

Ҳарбий асирлар, офицерлар бундан мустасно, асирликда ушлаб турган Давлатнинг барча офицерларига ўзларининг армияларида амалда бўлган уставларда кўзда тутилган тартибда ҳарбийча салом беришлари ва ташқи ҳурмат аломатларини кўрсатишлари зарур. Ҳарбий асирликдаги офицерлар бу Давлатнинг фақат унвонига кўра ўзларидан юқори бўлган офицерлари билангина ҳарбийча саломлашишлари лозим бўлади. Лекин улар лагер бошлиғига унинг унвони қандай бўлишидан қатъи назар, ҳарбийча салом беришлари зарур.

Даража белгилари ва давлат рамзларини, шунингдек, тақдирлаш нишонларини тақиб юриш учун рухсат берилади.

Мазкур Конвенция, унинг иловалари ва 6-моддада кўзда тутилган барча махсус битимлар мундарижасининг матни ҳарбий асирлар тушунадиган тилда ёзилади ва барча лагерларнинг ҳарбий асирлар бемалол ўқий олишлари мумкин бўлган жойларига осиб қўйилади.

Осиб қўйилган матн билан танишиш имкониятидан маҳрум бўлган ҳарбий асирларга, уларнинг илтимосларига кўра, ана шу матн нусхалари берилади.

Ҳарбий асирларга алоқадор бўлган ҳар қандай турдаги қоидалар, буйруқлар, эълонлар ва хабарлар улар учун тушунарли бўлган тилда маълум қилиниши керак. Улар юқорида белгилаб қўйилган тартибда осиб қўйилади ва бир неча нусхаси ваколатли шахсга топширилади. Барча буйруқлар ва фармойишлар алоҳида ҳарбий асирлар учун ҳам улар тушунадиган тилда етказилиши керак.

Ҳарбий асирларга нисбатан, хусусан, қочаётган ёки қочишга уринаётганларга қарши қурол ишлатиш фавқулодда чора ҳисобланади ва бунинг учун ҳар доим тегишли шарт-шароитлардан келиб чиққан ҳолда аввало огоҳлантириш зарур бўлади.

Ҳарбий ҳаракатларнинг бошланишидаёқ низолашаётган томонлар тенг унвонларга эга бўлган асирларга бир хил муносабатни таъминлаш мақсадида, мазкур Конвенциянинг 4-моддасида қайд этилган барча шахсларнинг унвон ва лавозимлари ҳақида бир-бирларига хабар қиладилар; мабодо унвон ва лавозимлар кечроқ белгиланган бўлса, бу ҳақда ҳам худди шундай тартибда хабар қилинади.

Асирликда ушлаб турган Давлат ҳарбий асирларнинг унвони ошганлигини улар мансуб бўлган Давлат томонидан унга бу ҳақда тегишли тартибда билдирилган маълумотлар асосида эътироф этади.

Офицерларга ва уларга тенглаштирилган ҳарбий асирларга, уларнинг унвони ва ёши улуғлигини ҳисобга олган ҳолда, ҳурмат билан муомала қилинади.

Офицерлар лагерларига хизмат қилишни таъминлаш учун, ана шу офицерлар ва уларга тенглаштирилганларнинг унвонларини ҳисобга олган ҳолда, улар мансуб бўлган қуролли кучларга тегишли бўлган ва иложи борича уларнинг тилида сўзлашадиган етарли миқдордаги аскарлар ажратилади; улар ҳеч қандай бошқа ишларга юборилиши мумкин эмас.

Офицерлар қозони офицерларнинг ўз измида бўлишини ҳар томонлама тақдирлаш лозим.

Офицер бўлмаган ёки уларга тенглаштирилмаган ҳарбий асирларга уларнинг унвони ва ёши тақозо этган даражада ҳурмат билан муомала қилиш лозим.

Ҳарбий асирлар қозони уларнинг ўз измида бўлишини ҳар томонлама тақдирлаш лозим бўлади.

Асирликда ушлаб турган Давлат ҳарбий асирларни кўчириш масаласини ҳал этишда ҳарбий асирларнинг манфаатларини, хусусан, уларнинг ватанларига қайтишлари билан боғлиқ қийинчиликларни ошириб юбормаслик каби ҳолатларни ҳисобга олиши зарур.

Ҳарбий асирларни кўчириш ҳар доим инсоний тарзда ва асирликда ушлаб турган Давлат ўз қўшинларига кўчиш чоғида яратадиган шарт-шароитлардан кам бўлмаган даражада амалга оширилиши керак. Ҳарбий асирлар мослашган иқлим шароити ҳар доим эътиборга олиниши лозим; кўчириш шарт-шароитлари уларнинг соғлиғига мутлақо зарар етказмаслиги керак.

Асирликда ушлаб турган Давлат кўчиш вақтида ҳарбий асирларни уларнинг соғлиғини яхши сақлаб туриш учун етарли даражадаги ичимлик сув ва озиқ-овқатлар, шунингдек, улар учун керакли кийим-кечак, бошпана ва тиббий ёрдам билан таъминлаши шарт. У ҳарбий асирларнинг хавфсизлигини таъминлаш борасида, айниқса, уларни сув ва ҳаво йўллари орқали ташиш пайтида, зарур бўлган барча эҳтиёт чораларини кўради ва ҳарбий асирларни кўчиришни бошлашдан олдин кўчириладиган асирларнинг тўлиқ рўйхатини тузади.

Ярадор ва бемор ҳарбий асирларнинг соғлиғи учун йўл юриш хатарли бўлган давр мобайнида, агар буни уларнинг хавфсизлиги қатъий тақозо этмаса, улар кўчирилмайдилар.

Фронт чизиғи қайсидир лагерга яқинлашиб келганда, фақат ҳарбий асирларни кўчиришни етарли хавфсизлик шароитларида амалга ошириш мумкин бўлган ёки уларни кўчиришга қараганда ўз жойларида қолдириш кўпроқ хатарли ҳисобланган ҳоллардагина, ушбу лагер ҳарбий асирлари бошқа жойга кўчириладилар.

Кўчириш пайтида ҳарбий асирларга уларнинг жўнатилиши ва янги почта манзили тўғрисида расмий равишда хабар қилинади. Бу хабар улар ўз юкларини саранжом қилиб ва оила аъзоларини огоҳлантириб улгуришлари учун олдиндан айтиб қўйилиши керак.

Уларга шахсий буюмлар, хатлар ва ўз номларига келган жўнатмаларни ўзлари билан бирга олишларига рухсат этилади. Кўчириш шароитлари тақозосига кўра, бу юкларнинг вазни ҳарбий асир бемалол кўтара оладиган даражагача чеклаб қўйилиши мумкин, аммо рухсат этилган вазн қатъий равишда киши бошига 25 килограмдан ошмаслиги керак.

Аввалги лагерга йўлланган хатлар ва жўнатмалар тутиб қолинмасдан, тезда янги манзилга жўнатиб юборилади. Лагер бошлиғи ваколатли шахс билан келишган холда, ҳарбий асирларга тегишли жамоат мулкини ва ҳарбий асирлар ушбу модданинг иккинчи хатбошида кўзда тутилган чеклашлар туфайли ўзлари билан бирга олиб кетолмаган буюмларни ташишни таъминлаш юзасидан тегишли чораларни кўради.

Кўчириш билан боғлиқ сарф-харажатлар асирликда ушлаб турган Давлат томонидан қопланади.

Асирликда ушлаб турган Давлат меҳнатга лаёқатли ҳарбий асирларнинг ёши, жинси, унвони, шунингдек, жисмоний имкониятларини ҳисобга олган ҳолда, хусусан, уларни яхши жисмоний ва руҳий ҳолатда сақлаб туриш мақсадида, улардан ишчи кучи сифатида фойдаланиши мумкин.

Ҳарбий асирликдаги унтер офицерлардан фақат ишни назорат қилиш билан шуғулланишнигина талаб қилиш мумкин. Бундай иш берилмаган унтер офицерлар ўзлари учун муносиб бошқа ишни сўрашлари мумкин ва мавжуд имкониятлардан келиб чиқиб, улар шундай иш билан таъминланадилар.

Агар офицерлар ёки уларга тенглаштирилган шахслар ўзлари учун муносиб иш беришларини сўрасалар, мавжуд имкониятлардан келиб чиқиб, улар шундай иш билан таъминланадилар. Уларни ишлашга мажбур этиш қатъиян мумкин эмас.

Ўз лагерларини бошқариш, жиҳозлаш ва тартибга солиш борасидаги ишлардан ташқари, ҳарбий асирлар фақат қуйида санаб ўтиладиган тоифалардаги ишларгагина мажбурий тарзда жалб этилишлари мумкин:

а) қишлоқ хўжалиги;

б) саноатнинг қазиб олиш ва ишлаб чиқариш соҳалари (металлургия, машинасозлик ва кимё саноати, шунингдек, ҳарбий мазмун ёки ҳарбий аҳамиятга молик жамоат ишлари ҳамда қурилишлар бундан мустасно);

с) ҳарбий мазмун ёки ҳарбий аҳамиятга молик бўлмаган транспорт ёки юклаш-тушириш ишлари;

д) савдо фаолияти, санъат ва ҳунармандлик;

э) уй-рўзғор хўжалиги ишлари;

ф) ҳарбий мазмун ёки ҳарбий аҳамиятга молик бўлмаган коммунал хизмат ишлари.

Юқоридаги қоида бузилган ҳолларда ҳарбий асирларга 78-модда асосида ўзларининг шикоят қилиш ҳуқуқларидан фойдаланишлари учун рухсат этилади.

Ҳарбий асирлар ишлашлари учун тегишли шарт-шароитлар, айниқса, турар-жой, озиқ-овқат, кийим-кечак ва асбоб-анжомлар билан таъминланишлари зарур; бу шарт-шароитлар асирликда ушлаб турган Давлатнинг фуқаролари худди шундай ишларни бажараётганларида фойдаланадиган шарт-шароитлардан кам бўлмаслиги керак. Шунингдек, иқлим шароитлари ҳам эътиборга олиниши лозим.

Асирликда ушлаб турган Давлат ҳарбий асирлар меҳнатидан фойдаланиш баробарида уларнинг иш жойларида меҳнат муҳофазаси тўғрисидаги миллий қонунларга, хусусан, техника хавфсизлиги қоидаларига амал қилинишини таъминлайди.

Ҳарбий асирлар тайёргарликдан ўтишлари, уларга нисбатан ўзлари бажарадиган иш бўйича асирликда ушлаб турган Давлат фуқаролари учун кўзда тутилган меҳнат муҳофазаси билан боғлиқ тадбирларнинг амалга оширилиши керак бўлади. 52-модда қоидаларини бажариш шарти билан ҳарбий асирларни фуқаро аҳолидан бўлган ишчилар жалб этиладиган одатдаги қалтис ишларга банд қилиш мумкин бўлади.

Интизомий чоралар қўллаш йўли билан иш шароитини оғирлаштирадиган шарт-шароит яратиш қатъиян мумкин эмас.

Бирон-бир ҳарбий асир, агар у ўз ихтиёри билан бунга розилик билдирмаса, соғлиғига хавф соладиган ёки хатарли бўлган ишларда ишлатилиши мумкин эмас.

Бирон-бир ҳарбий асир асирликда ушлаб турган Давлат ҳарбий хизматчиси учун камситиладиган деб баҳоланувчи ишларда ишлатилмайди.

Ерларни миналардан ёки бошқа турли снарядлардан тозалаш хатарли иш ҳисобланади.

Ҳарбий асирлар иш кунининг давомийлиги, ишга бориб-келиш вақтини ҳам қўшиб ҳисоблаганда, ҳаддан ортиб кетмаслиги ва қатъий равишда мазкур ҳудуддаги худди шу иш билан банд бўлган асирликда ушлаб турган Давлатнинг фуқаролари бўлган фуқаро ишчилар учун белгиланган иш куни давомийлигидан узоқ бўлмаслиги шарт.

Ҳарбий асирларга иш кунининг ўртасида камида бир соат муддатга дам олиш учун фурсат берилади. Бу дам олиш вақти, агарда асирликда ушлаб турган Давлатнинг ишчилари дам олишлари учун кўпроқ вақт ажратилган бўлса, шунга мослаштирилади. Бундан ташқари, ҳарбий асирларга ҳафтада бир марта, иложи борича якшанбада ёки уларнинг ватанларида белгилаб қўйилган дам олиш кунида йигирма тўрт соатлик узлуксиз дам олиш вақти қўшимча равишда берилади. Бунга қўшимча сифатида бир йил муддат ишлаган ҳар қайси ҳарбий асирга иш ҳақи сақланган ҳолда саккиз кунлик узлуксиз таътил берилади.

Агар меҳнатнинг ишбай усули қўлланилаётган бўлса, бу ҳол иш кунининг меъёрдан ортиқ узайиб кетишига олиб келмаслиги керак.

Ҳарбий асирлар учун мўлжалланган иш ҳақи миқдори мазкур Конвенциянинг 62-моддаси қоидаларига мувофиқ тарзда белгиланади.

Ишдаги бахтсиз тасодифлардан азият чекиш ёки иш вақтида ёки иш билан боғлиқ касалланиш ҳолларида ҳарбий асирларга уларнинг аҳволи талаб этган даражада тиббий ёрдам кўрсатилади. Бундан ташқари, асирликда ушлаб турган Давлат уларга ўзлари мансуб бўлган Давлат олдида тегишли ҳуқуқларини асослашлари учун имкон яратадиган тиббий шаҳодатномалар беради ҳамда ана шу шаҳодатномалар дубликатларини 123-моддада қайд этилган Ҳарбий асирлар ишлари бўйича Марказий Агентликка юборади.

Ҳарбий асирларнинг меҳнатга лаёқатлилиги мунтазам равишда камида ойига бир марта тиббий кўрик йўли билан текшириб борилади. Тиббий кўрикларни ўтказиш чоғида ҳарбий асирлар бажаришга мажбур бўлган ишларнинг мазмуни алоҳида ҳисобга олиниши керак.

Мабодо ҳарбий асир ўзини меҳнатга лаёқатсиз деб ҳисобласа, унга ўз лагеридаги тиббиёт ходимларига кўриниши учун рухсат этилади.

Шифокорлар меҳнатга лаёқатсиз деган хулосага келиб, асирларни ишдан озод этиш тўғрисида тавсия беришлари мумкин.

Ишчи командалардаги тартиб-қоида ҳарбий асирлар лагерларининг тартиб-қоидаларига мос бўлиши зарур.

Ҳар қандай ишчи командаси ҳарбий асирлар лагерининг назорати остида бўлади ва маъмурий жиҳатдан унга бўйсунади. Ҳарбий маъмурлар ва ушбу лагернинг бошлиғи ишчи командасида мазкур Конвенция қоидаларига амал қилиниши учун ўз ҳукуматлари назорати остида масъул ҳисобланади.

Лагер бошлиғи ўз лагерига бўйсунувчи ишчи командалар рўйхатини тартибли сақлаши ва бу рўйхатни лагерга келган Ҳомий Давлатлар, Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси ёки ҳарбий асирларга кўмаклашувчи бошқа ташкилотлар делегатларига кўрсатиши керак.

Хусусий шахслар ўз қўл остида ишлаётган ҳарбий асирлар учун қўриқчилар тайинласалар ва уларга ҳомийлик қилишни бутун масъулияти билан зиммаларига олган чоғларида ҳам, бундай ҳарбий асирларга муносабат камида мазкур Конвенцияда кўзда тутилган тартиб асосида бўлади. Асирликда ушлаб турган Давлат, ҳарбий маъмурлар ва ҳарбий асирлар лагерининг бошлиғи ҳарбий асирларни сақлаш, парваришлаш, муомала қилиш ва уларнинг иш ҳақини тўлаш каби масалаларда тўла масъул ҳисобланади.

Ушбу ҳарбий асирлар ўзлари мансуб бўлган лагерларнинг ваколатли шахслари билан алоқада бўлиб туриш ҳуқуқига эгадир.

Ҳарбий ҳаракатларнинг бошланишидан токи Ҳомий Давлат билан ушбу масала бўйича битим тузилишигача ўтадиган вақт мобайнида асирликда ушлаб турган Давлат ҳарбий асирлар ўз ёнларида сақлашлари мумкин бўлган нақд ёки бошқа хил кўринишдаги пул маблағларининг чекланган энг кўп миқдорини белгилаши мумкин Ҳарбий асирларнинг қонуний мулки бўлган-у улардан олиб қўйилган ёки ушлаб қолинган ҳар қандай ортиқча маблағ, уларнинг ҳар қандай пул омонатлари қатори шахсий ҳисоб рақамига киритиб қўйилади ва уларнинг розилигисиз бошқа валютага алмаштирилиши мумкин эмас.

Ҳарбий асирларга лагердан ташқарида харид қилиш ёки нақд пул ҳисобига хизматлардан фойдаланиш учун рухсат этилган ҳолларда бундай тўловларни бевосита ҳарбий асирларнинг ўзлари ёки лагер маъмурияти тўланган миқдорни тегишли ҳарбий асирларнинг ҳисоб рақамларига кирим сифатида қайд этиш орқали амалга оширади. Асирликда ушлаб турган Давлат бунинг учун зарур бўлган тегишли қоидаларни ишлаб чиқади.

Ҳарбий асирлардан, улар қўлга олинганида, 18-моддага мувофиқ олиб қўйилган асирликда ушлаб турган Давлатнинг валютасидаги пул маблағлари ушбу қисмнинг 64-моддаси қоидаларига биноан асирларга тегишли алоҳида шахсий ҳисоб рақамларига қайд этиб қўйилади.

Ҳарбий асирлардан бошқа валютадаги маблағлар олиб қўйилиши биланоқ уларни асирликда ушлаб турган Давлатнинг валютасига айлантириш ҳисобига олинган пул маблағлари ҳам уларга тегишли алоҳида шахсий ҳисоб рақамларига қайд этиб қўйилади.

