Dengizdagi urushga nisbatan 1906-yilgi Jeneva Konvensiyasi asosiy prinsiplarini qo‘llash to‘g‘risida 1907-yilning 18-oktabrida qabul qilingan X Gaaga Konvensiyasini qayta ko‘rib chiqish maqsadida Jenevada 1949-yil 21-apreldan 12-avgustgacha o‘tkazilgan Diplomatiya konferensiyasida Hukumatlar vakillari sifatida ishtirok etganlar va quyida imzo chekuvchilar shunday bitimni tuzdilar:

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar har qanday holatda mazkur Konvensiyaga amal qilish va amal qilishga majburlash mas’uliyatini o‘z zimmasiga oladilar.

Tinchlik davridayoq kuchga kirishi lozim bo‘lgan qarorlardan tashqari, ikkita yoki bir nechta Oliy Ahdlashuvchi Tomon o‘rtasida urush e’lon qilingan yoxud turli qurolli mojarolar yuz bergan har qanday hollarda, hattoki, tomonlardan biri urush holatini tan olmasa ham, mazkur Konvensiya qo‘llaniladi.

Mazkur Konvensiya, shuningdek, Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning hududlari to‘laligicha yoki qisman istilo etilgan har qanday hollarda, hattoki, bunday bosqinchilik hech bir qurolli qarshilikka uchramasa ham, qo‘llaniladi.

Agar nizolashayotgan Davlatlarning biri mazkur Konvensiya ishtirokchisi bo‘lmasa, ishtirokchi sanalgan Davlatlar, baribir, u bilan o‘zaro munosabatlarini saqlab qolaveradilar Bundan tashqari, agar yuqorida ko‘rsatilgan Davlat Konvensiya qoidalarini qabul qilsa va amalda qo‘llasa, ishtirokchi Davlatlar unga nisbatan Konvensiya bilan bog‘langan hisoblanadi.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlardan birining hududida xalqaro bo‘lmagan qurolli mojaro sodir etilayotgan holda, o‘zaro nizoda bo‘lgan tomonlarning har biri eng kamida quyidagi qoidalarni qo‘llashga majbur hisoblanadi:

1. Harbiy harakatlarda bevosita ishtirok etmayotgan shaxslar, jumladan, qurolli kuchlar tarkibida bo‘lgan-u qurolini topshirgan, bundan tashqari, bemorligi, yaradorligi, qo‘lga olinganligi yoxud boshqa har xil sabablarga ko‘ra harbiy harakatlarda qatnashmayotgan shaxslar irqi, tana rangi, dini yoki e’tiqodi, jinsi, ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiy ahvoli va shunga o‘xshash boshqa jihatlar sababli hech bir kamsitishlarga yo‘l qo‘yilmagan holda har qanday shart-sharoitda insoniy muomaladan foydalanishi zarur.

Shu maqsadda yuqorida ko‘rsatilgan shaxslarga nisbatan quyidagi xatti-harakatlar har doim har qanday joyda taqiqlangan va taqiqlanadi:

a) hayotiga va jismoniy daxlsizligiga tahdid solish, xususan, har xil yo‘llar bilan hayotiga tajovuz qilish, jarohat yetkazish, shafqatsizlarcha munosabatda bo‘lish, qiynash va azoblash;

b) garovga olish;

s) insoniy qadr-qimmatiga, or-nomusiga tajovuz qilish, xususan, tahqiromuz va qadr-qimmatini xo‘rlaydigan munosabatda bo‘lish;

d) tegishli tartibda ta’sis etilgan taraqqiy etgan xalqlar tomonidan zarur deb e’tirof etilgan sudlov kafolatlariga to‘la ega bo‘lgan sud tomonidan qaror chiqarilmasdan hukm etish va jazo chorasini qo‘llash.

2. Yaradorlar va bemorlar yig‘ib olinishi hamda ularga yordam ko‘rsatilishi lozim.

Beg‘araz insonparvarlik tashkiloti, masalan, Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi, nizolashayotgan tomonlarga o‘z xizmatini taklif etishi mumkin.

Bundan tashqari, nizolashayotgan tomonlar mazkur Konvensiyaning barcha yoxud ayrim qoidalarini maxsus bitimlar orqali kuchga kiritish uchun intiladilar.

Yuqoridagi qoidalarning qo‘llanilishi nizolashayotgan tomonlarning yuridik maqomiga ta’sir qilmaydi.

Nizolashayotgan tomonlarning quruqlikdagi va dengizdagi kuchlari o‘rtasida harbiy harakatlar sodir etilayotgan taqdirda, mazkur Konvensiya qarorlari faqat kemalarga joylashtirilgan kuchlarga nisbatan qo‘llanadi.

Qirg‘oqqa tushirilgan bu kuchlar darhol Harakatdagi qurolli kuchlardagi yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarning qismatlarini yengillashtirish to‘g‘risida 1949-yil 12-avgustda qabul qilingan Jeneva Konvensiyasi qarorlarining ta’sir doirasiga olinadi.

Betaraf davlatlar nizolashayotgan tomonlar qurolli kuchlariga mansub bo‘lgan va betaraf davlatlar hududida qabul qilingan yoxud ushlab qolingan hamda qurolsizlantirilgan yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarga, shuningdek, tibbiy va diniy xizmat xodimlariga, bundan tashqari, yig‘ib olingan murdalarga nisbatan mazkur Konvensiya qoidalarini analogiya bo‘yicha qo‘llaydilar.

10, 18, 31, 38, 39, 40, 43 va 53-moddalarda maxsus ko‘zda tutilgan bitimlardan tashqari, Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar alohida tartibga solish maqsadga muvofiq deb hisoblagan har qanday masala bo‘yicha boshqa maxsus bitimlar tuzishi mumkin. Hech qanday maxsus bitim yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlar, shuningdek, tibbiy va diniy xizmat xodimlarining mazkur Konvensiyada belgilab qo‘yilgan mavqeyiga ziyon yetkazmasligi, ularning mazkur hujjatda ko‘zda tutilgan huquqlarini cheklamasligi shart.

Yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlar, shuningdek, tibbiy va diniy xizmat xodimlari ularga nisbatan mazkur Konvensiya qo‘llanilayotgan vaqt mobaynida ushbu hujjatlarda ko‘zda tutilgan imtiyozlardan foydalanishda davom etadilar. Yuqorida tilga olingan yoki keyinchalik tuziladigan bitimlarga maxsus qarama-qarshi mazmundagi shartlarning maxsus kiritilishi yoxud nizolashayotgan tomonlardan birining ularga nisbatan qulayroq bo‘lgan tadbirlarni qo‘llash holatlari bundan mustasno.

Yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlar, shuningdek, tibbiy va diniy xizmat xodimlari mazkur Konvensiyada hamda oldingi moddada tilga olingan maxsus bitimlarda, agar shunday bitimlar mavjud bo‘lsa, ko‘zda tutilgan huquqlaridan qisman yoxud to‘laligicha voz kechishlari mutlaqo mumkin emas.

Mazkur Konvensiya nizolashayotgan tomonlar manfaatlarini himoya qilish vazifasi yuklatilgan Homiy Davlatlarning bevosita ko‘magi va nazorati ostida qo‘llaniladi. Shu maqsadda Homiy Davlatlar o‘zlarining diplomatik va konsullik xizmatlari xodimlaridan tashqari, o‘z fuqarolari yoxud boshqa betaraf Davlatlar fuqarolari orasidan delegatlar tayinlashlari mumkin. Ushbu delegatlar tayinlanishi uchun ular o‘z vazifalarini bajarishga kirishadigan hudud egasi bo‘lgan Davlatning roziligi olinishi kerak.