Асирликда ушлаб турган Давлат барча ҳарбий асирларга пул таъминоти ҳисобидан ойлик аванс тўлаб боради. Бу аванслар ҳажми кўрсатилаётган Давлатнинг валютасига қайта ҳисоблаш йўли билан қуйидаги миқдорларда белгиланади:

I тоифа: сержант унвонли асирлардан қуйи даражадагилар — саккиз Швейцария франки;

II тоифа: сержантлар ва ҳар хил унтер офицерлар ёхуд шуларга тенг унвондаги асирлар — ўн икки Швейцария франки;

III тоифа: капитан ва капитан унвонигача бўлган офицерлар ҳамда шуларга тенг унвондаги асирлар — эллик Швейцария франки;

IV тоифа: майорлар, подполковниклар, полковниклар ёки шуларга тенг унвондаги асирлар — олтмиш Швейцария франки;

V тоифа: генераллар ёки шуларга тенг унвондаги асирлар — етмиш беш Швейцария франки.

Аммо, манфаатдор низолашаётган томонлар махсус битимлар тузиш орқали юқоридаги тоифаларда санаб ўтилган ҳарбий асирлар учун мўлжалланган ана шу аванслар ҳажмини ўзгартиришлари ҳам мумкин.

Бундан ташқари, агарда биринчи хатбошида кўрсатилган миқдорлар асирликда ушлаб турган Давлат қуролли кучлари таркибига мансуб шахслар оладиган пул таъминотига нисбатан катта ҳажмда экани билан фарқ қилса ёки бирон-бир сабабга кўра асирликда ушлаб турган Давлат учун жиддий қийинчиликлар туғдирадиган бўлса, у ҳолда ушбу Давлат юқорида кўрсатилган миқдорлар ҳажмини ўзгартириш тўғрисида ҳарбий асирлар тегишли бўлган Давлат билан ўзаро махсус битим тузишига қадар:

а) ҳарбий асирларнинг шахсий ҳисоб рақамларига биринчи хатбошида кўрсатилган миқдордаги маблағларни кўчиришда давом этади;

б) ҳарбий асирларнинг эҳтиёжларини қондириш учун уларга ушбу аванслар ҳисобидан тўланган маблағлар миқдорини етарли миқдорда бўлган, аммо биринчи тоифага мансуб шахслар учун асирликда ушлаб турган Давлат ўзининг қуролли кучлари таркибидаги шахсларга тўлайдиган миқдорлардан кам бўлмаган миқдорда тўланадиган маблағ билан вақтинча чеклаб туриши мумкин.

Бундай чеклашлар сабаблари тўғрисида Ҳомий Давлат зудлик билан хабардор қилиниши керак.

Асирликда ушлаб турган Давлат ҳарбий асирларга улар мансуб бўлган Давлат томонидан қўшимча таъминот сифатида ёлланган пул маблағларини тегишли шарт асосида қабул қилади. Бу шартга кўра йўлланган маблағ бир хил тоифадаги ҳарбий асирлар ўртасида тенг тақсимланади ва ана шу тоифага мансуб тегишли Давлат ҳарбий асирларининг барчасига тўланади ҳамда 64-модда қоидаларига биноан уларнинг алоҳида шахсий ҳисоб рақамларига иложи борича қисқа муддатларда қайд этилади. Бундай қўшимча таъминот асирликда ушлаб турган Давлатни унинг зиммасига мазкур Конвенция томонидан юкланган бошқа ҳар қандай мажбуриятлардан халос этмайди.

Ҳарбий асирлар бевосита уларни сақлаб турган маъмуриятдан меҳнатлари ҳисобига адолатли равишда тўланадиган иш ҳақи оладилар. Иш ҳақи миқдори тегишли маъмуриятлар томонидан белгиланади; айни чоғда, бу миқдор ҳажми тўлиқ иш куни учун чорак Швейцария франки миқдоридан кам бўлмаслиги керак. Асирликда ушлаб турган Давлат кунбай иш ҳақи бўйича ўзи белгилаган миқдорлар тартиби тўғрисида ҳарбий асирларга, шунингдек, Ҳомий Давлат орқали асирлар мансуб бўлган Давлатга маълум қилади.

Асирларни сақлаб турган маъмуриятлар ҳам лагерни бошқариш, ички қурилиш ёки саранжом-саришталаш ишларига тааллуқли фаолият билан мунтазам равишда банд бўлган, шунингдек, ўз ўртоқларининг тиббий ёки маънавий эҳтиёжларини қондириш учун жалб этилган ҳарбий асирларга маош тўлайдилар.

Ваколатли шахс, унинг ёрдамчилари ва маслаҳатчиларининг, агар улар мавжуд бўлса, хизмат фаолияти учун маошлари дўкон даромади ажратмалари билан тўлдириладиган жамғарма ҳисобидан қопланади. Ушбу маошлар миқдорини вакил белгилайди ва улар лагер бошлиғи томонидан тасдиқланади. Агар бундай жамғарма мавжуд бўлмаса, ҳарбий асирларга адолатли асосда ҳисоблаб чиқилган иш ҳақи уларни сақлаб турган маъмурият томонидан тўланади.

Ҳарбий асирларга якка ёки жамоа тарзида йўлланган пул кўчирмаларини олишлари учун рухсат этилади

Ҳар бир ҳарбий асир кейинги моддада кўзда тутилган ўз шахсий ҳисоб рақамидаги кредит қолдиғидан талаб этиладиган тўловларни амалга оширувчи асирликда ушлаб турган Давлат томонидан белгилаб қўйилган доирада фойдаланиш ҳуқуқига эга. Асирликда ушлаб турган Давлат нуқтайи назаридан зарур деб ҳисобланган молиявий ва валютавий чеклашларга амал қилганлари тақдирда, ҳарбий асирлар, шунингдек, чет элларда ҳам тўловларни амалга оширишлари мумкин бўлади Бу ҳолда ҳарбий асирларнинг ўз боқимондалари учун кўзда тутган тўловлари биринчи навбатда амалга оширилиши керак Ҳар қандай ҳолда ҳам ҳарбий асир ўзи мансуб бўлган Давлат розилиги асосида ўз мамлакатида қуйидаги тартибдаги тўловлар амалга оширилиши учун кўрсатма бера олиши мумкин: асирликда ушлаб турган Давлат кўрсатиб ўтилган Давлатга Ҳомий Давлат орқали пулни тўловчи ва олувчи, шунингдек, тўлов маблағининг асирликда ушлаб турган Давлат валютасида ифодаланган миқдори тўғрисида зарур маълумотлар қайд этилган авизо (хабарнома) юборади Бу хабарнома манфаатдор ҳарбий асир томонидан имзоланиб, лагер бошлиғининг имзоси билан тасдиқланган бўлади.

Асирликда ушлаб турган Давлат ушбу миқдорни ҳарбий асирнинг шахсий ҳисоб рақамига чиқим сифатида қайд этади Ушбу тартибда чиқим миқдорини қайд этган асирликда ушлаб турган Давлат бу ҳолатни ҳарбий асирлар мансуб бўлган Давлат кредит ҳисобига ҳам ёзиб қўяди.

Юқоридаги қоидаларни амалда қўллаш мақсадида асирликда ушлаб турган Давлат мазкур Конвенциянинг В иловасидаги намунавий қоидалардан фойдаланиши мумкин

Асирликда ушлаб турган Давлат ҳар бир ҳарбий асир учун камида қуйидагиларни ўзида ифода этувчи алоҳида шахсий ҳисоб рақами очади.

1) ҳарбий асирга тегишли бўлган маблағлар ёки у пул таъминоти ҳисобидан олган аванс, иш ҳақи ёки бошқа манбалардан тушумлар; ҳарбий асирдан олиб қўйилган асирликда ушлаб турган Давлат валютасидаги пул маблағлари; ҳарбий асирдан олиб қўйилган ва унинг илтимосига биноан кўрсатилган Давлат валютасига алмашланган пуллар;

2) ҳарбий асирга нақд ҳолда ёки шунга ўхшаш бошқа хил кўринишда тўланган маблағлар; унинг номидан ва унинг илтимосига биноан амалга оширилган тўловлар; 63-модданинг учинчи хатбоши асосида кўчирилган маблағлар.

Ҳарбий асирнинг ҳисоб рақамидаги ҳар қандай ёзув унинг ўзи ёки унинг номидан иш кўрувчи ваколатли шахс томонидан имзоланган ёхуд тасдиқланган бўлиши керак.

Ҳарбий асирларга ўз ҳисоб рақамларининг ҳолати билан танишишлари ва ушбу ҳисоб рақамларидан нусха олишлари учун ҳар доим етарли даражада шарт-шароит яратиб берилиши керак; бу ҳисоб рақамлари лагерга келган Ҳомий Давлат вакиллари томонидан ҳам текширилиши мумкин.

Ҳарбий асирлар бир лагердан бошқасига кўчирилганлари тақдирда, уларнинг шахсий ҳисоб рақамлари ўша жойга кўчирилади. Ҳарбий асирлар муайян асирликда ушлаб турган Давлатдан бошқа Давлатга топширилган ҳолларида ҳарбий асирларнинг асирликда ушлаб турган Давлат валютасига алмашланмаган пул маблағлари ҳам ўша жойга кўчирилади. Ҳарбий асирларнинг ҳисоб рақамлари кредитида қоладиган бошқа барча маблағлар учун уларга шаҳодатномалар берилади.

Манфаатдор низолашаётган томонлар белгилаб қўйилган муайян вақт оралиғида бир-бирларини ҳарбий асирларнинг ҳисоб рақамларидаги маблағлар тўғрисида Ҳомий Давлат орқали хабардор қилиб туриш ҳақида ўзаро келишиб олиши мумкин.

Ҳарбий асирнинг озод этилиши ёки ватанига қайтарилиши орқали асирлик ниҳоясига етганда, асирликда ушлаб турган Давлат унга ушбу Давлатнинг ваколатли офицери томонидан имзоланган ва ҳарбий асир асирликдаги вақтнинг охирида унга тегишли бўлган кредит қолдиғи қайд этилган ҳужжат бериши зарур Асирликда ушлаб турган Давлат, шунингдек, Хомий-Давлат орқали ҳарбий асирлар мансуб бўлган Давлатга ватанига қайтарилиши, озод этилиши, қочиши, вафот қилиши ёки бошқа хил ҳолатларда асирликда бўлиши ниҳоясига етган барча ҳарбий асирлар тўғрисида тегишлича маълумотлар берилган ҳамда уларнинг кредит қолдиғи миқдорлари кўрсатилган рўйхатларни йўллайди. Ушбу рўйхатларнинг ҳар бир варағи асирликда ушлаб турган Давлатнинг тегишли мухтор вакили томонидан тасдиқланган бўлиши керак.

Мазкур модданинг юқорида қайд этилган ҳар қандай қоидасига низолашаётган томонларнинг ўзаро битим тузишлари йўли билан шаклан ўзгартиришлар киритилиши мумкин.

Ҳарбий асир мансуб бўлган Давлат асирлик ниҳоясига етганда асирликда ушлаб турган Давлат томонидан унга белгиланган кредит қолдиғининг ҳал этилиши учун масъулдир.

Ҳарбий асирларга пул таъминот ҳисобидан 60-моддага асосан тўланадиган авансларга асирлар мансуб бўлган Давлат номидан берилган аванслар сифатида қаралиши керак. Юқорида кўрсатилган Давлат пул таъминоти ҳисобидан тўлайдиган бундай аванслар 63-модданинг учинчи хатбошига ва 68-моддага мувофиқ тарзда амалга ошириладиган барча тўловлар қатори манфаатдор Давлатлар ўртасида ҳарбий ҳаракатлар тугаганидан кейин тузиладиган битимларнинг мавзуси ҳисобланади.

Ҳарбий асирнинг ишда жароҳатланиш ёки ногиронлик бўйича товон пули тўлаш ҳақидаги ҳар қандай талаби Ҳомий Давлат орқали ҳарбий асир мансуб бўлган Давлатга юборилиши зарур 54-моддага мувофиқ, асирликда ушлаб турган Давлат барча холларда ҳарбий асирга унинг жароҳати ёки ногиронлигининг мазмуни, бу ҳол юз берган шарт-шароит ва асирга кўрсатилган тиббий ёрдам ёхуд касалхонада даволаш тўғрисидаги маълумотлар қайд этилган тегишли ҳужжат беради. Бу ҳужжат асирликда ушлаб турган Давлатнинг масъул офицери томонидан имзоланиши, тиббий маълумотлар эса тиббий хизмат шифокори томонидан тасдиқланиши керак.

Ҳарбий асирнинг 18-модда асосида асирликда ушлаб турган Давлат томонидан мусодара қилинган ва ватанига қайтиш чоғида қайтариб берилмаган шахсий буюмлари, пули ёки бошқа бойликлари учун товон пули тўлаш ёхуд унинг фикрича, асирликда ушлаб турган Давлат ва ёки шу Давлатнинг ҳар қандай вакили айби билан унга етказилган зарарни қоплаш ҳақидаги ҳар қандай талаби ҳам ҳарбий асир мансуб бўлган Давлатга юборилиши зарур. Аммо, ҳарбий асирларга улар асирлик пайтларида зарур бўладиган барча шахсий буюмлар асирликда ушлаб турган Давлат ҳисобидан янгилаб турилади. Асирликда ушлаб Давлат барча ҳолларда ҳарбий асирга унинг шахсий буюмлари, пули ёки бошқа бойликлари қайтарилмаслик сабабларига оид барча маълумотлар қайд этилган ва масъул офицер томонидан имзоланган тегишли ҳужжат беради Бу ҳужжатнинг нусхаси 123-моддада кўзда тутилган Ҳарбий асирлар ишлари бўйича Марказий Агентлик орқали ҳарбий асир мансуб бўлган Давлатга юборилиши шарт.

Асирликда ушлаб турган Давлат ҳарбий асирлар ўз ҳукми остига тушиб қолган вақтдан эътиборан, уларни ва Ҳомий Давлат ёрдамида улар мансуб бўлган Давлатни мазкур қисмга тегишли қоидаларни бажариш учун қўллайдиган тадбирлари тўғрисида хабардор қилади Шунингдек, у ана шу тадбирларга киритиладиган ҳар қандай ўзгартиришлардан манфаатдор томонларни хабардор этиб боради.

Ҳар бир ҳарбий асир асирга олинган вақтидан эътиборан ёки энг кечи билан лагерга, ҳатто транзит лагерга бўлса ҳам, жойлаштирилганидан сўнг бир ҳафта ўтгач, шунингдек, касалланиши ёки бошқа лазаретга ёхуд лагерга кўчирилиши муносабати билан, бир томондан, бевосита ўз оиласига, иккинчи томондан, 123-моддада кўзда тутилган Ҳарбий асирлар ишлари бўйича Марказий Агентликка почта карточкаси жўнатиш имконига эга бўлиши лозим; бу почта карточкаси иложи борича мазкур Конвенцияга илова қилинган намунадагидек бўлиши ва унда асир олинганлиги, саломатлиги ва манзили тўғрисида хабар берилиши керак. Ушбу карточкалар иложи борича тезкорлик билан жўнатилиши зарур ва уларни узатиш жараёни ҳеч қандай йўл билан секинлаштирилиши мумкин эмас.

Ҳарбий асирларга хат ва почта карточкаларини олиш ва жўнатиш учун рухсат этилади. Мабодо асирликда ушлаб турган Давлат бу хат-хабарларни чеклашни зарур деб топса, у ҳолда камида ҳар ойда иккита хат ва тўртта почта карточкаси жўнатиш учун рухсат этиши зарур. 70-моддада кўзда тутилган ва иложи борича мазкур Конвенцияга илова қилинган намуна асосида тайёрлаб жўнатиладиган карточкалар бу ҳисобга кирмайди. Бошқа ҳар қандай чеклашлар фақат агар асирликда ушлаб турган Давлат тегишли цензурани амалга ошириш мақсадида малакали таржимонларнинг етарли миқдорини тўплашда муайян қийинчиликларга дуч келиши сабабли уларни Ҳомий Давлат томонидан ҳарбий асирлар манфаатларига мос деб топилсагина жорий этилиши мумкин. Мабодо, ҳарбий асирлар оладиган хат-хабарларни чеклаш зарурияти юзага келса, бундай чеклаш фақат асирлар мансуб бўлган Давлатнинг қарори асосидагина, баъзи ҳолларда эса асирликда ушлаб турган Давлатнинг илтимосига биноан татбиқ этилади. Бу хатлар ва почта карточкалари асирликда ушлаб турган Давлат имкониятидаги энг тезкор усулда жўнатилиши лозим; уларни етказишни тўхтатиб туриш ёки секинлаштиришдан интизомий таъсир чораси сифатида фойдаланиш мумкин эмас.

Узоқ вақт мобайнида хабарлашмаган ёхуд ўз оиласидан хат-хабар олмаган ёки хат олиш ва одатдаги тартибда хат жўнатиш имкониятларидан маҳрум бўлган ҳарбий асирлар билан бир қаторда, оила аъзоларидан жуда узоқ масофада жойлашган ҳарбий асирларга телеграммалар жўнатиш учун рухсат этилади; бу телеграммалар нархи уларнинг асирликда сақлаб турган Давлатдаги ҳисоб рақамлари чиқимига қайд этилади ёки улар ихтиёридаги пул маблағлари ҳисобидан тўланади. Ҳарбий асирлар учун бундай имконият, шунингдек, ўта зарур ҳолларда ҳам яратилади.

Умумий қоида тариқасида, ҳарбий асирларнинг ёзишмалари уларнинг она тилида бажарилади. Низолашаётган томонлар ёзишмалар бошқа тилларда ҳам бажарилишига рухсат беришлари мумкин.

Асирларнинг хатлари солинган қоплар пухта муҳрланиши, ичидаги нарсалар аниқ кўрсатилган ёрлиқларга эга бўлиши ва улар юборилаётган жойнинг тегишли почта бўлими манзилига жўнатилиши зарур.