Nizolashayotgan tomonlar Homiy Davlatlar vakillari yoki delegatlari ishini yengillashtirish uchun barcha imkoniyatlarni ishga soladilar.

Homiy Davlatlar vakillari yoki delegatlari mazkur Konvensiyada belgilangan o‘z vazifalari doirasidan chetga chiqishlari mutlaqo mumkin emas. Xususan, o‘z vazifalarini bajarishga kirishgan hudud egasi bo‘lgan Davlat xavfsizligining o‘ta muhim ehtiyojlarini e’tiborga olishlari zarur. Faqat o‘ta dolzarb harbiy ehtiyojlar taqozo etgandagina ularning faoliyati vaqtincha va istisno tariqasida cheklab turilishi mumkin.

Mazkur Konvensiya qoidalari Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi yoki boshqa har qanday beg‘araz insonparvarlik tashkilotining nizolashayotgan tomonlarning roziligi asosida, yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlar, shuningdek, tibbiy va diniy xizmat xodimlarini himoya qilish va ularga yordam ko‘rsatish uchun qaratilgan insonparvarlik faoliyatiga to‘siq bo‘lib xizmat qilmasligi kerak.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar mazkur Konvensiya orqali Homiy Davlatlarga yuklangan majburiyatlarni bajarishni beg‘araz va ta’sirchan faoliyat ko‘rsatish uchun to‘la kafolat bera oladigan muayyan tashkilotga topshirish borasida har qanday paytda o‘zaro bitim tuzishlari mumkin.

Agar qandaydir sabablarga ko‘ra yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarga, shuningdek, tibbiy va diniy xizmat xodimlariga nisbatan muayyan Homiy Davlat yoki birinchi xatboshida ko‘zda tutilgan tashkilotning faoliyati qo‘llanilmayotgan yoxud qo‘llanilishi to‘xtatib qo‘yilgan bo‘lsa, himoyadagi shaxslarni o‘z hukmi ostida saqlayotgan Davlat nizolashayotgan tomonlar mazkur Konvensiya asosida tayinlagan Homiy Davlat bajarishi lozim bo‘lgan vazifalarni o‘z zimmasiga olishini so‘rab, betaraf Davlatga yoki shunday tashkilotga iltimos bilan murojaat qilishi zarur.

Agar homiylikni yuqorida ko‘rsatilgan tarzda amalga oshirishning iloji bo‘lmasa, himoyadagi shaxslarni o‘z hukmi ostida saqlayotgan Davlat muayyan insonparvarlik tashkilotiga, masalan, Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasiga iltimos bilan murojaat qilishi yoxud ushbu modda qoidalarini hisobga olgan xolda, bunday tashkilotning mazkur Konvensiyaga muvofiq Homiy Davlatlar tomonidan bajariladigan insonparvarlik vazifalarini ado etishni o‘z zimmasiga olishi borasidagi takliflarini qabul qilishi kerak.

Manfaatdor Davlat tomonidan taklif etilgan yoxud ushbu maqsadlar yo‘lida o‘zini tavsiya etayotgan har qanday betaraf davlat yoki har qanday tashkilot mazkur Konvensiya himoyasidan foydalanuvchi shaxslar mansub bo‘lgan nizolashayotgan tomonga nisbatan mas’uliyat tuyg‘usi bilan yondashmog‘i, shuningdek, o‘z zimmasiga tegishli vazifalarni olishga va ularni beg‘araz ado etishga qodirligi to‘g‘risida yetarlicha kafolat bermog‘i zarur.

Davlatlardan biri harbiy sharoit sababli, ayniqsa, mazkur Davlat hududining to‘laligicha yoxud katta qismi istilo etilganligi tufayli u boshqa bir Davlat yoki uning ittifoqchilari bilan erkin muzokaralar o‘tkazish imkoniyatidan vaqtincha bo‘lsa-da mahrum bo‘lsa, Davlatlar o‘zaro maxsus bitimlar tuzish orqali ilgarigi qoidalardan chekinishlari mumkin emas.

Har gal mazkur Konvensiyada Homiy Davlat atamasi qayd etilganda, bu atama, shuningdek, ushbu moddaga muvofiq holda uning vazifasini bajaruvchi muayyan tashkilotni ham nazarda tutadi.

Homiy Davlatlar himoyadagi shaxslar manfaati yo‘lida foydali deb hisoblagan barcha hollarda, xususan, mazkur Konvensiya qoidalarini qo‘llash yoki izohlash borasida nizolashayotgan tomonlar o‘rtasida kelishmovchiliklar yuzaga kelganda, bunday kelishmovchiliklarga barham berish maqsadida o‘zlarining xayrli yordamlarini ko‘rsatadilar.

Shu maqsadda Homiy Davlatlarning har biri tomonlardan birining iltimosi yoki bevosita o‘zining tashabbusi asosida, nizolashayotgan tomonlar uchun ularning vakillari, xususan, zimmasiga yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlar, shuningdek, tibbiy va diniy xizmat xodimlari qismatiga g‘amxo‘rlik qilish mas’uliyati yuklangan ma’muriyatlar ishtirokida, imkoniyatga qarab betaraf, tegishli talablardan kelib chiqib tanlangan muayyan hududda yashashni tashkil qilishni taklif etishi mumkin. Nizolashayotgan tomonlar bu borada o‘zlariga tushgan takliflarga yo‘l ochishlari shart. Homiy Davlatlar, zaruriyat tug‘ilgan taqdirda, ushbu kengashda ishtirok etish uchun taklif qilinadigan betaraf Davlatga mansub shaxsni yoxud Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasining vakili bo‘lgan shaxsni ma’qullash uchun nizolashayotgan tomonlarga tavsiya etishi mumkin.

Qurolli kuchlarning shaxsiy tarkibi va keyingi moddada ko‘rsatilgan boshqa shaxslar dengizda bo‘lgan paytida yaralangan, kasallikka chalingan yoki kema halokatga uchragan bo‘lsa, har qanday shart-sharoitlarda homiylik va himoyadan foydalanishlari shart. Shu bilan birga, “kema halokati” atamasi sodir bo‘lgan har qanday sharoitidan qat’i nazar, barcha kema halokatlariga nisbatan qo‘llaniladi va samolyotlarning dengizga majburiy qo‘nishi yoxud dengizga qulab tushish hollarini ham o‘z ichiga oladi.

Yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarni o‘z hukmi ostida saqlab turgan nizolashayotgan tomon jinsi, irqi, millati, diniy e’tiqodi, siyosiy maslagi va shunga o‘xshash boshqa jihatlarni sabab qilib hech bir kamsitishga yo‘l qo‘ymasdan, ularga nisbatan insoniy muomala va parvarish ko‘rsatilishini ta’minlaydi. Ularning hayoti va shaxsiyatiga nisbatan har qanday tajovuz, xususan, ularni o‘ldirib yuborish, qirg‘in qilish, qiynoqlarga solish, ular ustida biologik tajribalar o‘tkazish, ularni ataylab tibbiy yordamsiz va qarovsiz qoldirish, ularning yuqumli kasalliklarga chalinishlari uchun qasddan shart-sharoitlar yaratish qat’iyan taqiqlanadi.