Ҳарбий асирларга почта орқали ё бошқа ҳар қандай йўллар билан якка ўзи учун ёки жамоа учун жўнатмалар олишларига рухсат этилади; бундай жўнатмалар таркиби, хусусан, озиқ-овқат маҳсулотлари, кийим-кечаклар, дори-дармонлар ва уларнинг диний талабларини қондиришлари, таълим олиш ёки ҳордиқ чиқаришлари учун мўлжалланган нарсалар, жумладан, китоблар, диний-руҳоний буюмлар, илмий ишлар учун асбоблар, имтиҳон материаллари, мусиқа асбоблари, спорт жиҳозлари ва ҳарбий асирларнинг бадиий фаолият бўйича машғулотларини давом эттиришлари учун керакли материаллардан иборат бўлиши мумкин. Бу жўнатмалар асирликда ушлаб турган Давлатни унинг зиммасига мазкур Конвенция томонидан юклатиладиган мажбуриятлардан асло озод этмайди.

Ушбу жўнатмаларга нисбатан қўлланиладиган ягона чеклаш сифатида фақат ҳарбий асирлар манфаатларини назарда тутган ҳолда Ҳомий Давлат томонидан ёки транспорт воситалари ёхуд алоқа воситаларининг фавқулодда равишда бандлиги туфайли фақатгина ўзларига тегишли жўнатмалар бўйича Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси ёхуд ҳарбий асирларга кўмаклашувчи бошқа ҳар қандай ташкилотлар томонидан таклиф этиладиган чеклашларгина амал қилиши мумкин.

Якка ва жамоавий жўнатмаларни жўнатиш тартиби, агар зарур деб топилса, ҳарбий асирларнинг кўмак жўнатмалари олишларини тўхтатиб қолишлари мутлақо мумкин бўлмаган тегишли манфаатдор Давлатлар ўртасида тузиладиган махсус битимнинг мазмунини ташкил этиши керак. Китоблар озиқ-овқатлар ва кийим-кечаклар солинадиган жўнатмаларга жойлаштирилмаслиги лозим. Тиббиёт маҳсулотлари, қоидага кўра, жамоавий жўнатмалар таркибида жўнатилиши керак.

Манфаатдор томонлар ўртасида жамоавий кўмак жўнатмаларини олиш ва тақсимлаш тартиби тўғрисида махсус битимлар мавжуд бўлмаган ҳолларда мазкур Конвенцияга илова қилинган жамоа жўнатмаларига доир қоидалар қўлланилади.

Юқорида тилга олинган махсус битимлар ваколатли шахсларнинг ҳарбий асирлар учун келиб тушган жамоавий жўнатмаларни қабул қилиб олиш, уларни тегишлича тақсимлаш ёки ҳарбий асирлар манфаати йўлида ишлатиш борасидаги ҳуқуқларини чеклаб қўйиши мутлақо мумкин эмас.

Ушбу битимлар билан жамоавий жўнатмаларнинг уни олувчилар ўртасида тақсимланиши жараёнини назорат қилиш ҳуқуқидан Ҳомий Давлат, Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси ёки асирларга кўмаклашувчи ва тегишли жўнатмаларнинг топширилиши бўйича масъул ҳисобланган бошқа ҳар қандай ташкилотлар вакиллари фойдаланишлари мумкин.

Ҳарбий асирларга мўлжалланган ҳар қандай кўмак жўнатмалари божхона тўловлари ва бошқа хил йиғимлардан озод этилади.

Ҳарбий асирлар номига жўнатилган ёки улар томонидан почтадан тўғридан тўғри ёки 122-моддада кўзда тутилган Маълумотлар Бюроси орқали ёхуд 123-моддада кўзда тутилган Ҳарбий асирлар ишлари бўйича Марказий Агентлик орқали жўнатилган ёзишмалар, кўмак жўнатмалари ва рухсат этилган пул маблағи ўтказмалари уларни жўнатган ва қабул қилиб оладиган мамлакатлар, шунингдек, оралиқ мамлакатларда ҳам барча почта йиғимларидан озод этилади.

Вазнининг оғирлиги ёки бошқа бирон-бир сабабга кўра почта орқали жўнатиш мумкин бўлмаган ҳарбий асирларга мўлжалланган кўмак жўнатмаларини асирларга юбориш бўйича сарф-харажатлар асирликда ушлаб турган Давлат назорати остида бўлган барча ҳудудларда ушбу Давлат томонидан қопланади. Конвенция иштирокчилари ҳисобланган бошқа давлатлар жўнатмаларнинг ўзларига тегишли ҳудудлардан ташиб ўтилиши билан боғлиқ харажатларни қоплайди.

Манфаатдор Давлатлар ўртасида махсус битимлар мавжуд бўлмаган ҳолларда юқоридаги имтиёзлар таъсир доирасига кирмайдиган жўнатмаларни ташиш харажатлари жўнатувчи томонидан тўланади.

Олий Аҳдлашувчи Томонлар ҳарбий асирларга юборилган ёки улар жўнатган телеграммалар нархларини иложи борича камайтиришга ҳаракат қиладилар.

Мабодо ҳарбий амалиётлар манфаатдор Давлатларга 70, 72 ва 77-моддаларда қайд этилган жўнатмаларни ташиш билан боғлиқ ўз мажбуриятларини бажаришларига халал берса, у ҳолда манфаатдор Ҳомий Давлатлар, Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси ёки низолашаётган томонлар эътироф этган бошқа ҳар қандай ташкилот тегишли транспорт воситалари (вагонлар. юк машиналари, кема ёки самолётлар ва шу каби бошқа воситалар) ёрдамида ушбу жўнатмаларни ташишни таъминлаш билан шуғулланишлари мумкин Шу мақсадда Олий Аҳдлашувчи Томонлар мазкур транспорт воситаларини ажратишга ва уларнинг ҳаракатланиши учун, хусусан, бунинг учун зарур бўлган рухсатномалар бериш йўли билан ижозат этишга интилади.

Ушбу транспорт воситалари, шунингдек, қуйидагиларни ташиш учун ишлатилиши мумкин:

а) 123-моддада кўрсатилган Марказий Маълумотлар Агентлиги ва 122-моддада қайд этилган миллий бюро томонидан алмашинадиган ёзишмалар, рўйхатлар ҳамда маърузалар;

б) Ҳомий Давлатлар, Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси ёхуд ҳарбий асирларга кўмаклашувчи бошқа ҳар қандай ташкилотлар ўз вакиллари, шунингдек, низолашаётган томонлар билан алмашинадиган ҳарбий асирларга тааллуқли ёзишмалар ва маърузалар.

Мазкур қоидалар низолашаётган томонлардан биронтасининг ўзи лозим топган бошқа хил транспорт воситалари билан таъминлаш ёки ўзаро битим асосида белгилаб қўйилган шарт-шароитлардан келиб чиққан ҳолда рухсатномалар бериш билан боғлиқ ҳуқуқларини мутлақо чеклаб қўймайди.

Махсус битимлар мавжуд бўлмаган ҳолларда мазкур транспорт воситаларидан фойдаланиш билан боғлиқ сарф-харажатларни тегишли хизматлардан манфаатдор ҳисобланувчи фуқаролар мансуб бўлган низолашаётган томонлар мутаносиб равишда тўлайди.

Ҳарбийларга юборилган ёки уларнинг ўзлари жўнатган ёзишмаларни цензурадан ўтказиш жараёни иложи борича қисқа муддатлар ичида амалга оширилиши керак. Бундай назорат жўнатувчи ва олувчи Давлатларнинг ҳар бири томонидан фақат бир мартадангина амалга оширилади.

Ҳарбий асирларга жўнатилган жўнатмаларнинг назорати ундаги озиқ-овқат маҳсулотлари бузилмай сақланишига зиён етказадиган шарт-шароитларда ўтказилмаслиги ва лозим топилганда бундай жўнатмалар муайян адресат ёки унинг тегишли тартибда вакил этилган ўртоғи ҳузурида назорат қилиниши зарур; матбаа ҳамда ёзма маҳсулотлар назорати бундан мустасно. Асирларга жўнатилган якка ёки жамоавий жўнатмалар цензура билан боғлиқ қийинчиликларни сабаб қилиб кўрсатиб, кечиктирилиши мумкин эмас.

Низолашаётган томонлар ҳарбий ёки сиёсий хусусияти нуқтайи назаридан ёзишмаларни чеклаш юзасидан жорий этган ҳар қандай тақиқ фақатгина вақтинчалик аҳамият касб этиши ва унинг амал қилиш муддати иложи борича қисқа бўлиши керак.

Асирликда ушлаб турган Давлатлар ҳарбий асирларга юборилган ёки улар жўнатган актлар, қоғозлар ва ҳужжатлар, хусусан, ишончномалар ҳамда васиятномаларни Ҳомий Давлатлар ёки 123-моддада кўзда тутилган Ҳарбий асирлар ишлари бўйича Марказий Агентлик орқали жўнатиш учун барча шароитларни яратадилар.

Асирликда ушлаб турган Давлатлар барча ҳолларда ҳарбий асирлар томонидан ушбу ҳужжатларнинг тайёрланишига ва уларнинг номидан ижро этилишига, хусусан, уларнинг юрист билан маслаҳатлашишига кўмаклашадилар ва асирлар имзоларининг тасдиқланишини таъминлаш учун тегишли чораларни кўради.

Ҳарбий асирлар асирликда ушлаб турган Давлат ҳарбий маъмурларига ўзлари учун белгиланган асирликда бўлиш тартиби юзасидан илтимосномалар тақдим этиш ҳуқуқига эгадир.

Улар, шунингдек, ваколатли шахс орқали ёки лозим бўлганда ўзлари тўғридан тўғри Ҳомий Давлатлар вакилларига асирлик тартибининг ўзлари шикоят қилаётган жиҳатларига эътибор қаратиш мақсадида ҳеч қандай чеклашларсиз мурожаат этиш ҳуқуқига эга.

Ушбу илтимосномалар ва шикоятлар 71-моддада кўрсатилган ёзишмалар улушининг муайян қисми сифатида қаралиши ёки чекланиши мумкин эмас. Улар шошилинч тартибда жўнатилиши зарур. Улар ҳатто асоссиз деб топилган тақдирда ҳам, ҳеч қандай жазо қўллаш учун сабаб бўлмаслиги керак.

Ваколатли шахслар Ҳомий Давлатлар вакилларига мунтазам равишда лагерлардаги аҳвол ва ҳарбий асирларнинг эҳтиёжлари тўғрисида маълумотлар юбориб туришлари мумкин.

Офицерлар жойлашган жойлардан ташқари барча ҳарбий асирлар жойлашган жойларда ҳарбий асирлар ҳар олти ойда, шунингдек, бўш жойлар пайдо бўлган ҳолларда эркин, яширин овоз бериш йўли билан ўз ваколатли шахсларини сайлаб оладилар. Бу ваколатли шахсларга ҳарбий маъмурлар, Ҳомий Давлатлар, Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси олдида ва уларга кўмаклашадиган бошқа ҳар қандай ташкилотлар олдида ҳарбий асирлар номидан вакиллик қилиш вазифаси ишонилади. Улар қайта сайланишлари мумкин.

Офицерлар ва уларга тенглаштирилган шахслар лагерларида ёки аралаш лагерларда унвони ва хизмат муддати юқори ҳисобланган офицер асир ваколатли шахс сифатида эътироф этилади. Офицерлар лагерларида унга офицерлар томонидан сайланган бир ёки бир неча маслаҳатчилар кўмаклашади, аралаш лагерларда эса унинг ёрдамчиларини офицер бўлмаган ҳарбий асирлар ўз ораларидан танлайдилар.

Ҳарбий асирларнинг меҳнат лагерларига улар билан бир хил фуқароликка эга бўлган офицер асирлар жойлаштирилади ва уларнинг зиммасига лагердаги ҳарбий асирлар бажаришлари лозим бўлган маъмурий вазифалар бўйича ваколат юкланади. Ушбу офицерлар мазкур модданинг биринчи хатбоши қоидалари асосида ваколатли шахс лавозимига сайланишлари мумкин. Бу ҳолда ваколатли шахснинг ёрдамчилари офицер бўлмаган ҳарбий асирлар орасидан сайлаб олинади.

Ҳар қандай сайланган ваколатли шахс ўз вазифаларини бажаришга киришишига қадар, асирликда ушлаб турган Давлат томонидан тасдиқдан ўтиши зарур. Асирликда ушлаб турган Давлат асирликдаги ўртоқлари томонидан сайланган ҳарбий асирни тасдиқлашни рад этган тақдирда, у Ҳомий Давлатга бундай раддиянинг сабабларини маълум қилиши керак.

Барча ҳолларда ваколатли шахснинг фуқаролиги, тили ва урф-одати ўзи вакили бўлган ҳарбий асирларнинг фуқаролиги, тили ҳамда урф-одатлари билан бир хил бўлиши керак. Шундай қилиб, фуқаролиги, тили ва урф-одатлари асосида лагернинг турли бўлимларига тақсимланган ҳарбий асирлар юқоридаги хатбошиларда қайд этилган қоидаларга мувофиқ равишда ҳар қайси бўлимда ўз ваколатли шахсига эга бўлади.

Ваколатли шахслар ҳарбий асирларнинг жисмоний, маънавий ва ақлий саломатлигига кўмаклашишлари лозим.

Хусусан, агар асирлар ўз ўрталарида бир-бирларига ўзаро кўмаклашиш тизимини ташкил этишга қарор қилсалар, мазкур Конвенциянинг бошқа қоидалари асосида зиммасига юкланган махсус вазифалардан қатъи назар. бундай ташкилот тегишли ваколатли шахснинг измида бўлиши керак.

Ваколатли шахслар фақат ўз зиммасидаги мажбуриятлар туфайлигина ҳарбий асирлар содир этган ҳуқуқбузарликлар учун жавобгар ҳисобланмайди.

Агар ваколатли шахсларнинг мажбуриятлари уларни бутунлай банд этган бўлса, улар бошқа ҳар қандай ишларни бажаришдан озод этилади.

Ваколатли шахслар ҳарбий асирлар орасидан ўзларига зарур ёрдамчилар тайинлашлари мумкин. Уларга ўз мажбуриятларини бажаришлари (ишчи командаларни назорат қилиш, кўмак жўнатмаларини қабул қилиш ва ҳоказолар) учун зарур амалий шарт-шароитлар, хусусан, муайян даражада ҳаракатланиш эркинлиги яратиб берилади.

Ваколатли шахсларга ҳарбий асирлар ушлаб қолинган ва қуролсизлантирилган жойларни бориб кўришга рухсат этилиши керак; асирлар ўзларининг ваколатли шахслари билан эркин маслаҳатлашиш ҳуқуқига эга бўлади.

Ваколатли шахсларга улар асирликда ушлаб турган ҳарбий маъмуриятлар, Ҳомий Давлатлар, Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси ва унинг вакиллари, аралаш тиббиёт комиссиялари, шунингдек, ҳарбий асирларга кўмаклашувчи бошқа ҳар қандай ташкилотлар билан почта ва телеграф орқали ёзишмалар олиб боришлари учун тенг асосларда барча шарт-шароитлар яратиб берилади Ишчи командаларнинг ваколатли шахслари асосий лагернинг ваколатли шахси билан хабарлашишда худди шундай имтиёзлардан фойдаланади Бу ёзишмалар учун ҳеч қандай чеклашлар белгиланмайди ва уларни 71-моддада кўзда тутилган улушлар қаторига киради деб ҳисоблаш мумкин эмас.

Бирон-бир ваколатли шахсни, у ўз ўрнига келадиган вакилни иш йўриғидан тегишлича хабардор қилиши учун етарли вақт ажратмасдан туриб, бошқа жойга кўчириб юбориш мумкин эмас.

Ваколатли шахс ўз вазифасидан четлатилган тақдирда, бундай қарорнинг сабаблари тўғрисида Ҳомий Давлатга маълум қилинади.

Ҳарбий асирлар асирликда ушлаб турган Давлатнинг қуролли кучларида амалда бўлган қонунлар, уставлар ва буйруқларга бўйсунадилар. Асирликда ушлаб турган Давлат ана шу қонунлар, уставлар ва буйруқларни бузган ҳар қандай ҳарбий асирга нисбатан судлов ёки интизомий жазо қўллаш ҳуқуқига эга ҳисобланади. Аммо мазкур боб қоидаларига зид бўлган судлов ҳаракатлари ва жазолашларга йўл қўйиш мумкин эмас.

Мабодо асирликда ушлаб турган Давлатнинг қонунлари, уставлари ва буйруқларида ҳарбий асирлар томонидан содир этилган муайян хатти-ҳаракат учун жазо эълон қилинса-ю, худди шу хатти-ҳаракат асирликда ушлаб турган Давлатнинг қуролли кучларига мансуб бўлган шахслар томонидан содир этилганда жазога лойиқ деб топилмаса, у ҳолда ҳарбий асирлар фақат интизомий жазога тортилади.

Ҳарбий асирлар айбдор деб топилган жиноят ишларига нисбатан судлов ёки интизомий жазо чораларидан қайси бирини қўллаш лозимлиги билан боғлиқ масала ҳал этилаётганда, асирликда ушлаб турган Давлат тегишли маъмурлар ушбу масалани баҳолашда кўпроқ мурувват кўрсатишлари ва эҳтимол тутилган барча ҳолларда иложи борича судлов ҳаракатларига нисбатан интизомий жазо чораларини қўллашлари устидан назорат ўрнатиши керак.

Мабодо асирликда ушлаб турган Давлат қонунчилигида фуқаролик судларига ҳарбий асирларни айблашга сабаб бўлгани каби жиноятларни содир этган ушбу Давлат қуролли кучлари таркибига мансуб шахсларни суд қилиш бўйича махсус ҳуқуқ берилмаган бўлса, ҳарбий асирларни фақат ҳарбий судларгина суд қилиши мумкин.

Ҳеч қандай ҳолатда ҳарбий асир мустақиллик ва холислик каби судловнинг асосий умумеътироф этилган кафолатларини таъминламайдиган ва хусусан, ўз фаолияти жараёнида судланувчига 105-моддада кўзда тутилган ҳуқуқлар ҳамда ҳимоя воситаларини яратиб бермайдиган ҳеч қандай суд томонидан судланмаслиги лозим.

Асирликда ушлаб турган Давлат қонунчилигига биноан, асир олинишига қадар содир этган хатти-ҳаракатлари учун таъқиб остига тушган ҳарбий асирлар, ҳатто судланган тақдирларида ҳам, мазкур Конвенция ҳомийлигидан фойдаланадилар.

Ҳарбий асир ўзи содир этган битта ножўя хатти-ҳаракат ёхуд битта айблов учун фақат бир марта жазоланиши мумкин.

Асирликда ушлаб турган Давлатнинг ҳарбий маъмурияти ва судлари ҳарбий асирларни улар айбланишига сабаб бўлгани каби жиноятларни содир этган ушбу Давлат қуролли кучлари таркибига мансуб шахслар учун кўзда тутилган жазо чораларидан бошқа ҳеч қандай жазоларга ҳукм этмасликлари керак.

Асирликда ушлаб турган Давлатнинг судлари ёки маъмурлари жазо тайинлашда судланувчининг асирликда ушлаб турган Давлат фуқароси эмаслиги ва шу туфайли ушбу давлатга нисбатан садоқат туйғуси билан боғланмаганлиги ҳамда ўзига боғлиқ бўлмаган вазият тақозосига кўра мазкур Давлат ҳукми остига тушиб қолганлиги каби фактларни иложи борича кўпроқ инобатга олишлари зарур. Улар ҳарбий асир содир этган тегишли ҳуқуқбузарлик учун қўлланиладиган жазони юмшатиш имкониятига эга бўладилар ва бунда белгиланган энг кам жазо чорасини қўллашга амал қилишлари мажбурий эмас.

Алоҳида ҳарбий асирнинг хатти-ҳаракати учун жамоавий жазо чорасини татбиқ этиш, тан жазосини қўллаш, кундузги ёруғлик тушмайдиган жойларда сақлаш ва умуман, қийноқ ҳамда шафқатсизликнинг ҳар қандай турларидан фойдаланиш тақиқланади.

Асирликда ушлаб турган Давлат бирон-бир ҳарбий асирни унвонидан ёки фарқловчи белгилар тақиб юриш ҳуқуқидан маҳрум этиши мумкин эмас.

Интизомий ёки жиноий жазони ўтаётган офицер, унтер офицер ёхуд аскар ҳарбий асирларга нисбатан асирликда ушлаб турган Давлат қуролли кучларида худди шундай жазо учун бу унвонларга тенг бўлганларга қўлланиладиган муомаладан кўра оғирроқ муомала қилиниши мумкин эмас.

Аёл ҳарбий асирлар асирликда ушлаб турган Давлат қуролли кучлари таркибидаги худди шундай ҳуқуқбузарликлар учун белгиланган жазодан оғирроқ жазоларга ҳукм этилмаслиги ёки жазони ўташ чоғида уларга нисбатан асирликда ушлаб турган Давлат қуролли кучлари таркибидаги худди шундай ҳуқуқбузарликлари юзасидан жазоланаётган аёллар учун кўзда тутилган муносабатлардан кўра оғирроқ муомала қилинмаслиги керак.

Аёл ҳарбий асирлар асирликда ушлаб турган Давлат қуролли кучлари таркибидаги эркакларга нисбатан оғирроқ жазоларга ҳукм этилиши ёки жазони ўташ чоғида уларга худди шундай ҳуқуқбузарликлари юзасидан жазоланаётган ана шу эркаклар учун кўзда тутилган муносабатлардан кўра оғирроқ муомала қилиниши мутлақо мумкин эмас.

Интизомий ёки жиноий жазони ўтаб чиққан ҳарбий асирлар билан бошқа ҳарбий асирларга нисбатан фарқли муносабатда бўлиш тақиқланади.

Ҳарбий асирларга нисбатан қуйидаги интизомий жазо чоралари қўлланиши мумкин:

1) ҳарбий асирларга 60- ва 62-моддалар асосида пул таъминоти ҳамда иш ҳақи ҳисобидан бериладиган аванснинг 50 фоизидан юқори бўлмаган миқдорда жарима солиш, бунда жазо муддатининг давомийлиги 30 кундан ошмаслиги керак;

2) мазкур Конвенцияда кўзда тутилганидан ташқари қўшимча равишда берилган имтиёзларидан маҳрум этиш;

3) бир кунда икки соатдан ошмаган навбатдан ташқари наряд бериш;

4) қамоқда сақлаш.

Учинчи бандда кўрсатилган жазо чораси офицерларга нисбатан қўлланилмайди.

Интизомий жазо чораларининг ғайриинсоний ва шафқатсиз ёхуд ҳарбий асирлар соғлиғи учун хавфли бўлиши мутлақо мумкин эмас.

Битта жазо муддатининг давомийлиги ҳеч қачон 30 кундан ошмаслиги керак. Интизомий ножўя хатти-ҳаракат содир этилган тақдирда, иш кўриб чиқилгунгача ёхуд интизомий жазо чораси тайинлангунгача олдиндан қамоқда ушлаб турилган муддат ҳарбий асир учун белгиланган жазо муддати ҳисобига киритилади.

Ҳатто жазо чораси тўғрисида қарор чиқарилаётган пайтда ҳарбий асир бир йўла бир неча ножўя хатти-ҳаракати юзасидан жавоб бераётганидан ва бу ножўя хатти-ҳаракатларнинг ўзаро боғлиқлиги ёки боғлиқ эмаслигидан қатъи назар, юқорида кўзда тутилган ўттиз кунлик энг кўп жазо муддати кўпайтирилиши мумкин эмас.

Интизомий жазо чорасини қўллаш тўғрисида қарор чиқарилган пайтдан то ушбу жазонинг ижро этилишигача бўлган оралиқдаги вақт бир ойдан ошмаслиги керак.

Мабодо ҳарбий асирга нисбатан янгидан интизомий жазо чораси берилса ва ушбу жазолардан бирининг давомийлик муддати ўн кун ёхуд ундан кўпроқ бўлса, у ҳолда ҳар бир жазони ижро этиш оралиғида камида уч кун ўтиши керак.

Қуйидаги ҳолларда ҳарбий асир қочишга эришган ҳисобланади:

1) агар у ўзи мансуб бўлган Давлат ёхуд унга иттифоқчи Давлатлар қуролли кучларига бориб қўшилса;

2) агар у асирликда ушлаб турган Давлат ёхуд унга иттифоқчи Давлатлар қўл остида бўлган ҳудудни тарк этса;

3) агар у ўзи мансуб бўлган Давлат ёхуд унга иттифоқчи Давлатлар байроғи остида сузаётган ва асирликда ушлаб турган Давлат ҳудудий сувларида турган кемага тушиб қолса, бу ҳолда мазкур кема асирликда ушлаб турган Давлатнинг назорати остида бўлмаслиги керак.

Ушбу модда мазмунига кўра қочишга эришди деб ҳисобланган ҳарбий асирлар қайта асирга тушиб қолган тақдирда, улар қочганлиги учун ҳеч қандай жазога тортилмайди.

Қочишга уринган ёки 91-модда мазмунига кўра қочишга эришди деб ҳисобланувчи омадли натижани қўлга киритмай туриб ушлаб олинган ҳарбий асир бу хатти-ҳаракати учун, ҳатто бундай ҳаракат такроран содир этилган бўлса ҳам, фақат интизомий жазога тортилади.

Қайтадан қўлга олинган ҳарбий асир зудлик билан тегишли ҳарбий маъмурият ихтиёрига топширилиши керак.

Амалга ошмаган қочиш учун жазоланаётган ҳарбий хизматчилар, 88-модданинг 4-хатбошидан чекиниш тариқасида, алоҳида назорат остига олинишлари мумкин. Аммо бунда ана шу назорат уларнинг соғлиғига зиён етказмаслиги, ҳарбий асирлар лагерида амалга оширилиши ва мазкур Конвенцияда улар учун кўзда тутилган кафолатлардан биронтасининг бекор қилинишига сабаб бўлмаслиги лозим.

Ҳарбий асир қочган ёки қочишга уринган пайтида содир этган ҳуқуқбузарликлари учун суд жавобгарлигига тортилган тақдирда, унинг қочиш ёхуд қочишга уриниш билан боғлиқ бўлган хатти-ҳаракатлари, ҳатто бундай ҳаракат такроран содир этилган бўлса ҳам, айбни оғирлаштирувчи ҳолат сифатида қаралмаслиги керак.

83-моддада ифодаланган тамойилга кўра, ҳарбий асирларга уларнинг қочишни осонлаштиришдан иборат ягона мақсади йўлида хизмат қилган ҳамда инсонлар ҳаёти ва соғлиғига таҳдид солувчи бирон-бир зўравонлик хатти-ҳаракатига сабаб бўлмаган жиноятлари учун, масалан, жамоа мулкига қарши жиноят содир этгани, бойишни кўзламаган ҳолда ўғирлик қилгани, қалбаки ҳужжатлар тайёрлагани ва улардан фойдалангани, фуқаролик кийимини кийиб юргани учун фақатгина интизомий жазо чораси қўлланилиши керак.

Қочиш ёхуд қочишга уринишда кўмаклашган ҳарбий асирлар ўзларининг ушбу хатти-ҳаракатлари учун фақат интизомий жазога тортилиши мумкин.

Агар қочишга муваффақ бўлган ҳарбий асир тўғрисида у мансуб бўлган Давлат хабардор этилган бўлса, шу давлатга асирнинг қўлга олингани ҳақида ҳам 122-моддада кўзда тутилган тартибда хабарнома юборилиши керак.

Интизомий хатти-ҳаракати юзасидан айбланаётган ҳарбий асирлар фақат қуйидаги ҳоллардагина ҳукм чиққунига қадар суддан олдинги қамоқда сақланади; агар асирликда ушлаб турган Давлатнинг қуролли кучларига мансуб шахсларга нисбатан шунга ўхшаш хатти-ҳаракатлари учун суддан олдинги қамоқда сақлаш чораси кўзда тутилган бўлса ёки бундай қамоқ чораси лагерда тартиб ва интизомни сақлаш манфаатлари нуқтайи назаридан зарур ҳисобланса.

Интизомий хатти-ҳаракат содир этган барча ҳарбий асирлар учун суддан олдинги қамоқ муддати энг оз муддатгача қисқартирилади ва 14 кундан ошмайди.

Мазкур бобнинг 97 ва 98-моддалари интизомга зид хатти-ҳаракат бўйича иши кўрилгунча суддан олдин қамоққа олинган ҳарбий асирларга нисбатан қўлланилади.

Интизомни бузиш ҳисобланувчи ҳар қандай хатти-ҳаракат зудлик билан текширилиши керак.

Судлов органлари ва олий ҳарбий маъмурият ваколатига мансуб бўлган ҳолларни истисно этганда, интизомий жазо фақат лагер бошлиғи сифатида маъмурий ваколатга эга бўлган офицер ёхуд унинг вазифасини бажараётган ёки у ўз маъмурий ваколатини топширган масъул офицер томонидан берилиши мумкин.

Ҳеч қандай вазиятда бундай ваколат ҳарбий асирга топширилиши ва у томонидан мазкур ваколатнинг амалга оширилиши мумкин эмас. Ҳар қандай интизомий жазо берилишидан олдин ҳарбий асир қайси хатти-ҳаракати учун айбланаётганлиги тўғрисида аниқ хабардор қилинади ва ўз хатти-ҳаракатларини тушунтириб бериши ва ўзини ҳимоя қилиши учун унга имконият яратилади. Унга, хусусан, гувоҳларни чақиртириш ва зарур ҳолларда малакали таржимон хизматидан фойдаланиш учун рухсат этилади Қарор айбланаётган ҳарбий асирга ва ваколатли шахсга эълон қилиниши лозим.

Лагер бошлиғи берилган интизомий жазо чораларининг рўйхатини тутиши ва бу рўйхат Ҳомий Давлат вакиллари танишишлари учун очиқ бўлиши керак.

Ҳеч қандай шароитда ҳарбий асирлар интизомий жазони ўташ учун ахлоқ тузатиш муассасаларига (қамоқхона, ахлоқ тузатиш колонияси ва бошқалар) кўчирилиши мумкин эмас.

Интизомий жазо ўталадиган барча иморатлар 25-моддада кўзда тутилган гигиена талабларига жавоб бериши керак. Жазони ўтаётган ҳарбий асирлар 29-моддага мувофиқ тарзда ўзларини озода сақлаш имкониятларига эга бўлишлари лозим.

Офицерлар ва уларга тенглаштирилганлар унтер офицерлар ва оддий аскарлар билан бирга битта хонада қамоқда сақланмаслиги керак.

Интизомий жазони ўтаётган аёл ҳарбий асирлар эркак ҳарбий асирлардан ажратилган ҳолда алоҳида хоналарда сақланиши ва аёлларнинг бевосита назорати остида бўлиши керак.

Интизомий жазонинг ҳибсга олиш тури қўлланилган ҳарбий асирлар мазкур Конвенциянинг юқоридаги ҳибсга олиш муносабати билан қўлланилиши мумкин бўлмаган қоидаларидан ташқари барча моддаларидан фойдаланишда давом этади. Уларни 78 ва 126-моддаларда кўзда тутилган ҳуқуқларидан маҳрум этиш мутлақо мумкин эмас.

Интизомий жазога тортилган ҳарбий асирлар ўз унвонлари туфайли эга бўлган имтиёзларидан маҳрум этилмайди.

Интизомий жазога тортилган ҳарбий асирларга ҳар куни жисмоний тарбия машқлари билан шуғулланиш ва камида икки соат мобайнида очиқ ҳавода бўлиш учун имконият яратилади.

Уларга, илтимосларига кўра, кундалик тиббий кўрикда ҳозир бўлишга рухсат этилади Уларга соғлиғи тақозоси бўйича зарур тиббий ёрдам кўрсатилади ва зарурат туғилган ҳолларда улар лагер лазаретига ёки касалхонага жойлаштирилади.

Уларга ўқиш ва ёзиш, шунингдек, хат олиш ва жўнатиш учун рухсат этилади. Аммо уларга жўнатмалар ва пул кўчирмалари берилиши жазони ўташ муддати тугагунча тўхтатиб турилиши мумкин. Бу нарсалар жазо муддати давомида ваколатли шахсга топширилади, у эса ушбу жўнатмалар ичидаги тез бузиладиган озиқ-овқат маҳсулотларини лазаретга беради.

Бирон-бир ҳарбий асир ўзи томонидан ножўя хатти-ҳаракат содир этилган пайтда амалда бўлган асирликда ушлаб турган Давлат қонунчилигига ёки халқаро ҳуқуқ қоидалари бўйича жазога лойиқ бўлмаган айби учун судга берилиши ёхуд ҳукм этилиши мумкин эмас.

Ҳарбий асирга қўйилаётган айбни бўйнига олдириш мақсадида унга нисбатан ҳеч қандай руҳий ёки жисмоний тазйиқ кўрсатилиши мумкин эмас.

Ҳимояланиш ва малакали оқловчи хизматидан фойдаланиш имкониятларига эга бўлмаган тақдирда, бирон-бир ҳарбий асирнинг ҳукм этилиши мумкин эмас.

Имкон борича тезроқ ҳарбий асирлар ва Ҳомий Давлатлар асирликда ушлаб турган Давлат қонунчилиги бўйича ўлим жазоси қўлланиладиган ҳуқуқбузарликлар тўғрисида хабардор этилади.

Шундан сўнг ҳарбий асирлар мансуб бўлган Давлатнинг розилигисиз бошқа бирон-бир ҳуқуқбузарлик учун ўлим жазоси белгиланиши мумкин эмас.

87-модданинг 2-хатбошисига мувофиқ, айбланувчининг асирликда ушлаб турган Давлат фуқароси эмаслиги ва шу туфайли ушбу Давлатга нисбатан садоқат бурчи билан боғланмаганлиги ва ўз хоҳиш-иродасига боғлиқ бўлмаган шарт-шароитлар туфайли унинг ҳукми остида экани каби ҳолатларга суд томонидан алоҳида эътибор қаратилмагунча, ҳарбий асирга нисбатан ўлим жазоси учун ҳукм чиқарилиши мумкин эмас.

Ҳарбий асирга нисбатан ўлим жазоси учун ҳукм чиқарилган тақдирда, бу ҳақда Ҳомий Давлат ўзи кўрсатган манзил бўйича 107-моддада кўзда тутилган батафсил маълумотни олган кундан эътиборан олти ойлик муддат ўтмагунча ушбу ҳукм ижро этилмайди.

Ҳарбий асирга нисбатан чиқарилган суд ҳукми асирликда ушлаб турган Давлат қуролли кучлари таркибига мансуб шахслар учун ўрнатилган тартиб асосида ва уларни ҳукм қиладиган суд томонидан чиқарилган бўлса ва, бундан ташқари, мазкур боб қоидаларига амал қилинган тақдирдагина қонуний ҳисобланади.

Ҳарбий асирга нисбатан ҳар қандай суд терговини шарт-шароит тақозо этган тегишли тезкорлик билан амалга ошириш ва натижада суд жараёнининг имкон қадар тезроқ бошланишига эришиш зарур. Агар суддан олдинги қамоқда сақлаш чораси муқобил ҳуқуқбузарликлар учун асирликда ушлаб турган Давлат қуролли кучлари шахсий таркибига нисбатан қўлланилмаса ёки буни давлат хавфсизлиги манфаатлари тақозо этмаса, у ҳолда бирон-бир ҳарбий асир суддан олдинги қамоқда сақланмаслиги керак. Бундай қамоқ муддатининг уч ойдан ошиши мутлақо мумкин эмас. Суддан олдинги қамоқ муддати у ҳукм қилинадиган озодликдан маҳрум этиш муддатига қўшиб ҳисобланиши ва жазо белгилаш чоғида эътиборга олиниши керак.