Navbat bilan tibbiy yordam ko‘rsatishda faqat shoshilinch tibbiy yordamga muhtojlik sababligina imtiyozli yondashuvga yo‘l qo‘yiladi.

Ayollarga munosabatda ularning jinsi nuqtayi nazaridan zarur bo‘lgan alohida e’tibor ko‘rsatiladi.

Mazkur Konvensiya quyidagi toifaga mansub yaradorlar, bemorlar va dengizda kema halokatiga uchraganlar uchun qo‘llaniladi:

1. Nizolashayotgan tomonlar qurolli kuchlarining shaxsiy tarkibi, shuningdek, ushbu qurolli kuchlar qatoriga kiruvchi ixtiyoriy lashkarlar va ko‘ngillilar otryadlarining shaxsiy tarkibi.

2. Boshqa ixtiyoriy lashkarlar va ko‘ngillilar otryadlarining shaxsiy tarkibi, shu jumladan, nizolashayotgan tomonga tegishli bo‘lgan va uning hududida yoki hududidan tashqarida, garchand bu hududlar dushman tomonidan istisno etilgan bo‘lsa ham, faoliyat yurituvchi uyushgan qarshilik ko‘rsatish harakatlarining shaxsiy tarkibi, bunda ushbu ixtiyoriy lashkarlar va ko‘ngillilar otryadlari, shuningdek, uyushgan qarshilik ko‘rsatish harakatlari quyidagi talablarga javob berishlari kerak bo‘ladi:

a) o‘z qo‘l ostidagilar uchun mas’uliyatni zimmasiga olgan bosh rahbarga ega bo‘lishlari;

b) aniq va uzoqdan ko‘rinadigan farqlovchi belgiga ega bo‘lishlari;

s) ochiq-oydin qurol olib yurishlari;

d) o‘z xatti-harakatlarida urush davrining qonun-qoidalari va odatlariga amal qilishlari.

3. Asirlikda saqlab turgan Davlat tomonidan tan olinmagan hukumat yoki ma’muriyat ixtiyorida hisoblanuvchi muntazam qurolli kuchlarning shaxsiy tarkibi.

4. Qurolli kuchlar bilan izma-iz borayotgan, lekin bevosita ularning tarkibiga mansub bo‘lmagan shaxslar, masalan, harbiy samolyotlar ekipaji tarkibidagi fuqaro shaxslar, harbiy muxbirlar, ta’minotchilar, shuningdek, qurolli kuchlarga maishiy xizmat ko‘rsatuvchi ishchi komanda va xizmatlarning shaxsiy tarkibi. Bu holatda ular qurolli kuchlardan ruxsat olgan bo‘lsalar.

5. Savdo floti kemalari ekipajlarining a’zolari, jumladan, kapitanlar, lotsmanlar va yungalar hamda nizolashayotgan tomonlarning fuqaro aviatsiyasi ekipajlari, agar ular muayyan xalqaro huquq qoidalariga ko‘ra boshqa nisbatan imtiyozli imkoniyatlardan foydalanmayotgan bo‘lsalar.

6. Istilo etilmagan hududlarda yashab turgan va dushmanning yaqinlashib kelishi munosabati bilan tartibsiz ravishda bosqinchilar armiyasiga qarshi kurashish uchun qo‘liga qurol olgan, lekin muntazam qo‘shin tarzida shakllanishga ulgurmagan aholi, agar ular ochiq-oydin qurol olib yursalar hamda o‘z xatti-harakatlarida urush davrining qonun-qoidalari va odatlariga amal qilsalar.

Nizolashayotgan tomonning har qanday harbiy kemasi harbiy gospital kemalardan, xayriya jamiyatlari yoki xususiy shaxslarning gospital kemalaridan, shuningdek, savdo kemalaridan, yaxtalar va kichik kemalardan, bu kemalarning milliy mansubligidan qat’i nazar, ularda joylashgan yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarni o‘ziga topshirishlarini talab qilishi mumkin, bunda yarador va bemorlarning ahvoli ularni ko‘chirish imkonini berishi va tegishli harbiy kema zaruriy tibbiy parvarishni ta’minlash uchun muayyan shart-sharoitlarga ega bo‘lishi shart.

Agar yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlar betaraf harbiy kema yoki betaraf harbiy samolyot tomonidan yig‘ib olingan bo‘lsa, shunday chora ko‘rish kerakki, to ular xalqaro huquq qoidalari taqozo etgan hollarda, qaytadan harbiy harakatlarda ishtirok eta olmasinlar.

12-modda qoidalarini inobatga olgan holda, nizolashayotgan tomonlarning dushman qo‘l ostiga o‘tib qolgan yaradorlari, bemorlari va kema halokatiga uchragan shaxslari harbiy asir hisoblanadi hamda ularga nisbatan xalqaro huquqning harbiy asirlarga oid qoidalari qo‘llaniladi. Asirga olgan tomon shart-sharoitdan kelib chiqqan holda, ularni o‘z ixtiyorida olib qolish, o‘z ixtiyoridagi portga, betaraf port yoki dushman ixtiyorida bo‘lgan portga jo‘natish yuzasidan qaror qabul qilish huquqiga ega. Keyingi holda o‘z mamlakatlariga qaytarib yuborilgan harbiy asirlar urush davri mobaynida harbiy xizmatda bo‘lishlari mumkin emas.

Agar betaraf Davlatlar bilan nizolashayotgan tomonlar o‘rtasida boshqacha mazmundagi kelishuv mavjud bo‘lmasa, mahalliy ma’murlarning roziligi asosida betaraf portga tushirilgan yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlar betaraf Davlat tomonidan shunday tartibda saqlab turilishi kerakki, toki ular xalqaro huquq talab etgan hollarda harbiy harakatlarda qaytadan ishtirok eta olmasinlar.

Mazkur yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlar mansub bo‘lgan Davlat ularni gospitallarga joylashtirish hamda qurolsizlantirib ushlab turish bilan bog‘liq sarf-xarajatlarni o‘z zimmasiga oladi.

Har qaysi jangdan keyin nizolashayotgan tomonlar tezkorlik bilan yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarni izlab topish va olib ketish, ularni talon-torojdan va nojo‘ya munosabatlardan muhofaza qilish, ularga zaruriy yordam ko‘rsatish, shuningdek, murdalarni qidirib topish va ularning talon-toroj etilishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun imkoniyatlaridagi barcha choralarni ko‘radi.

Har gal, shuni shart-sharoit taqozo etgan hollarda, nizolashayotgan tomonlar o‘rtasida istilo etilgan yoki qamal qilingan hududlardan yaradorlar va bemorlarni dengiz orqali ko‘chirish, tibbiy va diniy xizmat xodimlari hamda tegishli mol-mulkning ushbu makonlarga kiritilishi uchun ruxsat berish yuzasidan mahalliy bitimlar tuziladi.

Nizolashayotgan tomonlar imkon tug‘ilishi bilanoq o‘z qo‘llariga tushgan dushman tomonga mansub yaradorlar, bemorlar, kema halokatiga uchraganlar va murdalarning shaxsini aniqlashga ko‘maklashadigan barcha ma’lumotlarni qayd etib borishlari zarur bo‘ladi.Bu ma’lumotlar, imkon bo‘lsa, quyidagilardan iborat bo‘lishi kerak:

a) ushbu shaxs mansub bo‘lgan Davlatning nomi;

b) harbiy qismi yoki shaxsiy raqami;

s) familiyasi;

d) ismi yoki ismlari;

e) tug‘ilgan sanasi;

f) uning shaxsini tasdiqlovchi hujjatida yoki tanituvchi medalonidagi jami ma’lumotlar;

g) asirga olingan yoxud vafot etgan sanasi va joyi;

h) yaradorligi, bemorligi yoki o‘limi sabablariga doir ma’lumotlar.