Суддан олдинги қамоқда сақланаётган ҳарбий асирлар мазкур бобнинг 97 ва 98-моддалари қоидаларидан фойдаланишда давом этади.

Асирликда ушлаб турган Давлат томонидан ҳарбий асирга нисбатан судлов ҳаракати қўзғатилган барча ҳолларда, у иложи борича қисқа фурсатда, аммо энг камида ишни судда кўриш бошланишидан уч ҳафта олдин, бу ҳақда Ҳомий Давлатни хабардор этади. Уч ҳафталик муддат Ҳомий Давлат томонидан асирликда ушлаб турган Давлатга олдиндан маълум қилинган манзилга тегишли хабарнома етиб келган кундан бошланади.

Бу хабарномада қуйидаги маълумотлар кўрсатилиши керак:

1) ҳарбий асирнинг исм ва фамилияси, унвони, шахсий рақами, туғилиш санаси, касб-кори (агар бўлса);

2) ушлаб қолиб қуролсизлантирилган ёки қамоқда сақланаётган жойи;

3) айбловнинг батафсил ва қонуннинг қўлланиши лозим бўлган тегишли моддалари кўрсатилган баёни;

4) ишни муҳокама қилувчи суднинг номи ҳамда иш тингланиши бошланадиган вақт ва манзил.

Шу тахлитдаги хабарнома асирликда ушлаб турган Давлат томонидан ҳарбий асирларнинг ваколатли шахсига ҳам юборилади.

Мабодо ишни тинглашнинг бошланишида Ҳомий Давлат, ҳарбий асир ва тегишли ваколатли шахс юқорида кўрсатилган хабарномани камида иш тингланиши бошланишидан уч ҳафта илгари олганлиги тўғрисидаги тегишли далил мавжуд бўлмаса, у ҳолда ишнинг тингланиши бошланмайди ва у кечиктирилиши лозим.

Ҳарбий асирга асирлар орасидаги ўртоқларидан бирининг кўмагидан фойдаланиш, ўзи танлаб оладиган малакали оқловчига эга бўлиш, судга гувоҳларнинг чақирилишини талаб қилиш ва зарур деб ҳисоблаганида, холис таржимон хизматига мурожаат этиш ҳуқуқлари берилади. У ушбу ҳуқуқлари тўғрисида иш тингланиши бошланишидан олдинроқ асирликда ушлаб турган Давлат томонидан хабардор этилади.

Агар ҳарбий асир ўзига оқловчи танламаган бўлса, у ҳолда бу иш Ҳомий Давлат томонидан амалга оширилади ва бунинг учун камида бир ҳафта муддат берилади Ҳомий Давлатнинг илтимосига кўра, унга асирликда ушлаб турган Давлат ҳимояни таъминлашга қодир бўлган малакали шахсларнинг рўйхатини тақдим этади. Ҳарбий асир ва Ҳомий Давлат томонидан оқловчи танлаб олинмаган тақдирда, айбланувчини ҳимоя қилиш учун тегишли малакали адвокатни асирликда ушлаб турган Давлат расмий равишда тайинлайди.

Оқловчи айбланувчини ҳимоя қилишга тайёргарлик кўриши учун иш тингланиши бошланишига қадар камида икки ҳафта муддат унинг ихтиёрига яратилади ва бунинг учун зарур бўлган имкониятлар берилади. Шунингдек, у тегишли барча имкониятлардан, хусусан, айбланувчини эркин кириб кўриш ва у билан гувоҳлар иштирокисиз суҳбатлашиш ҳуқуқига эга бўлади. Бундан ташқари, у ҳар қандай ҳимоя гувоҳлари, жумладан, ҳарбий асирлар билан кенгашиб олиши мумкин. У бундай имкониятлардан суд ҳукмидан норози бўлиб берилган шикоят муддати тугагунга қадар фойдалана олади.

Айбланувчи ҳарбий асир суд мажлиси бошланадиган кундан анча олдин унга тушунарли тилда баён этилган айблов актини, шунингдек, асирликда ушлаб турган Давлатнинг қуролли кучларида амалда бўлган қонунлар асосида айбланувчига анъанавий тарзда маълум қилинадиган ҳужжатларни олади. Бундай холларда шу каби ҳужжатлар унинг ҳимоячисига ҳам топширилиши керак.

Ҳомий Давлатлар вакиллари, давлат манфаатлари нуқтайи назаридан истисно тариқасида суд мажлисларининг ёпиқ эшиклар ортида ўтказилишидан ташқари ҳолларда, суд мажлисларида иштирок этиш ҳуқуқига эгадир. Бундай ҳолатларда асирликда ушлаб турган Давлат Ҳомий Давлатни бу ҳақда огоҳлантириши лозим.

Ҳар бир ҳарбий асир унга нисбатан чиқарилган ҳар қандай суд ҳукми устидан апелляция ёки кассация аризаси бериш ёки ишнинг қайта кўрилишини сўраш борасида асирликда ушлаб турган Давлатнинг қуролли кучлари таркибига мансуб шахслар эга бўлган ҳуқуқлардан фойдаланишга ҳақлидир. У ўзининг суд ҳукмидан норози бўлиб шикоят қилиш ҳуқуқига эгалиги ва қайси муддатда бундай шикоят берилиши мумкинлиги тўғрисида тўла хабардор этилиши шарт.

Қайсидир ҳарбий асирга нисбатан чиқарилган ҳар қандай суд ҳукми қисқа ахборот тарзида зудлик билан Ҳомий Давлат эътиборига ҳавола этилади, шунингдек, бу ахборотда ҳарбий асир апелляция ёки кассация аризаси бериш ёхуд ишни қайта кўришни сўраш ҳуқуқига эгами ёки йўқлиги ҳақида кўрсатиб ўтилади. Бундай ахборот тегишли ваколатли шахсга ҳам юборилади. Шунинг баробарида, агар суд ҳукми ҳарбий асир йўқлигида чиқарилган бўлса, юқоридаги ахборот унга тушунарли бўлган тилда тайёрланиб етказилади. Шунингдек, асирликда ушлаб турган Давлат Ҳомий Давлатни ҳарбий асирнинг суд ҳукмидан шикоят қилиш ҳуқуқидан фойдаланиш ёки фойдаланмаслик ҳақидаги муайян қароридан зудлик билан хабардор этади.

Бундан ташқари, агар суд ҳукми қонуний кучга кирган бўлса ва агар биринчи инстанциядаги суд томонидан чиқарилган ўлим ҳукми бўйича иш бораётган бўлса, у ҳолда асирликда ушлаб турган Давлат Ҳомий Давлатга иложи борича тезлик билан қуйидаги маълумотларни қамраб олувчи батафсил ахборот юборади:

1) суд ҳукмининг аниқ матни;

2) суддан олдинги тергов ва суд жараёни тўғрисида айблов ва ҳимоя ҳолатлари алоҳида ажратиб кўрсатилган қисқача ҳисобот;

3) тегишли ҳолатларда суд ҳукми ижро этиладиган жойнинг кўрсатилиши.

Юқорида кўзда тутилган ахборот асирликда ушлаб турган Давлат томонидан олдиндан кўрсатилган манзил бўйича Ҳомий Давлатга юборилади.

Қонуний кучга кирган суд ҳукми асосида ҳарбий асирлар ўз жазо муддатларини асирликда ушлаб турган Давлат қуролли кучлари таркибига мансуб шахслар жазони ўтаётган жойларда ва улар билан бир хил шарт-шароитларда ўтайдилар. Ҳар қандай ҳолатларда бу шарт-шароитлар гигиена ва инсонийлик талабларига жавоб бера оладиган даражада бўлиши керак.

Шунга ўхшаш жазо чорасига ҳукм этилган аёл ҳарбий асир алоҳида хонада қамоқда сақланади ва аёл назоратчиларнинг кузатуви остида бўлади.

Ҳар қандай ҳолатда ҳам озодликдан маҳрум этиш жазосига ҳукм қилинган ҳарбий асирлар мазкур Конвенциянинг 78 ва 126-моддалари қоидалари ҳимоясида бўлади Бундан ташқари, уларга хат-хабар олиш ва жўнатиш, камида ойда бир марта жўнатма олиш, очиқ ҳавода мунтазам сайр қилиш учун рухсат этилади; шунингдек, улар соғлиғи тақозосига кўра тегишли тиббий ёрдам ва ўзлари истаган маънавий кўмакни оладилар. Уларга нисбатан қўлланилиши мумкин бўлган жазо чораси 87-модда учинчи хатбоши қоидаларига мос тушиши керак.

Ушбу модданинг учинчи хатбошида кўзда тутилган холларни истисно этганда, низолашаётган томонлар кейинги модданинг биринчи хатбошига мувофиқ оғир бемор ва жиддий яраланганларни парваришлаб ва аҳволи бунга имкон берадиган даражага келтирилиши биланоқ, унвони ва сонидан қатъи назар, уларни ватанига қайтаришга мажбур ҳисобланади.

Ҳарбий ҳаракатлар даврида низолашаётган томонлар тегишли бетараф Давлатлар кўмагида кейинги модданинг иккинчи хатбошида кўрсатилган ярадор ва бемор ҳарбий асирларни бетараф мамлакатлар ҳарбий шифохоналарига жойлаштиришни ташкиллаштиради. Бундан ташқари, улар узоқ муддат асирликда бўлган соғлом ҳарбий асирларни ватанига қайтариш ёхуд бетараф мамлакатда қуролсизлантириб ушлаб туриш юзасидан битимлар тузиши мумкин.

Мазкур модданинг биринчи хатбошига мувофиқ ватанига қайтариш белгиланган бирон-бир ярадор ёки бемор ҳарбий асир ҳарбий ҳаракатлар даврида ўз хоҳишига зид равишда ватанига қайтарилиши мумкин эмас.

Қуйидагилар тўғридан тўғри ватанига қайтарилишга мансуб ҳисобланади:

1) ақлий ёки жисмоний қобилияти жуда сустлашиб қолгани яққол кўриниб турган ҳамда тузалмайдиган ярадорлар ва беморлар;

2) шифокорларнинг ташхиси бўйича бир йил давомида соғайиб кетмайдиган, аҳволи парваришни тақозо этадиган, ақлий ёки жисмоний қобилияти эса жуда сустлашиб қолгани кўриниб турган ярадорлар ва беморлар;

3) даволанган, аммо ақлий ёки жисмоний қобилияти жуда ва бутунлай сустлашиб қолгани кўриниб турган ярадорлар ва беморлар.

Қуйидагилар бетараф мамлакат шифохонасига жойлаштирилиши мумкин:

1) яраланган ёки касалланган кунидан эътиборан бир йил мобайнида шифо топиши мумкин бўлган ярадорлар ва беморлар, агар уларнинг бетараф мамлакатда даволаниши нисбатан самаралироқ ва тезроқ соғайиши учун имкон берса;

2) шифокорларнинг фикрига кўра келгусида асирликда қолиши жисмоний ёки руҳий аҳволига жиддий хавф-хатар етказадиган ва бетараф мамлакат шифохонасига жойлаштирилиши бундай хатарнинг олдини олиши мумкин бўлган ҳарбий асирлар

Бетараф мамлакат шифохонасига жойлаштирилган ҳарбий асирлар ўз ватанига қайтарилиши учун уларга қўйиладиган талаблар, шунингдек, уларнинг мақоми манфаатдор Давлатлар ўртасида тузиладиган битимда белгилаб қуйилади. Одатда бетараф мамлакат шифохонасига жойлаштирилган ҳарбий асирлардан қуйидаги тоифаларга мансублари ватанига қайтарилиши мумкин:

1) соғлиғининг жуда ёмонлашуви тўғридан тўғри ватанига қайтаришни тақозо этадиган кишилар;

2) ақлий ва жисмоний қобилиятининг сезиларли даражада пастлиги ҳатто даволанишдан сўнг ҳам сақланиб қолган кишилар.

Манфаатдор низолашаётган томонлар ўртасида тўғридан-тўғри ватанига қайтариш ёки бетараф мамлакатнинг шифохонасига жойлаштиришга асос бўладиган ногиронлик ёхуд беморлик ҳолатларини аниқлайдиган махсус битимлар мавжуд бўлмаган тақдирда, бундай ҳолатлар мазкур Конвенцияга илова қилинган ярадор ва бемор ҳарбий асирларни тўғридан тўғри ватанига қайтариш ва бетараф мамлакатнинг шифохонасига жойлаштириш тўғрисидаги намунавий битимда ҳамда қўшма тиббий комиссиялар тўғрисидаги низомда баён этилган тамойиллар асосида аниқланади.

Асирликда ушлаб турган Давлат ва ҳарбий асирлар мансуб бўлган Давлат, шунингдек, ушбу икки Давлат ўзаро муносабатга киришишга розилик билдирган бетараф Давлат биргаликда уруш ҳаракатлари барҳам топгунга қадар ҳарбий асирларни мазкур бетараф Давлат ҳудудида қуролсизлантириб ушлаб туриш имконини берадиган битимлар тузишга ҳаракат қилади.

Можаро бошланишидаёқ бемор ва ярадор ҳарбий асирларни тиббиёт кўригидан ўтказадиган ва уларга тегишли барча зарур қарорларни қабул қиладиган қўшма тиббий комиссиялар тайинланиши зарур. Бу комиссияларнинг тайинланиши, мажбуриятлари ва фаолияти мазкур Конвенцияга илова қилинган низомга мувофиқ бўлиши керак.

Аммо асирликда ушлаб турган Давлат тиббий маъмурлари томонидан жиддий яралангани ва оғир бетоблиги аниқ кўриниб тургани эътироф этилган ҳарбий асирлар қўшма комиссиянинг тегишли кўригисиз ҳам ватанига қайтариб юборилиши мумкин.

Асирликда ушлаб турган Давлат тиббий маъмурлари томонидан белгиланган ҳарбий асирлардан ташқари, қуйидаги тоифаларга мансуб ҳарбий асирлар ҳам юқоридаги моддада кўзда тутилган қўшма тиббий комиссия кўригидан ўтиш ҳуқуқига эга:

1) лагерда ишлайдиган ватандош шифокор ёки тегишли ҳарбий асирлар мансуб Давлатга иттифоқдош бўлган низолашаётган Давлатнинг фуқароси ҳисобланган шифокор томонидан тавсия этилган ярадорлар ва беморлар;

2) ўз ваколатли шахслари томонидан тавсия этилган ярадорлар ва беморлар;

3) ҳарбий асирлар мансуб Давлат ёки шу Давлат томонидан эътироф этилган асирларга кўмаклашувчи ташкилот тавсия этган ярадорлар ва беморлар.

Юқорида санаб ўтилган учта тоифадан биронтасига мансуб бўлмаган ҳарбий асирлар ҳам қўшма тиббий комиссия кўригига келиши мумкин, аммо улар юқоридаги тоифага мансуб шахслардан сўнг кўрикдан ўтказилади.

Қўшма тиббий комиссия кўригидан ўтаётган ҳарбий асирларнинг ватандоши бўлган шифокор ва уларнинг ваколатли шахслари ушбу кўрик жараёнида ҳозир бўлиш ҳуқуқига эгадир.

Бахтсиз тасодифдан азият чеккан ҳарбий асирлар мазкур Конвенциянинг ватанга қайтариш ёки бетараф мамлакат шифохоналарига жойлаштириш тўғрисидаги қоидалари таъсир доирасида бўлади, ўзининг бирон аъзосини қасддан жароҳатлаш ҳоллари бундан мустасно.

Ватанига қайтариш ёки бетараф мамлакат шифохонасига жойлаштириш учун кўзда тутилган, барча талабларга тўлиқ жавоб берадиган бирон-бир ҳарбий асирни унга нисбатан интизомий жазо қўлланилган ҳолларда ўз жазо чорасини ўтаб бўлмаганлигини асос қилиб ушлаб қолиш мумкин эмас.

Иши терговда бўлган ёки суд томонидан ҳукм этилган ҳарбий асирларни ватанига қайтариш ёхуд бетараф мамлакат шифохонасига жойлаштириш белгиланган бўлса, улар асирликда ушлаб турган Давлатнинг тегишли розилиги асосида тергов жараёни ёки жазо муддати ниҳоясига етмасдан туриб ватанига қайтарилиши ёхуд шифохонага жойлаштирилиши мумкин.

Низолашаётган томонлар тергов иши ёки жазо муддати ниҳоясига етгунига қадар ушлаб туриладиган шахсларнинг исм-фамилияларини бир-бирларига маълум қиладилар.

Ҳарбий асирларни ватанига қайтариш ёки бетараф мамлакатга кўчириш борасида асирликда ушлаб турган Давлат чегарасидан ташқаридаги сарф-харажатларни ҳарбий асирлар мансуб бўлган Давлат ўз зиммасига олади.

Ватанига қайтарилган бирон-бир кишидан ҳақиқий ҳарбий хизматда фойдаланиш мумкин эмас.

Ҳарбий асирлар ҳарбий ҳаракатлар тугаши биланоқ озод этилади ва кечиктирилмасдан ватанига қайтарилади.

Низолашаётган томонлар ўртасида ҳарбий ҳаракатларга барҳам бериш юзасидан тузилган битимга ушбу масалага тегишли қоида киритилмаган ёки бундай битим мавжуд бўлмаган тақдирда, асирликда ушлаб турган Давлатларнинг ҳар бири мустақил равишда юқоридаги хатбошида баён этилган тамойил асосида ҳарбий асирларни ватанига қайтариш режасини ишлаб чиқади ва зудлик билан ижро этади.

Ҳар икки ҳолда ҳам ҳарбий асирлар кўрилган чора-тадбирлар ҳақида хабардор этилади.