Yuqorida sanalgan ma’lumotlar imkon qadar tezlik bilan Harbiy asirlar bilan qilinadigan muomala to‘g‘risida 1949-yil 12-avgustda qabul qilingan Jeneva Konvensiyasining 122-moddasida ko‘zda tutilgan Ma’lumotlar Byurosi e’tiboriga havola etilishi kerak. Byuro, o‘z navbatida, Homiy Davlatlar va Harbiy asirlar ishlari bo‘yicha Markaziy Agentlik ko‘magida ushbu ma’lumotlarni tegishli shaxslar mansub bo‘lgan Davlat e’tiboriga havola etadi.

Nizolashayotgan tomonlar o‘lim haqidagi guvohnomalarni yoki vafot etganlarning tegishli tartibda tasdiqlangan ro‘yxatlarini tayyorlashlari va ushbu Byuro orqali bir-biriga yuborishlari zarur. Ular, shunga o‘xshab, ikki bo‘lakli tanituvchi medalonning bir bo‘lakli yoki agar tanituvchi medalon yaxlit bir butun bo‘lsa, uning o‘zini, vasiyatnoma va marhumning oilasi uchun ahamiyatga molik bo‘lgan boshqa hujjatlarni, pullarni, marhumning yonidan topilgan va obyektiv yoki subyektiv jihatdan muayyan qiymatga ega bo‘lgan barcha buyumlarni to‘playdi hamda ushbu Byuro orqali bir-biriga yuboradilar. Bu buyumlar, shuningdek, egasi aniqlanmagan buyumlar muhrlangan paketlarga solib jo‘natiladi, bunday paketlarga buyum egasi bo‘lgan marhumlarning shaxsini aniqlaganda yordam beradigan barcha ma’lumotlarni jamlagan arizalar va buyumlarning nomma-nom ro‘yxati ilova qilinadi.

Nizolashayotgan tomonlar marhumlarni dengizga dafn etish marosimlari imkoniyat bo‘lsa, yakka tartibda amalga oshirilishi va bunday marosimdan oldin o‘lim holatini qayd etish, murdaning shaxsini aniqlash hamda bu xususda hisobot tayyorlash imkonini beradigan jiddiy tekshiruv, agar iloji topilsa, tibbiy ko‘rik uyushtirish uchun barcha choralarni ko‘radi. Ikki bo‘lakli tanituvchi medalon qo‘llanilgan taqdirda, uning bir bo‘lagi murdaning tanasida qoldirilishi kerak.

Agar marhumlar quruqlikka yetkazilgan bo‘lsa, ularga nisbatan Harakatdagi qurolli kuchlardagi yaradorlar va bemorlarning qismatlarini yengillashtirish to‘g‘risida 1949-yilning 12-avgustida qabul qilingan Jeneva Konvensiyasi qoidalari qo‘llaniladi.

Nizolashayotgan tomonlar betaraf savdo kemalari, yaxtalar va kichik kemalar kapitanlarini insonparvarlikka da’vat etishlari hamda yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarni o‘z kemalari bortlariga qabul qilib parvarishlash, shuningdek, murdalarni yig‘ib olish to‘g‘risida murojaat qilishlari mumkin.

Bunday murojaatlarga javob qaytargan, shuningdek, o‘z tashabbusi bilan yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarni yig‘ib olgan barcha turdagi kemalar yordam ko‘rsatish bo‘yicha o‘z vazifalarini bajarishlari uchun maxsus homiylik ko‘magi va imtiyozlardan foydalanadilar.

Ular hech qanday holatda yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarni tashigani uchun qo‘lga olinishlari mumkin emas; ammo, shu bilan birga, agar bu kemalarga boshqa va’da berilgan bo‘lmasa, ular betaraflikni buzganlikda ayblanib qo‘lga olinishlari mumkin.

Harbiy gospital kemalar, ya’ni Davlatlar tomonidan yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarga yordam berish, davolash va tashishdan iborat yagona va maxsus maqsad yo‘lida qurilgan yoki jihozlangan kemalarga qarata har qanday sharoitda ham hujum qilinmasligi va ular istilo etilmasligi kerak va, aksincha, bu kemalardan foydalanishdan 10 kun oldin ularning nomi va xususiyati to‘g‘risida nizolashayotgan tomonlarni xabardor etish sharti bilan, ular homiylik va himoyadan har qanday paytda foydalanishlari lozim.

Tomonlarga xabar qilinadigan ma’lumotlar qatoriga kemaning ro‘yxatga olingan brutto-tonnaji, kemaning burnidan to quyrug‘igacha bo‘lgan uzunligi, machta va trubalarining soni kiradi.

Harakatdagi qurolli kuchlardagi yaradorlar va bemorlarning qismatlarini yengillashtirish to‘g‘risida 1949-yilning 12-avgustida qabul qilingan Jeneva Konvensiyasi homiyligida bo‘lgan qirg‘oqdagi muassasalarga qarata hujum uyushtirish yoki dengizdan o‘qqa tutish mumkin emas.

Qizil Xoch milliy jamiyatlari, rasmiy tarzda e’tirof etilgan xayriya jamiyatlari yoki xususiy shaxslar tomonidan ishlatiladigan gospital kemalar harbiy gospital kemalar qatori homiylikdan foydalanadilar hamda agar ular o‘zlari tegishli bo‘lgan nizolashayotgan tomondan rasmiy topshiriq olgan va 22-moddadagi xabardor qilish bilan bog‘liq ko‘rsatmalarni bajargan bo‘lsalar, bu kemalarni qo‘lga olish mumkin emas.

Bu kemalar tegishli ma’murlar tomonidan beriladigan kemaning jihozlanish va yo‘lga otlanish jarayoni ularning nazorati ostida amalga oshirilganligini tasdiqlovchi hujjatga ega bo‘lishlari kerak.

Qizil Xoch milliy jamiyatlari, betaraf mamlakatlarning rasmiy tarzda e’tirof etilgan xayriya jamiyatlari yoki xususiy shaxslar tomonidan ishlatiladigan gospital kemalar ham harbiy gospital kemalar qatori homiylikdan foydalanishlari kerak hamda agar ular o‘zlari mansub bo‘lgan hukumatning oldindan olingan roziligi va manfaatdor nizolashayotgan tomonning ruxsati asosida muayyan nizolashayotgan tomonning ixtiyoriga o‘tgan va 22-moddadagi xabardor qilish bilan bog‘liq ko‘rsatmalarni bajargan bo‘lsalar, bu kemalarni qo‘lga olish mumkin emas.

22, 24 va 25-moddalarda tilga olingan homiylik har qanday tonnali kemalar va ularning qutqarish qayiqlariga nisbatan, ular qayerda ishlatilishidan qat’i nazar, taalluqli hisoblanadi. Ammo iloji boricha qulaylik va xavfsizlikni ta’minlash maqsadida, nizolashayotgan tomonlar yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarni ochiq dengizda uzoq masofaga tashish uchun faqat suv sig‘imi 2000 brutto-tonnadan ortiq bo‘lgan gospital kemalarnigina ishlatishga harakat qilishlari zarur.