Ҳарбий асирларни ватанига қайтариш билан боғлиқ сарф-харажатлар барча ҳолларда асирликда ушлаб турган Давлат билан ҳарбий асирлар мансуб бўлган Давлат ўртасида адолатли равишда тақсимланади. Шу мақсадда тақсимот пайтида қуйидаги тамойилларга амал қилинади:

а) агар ҳар икки Давлат ўзаро чегарадош бўлса, у ҳолда ҳарбий асирлар мансуб бўлган Давлат зиммасига асирликда ушлаб турган Давлат чегараси тугаган жойдан бошлаб ҳарбий асирларни ватанига қайтариш билан боғлиқ сарф-харажатлар юкланади;

б) агар иккала Давлат ўзаро чегарадош бўлмаса, у ҳолда асирликда ушлаб турган Давлат зиммасига ҳарбий асирларни ўз ҳудуди бўйлаб чегарагача ёки ҳарбий асирлар мансуб бўлган Давлатнинг энг яқин ҳудудидаги жўнатиш манзилига қадар ташиб бориш харажатлари юкланади. Манфаатдор томонлар ҳарбий асирларни ватанига қайтариш билан боғлиқ бошқа сарф-харажатларни адолатли равишда тақсимлаш юзасидан ўзаро келишиб олади. Бу борада тузиладиган битимнинг ҳарбий асирларни ватанига қайтаришни тўхтатиб қолиш йўлидаги қандайдир ҳаракатларни оқлаш учун хизмат қилиши мутлақо мумкин эмас.

Ватанига қайтариш мазкур Конвенциянинг 46 — 48-моддаларида белгиланган ҳарбий асирларни кўчириш тартибига ўхшаш шароитлар бўйича, 118-модда ва кейинги хатбошилар қоидалари асосида амалга оширилади.

Ватанига қайтариш чоғида 18-моддага асосан ҳарбий асирлардан олиб қўйилган қимматбаҳо буюмлар ва асирликда ушлаб турган Давлат валютасига алмашилмаган хорижий валютадаги пул маблағлари уларга қайтариб берилади. Қандайдир сабабларга кўра ҳарбий асирларни ватанига қайтариш чоғида уларга қайтариб берилмаган қимматбаҳо буюмлар ва хорижий валютадаги пул маблағлари 122-моддада кўзда тутилган Маълумотлар Бюросига топширилади.

Ҳарбий асирларга шахсий буюмлари, ёзишмалари ва ўз номларига келган жўнатмаларни олиб кетиш учун рухсат этилади; ушбу буюмларнинг вазни ватанига қайтариш шароити тақозосига кўра ҳарбий асир бемалол кўтариши мумкин бўлган миқдоргача чекланиши мумкин; ҳар ҳолда хар бир ҳарбий асирга камида 25 килограмм юк олишга рухсат этилади.

Ватанига қайтарилаётган ҳарбий асирнинг бошқа шахсий буюмлари сақлаш учун асирликда ушлаб турган Давлат ихтиёрида қолдирилади; ушбу Давлат ҳарбий асир мансуб бўлган Давлат билан бу юкларни ташиш шартлари ва у билан боғлиқ сарф-харажатларни тўлаш тартибини белгилаш тўғрисида битим тузиши биланоқ унга буюмларини жўнатиб юборади.

Жиноий хатти-ҳаракатлари учун ўзларига нисбатан жиноий иш қўзғатилган ҳарбий асирлар суд жараёни тугагунича ёки тегишли ҳолатларда жазони ўтаб бўлгунига қадар ушлаб қолиниши мумкин. Бу қоида жиноий хатти-ҳаракатлари учун ҳукм этилган ҳарбий асирларга нисбатан ҳам қўлланилади.

Низолашаётган томонлар суд жараёни тугагунигача ёки жазони ўтаб бўлгунига қадар ушлаб қолинадиган ҳарбий асирларнинг исм-фамилияларини бир-бирларига маълум қилади.

Низолашаётган томонлар мамлакат бўйлаб тарқалиб кетган ҳарбий асирларни қидириш ва уларни қисқа муддатда ватанига қайтаришни таъминлаш мақсадида комиссия тузиш юзасидан ўзаро келишиб оладилар.

Ҳарбий асирларнинг васиятномалари шундай тузилиши зарурки, у ўз ватанининг қонунчилигида ҳақиқий деб эътироф этилиши учун қўйиладиган талабларга жавоб бериши керак, бу талаблар ҳақидаги маълумотларни улар мансуб бўлган Давлат асирликда ушлаб турган Давлат эътиборига ҳавола этади Ҳарбий асирларнинг илтимосига кўра ва уларнинг ўлимидан кейинги барча ҳолларда васиятнома зудлик билан Ҳомий Давлатга етказилади ва тасдиқланган нусхалари Марказий Маълумотлар Агентлигига юборилади. Мазкур Конвенцияга илова қилинган намуна асосида тузилган ўлим тўғрисидаги далолатнома ёки асирликда ўлган барча шахсларнинг масъул офицер томонидан тасдиқланган рўйхати 122-модда асосида тузилган Ҳарбий асирлар ишлари бўйича Маълумотлар Бюросига иложи борича кечиктирмай жўнатилади.

Ўлим тўғрисидаги далолатномалар ёки тасдиқланган рўйхатларда 17-модданинг учинчи хатбошида кўрсатилган ҳарбий асирнинг шахсига доир тафсилотлар, шунингдек, ўлим юз берган вақт ва жой, ўлим сабаби, дафн қилинган вақти ва жойи, қабрни аниқлаш учун зарур бўладиган барча маълумотлар қайд этилиши керак.

Ҳарбий асирни дафн этиш ёки ўтда ёқишдан олдин унинг ўлганлигини қайд этиш ва далолатнома тузиш, шунингдек, зарур бўлган ҳолларда марҳумнинг шахсини аниқлаш мақсадида жасад тиббий кўрикдан ўтказилиши зарур.

Асирликда ушлаб турган маъмурлар асирликда вафот этган ҳарбий асирларнинг дафн маросими ҳурмат билан ва агар иложи топилса улар мансуб бўлган диний урф-одатлар асосида амалга оширилишини, марҳумлар қабрлари ҳурмат қилинишини, тегишли равишда сақланиши ва белгиланишини таъминлаши шарт Иложи бўлса, муайян бир Давлатга мансуб ҳарбий асирлар вафот этган барча холларда, уларнинг бари битта жойда дафн этилиши лозим.

Муқаррар шароит тақозосига кўра уларни биродарлик қабристонига қўйишни истисно этганда, вафот этган ҳарбий асирлар алоҳида қабрларда дафн этилиши керак. Жасадларни ёқиш фақат қатъий гигиена талабларига кўра ёки марҳумнинг дини шуни талаб этса ёхуд унинг махсус васияти бўлган тақдирдагина амалга оширилади. Ёқиш амалга оширилган тақдирда, ўлим тўғрисидаги далолатномада ёқиш факти ва унинг сабаблари қайд этилиши керак.

Қабрларни ҳар қандай пайтда топишни осонлаштириш мақсадида дафн ва қабрлар ҳақидаги барча маълумотлар асирликда ушлаб турган Давлат ташкил этган Қабристон хизмати томонидан қайд этиб борилиши зарур Қабрлар рўйхати ва қабристонларда ҳамда бошқа жойларда дафн этилган ҳарбий асирлар тўғрисидаги маълумотлар ушбу ҳарбий асирлар мансуб бўлган Давлатга юборилади. Бу қабрларга қараб туриш ва жасадларнинг кўчирилиши билан боғлиқ кейинги барча маълумотларни қайд этиб бориш масъулияти ушбу ҳудудни назорат остида сақлаётган ва мазкур Конвенция иштирокчиси ҳисобланган Давлат зиммасига юкланади. Ушбу қоидалар марҳум ҳарбий асир ватанининг хоҳиш-иродаси бўйича тақдири ҳал этилгунига қадар Қабристон хизмати ихтиёрида сақланадиган хоклар учун ҳам тааллуқлидир.

Ҳарбий асирларга соқчи, бошқа ҳарбий асир ёхуд бошқа бирон-бир шахс томонидан етказилган ёхуд етказилганлиги гумон қилинаётган ҳар қандай жароҳат ёки ўлим ҳолати тўғрисида, шунингдек, номаълум сабабларга кўра юз берган барча ўлим ҳолатлари ҳақида асирликда ушлаб турган Давлат томонидан тезкорлик билан расмий тергов ишлари очилиши шарт.

Бу ҳақда зудлик билан Ҳомий Давлатга хабар берилади. Гувоҳлар, айниқса, ҳарбий асирлардан кўрсатмалар олиниши ва ушбу гувоҳлик кўрсатмалари баён этилган ҳисобот Ҳомий Давлатга юборилиши керак.

Тергов натижасида бир ёки бир неча шахсларнинг айбдорлиги аниқланган тақдирда, асирликда ушлаб турган Давлат айбдорни ёхуд айбдорларни суд қилиш учун барча чораларни кўради.

Можаронинг бошланишидаёқ ва барча ҳудудларни истило этиш ҳолларида низолашаётган томонлардан ҳар бири ўз қўл остидаги Ҳарбий асирлар ишлари бўйича Маълумотлар Бюросини расмий равишда таъсис этади. 4-моддада кўрсатилган тоифалардан биронтасига мансуб шахсларни ўз ҳудудига киритган бетараф ва уришмаётган Давлатлар ҳам ушбу шахсларга нисбатан юқоридаги тартибда иш тутади Манфаатдор Давлат Ҳарбий асирлар ишлари бўйича Маълумотлар Бюроси тегишли тартибда жой, жиҳозлар ва бюронинг муваффақиятли фаолиятини таъминлайдиган ходимларга эга бўлишини назорат қилиши зарур. У ушбу бюро фаолиятида мазкур Конвенциянинг ҳарбий асирлар меҳнатига оид қисмида кўзда тутилган шарт-шароитга мувофиқ тарзда ҳарбий асирлар меҳнатидан фойдаланиш ҳуқуқига эга.

Низолашаётган томонларнинг ҳар бири ушбу модданинг 4, 5 ва 6-хатбошисида санаб ўтилган барча маълумотларни, ўз ҳукми остига тушиб қолган ва 4-моддада кўрсатилган тоифалардан бирига мансуб бўлган ҳар бир душман шахс тўғрисидаги ахборотни ўзига тегишли Маълумотлар Бюросига имкон қадар тезкорлик билан маълум қилади. Бетараф ва жанг қилмаётган Давлатлар ўз ҳудудларига қабул қилинган мазкур тоифаларга мансуб шахсларга нисбатан шу тартибда йўл тутади.

Ушбу бюро бир томондан Ҳомий Давлатлар ва иккинчи томондан 123-моддада кўзда тутилган Марказий Агентлик воситачилигида ушбу барча маълумотларни энг тезкор усуллар билан манфаатдор Давлатларга жўнатади.

Бу маълумотлар манфаатдор оилаларга зудлик билан хабар етказиш имконини беради. Унда 17-модда қоидаларига мувофиқ ҳолда ва Маълумотлар Бюросига маълум бўлган даражада ҳарбий асирнинг фамилияси, исми, унвони, шахсий рақами, туғилган жойи ва санаси, ўзи мансуб Давлат, отасининг исми ва онасининг қизлик фамилияси, хабардор этилиши лозим бўлган шахснинг исм-фамилияси ва турар-жой манзили, шунингдек, ҳарбий асирга хат-хабар жўнатиш мумкин бўлган манзил кўрсатилган бўлиши керак.

Маълумотлар Бюроси тегишли ваколатли органларнинг барчасидан ҳарбий асирнинг кўчирилиши, озод этилиши, ватанига қайтарилиши, қочиши, ҳарбий шифохонага жойлаштирилиши, вафот этиши ҳолатлари билан боғлиқ маълумотларни олади ҳамда уларни юқоридаги 3-хатбошида кўзда тутилган тартиб асосида жўнатади.

Шунингдек, оғир ярадор ва бемор ҳарбий асирларнинг аҳволи ҳақидаги маълумотлар мунтазам равишда, агар иложи бўлса, ҳар ҳафтада жўнатиб турилади.

Маълумотлар Бюроси ҳарбий асирлар, шу жумладан асирликда вафот этганлар юзасидан ўзига йўлланган барча сўровларга жавоб қайтаришга, шунингдек, сўралаётган, аммо бюрода мавжуд бўлмаган зарур маълумотларни олиш учун ҳар қандай сўров йўллашга ҳам масъулдир.

Бюро юборадиган ҳар қандай ёзма маълумотлар имзо ва муҳр билан тасдиқланади.

Бундан ташқари, Маълумотлар Бюроси ҳарбий асирларнинг ватанига қайтарилиши, озод этилиши, қочиши ёки вафот этиши туфайли улардан қолган барча қимматбаҳо буюмларни, жумладан асирликда ушлаб турган Давлат валютасидан бошқа ҳар қандай валютадаги пул маблағларини, шунингдек, уларнинг яқин қариндошлари учун муҳим ҳисобланган ҳужжатларни тўплаш ва манфаатдор Давлатларга топшириш учун масъул ҳисобланади. Бу буюмлар бюро муҳри босилган пакетларда жўнатилади ва уларга ушбу буюмларнинг эгаси тўғрисидаги батафсил маълумотлар кўрсатилган, шунингдек, пакетдаги буюмларнинг аниқ рўйхати қайд этилган ҳужжатлар илова қилинади. Бундай ҳарбий асирларнинг бошқа шахсий буюмлари манфаатдор низолашаётган томонлар ўртасидаги келишув асосида топширилади.

Ҳарбий асирлар ишлари бўйича Марказий Маълумотлар Агентлиги бетараф мамлакатда таъсис этилади. Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси зарур деб топган тақдирда, манфаатдор Давлатларга бундай агентликни ташкил этишни тавсия қилади.

Ушбу агентликка унинг томонидан расмий тартибда ёки хусусий тарзда олинадиган ҳарбий асирларга тааллуқли барча маълумотларни жамлаш ва имкон қадар тезкорлик билан ҳарбий асирлар ватанига ёхуд улар мансуб бўлган Давлатга йўллаш вазифаси юкланади. Низолашаётган томонлар тегишли маълумотлар жўнатилишини амалга ошириш учун агентликка барча имкониятларни яратиб беради.

Олий Аҳдлашувчи Томонлар ва хусусан, улар жумласида фуқаролари Марказий Агентлик хизматидан фойдаланаётган Томонлар агентликнинг эҳтиёжига қараб молиявий кўмак кўрсатиш учун таклиф этилади.

Бу қоидалар Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси ва 125-моддада қайд этилган кўмак жамиятларининг инсонпарварлик фаолиятини чеклайдиган мазмунда талқин этилмаслиги керак.

Миллий Маълумотлар Бюроси ва Марказий Маълумотлар Агентлиги почта йиғимларидан озод этилади ҳамда 74-моддада кўзда тутилган барча имтиёзлардан фойдаланади; шунингдек, уларга имконият борича телеграфдан бепул фойдаланиш ёки кам деганда энг арзон нархларда ҳақ тўлаш ҳуқуқи берилади.

Асирликда ушлаб турган Давлатлар ўз хавфсизлигини таъминлаш учун зарур деб ҳисоблаб ёки муайян ўринли эҳтиёжларни қондириш мақсадида кўрган чоралардан ташқари ҳолларда диний ташкилотлар, кўмак жамиятлари ва ҳарбий асирларга кўмаклашувчи бошқа ҳар қандай ташкилотлар вакиллари ушбу Давлатлардан ўзларига ва тегишли тартибда рўйхатдан ўтган мухтор вакилларига ҳарбий асирларни бориб кўриш. улар ўртасида кўмак жўнатмаларини ҳамда диний ва тарбиявий мақсадларга мўлжалланган ҳар хил буюмларни тақсимлаш, шунингдек, ҳарбий асирларнинг шуғулланишлари, бўш вақтларини мазмунли ўтказишларини ташкиллаштиришда кўмаклашиш учун керак бўлган барча зарурий ёрдамни олади. Юқорида тилга олинган жамиятлар ёки ташкилотлар асирликда ушлаб турган Давлат ҳудудида ёхуд бошқа мамлакатда таъсис этилган бўлиши ва ёки халқаро мақомга эга бўлиши ҳам мумкин.

Асирликда ушлаб турган Давлат ўз ҳудудида ва ўз назорати остида ишлаши учун вакилларига рухсат этиладиган жамият ва ташкилотлар сонини чеклаб қўйиши мумкин.Айни чоғда, бундай чекловлар барча ҳарбий асирларга амалий ва етарли даражада кўмак кўрсатишга халал бермаслиги шарт.

Халқаро Қизил Хоч Қўмитасининг бу борадаги алоҳида мавқеи ҳар доим эътироф этилиши ва ҳурмат қилиниши керак.

Ҳарбий асирларга юқоридаги мақсадларда улар учун мўлжалланган жўнатмалар ёхуд буюмларни топшириш пайтида ёки ҳеч бўлмаганда, қисқа вақт ўтгандан сўнг уларни жўнатган кўмак жамияти ёхуд тегишли ташкилот номига ҳар бир олинган жўнатма учун алоҳида ёзилган ва ҳарбий асирларнинг ваколатли шахси томонидан имзоланган тилхатлар юборилади. Шу билан бирга, асирларни ўз идораси остида сақлаётган маъмурий ҳокимият томонидан ҳам мазкур юклар юзасидан тегишли тилхатлар тақдим этилади.

Ҳомий Давлатларнинг вакиллари ёки делегатларига ҳарбий асирлар жойлаштирилган барча жойлар, хусусан, қуролсизлантириб ушлаб туриш, қамоқда сақлаш ва иш жойларини бориб кўришга рухсат этилади ва улар ҳарбий асирлар фойдаланадиган барча хоналарга кириш ҳуқуқига эга бўлади; шунинг баробарида, уларга бир жойдан бошқа жойга кўчирилаётган асирларнинг жўнатилиши, транзити ёки келиб тушиши билан боғлиқ жойларни бориб кўришга ҳам рухсат этилади Улар асирлар билан ва хусусан, ваколатли шахслар билан гувоҳларсиз суҳбатлашишлари, зарур бўлганда таржимон ёрдамида гаплашишлари мумкин.