Davlat yoki rasmiy tarzda e’tirof etilgan ko‘mak jamiyatlari tomonidan qirg‘oqbo‘yi qutqaruv ishlarini bajarish uchun 22 va 24-moddalarda ko‘zda tutilgan shart-sharoitlar asosida ishlatiladigan kichikroq kemalar ham operativ talablar taqozo etgan darajada homiylik va himoyadan foydalanadi.

Bunday tartib, imkoniyat darajasida, o‘z insonparvarlik vazifasini o‘tash paytida faqat mazkur kemalargina foydalanadigan doimiy qirg‘oq inshootlariga nisbatan ham tegishli bo‘ladi.

Harbiy kema sahnida janglar bo‘lgan hollarda, iloji boricha lazaretlarni saqlab qolish va ehtiyot qilish lozim. Bu lazaretlar va ularning asbob-uskunalari urush qonunlari ta’sir doirasida qiladilar, ammo yaradorlar va bemorlar ehtiyoji uchun zarur bo‘lib turar ekan, ularni boshqa maqsadlarga yo‘naltirish mumkin emas. Shu bilan birga, lazaretlar va ularning asbob-uskunalarini o‘z izmi ostiga olgan komandir, urush davri ehtiyojlari doirasida, bu yerda davolanayotgan yaradorlar va bemorlarning qismatlarini oldindan ta’min etgan xolda, lazaretlar va ularning asbob-uskunalaridan o‘ta dolzarb harbiy zarurat taqozo etgan holda foydalanish imkoniyatiga egadir.

Dushman hukmi ostiga tushib qolgan portda turgan har qanday gospital kemaga ushbu portdan chiqib ketishi uchun ruxsat etiladi.

22, 24, 25 va 27-moddalarda sanab o‘tilgan kemalar yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarga, ularning milliy mansubligidan qat’i nazar, tegishli ko‘mak va yordam ko‘rsatadi.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar mazkur kemalardan hech qanday harbiy maqsadlarda foydalanmaslik majburiyatini zimmasiga oladilar.

Bu kemalar jang qilayotganlarning harakatlanishiga hech qanday xalal bermasliklari zarur.

Bu kemalarning jang paytidagi va jangdan keyingi barcha xatarli va tavakkal harakatlari uchun ularning o‘zlari mas’uldir.

Nizolashayotgan tomonlar 22, 24, 25 va 27-moddalarda sanab o‘tilgan kemalarni nazorat qilish hamda ko‘zdan kechirish huquqiga egadir. Ular ushbu kemalar ko‘magidan voz kechishlari, ularga jo‘nab ketishni buyurishlari, ularning muayyan yo‘nalish bo‘yicha harakatlanishi yuzasidan ko‘rsatma berishlari, radio uskunalar va boshqa aloqa vositalaridan foydalanishlarini nazorat qilishlari, hattoki, sharoit jiddiyligi taqozo etgan hollarda, bu kemalarni ko‘zdan kechirish vaqtidan e’tiboran 7 kundan ortiq bo‘lmagan muddatga ushlab qolishlari ham mumkin.

Ular kemaga vaqtincha komissar tayinlashlari mumkin, mazkur komissarning yagona vazifasi yuqoridagi xatboshida ko‘zda tutilgan qoidalar asosida beriladigan buyruqlarning amalga oshirilishini nazorat qilishdan iborat bo‘ladi.

Nizolashayotgan tomonlar, imkoniyatga qarab, o‘zlari beradigan buyruqlarni gospital kema jurnaliga gospital kema komandiri uchun tushunarli bo‘lgan tilda qayd etadilar.

Nizolashayotgan tomonlar bir tomonlama akt yoki maxsus bitim asosida o‘z gospital kemalariga mazkur Konvensiya qoidalarining qat’iy bajarilishiga guvohlik beruvchi betaraf kuzatuvchilarni joylashtirishlari mumkin.

22, 24, 25 va 27-moddalarda sanab o‘tilgan kemalar betaraf portda turgan bo‘lsa, bunday hollarda ular harbiy kemalarga tenglashtirilmaydi.

Gospital kemaga aylantirilgan savdo kemalari butun urush davri mobaynida boshqa maqsadlar uchun ishlatilmaydi.

Gospital kemalar va kema-lazaretlardan insonparvarlik vazifalaridan tashqari dushmanga qarshi qaratilgan sa’y-harakatlarni amalga oshirishda foydalanilgan hollardagina o‘zlari foydalangan homiylik to‘xtatib qo‘yilishi mumkin. Shu bilan birga, homiylik faqat zarur ogohlantirish, to‘g‘ri kelgan hollarda esa oqilona muddatlar belgilangan ogohlantirish berilib, natijasiz qolgach, to‘xtatiladi.

Xususan, gospital kemalar o‘z radiouzatgichlari yoki boshqa aloqa vositalariga tegishli bo‘lgan yoxud ularni ishlatishda qo‘llaniladigan maxfiy kodlardan foydalanishlari mumkin emas.

Quyidagi shartlar gospital kemalar va kema-lazaretlarni ular ega bo‘lgan homiylik huquqlaridan mahrum etuvchi holatlar hisoblanmaydi:

1. Gospital kemalar ekipajlari va kema-lazaretlar xodimlarining tartibni saqlash, o‘zini muhofaza qilish yoxud bemorlar va yaradorlarni himoya qilish maqsadlarida qurollanganligi.

2. Kema bortida faqat suzishga va aloqa o‘rnatishgagina xizmat qiladigan uskunalarning mavjudligi.

3. Gospital kemalarda va kema-lazaretlarda yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlardan olib qo‘yilgan, ammo tegishli joylarga topshirib ulgurilmagan qurol-aslahalar hamda o‘q-dorilar topilganligi.

4. Gospital kemalar va kema-lazaretlar yoki ularga tegishli komandalarning insonparvarlik faoliyati fuqaro shaxslardan iborat yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarga qaratilganligi.

5. Faqat sanitariya vazifalarini bajarishgagina mo‘ljallangan asbob-uskuna va xodimlarni odatdagi zaruriyatga nisbatan ko‘proq miqdorda tashiganligi.

Gospital kemalarning tibbiyot, gospital va diniy xizmatlar xodimlari hamda kema ekipaji hurmat va homiylikdan foydalanadilar; ular gospital kemalardagi xizmatlari davrida, kema sahnida yaradorlar va bemorlar bor-yo‘qligidan qat’i nazar, qo‘lga olinishlari mumkin emas.

12 va 13-moddalarda sanab o‘tilgan shaxslarga tibbiy hamda ma’naviy xizmat ko‘rsatishi ko‘zda tutilgan tibbiyot, gospital va diniy xizmatlar xodimlari dushman qo‘liga tushib qolgan taqdirda, hurmat va homiylikdan foydalanadi; ular yaradorlar va bemorlar parvarishi taqozo etib turgan vaqt mobaynida o‘z kasbiy faoliyatini davom ettirishlari mumkin. So‘ng ushbu xodimlarni o‘z hukmida saqlab turgan bosh qo‘mondon lozim deb topgan taqdirda, darhol ortga qaytarib yuborishi lozim. Kemadan ketar chog‘ida ular shaxsiy mulki hisoblangan buyumlarni o‘zi bilan birga olib ketishlari mumkin.

Ammo harbiy asirlarning tibbiy va ma’naviy ehtiyojlaridan kelib chiqib bunday xodimlarning muayyan qismini ushlab qolish zarur deb topilsa, ularni qisqa muddat ichida qirg‘oqqa tushirish uchun barcha zarur choralarni ko‘rish lozim bo‘ladi.

Ushlab qolingan xodimlar qirg‘oqqa tushirilgach, Harakatdagi qurolli kuchlardagi yaradorlar va bemorlarning qismatlarini yengillashtirish to‘g‘risida 1949-yilning 12-avgustida qabul qilingan Jeneva Konvensiyasi qoidalarining ta’sir doirasida hisoblanadi.

Ushbu maqsad uchun mo‘ljallangan kemalarga, agar bu kemalarning qatnovi xususida dushman Davlatga ma’lum qilingan va uning roziligi olingan bo‘lsa, faqat qurolli kuchlar tarkibiga tegishli yaradorlar va bemorlarnigina davolashda ishlatiladigan yoki kasallikning oldini olish uchun zarur materiallarni tashish uchun ruxsat etiladi. Dushman Davlat ushbu kemalarni ko‘zdan kechirish huquqiga ega, ammo na kemalarni va na ularga tegishli yuklarni ushlab qolishga haqli emas.

Nizolashayotgan tomonlarning o‘zaro kelishuvi asosida ushbu kemalarga tashilayotgan yukni nazorat qiluvchi betaraf kuzatuvchilar joylashtirilishi mumkin. Buning uchun ularga tashilayotgan narsalar bilan bemalol tanishib chiqish imkoniyati berilishi zarur.

Sanitar uchish apparatlari, ya’ni faqatgina yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarni ko‘chirish uchun hamda sanitarlar tarkibi va mol-mulkini tashish uchun foydalaniladigan apparatlarga hujum qilinmaydi, ammo ular manfaatdor nizolashayotgan tomonlar o‘rtasida tuzilgan bitimda maxsus ko‘zda tutilgan muayyan vaqt, balandlik va yo‘nalish bo‘yicha uchsagina nizolashayotgan tomonlar ularni hurmat qilishi lozim.

Ular milliy ranglar bilan birgalikda, ostki qismi, usti va yon tomonlarida aniq ko‘zga tashlanib turadigan 41-moddada ko‘zda tutilgan farqlovchi emblemaga ega bo‘ladi. Ular harbiy harakatlar boshida yoki davomida nizolashayotgan tomonlar o‘rtasida o‘zaro kelishilgan boshqa har qanday signallar beradigan tanitish moslamasi yoxud belgilariga ega bo‘lishi ham mumkin.

Boshqacha mazmundagi bitimlar mavjud bo‘lmagan taqdirda, dushman hududi yoki u egallab olgan hudud ustidan uchish taqiqlanadi.

Sanitar uchish apparatlari qo‘nish to‘g‘risidagi har qanday talabga bo‘ysunishlari shart. Uchish apparati talabga binoan yo‘lovchilari bilan birga yerga yoki suvga qo‘ndirilgan hollarda, agar muayyan tekshiruv bo‘lsa, tekshiruvdan so‘ng u o‘z parvozini davom ettirishi mumkin.

Dushman hududi yoki dushman tomonidan egallab olingan hududda majburiy qo‘nish holatlarida, yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlar, shuningdek, uchish apparatining ekipaji harbiy asirlarga aylanadilar. Sanitariya xizmati xodimlariga nisbatan 36 va 37-moddalarga muvofiq holda muomala qilinadi.

Nizolashayotgan tomonlarning sanitar uchish apparatlari, mazkur moddaning ikkinchi xatboshida qayd etilgan shartlar asosida, betaraf davlatlar hududi ustidan uchishi va u yerga zaruriyat tug‘ilganda yoki oraliq to‘xtash joyi sifatida qo‘nishi mumkin. Ular betaraf Davlatlarni ularning hududi ustidan uchib o‘tishlari haqida oldindan xabardor qilishlari hamda yerga yoki suvga qo‘nish to‘g‘risidagi har qanday talabga bo‘ysunishlari shart. Ular nizolashayotgan tomonlar va manfaatdor betaraf Davlatlar o‘rtasida tuzilgan bitimda maxsus ko‘zda tutilgan muayyan yo‘nalish, balandlik va vaqt bo‘yicha uchsagina hujumdan xoli bo‘ladilar.

Lekin betaraf Davlatlar sanitar uchish apparatlarining o‘z hududlari ustidan uchishi yoki qo‘nishiga nisbatan shartlar yoki cheklashlar belgilashlari mumkin. Belgilanishi mumkin bo‘lgan bunday talablar yoxud cheklashlar barcha nizolashayotgan tomonlar uchun bir xil qo‘llanadi.

Agar betaraf Davlatlar bilan nizolashayotgan tomonlar o‘rtasida boshqacha mazmundagi kelishuv mavjud bo‘lmasa, mahalliy ma’muriyatning roziligi asosida sanitar uchish apparatidan betaraf hududga tushirilgan yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlar betaraf Davlat tomonidan shunday tartibda saqlab turilishi kerakki, toki ular xalqaro huquq talab etgan hollarda harbiy harakatlarda qaytadan ishtirok eta olmasinlar. Mazkur yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlar mansub bo‘lgan Davlat ularni gospitallarga joylashtirish hamda qurolsizlantirib ushlab turish bilan bog‘liq sarf-xarajatlarni o‘z zimmasiga oladi.

Vakolatli harbiy ma’muriyatning nazorati ostida oq rangli asosga tushirilgan qizil xoch emblemasi sanitariya xizmatlarining bayroqlarida, yengbog‘ichlarida va ularga tegishli barcha ashyolarda tasvirlanadi.

Ammo, hozir oq rangli asosdagi qizil xoch o‘rniga oq rangli asosdagi qizil yarim oy yoki qizil sher va quyosh tasvirini ishlatayotgan mamlakatlar holatida, ushbu emblemalar teng asoslarda mazkur Konvensiya mazmunida e’tirof etiladi.

36 va 37-moddalarda qayd etilgan shaxsiy tarkib chap yengiga biriktirilgan namgarchilikdan yaroqsiz holga kelmaydigan, farqlovchi belgiga ega bo‘lgan va harbiy ma’muriyat tomonidan beriladigan va muhrlanadigan bog‘ich taqib yuradi.

Ushbu shaxsiy tarkib 19-moddada ko‘rsatilgan tanituvchi medalonga qo‘shimcha sifatida farqlovchi belgi bilan jihozlangan shaxsni tasdiqlovchi maxsus guvohnomaga ham ega bo‘ladi. Bu guvohnoma namgarchilikdan yaroqsiz holga kelmaydigan va cho‘ntakka sig‘adigan o‘lchamda bo‘lmog‘i kerak. U tegishli davlatning tilida to‘ldirilgan bo‘lishi, unda kamida hujjat egasining ismi, familiyasi, tug‘ilgan sanasi, unvoni va harbiy raqami, bundan tashqari, mazkur Konvensiya homiyligidan kim sifatida foydalanish huquqiga ega ekani haqidagi ma’lumotlar qayd etilishi kerak. Guvohnomada uning egasining rasmi, shuningdek, imzosi va barmoq izi yoxud ikkisidan biri bo‘lishi zarur. Unda harbiy ma’murlarning aniq bilinib turadigan qabariq muhri bo‘lishi shart.