Ҳомий Давлатларнинг вакиллари ёки делегатларига хоҳлаган жойларини бориб кўришлари учун эркин танлов имконияти берилади. Бундай бориб кўришларнинг сони ва давомийлиги чеклаб қўйилмайди. Улар фақат қатъий ҳарбий зарурат тақозосига кўра ҳамда истисно тариқасида ва муайян муддатга тақиқланиши мумкин.

Асирликда ушлаб турган Давлат ва ҳарбий асирлар мансуб бўлган Давлат тегишли ҳолларда ана шу асирларни бориб кўришни истаган уларнинг ватандошларига кўришда қатнашиш учун рухсат этиш тўғрисида ўзаро келишиб олишлари мумкин.

Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси ҳам шу ҳуқуқлардан фойдаланади. Асирларни бориб кўрадиган вакилларнинг тайинланиши ҳарбий асирлар мансуб бўлган Давлат розилигига боғлиқ бўлади.

Олий Аҳдлашувчи Томонлар тинчлик ва уруш вақтида ҳам мазкур Конвенция матнини ўз мамлакатлари ичида имкон қадар кенгроқ тарқатиш, хусусан, уни ўрганиш учун ҳарбий, мумкин бўлса, фуқаровий таълим соҳасининг ўқув дастурларига киритиш мажбуриятини зиммасига оладилар, токи унинг принципларидан барча қуролли кучлар ва бутун аҳоли хабардор бўлсин.

Уруш даврида ҳарбий асирлар учун жавобгар ҳисобланган ҳарбий маъмурлар ва бошқа хил маъмурлар Конвенция матнига эга бўлиши ва унинг қоидалари билан махсус таништирилиши шарт.

Олий Аҳдлашувчи Томонлар Швейцария Федерал Кенгаши ёрдамида, ҳарбий ҳаракатлар вақтида эса Ҳомий Давлатлар орқали мазкур Конвенция расмий таржималарининг матнларини, шунингдек, унинг қўлланилишини таъминлаш йўлида қабул қилинган қонунлар ва қарорларни бир-бирларига етказадилар.

Олий Аҳдлашувчи Томонлар кейинги моддада кўрсатилган мазкур Конвенция қоидаларининг у ёки бу жиддий бузилишини содир этган ёки бу ҳақда буйруқ берган шахслар учун самарали жиноий жавобгарликни таъминлаш мақсадида зарур бўлган қонунчиликни кучга киритиш юзасидан ўз зиммасига тегишли мажбурият оладилар.

Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг ҳар бири қоидаларнинг у ёки бу жиддий бузилишини содир этганликда ёхуд бу ҳақда буйруқ берганликда айбланаётган шахсларни қидириб топиш ва қайси мамлакат фуқароси эканидан қатъи назар, уларни ўз судига топширишни зиммасига оладилар Тегишли томон агар хоҳласа, ўз қонунчилигига мувофиқ уларни суд қилиш учун бошқа манфаатдор Олий Аҳдлашувчи Томон ихтиёрига бериши ҳам мумкин Бунинг учун ушбу манфаатдор Олий Аҳдлашувчи Томон ана шу шахсларни айблаш учун асос бўла оладиган далилларга эга бўлиши керак.

Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг ҳар бири кейинги моддада санаб ўтилган жиддий қоидабузарликлар билан бир қаторда, мазкур Конвенция қоидаларига зид бўлган бошқа ҳар қандай хатти-ҳаракатларга барҳам бериш учун зарур чораларни кўради.

Ҳар қандай шароитда айбланувчи шахслар тегишли суд процедураси ва ҳимояланиш ҳуқуқи кафолатларидан фойдаланадилар. Бу кафолатларнинг фойдаси Ҳарбий асирлар билан қилинадиган муомала тўғрисида 1949-йил 12-августда қабул қилинган Женева Конвенциясининг 105-моддасида ва ундан кейинги моддаларида кўзда тутилган кафолатларникидан кам бўлмаслиги керак.

Юқоридаги моддада қайд этилган жиддий қоидабузарликлар қаторига мазкур Конвенция ҳомийлигидан фойдаланаётган шахслар ёки мол-мулкка қарши қаратилган қуйидаги қоидабузарлик ҳаракатлари киради: қасддан ўлдириш, қийноққа солиш ва ғайриинсоний муносабатда бўлиш, шу жумладан, биологик тажрибалар ўтказиш, атайлаб оғир азоблар ёки жиддий шикаст етказиш, соғлиққа зиён келтириш, ҳарбий асирни душман Давлатнинг қуролли кучлари сафида хизмат қилишга мажбурлаш ёки мазкур Конвенцияда кўзда тутилган тартибдаги беғараз ва жўяли судлов ҳуқуқидан маҳрум этиш.

Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг биронтасига ўзини ёки бошқа Олий Аҳдлашувчи Томонни юқоридаги моддада кўзда тутилган қоидабузарликлар бўйича ўзининг ёхуд бирон-бир Аҳдлашувчи Томоннинг зиммасига юкланадиган жавобгарликдан халос этиши учун рухсат берилмайди.

Низолашаётган томонлардан бирининг илтимосига биноан, Конвенция қоидабузарликларининг ҳар қандай тасдиғини тегишлича аниқлаштириш юзасидан манфаатдор томонлар ўртасида ўзаро келишилган тартибдаги аниқлаш процедураси бошланиши керак.

Аниқлаш процедураси масаласи бўйича бир битимга келишилмаган тақдирда, томонлар ўзаро келишган ҳолда бу масалани ҳал этадиган арбитрни танлаб оладилар.

Қоидабузарлик аниқланиши биланоқ низолашаётган томонлар унга барҳам берадилар ва имкон қадар қисқа фурсатда айбдорни жазолаш чораларини кўрадилар.

Мазкур Конвенция француз ва инглиз тилларида тайёрланган. Ҳар икки тилдаги матн бир хил кучга эга.

Швейцария Федерал Кенгаши Конвенциянинг рус ва испан тилларига расмий таржималарини таъминлайди.

Мазкур Конвенция Олий Аҳдлашувчи Томонлар ўртасидаги ўзаро муносабатларда 1929 йил 27 июлдаги Конвенциянинг ўрнини босади.

Қуруқликдаги уруш қонунлари ва одатлари тўғрисида 1899 йил 29 июлда ёки 1907 йил 18 октябрда имзоланган Гаага Конвенцияси билан ўзаро боғланган ва мазкур Конвенция иштирокчилари бўлган Давлатлар ўртасидаги муносабатларда ушбу Конвенция юқорида тилга олинган Гаага Конвенцияларига илова қилинган Регламентнинг II бобини тўлдиради.

Қуйидаги сана қўйилган мазкур Конвенция 1949 йил 21 апрелда Женевада очилган конференцияга вакил юборган барча Давлатлар, шунингдек, ушбу конференцияга вакил юбормаган бўлса-да, лекин 1929 йил 27 июлдаги Конвенцияда иштирок этган Давлатлар томонидан 1950 йилнинг 12 февралигача имзоланиши мумкин.

Мазкур Конвенция имкон қадар тезроқ ратификация қилинади ва ратификация ёрлиқлари сақлаш учун Бернга топширилади.

Ҳар бир ратификация ёрлиғини топшириш ҳақида протокол тузилади ва унинг тасдиқланган нусхаси Конвенцияни имзолаган ёки унга қўшилиш тўғрисида баёнот берган барча Давлатларга Швейцария Федерал Кенгаши томонидан топширилади.

Мазкур Конвенция камида иккита ратификация ёрлиғи сақлаш учун топширилгандан сўнг орадан олти ой ўтгач кучга киради.

Келгусида у ҳар қайси Олий Аҳдлашувчи Томон учун мазкур томоннинг ратификация ёрлиғи сақлашга топширилган вақтдан эътиборан орадан олти ой ўтиб кучга киради.

Мазкур Конвенция кучга кирган кунидан эътиборан ушбу Конвенцияни имзоламаган ҳар қандай давлатнинг унга қўшилиши учун очиқ ҳисобланади

Ҳар бир қўшилиш тўғрисида Швейцария Федерал Кенгашига ёзма равишда баёнот берилади ва ушбу баёнот, келиб тушган кунидан бошлаб олти ой вақт ўтгач, кучга киради.

Швейцария Федерал Кенгаши Конвенцияни имзолаган ёки унга қўшилиш тўғрисида баёнот берган барча Давлатларни қўшилиш тўғрисида хабардор қилади.

2 ва 3-моддаларда кўзда тутилган ҳолатлар сақлашга топширилган ратификацияларни, шунингдек, низолашаётган томонлар ҳарбий ҳаракатлардан ёки истилодан олдин ё кейин қўшилиш тўғрисида берган баёнотларни дарҳол кучга киришини таъминлайди. Швейцария Федерал Кенгаши ратификация ёки низолашаётган томонларнинг қўшилиши ҳақида олинган баёнотлар тўғрисида энг тезкор йўллар билан хабар етказади.

Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг ҳар бири мазкур Конвенцияни денонсация қилиш имкониятига эга бўлади.

Швейцария Федерал Кенгашига денонсация тўғрисида ёзма равишда баёнот берилади ва у денонсация қилиш тўғрисида барча Олий Аҳдлашувчи Томонларнинг ҳукуматларини хабардор қилади.

Денонсация у ҳақда Швейцария Федерал Кенгашига ёзма баёнот берилгандан бир йил ўтгачгина кучга киради. Шу билан бирга, Давлат можарода иштирок этган вақтда денонсация тўғрисида баёнот берган бўлса, у тинчлик битимига келишилмагунча ва ҳар ҳолда, мазкур Конвенция ҳомийлигидан фойдаланаётган шахсларни озод этиш ва ўз ватанига қайтариш бўйича ишлар тугалланмагунгача кучга кирмаслиги керак.

Денонсация бу ҳақда баёнот берган Давлатга нисбатангина кучга эгадир. У низолашаётган томонлар зиммасига халқаро ҳуқуқ принципларидан келиб чиқиб юкланадиган мажбуриятларга ҳеч қандай таъсир этмайди. Чунки бу мажбуриятлар маънавий-маданий тараққий этган халқлар ўртасидаги одатлар, инсонийлик қонун-қоидалари ва жамоатчиликнинг виждон амридан келиб чиқади.

Швейцария Федерал Кенгаши мазкур Конвенцияни Бирлашган Миллатлар Ташкилоти котибиятида рўйхатдан ўтказади. Швейцария Федерал Кенгаши, шунингдек, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти котибиятига мазкур Конвенция юзасидан олинган барча ратификациялар, қўшилишлар ва денонсация қилишлар тўғрисида хабар бериб боради.

Ушбуни тасдиқлаш учун қуйида имзо чекувчилар тегишли ваколатларни тақдим этган ҳолда мазкур Конвенцияни имзоладилар.

Женевада 1949 йил 12 августда француз ва инглиз тилларида тузилди; мазкур Конвенциянинг асл нусхаси Швейцария Конфедерацияси архивларида сақланади, Конвенциянинг тасдиқланган нусхалари эса Швейцария Федерал Кенгаши томонидан уни имзолаган ёки унга қўшилган ҳар бир Давлатга топширилади.

А. Тўғридан-тўғри ватанига қайтариш

Қуйидагилар тўғридан тўғри ватанига қайтарилишга мансуб ҳисобланади:

1. Жароҳатланиш оқибатида қўл-оёқларининг биридан маҳрум бўлган, шол бўлиб қолган, бўғимлари шикастланган ва бир қўл ёки бир оёқдан маҳрум бўлишга олиб келадиган ёхуд бир қўл ёки бир оёқдан маҳрум бўлишга тенг даражадаги бошқа хил шикастланишларга дучор бўлган барча ҳарбий асирлар.

Қуйидаги ҳолатлар бир қўл ёки бир оёқдан маҳрум бўлишга тенг даражадаги шикастланишлар деб ҳисобланади (бу, айни чоғда, бундай ҳолатларни нисбатан кенг миқёсда талқин этиш мумкин эмас деган маънони билдирмайди):

а) қўл, барча бармоқлар ёки бир қўлнинг кўрсаткич ва бош бармоғидан маҳрум бўлиш, оёқ ёки оёқнинг барча панжалари ва бир оёқнинг кафтидаги суяклардан маҳрум бўлиш;

б) анкилоз, суяк тўқимасидан маҳрум бўлиш, йирик бўғимлардан бирининг ёки бир қўл бармоқларидаги барча бўғимларнинг ҳаракатланишига халал берадиган чандиқли торайиш;

с) узун суякнинг ясама бўғими;

д) синиш ёки бошқа хил жароҳат оқибатида юзага келган ва ҳаракат фаолиятининг ёхуд юк кўтариш қобилиятининг жиддий равишда чекланишига олиб келган шикастланиш.

2. Аҳволи сурункали оғир тус олган ва даволанишига қарамасдан яраланган кунидан эътиборан бир йил муддат давомида саломатлигини тиклаш имконияти мавжуд эмаслиги олдиндан маълум бўлган, масалан. қуйидаги ҳолатларга дучор бўлган барча ярадор ҳарбий асирлар:

а) юракда снаряд парчаси мавжудлиги, гарчи қўшма тиббий комиссия тиббий кўрикдан ўтказишда жиддий касаллик борлигини аниқлай олмаган бўлса ҳам;

б) мияда ёки ўпкада металл парчаси мавжудлиги. гарчи қўшма тиббий комиссия тиббий кўрикдан ўтказишда қисман ёки ялпи ҳолдаги кескин ўзгариш борлигини аниқлай олмаган бўлса ҳам;

с) остеомиелит касаллигига чалиниш, хасталаниш кунидан эътиборан бир йил муддат давомида тузалишига ишонч бўлмаган ҳамда бу касаллик оқибатлари аъзолар анкилозига ва қўл ёки оёқдан маҳрум бўлишга тенг даражадаги бошқа хил шикастланишларга олиб келадиган ҳоллар;

д) йирик бўғимга ўтган ва унинг йиринг боғлашига сабабчи бўлган шикастланиш;

э) бош суягидаги суяк тўқимасининг ишдан чиқиши ёки кўчиши билан боғлиқ жароҳат;

ф) юз тўқималарининг ишдан чиқиши ва фаолиятининг бузилишига олиб келувчи шикастланиш ёки юзнинг куйиши;

г) орқа миянинг шикастланиши;

ҳ) қўл ёки оёқдан маҳрум бўлишга тенг даражада периферия нервларининг шикастланиши ва даволаш жараёни яраланган кунидан эътиборан бир йилдан кўп муддатни талаб этадиган ҳоллар, масалан, елка ва белдумғаза ўрилмаси, оралиқ ва қуймич нервлар шикастланиши, шунингдек, билак ва тирсак нервлари ёки кичик болдир ва катта болдир нервларининг қурама шикастланиши. Билак, тирсак, кичик болдир ва катта болдир нервлари алоҳида ҳолда шикастланганлар, контрактур ва жиддий невротрофик касалланиш ҳолатларини истисно этганда, ватанига қайтариш учун тавсия этилмайди;

и) сийдик чиқариш аъзоларининг шикастланиши ва уларнинг фаолияти жиддий бузилган ҳоллар.

3. Сурункали касалликка йўлиққан ва даволанишига қарамасдан яраланган кунидан эътиборан бир йил муддат давомида саломатлигини тиклаш имконияти мавжуд эмаслиги тиббий хулосалар бўйича олдиндан маълум бўлган, масалан, қуйидаги ҳолатларга дучор бўлган барча ярадор ҳарбий асирлар:

а) тананинг ҳар қандай аъзоси чалинган сил касаллигининг ривожланиб бориши, тиббий хулосалар бўйича уни даволаш орқали саломатлигини тиклаш ёки бетараф мамлакатда даволаш ёрдамида аҳволини сезиларли даражада яхшилаш мумкин бўлмаган ҳоллар;

б) экссудатив зотилжам;

с) нафас йўлларининг сил билан боғлиқ бўлмаган ва даволаб бўлмайдиган жиддий касалликка чалиниши, масалан. ўпканинг жиддий эмфиземаси (бронхит билан биргаликда ёки алоҳида), сурункали астма, бир йилдан зиёд асирлик даврида давом этган сурункали бронхит, бронхоэктазия ва бошқалар;

д) қон айланиш органларининг жиддий сурункали шикастланиши, масалан, юрак клапанининг шикастланиши ва миокард, бунда компенсациянинг бузилиш аломатлари асирлик даврида аниқланганда ва ҳатто қўшма тиббий комиссия кўрик пайтида бу аломатларнинг биронтасини аниқлай олмаса ҳам; юрак халтаси ва томирларнинг яллиғланиши (Бюргер касаллиги, йирик томирлар деворининг кенгайиши) ва бошқалар;

э) овқат ҳазм қилиш органларининг жиддий сурункали шикастланиши, масалан, ошқозон ёки ўн икки бармоқли ичак яраси; асирлик пайтида ошқозон атрофида амалга оширилган операция оқибатлари; сурункали гастрит, бир йилдан узоқ муддатга чўзилган ва саломатликни ёмонлаштираётган энтерит ёки колит; жигарнинг циррозли яллиғланиши; сурункали холецистопатия ва бошқалар;

ф) таносил аъзоларининг жиддий сурункали шикастланиши, масалан, сурункали нефрит ва унинг оғир оқибатли ҳолати; силга чалинган буйракнинг олиб ташланиши; сурункали пиэлит ёки цистит; гидро- ва пионефроз; жиддий сурункали гинекологик касалликлар; бетараф мамлакат шифохонасига жойлаштириш имкони бўлмаган ҳомиладорлик ҳолати ҳамда у билан боғлиқ хасталиклар ва бошқалар;

г) марказий ва периферик асаб тизимларининг жиддий сурункали касалланиши, масалан, оғир тутқаноқ, асирда сақлангани оқибатида оғир психоневрозга* чалиниш каби тегишли тартибда мутахассис томонидан аниқланган яққол намоён бўлувчи психоз ва психоневрозлар; эпилепциянинг лагердаги шифокор томонидан тегишли тартибда аниқланган ҳар қандай тури, мия артериосклерози; бир йилдан узоққа чўзилган сурункали неврит ва бошқалар;