Shaxsni tasdiqlovchi guvohnomalar Oliy Ahdlashuvchi Tomonning qurolli kuchlari uchun bir xil andazada hamda, imkon qadar, barcha Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning qurolli kuchlari uchun imkon qadar bir turda bo‘lishi kerak. Nizolashayotgan tomonlar misol sifatida mazkur Konvensiyaga ilova qilingan guvohnoma namunasiga asoslanishlari mumkin. Harbiy harakatlar boshlanishida ular bir-birlarini o‘zlari qabul qilgan namuna to‘g‘risida xabardor qiladilar. Har bir guvohnoma iloji bo‘lsa kamida ikki nusxada tayyorlanishi kerak va ulardan biri ushbu shaxs tegishli bo‘lgan Davlat ixtiyorida saqlanadi.

Yuqorida ko‘rsatilgan shaxsiy tarkib farqlovchi belgilaridan yoki guvohnomasidan va yengida bog‘ich bog‘lab yurish huquqidan mahrum etilishi qat’iyan mumkin emas. Ular yo‘qotib qo‘yilgan taqdirda, yo‘qotgan shaxs guvohnoma va bog‘ich dublikatlarini olish huquqiga ega.

22, 24, 25 va 27-moddalarda ko‘rsatilgan kemalar quyidagi jihatlari bilan farqlanadi:

a) tashqi tomoni to‘laligicha oq rangda bo‘lishi;

b) dengizda va havodan ravshan ko‘rinib turishini ta’minlash maqsadida iloji boricha kattaroq hajmdagi bitta yoki bir nechta to‘qqizil rangdagi xoch belgisi kema korpusining har bir tomonida va yuqori qismlarida tasvirlangan bo‘lishi kerak.

Barcha gospital kemalar o‘zlarini tanitish maqsadida milliy bayroqlarini ko‘tarishlari, bundan tashqari, agar ular betaraf Davlatga mansub bo‘lsalar, o‘zlari ixtiyoriga o‘tgan nizolashayotgan tomon bayrog‘ini osib qo‘yishlari zarur. Oq rangli asosdagi qizil xoch tasviri tushirilgan bayroq grotmachtada iloji boricha balandroqqa osib qo‘yilishi kerak.

Tibbiy xizmat tomonidan ishlatilayotgan gospital kemalarning qutqarish qayiqlari, qirg‘oqbo‘yi qutqarish kemalari va barcha kichikroq kemalar oq rangga bo‘yalishi hamda ravshan ko‘rinib turuvchi to‘qqizil rangli xoch belgisiga ega bo‘lishi, umuman, gospital kemalar uchun yuqorida belgilab qo‘yilgan farqlanish tizimiga amal qilishlari zarur.

Yuqorida qayd etilgan kemalar tungi paytlarda va ko‘rish imkoniyati cheklangan sharoitlarda o‘zlarini tegishli homiylikdan foydalanish huquqi bilan ta’minlashni istagan taqdirda, o‘zlari tasarrufida bo‘lgan nizolashayotgan tomonning roziligi asosida o‘z bo‘yoqlari va emblemalarining yetarli darajada ravshan ko‘rinishi uchun zarur choralarni qo‘llash huquqiga ega.

Dushman tomonidan 31-moddaga binoan vaqtincha ushlab qolingan gospital kemalar o‘zlari xizmatida yoki ixtiyorida bo‘lgan nizolashayotgan tomonning bayrog‘ini tushirib qo‘yishlari shart.

Basharti bosib olgan Davlat roziligi asosida qirg‘oqbo‘yi qutqarish kemalari istilo etilgan bazalarda faoliyat ko‘rsatishni davom ettirayotgan bo‘lsalar, u xolda ushbu kemalarga dengizga chiqish chog‘ida oq rangli asosdagi qizil xoch tasviri tushirilgan bayroq bilan birga, bu haqda barcha manfaatdor nizolashayotgan tomonlarni oldindan xabardor qilish sharti bilan, o‘z milliy bayroqlarini ham osib qo‘yishlari uchun ruxsat etilishi mumkin.

Ushbu moddaning qizil xoch emblemasiga tegishli barcha qoidalari 41-moddada qayd etilgan barcha boshqa emblemalar uchun ham teng asoslarda qo‘llaniladi.

Nizolashayotgan tomonlar har doim gospital kemalarni farqlashga xizmat qiladigan nisbatan zamonaviy ommabop usullarni qo‘llash yuzasidan bitimlar imzolashga intiladilar.

43-moddada qayd etilgan farqlovchi belgilar tinchlik davrida ham, urush vaqtida ham, faqat ushbu moddada ko‘rsatilgan kemalarnigina himoya qilish va belgilash maqsadlarida ishlatilishi mumkin; boshqa qaysidir xalqaro konvensiyada yoki barcha manfaatdor nizolashayotgan tomonlar o‘rtasida tuzilgan bitimda shartlashilgan muayyan holatlar bundan mustasno.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning amaldagi qonunchiligi yetarli bo‘lmagan hollarda, ular har doim 43-moddada ko‘zda tutilgan emblemalardan foydalanishda suiiste’molchilik hollariga barham berish va uning oldini olish borasida zarur bo‘lgan barcha choralarni ko‘radi.

Nizolashayotgan tomonlarning har biri o‘zining bosh qo‘mondoni orqali yuqoridagi moddalarning batafsil bajarilishini ta’minlash bilan bir qatorda, mazkur Konvensiyaning umumiy prinsiplaridan kelib chiqib nazarda tutilmagan holatlar haqida ham g‘amxo‘rlik qilishi kerak.

Konvensiya himoyasi ostida bo‘lgan yaradorlar, bemorlar, kema halokatiga uchraganlar, shaxsiy tarkib, kemalar va mol-mulkka nisbatan repressaliy qo‘llash taqiqlanadi.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar tinchlik va urush vaqtida ham mazkur Konvensiya matnini o‘z mamlakatlari ichida imkon qadar kengroq tarqatish, xususan, uni o‘rganish uchun harbiy, mumkin bo‘lsa, fuqaroviy ta’lim sohasining o‘quv dasturlariga kiritish majburiyatini zimmasiga oladilar, toki uning prinsiplaridan butun aholi, shu jumladan, mojarolashayotgan qurolli kuchlar, sanitar va diniy xodimlar xabardor bo‘lsin.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar Shveysariya Federal Kengashi yordamida, harbiy harakatlar vaqtida esa Homiy Davlatlar orqali mazkur Konvensiya rasmiy tarjimalarining matnlarini, shuningdek, uning qo‘llanilishini ta’minlash yo‘lida qabul qilingan qonunlar va qarorlarni bir-birlariga yetkazadilar.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar keyingi moddada ko‘rsatilgan mazkur Konvensiya qoidalarining u yoki bu jiddiy buzilishini sodir etgan yoki bu haqda buyruq bergan shaxslar uchun samarali jinoiy javobgarlikni ta’minlash maqsadida zarur bo‘lgan qonunchilikni kuchga kiritish yuzasidan o‘z zimmasiga tegishli majburiyat oladilar.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning har biri qoidalarning u yoki bu jiddiy buzilishini sodir etganlikda yoxud bu haqda buyruq berganlikda ayblanayotgan shaxslarni qidirib topish va qaysi mamlakat fuqarosi ekanidan qat’i nazar, ularni o‘z sudiga topshirishni zimmasiga oladilar. Tegishli tomon agar xohlasa, o‘z qonunchiligiga muvofiq ularni sud qilish uchun boshqa manfaatdor Oliy Ahdlashuvchi Tomon ixtiyoriga berishi ham mumkin. Buning uchun ushbu manfaatdor Oliy Ahdlashuvchi Tomon ana shu shaxslarni ayblash uchun asos bo‘la oladigan dalillarga ega bo‘lishi kerak.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning har biri keyingi moddada sanab o‘tilgan jiddiy qoidabuzarliklar bilan bir qatorda, mazkur Konvensiya qoidalariga zid bo‘lgan boshqa har qanday xatti-harakatlarga ham barham berish uchun zarur choralarni ko‘radi.