ҳ) ақлий ва жисмоний қобилиятнинг жуда сустлашиб қолиши, сезиларли даражада вазн йўқотиш ва силла қуриши билан биргаликда кечадиган вегетатив асаб тизимининг жиддий сурункали касалланиши;

и) иккала кўзнинг ҳам кўрмаслиги ёки бир кўзнинг кўрмаслиги ҳолатида тузатадиган кўзойнак тақишга қарамай иккинчи кўзнинг кўриш қобилияти бирга етмаслиги, кўриш қобилиятининг камайиб кетиши ва кўриш қобилиятини бир кўзда бўлса ҳам 1/2 гача тиклаш имконсиз бўлган ҳоллар*. Кўзнинг бошқа хил шикастланишлари, масалан, глаукома, кўзнинг рангдор пардаси яллиғланиши, кўзнинг томири пўстлоғи яллиғланиши, трахома ва бошқалар;

ж) эшитишнинг бузилиши, масалан, бир қулоқнинг бутунлай эшитмаслиги ҳолатида иккинчи қулоқ бир метрлик масофадан одатий овозда айтилган сўзларни илғай олмаслиги ҳоллари, бошқалар;

к) модда алмашиниши билан боғлиқ оғир касалликлар, масалан, инсулин ёрдамида даволаш талаб этиладиган қандли диабет касаллиги ва бошқалар;

л) ички секреция безлари билан боғлиқ оғир касалликлар, масалан, тиреотокискоз, гипотиреоз, Аддисон касаллиги, Симмондс кахекцияси, тетания ва бошқалар;

м) қон ҳосил қилувчи аъзоларнинг жиддий сурункали касалланиши;

н) жиддий сурункали интоксикация: қўрғошиндан заҳарланиш, симобдан заҳарланиш, морфинизм, кокаинизм, алкоголизм, газлардан ва турли нурлар таъсири оқибатида заҳарланиш ва бошқалар;

о) ҳаракат аъзоларининг фаолияти бузилгани яққол кўзга ташланадиган тарзда сурункали ишдан чиқиши, масалан, деформацияланадиган артроз, сурункали ва зўраядиган, бирламчи ҳамда иккиламчи полиартритлар, оғир клиник кўринишдаги ревматизм ва бошқалар;

п) тузалмайдиган жиддий сурункали тери касалликлари;

қ) барча хавфли шишлар, ўсимталар;

р) бошланганидан сўнг бир йилга чўзиладиган жиддий сурункали юқумли касалликлар. масалан, безгак, дизентерия, учинчи босқичдаги тузалмайдиган виссерал захм, мохов ва бошқалар;

с) жиддий авитаминозлар ва дистрофиялар.

Б. Бетараф мамлакатлар шифохонасига жойлаштириш

Қуйидагилар бетараф мамлакат шифохонасига жойлаштириш учун тавсия этилади:

1. Асирликда тузалмайдиган, аммо бетараф мамлакат шифохонасига жойлаштирилса, даво топиш ёки аҳволи жиддий яхшилаши мумкин бўлган барча ярадор ҳарбий асирлар.

2. Асирга тушишига қадар биринчи босқичдаги сил касаллигига чалингани ва даволашганини истисно этганда, сил касаллигининг ҳар қандай тури билан хасталанган, тегишли аъзосини қай даражада зарарланганидан қатъи назар, бетараф мамлакатда даволаниши тўлиқ тузалиши ёки ҳеч бўлмаганда аҳволи сезиларли даражада яхшиланиши учун кўмак бўлишига умид бор ҳарбий асирлар.

3. Нафас йўллари, қоп айланиши, овқат ҳазм қилиш, асаб тизими, сезги аъзолари, таносил, тери тизимлари ва ҳаракат аъзоларининг шикастланиши каби даволанишни талаб этадиган ҳар қандай касалликка чалинган ҳамда уларнинг асирликдагига нисбатан бетараф мамлакатда даволаниши яхшироқ натижалар бериши мумкин бўлган ҳарбий асирлар.

4. Асирликда пайтида буйракнинг сил билан боғлиқ бўлмаган шикастланиши оқибатида буйракни олиб ташлаш операциясини бошдан кечирган, даволаниш босқичидаги ёхуд яширинча шаклдаги остеомилит, инсулин ёрдамида даволаш талаб этилмайдиган қандли диабет ва шу каби бошқа касалликларга чалинган ҳарбий асирлар.

5. Асирлик ёки уруш оқибатида невроз хасталигига чалинган ҳарбий асирлар.

Неврозга чалинган беморлар бетараф мамлакатда уч ойдан сўнг тузалиб кетмаса ёки тўлиқ соғайишига умид бўлмаса, улар шу муддат тугаши билан ватанига қайтариб юборилиши керак.

6. Сурункали заҳарланиш (газлар, металлар, алкалоидлар ва бошқалардан) касаллигига чалинган ва келгусида бетараф мамлакатда даволаниши яхши натижа бериши мумкин бўлган барча ҳарбий асирлар.

7. Барча аёл ҳарбий асирлар ва эмизикли ҳамда ёш болалари бор оналар.

Қуйидагилар бетараф мамлакат шифохонасига жойлаштирилмайди:

1. Тегишли тартибда аниқланган сурункали психоз касаллигига чалинганларнинг барчаси.

2. Даволаш мумкин эмас деб топилган асаб тизимининг органик ёки функционал касаллигига чалинганларнинг барчаси.

3. Юқумли касалликларга чалинганларнинг барчаси, силни истисно этганда, бу касалликлар хатарли ҳисобланган давр мобайнида.

1. Юқорида қайд этилган шартларнинг барчаси умуман имкон қадар кенг мазмунда талқин қилиниши ва қўлланилиши керак.

Айниқса, уруш ёки асирлик оқибатида юзага келган невропатия ёхуд психопатия касалликларига, шунингдек, барча босқичдаги сил касаллигига нисбатан худди шундай ёндашилиши шарт. Ҳарбий асирлар кўп сонли жароҳатлар олган, аммо алоҳида ҳолда бу жароҳатларнинг биронтаси уларни ватанига қайтариб юбориш учун асос бўлиб хизмат қилмайдиган ҳолларда ҳам шу принцип қўлланилиши ва бунда жароҳатларнинг кўплиги оқибатида юзага келадиган руҳий хасталаниш ҳолатлари эътиборга олиниши керак.

2. Ампутация, тўла кўрлик ёки карлик, очиқ турдаги ўпка сили, руҳий хасталиклар, хавфли шишлар каби тўғридан-тўғри ватанига қайтариш учун шак-шубҳасиз ҳуқуқ берувчи барча ҳолатларда беморлар лагер шифокори ёки асирликда сақлаб турган Давлат тасдиқлаган ҳарбий-тиббий комиссиялар томонидан тегишли тиббий кўрикдан ўтказилади ва уларни имкон қадар тезроқ ватанига қайтариш белгиланади.

3. Урушгача мавжуд бўлган ва аҳволи ёмонлашмаган жароҳатлар ҳамда касалликлар, шунингдек, уруш даврида олинган ва ҳарбий хизматга қайтиш учун халал бермаган жароҳатлар тўғридан тўғри ватанига қайтариш ҳуқуқини бермайди.

4. Низолашаётган Давлатларнинг барчаси ушбу қоидаларни бир хил мазмунда талқин қилади ва қўллайди. Манфаатдор Давлатлар ва маъмуриятлар қўшма тиббий комиссияларга улар ўз вазифасини адо этиши учун зарур бўлган барча шарт-шароитни яратади.

5. Юқорида 1 рақами остида қайд этилган мисоллар фақат намунавий ҳолатлар ҳисобланади. Бу қоидаларга мутлақо мос келмайдиган ҳолатлар мазкур Конвенциянинг 110-моддаси ва ушбу битим қоидалари руҳида кўриб чиқилиши шарт.

112-моддада назарда тутилган қўшма тиббий комиссиялар уч нафар аъзодан ташкил топиб, улардан икки нафари бетараф мамлакатлар фуқаролари бўлиши керак. учинчиси эса асирликда сақлаб турган Давлат томонидан тайинланади. Юқорида кўрсатилган бетараф аъзолардан бири комиссияга раислик қилади.

Бетараф аъзоларнинг иккаласи ҳам Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси томонидан Ҳомий Давлат билан келишувга мувофиқ асирликда сақлаб турган Давлатнинг илтимоси асосида тайинланади. Улар ўз ватанида ҳам. бошқа бетараф мамлакатда ёки асирликда сақлаб турган Давлат ҳудудида ҳам яшаши мумкин.

Бетараф аъзолик учун номзодларни манфаатдор низолашаётган томонлар маъқуллаши керак ва улар Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси билан Ҳомий Давлатга ўз розилиги ҳақида маълум қилади. Бу шахслар бундай хабар келиши биланоқ ҳақиқий комиссия аъзолари деб ҳисобланади.

Зарур ҳолларда комиссиянинг ҳақиқий аъзолари ўз вазифаларини адо этишлари учун бу аъзоларнинг тегишли миқдордаги ўринбосарлари ҳам тайинланади. Бундай тайинлаш ҳақиқий аъзоларни тайинлаш билан бир пайтда ёки шундан кейинги қисқа муддат ичида амалга оширилади.

Агар бирон-бир сабабга кўра Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси бетараф аъзоларни тайинлай олмайдиган бўлса, у ҳолда ушбу аъзоларни Ҳомий Давлат тайинлайди.

Имкон борича бетараф аъзоларнинг бири хирург бошқаси эса терапевт бўлиши шарт.

Бетараф аъзолар ўз вазифасини адо қилиши учун уларга барча имкониятларни яратиш бўйича масъул ҳисобланган низолашаётган томонлардан тўла мустақил ҳолда фаолият кўрсатади.

Асирликда сақлаб турган Давлат билан келишувга мувофиқ Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси мазкур низомнинг 2 ва 4-моддаларида кўрсатилган тайинлашлари амалга оширишда манфаатдор шахсларнинг хизмат вазифаларини белгилаши керак.

Бетараф аъзолар маъқулланган пайтдан эътиборан қўшма тиббий комиссия имкон қадар тезроқ, ҳар ҳолда, маъқуллаш кунидан сўнг уч ойдан кечиктирмай, ўз ишини бошлаши шарт.

Қўшма тиббий комиссиялар Конвенциянинг 113-моддасида қайд этилган барча ҳарбий асирларни тиббий кўрикдан ўтказади ва ватанига қайтариш, ватанига қайтарилганлар рўйхатидан ўчириш ёки навбатдаги тиббий кўриккача тегишли қарорни кейинга суриш юзасидан ўз таклифларини киритади. Қарорлар кўпчилик овоз билан қабул қилинади.

Тиббий кўрикдан сўнг бир ой давомида комиссия ҳар бир алоҳида ҳолат юзасидан қабул қилинган қарор тўғрисида асирликда сақлаб турган Давлатга, Ҳомий Давлатга ва Халқаро Қизил Хоч Қўмитасига маълум қилиши керак. Қўшма тиббий комиссия, шунингдек, ўзи қабул қилган қарор тўғрисида тиббий кўрикдан ўтган ҳар бир ҳарбий асирга маълум қилади ва уларнинг ватанига қайтариш учун тавсия этилганларига мазкур Конвенцияга илова қилинган намунадагидек гувоҳнома беради.

Асирликда сақлаб турган Давлат қўшма тиббий комиссиянинг қарорини бу ҳақда тегишли тартибда хабардор этилганидан сўнг уч ой муддат ичида бажариши шарт.

Агар муайян бир мамлакатда қўшма тиббий комиссия фаолият кўрсатиши зарур деб топилса-ю аммо бу мамлакатда бетараф Давлат фуқароси ҳисобланган бирон-бир шифокор мавжуд бўлмаса ва агар қандайдир сабабларга кўра комиссияга бошқа мамлакатда яшовчи бетараф Давлат фуқаролари бўлган шифокорларни тайинлашнинг имкони бўлмаса, у ҳолда асирликда сақлаб турган Давлат Ҳомий Давлат розилиги асосида иш тутиб, қўшма тиббий комиссия фаолиятини бажарадиган ўз тиббий комиссиясини тузиши мумкин, аммо бундай комиссияга нисбатан мазкур низомнинг 1 — 5 ва 8-моддаларидаги қоидалар қўлланилмайди.

Қўшма тиббий комиссиялар доимий асосда ишлайди ва белгиланган вақт оралиғида, камида олти ойда бир марта ҳар бир лагерни бориб кўради.

Ваколатли шахсларга қўл остиларидаги жамоавий кўмак жўнатмаларини ўз лагерларига мансуб барча ҳарбий асирлар ўртасида, шу жумладан, госпиталларда, қамоқхоналарда ёки ахлоқ тузатиш муассасаларидаги ҳарбий асирлар ўртасида тақсимлаш учун рухсат этилади.

Жамоавий кўмак жўнатмаларини тақсимлаш хайрия берувчиларнинг кўрсатмасига мувофиқ ва ваколатли шахслар ишлаб чиққан режа бўйича амалга оширилади; аммо тиббиёт материалларидан иборат жўнатмаларни тақсимлашни бош шифокор билан келишув бўйича амалга ошириш маъқул ҳисобланади; госпиталлар ва лазаретларда бош шифокорлар юқорида қайд этилган кўрсатмалардан ўз беморларининг эҳтиёжлари талаб этган даражада чекинишлари мумкин. Шундай қилиб, белгиланган тартиблар доирасидаги бу тақсимот ҳар доим адолатли тарзда амалга оширилиши шарт.

Ўзлари олган жўнатмаларнинг сифати ва миқдорини текшириш ва ушбу масала юзасидан хайрия берувчиларга батафсил ҳисобот тайёрлаш учун имконият яратиш мақсадида ваколатли шахслар ёки уларнинг ўринбосарларига ўз лагерлари яқинидаги кўмак жўнатмалари келиб тушадиган пунктларга чиқишга рухсат этилади.

Ваколатли шахслар жамоавий жўнатмалар тақсимоти ўз лагерларининг барча бўлинмалари ва филиалларида уларнинг кўрсатмаларига мувофиқ тарзда амалга оширилганига ишонч ҳосил қилишлари учун уларга тегишли имконият яратилади.

Ваколатли шахсларга хайрия берувчиларга мўлжалланган ва жамоавий кўмак жўнатмаларига (тақсимот, талаб, миқдор ва бошқаларга) тааллуқли бўлган бланклар ва анкеталарни тўлдириш, шунингдек, бу бланкларни тўлдиришни ишчи командаларидаги ваколатли шахсларга ёки лазаретлар ва госпиталларнинг бош шифокорларига топшириш учун рухсат этилади. Ушбу тегишли тартибда тўлдирилган бланклар ва анкеталар пайсалга солинмасдан хайрия берувчиларга етказилади.

Жамоавий кўмак жўнатмаларининг ўз лагерларидаги ҳарбий асирлар ўртасида мунтазам равишда тақсимлаб турилишини таъминлаш ва ҳарбий асирларнинг янги контингенти келиши муносабати билан пайдо бўладиган талабларни қолдириш мақсадида ваколатли шахсларга жамоавий кўмак жўнатмаларининг етарли миқдордаги захирасини ташкил қилиш ва сақлаб туришга рухсат этилади. Шу мақсадда улар тегишли омборларга эга бўлади; ҳар бир омбор иккита қулф билан қулфланади ва албатта, қулфлардан бирининг калити ваколатли шахсда, бошқасиники эса лагер бошлиғида сақланади.

Агар жамоавий кўмак сифатида кийим-кечаклар жўнатиладиган бўлса, ҳар қайси ҳарбий асир камида тўлиқ комплект кийим-бошни ўз шахсий мулки сифатида сақлаб қолади. Ҳарбий асирлардан биронтаси бир комплектдан ортиқ кийим-кечакка эга бўлган ҳолларда ваколатли шахснинг нисбатан таъминланган кишилардан ортиқча буюмларни ёки сони меъёрдан ортиқ бўлган айрим нарсаларни (битта буюмни) олиб қўйишига, агар бу нисбатан кам таъминланган ҳарбий асирлар эҳтиёжини қондириш учун зарур деб топилса, рухсат этилади. Ваколатли шахс, айни чоғда, ич кийими, пайпоғи ёки оёқ кийими йўқ ҳарбий асирларни бошқа йўл билан таъминлашнинг имкони бўлмаган ҳоллардагина улар учун бошқалардаги бундай буюмларнинг иккинчи комплектини олиши мумкин.

Олий Аҳдлашувчи Томонлар, хусусан, асирликда сақлаб турган Давлатлар кенг имкониятлар доирасида, шу билан бирга аҳолининг озиқ-овқат таъминотини тартибга солувчи кўрсатмаларни ҳисобга олган ҳолда, уларнинг ҳудудларида ҳарбий асирлар ўртасида жамоавий кўмак сифатида тақсимлаш учун зарур турли маҳсулотларни сотиб олишни амалга оширишга рухсат этади; улар бундай сотиб олишни амалга ошириш мақсадида пул жамғармаларидан маблағ кўчирилишига ва техник ёки маъмурий тартибдаги бошқа хил молиявий ҳаракатлар бажарилишига ҳам худди шу тарзда кўмаклашади.

Юқорида қайд этилган қоидалар на ҳарбий асирларнинг лагерга келмасдан олдин ёки кўчиш даврида жамоавий жўнатмалари қабул қилиб олиш ҳуқуқларига ва на Ҳомий Давлат, Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси ёки ҳарбий асирларга кўмаклашув ва тегишли жўнатмаларнинг топширилиши ва олувчилар ўртасида ўзлари истаган ҳар қандай тартибда тақсимланиши бўйича масъул ҳисобланган бошқа ҳар қандай ташкилотлар вакилларининг имкониятларига зиён етказмаслиги керак.