Har qanday sharoitda ayblanuvchi shaxslar tegishli sud protsedurasi va himoyalanish huquqi kafolatlaridan foydalanadilar. Bu kafolatlarning foydasi Harbiy asirlar bilan qilinadigan muomala to‘g‘risida 1949-yil 12-avgustda qabul qilingan Jeneva Konvensiyasining 105-moddasida va undan keyingi moddalarida ko‘zda tutilgan kafolatlarnikidan kam bo‘lmasligi kerak.

Yuqoridagi moddada qayd etilgan jiddiy qoidabuzarliklar qatoriga mazkur Konvensiya homiyligidan foydalanayotgan shaxslar yoki mol-mulkka qarshi qaratilgan quyidagi qoidabuzarlik harakatlari kiradi: qasddan o‘ldirish, qiynoqqa solish va g‘ayriinsoniy munosabatda bo‘lish, shu jumladan, biologik tajribalar o‘tkazish, ataylab og‘ir azoblar yoki jiddiy shikast yetkazish, sog‘liqqa ziyon keltirish, harbiy zaruriyat taqozo qilmagan noqonuniylik va o‘zboshimchalik bilan keng ko‘lamda mol-mulkni vayron etish yoki uni shu tarzda egallab olish.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning birontasiga o‘zini yoki boshqa Oliy Ahdlashuvchi Tomonni yuqoridagi moddada ko‘zda tutilgan qoidabuzarliklar bo‘yicha o‘zining yoxud biron-bir Ahdlashuvchi Tomonning zimmasiga yuklanadigan javobgarlikdan xalos etishi uchun ruxsat berilmaydi.

Nizolashayotgan tomonlardan birining iltimosiga binoan, Konvensiya qoidabuzarliklarining har qanday tasdig‘ini tegishlicha aniqlashtirish yuzasidan manfaatdor tomonlar o‘rtasida o‘zaro kelishilgan tartibdagi aniqlash protsedurasi boshlanishi kerak.

Aniqlash protsedurasi masalasi bo‘yicha bir bitimga kelishilmagan taqdirda, tomonlar o‘zaro kelishgan holda bu masalani hal etadigan arbitrni tanlab oladilar.

Qoidabuzarlik aniqlanishi bilanoq nizolashayotgan tomonlar unga barham beradilar va imkon qadar qisqa fursatda aybdorni jazolash choralarini ko‘radilar.

Mazkur Konvensiya fransuz va ingliz tillarida tayyorlangan. Har ikki tildagi matn bir xil kuchga ega.

Shveysariya Federal Kengashi Konvensiyaning rus va ispan tillariga rasmiy tarjimalarini ta’minlaydi.

Quyidagi sana qo‘yilgan mazkur Konvensiya 1949-yil 21-aprelda Jenevada ochilgan konferensiyaga vakil yuborgan barcha Davlatlar, shuningdek, ushbu konferensiyaga vakil yubormagan bo‘lsa-da, lekin 1907-yil 18-oktabrda qabul qilingan Dengizdagi urushga nisbatan 1906-yilgi Jeneva Konvensiyasining asosiy qoidalarini qo‘llash to‘g‘risidagi X Gaaga Konvensiyasi yoxud Harakatdagi armiyalardagi yaradorlar, bemorlar va kema halokatiga uchraganlarning qismatlarini yengillashtirish to‘g‘risidagi 1864, 1906 yoki 1929-yillardagi Jeneva Konvensiyalarida ishtirok etgan Davlatlar tomonidan 1950-yilning 12-fevraligacha imzolanishi mumkin.

Mazkur Konvensiya imkon qadar tezroq ratifikatsiya qilinadi va ratifikatsiya yorliqlari saqlash uchun Bernga topshiriladi.

Har bir ratifikatsiya yorlig‘ini topshirish haqida protokol tuziladi va uning tasdiqlangan nusxasi Konvensiyani imzolagan yoki unga qo‘shilish to‘g‘risida bayonot bergan barcha Davlatlarga Shveysariya Federal Kengashi tomonidan topshiriladi.

Mazkur Konvensiya kamida ikkita ratifikatsiya yorlig‘i saqlash uchun topshirilgandan so‘ng oradan olti oy o‘tgach kuchga kiradi.

Kelgusida u har qaysi Oliy Ahdlashuvchi Tomon uchun mazkur tomonning ratifikatsiya yorlig‘i saqlashga topshirilgan vaqtdan e’tiboran oradan olti oy o‘tib kuchga kiradi.

Mazkur Konvensiya Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarda 1907-yil 18-oktabrda qabul qilingan Dengizdagi urushga nisbatan 1906-yil Jeneva Konvensiyasi asosiy qoidalarini qo‘llash to‘g‘risidagi X Gaaga Konvensiyasining o‘rnini bosadi.

Mazkur Konvensiya kuchga kirgan kunidan e’tiboran ushbu Konvensiyani imzolamagan har qanday davlatning unga qo‘shilishi uchun ochiq hisoblanadi.

Har bir qo‘shilish to‘g‘risida Shveysariya Federal Kengashiga yozma ravishda bayonot beriladi va ushbu bayonot, kelib tushgan kunidan boshlab olti oy vaqt o‘tgach, kuchga kiradi.

Shveysariya Federal Kengashi Konvensiyani imzolagan yoki unga qo‘shilish to‘g‘risida bayonot bergan barcha davlatlarni qo‘shilish to‘g‘risida xabardor qiladi.

2 va 3-moddalarda ko‘zda tutilgan holatlar saqlashga topshirilgan ratifikatsiyalarni, shuningdek, nizolashayotgan tomonlar harbiy harakatlardan yoki istilodan oldin yo keyin qo‘shilish to‘g‘risida bergan bayonotlarni darhol kuchga kirishini ta’minlaydi. Shveysariya Federal Kengashi ratifikatsiya yoki nizolashayotgan tomonlarning qo‘shilishi haqida olingan bayonotlar to‘g‘risida eng tezkor yo‘llar bilan xabar yetkazadi.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning har biri mazkur Konvensiyani denonsatsiya qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

Denonsatsiya qilish to‘g‘risida Shveysariya Federal Kengashiga yozma ravishda bayonot beriladi va u denonsatsiya qilish to‘g‘risida barcha Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning hukumatlarini xabardor qiladi.

Denonsatsiya u haqda Shveysariya Federal Kengashiga yozma bayonot berilgandan bir yil o‘tgachgina kuchga kiradi. Shu bilan birga, Davlat mojaroda ishtirok etgan vaqtda denonsatsiya to‘g‘risida bayonot bergan bo‘lsa, u tinchlik bitimiga kelishilmaguncha va har holda, mazkur Konvensiya homiyligidan foydalanayotgan shaxslarni ozod etish va o‘z vatanlariga qaytarish bo‘yicha ishlar tugallanmagungacha kuchga kirmasligi kerak.

Denonsatsiya bu haqda bayonot bergan Davlatga nisbatangina kuchga egadir. U nizolashayotgan tomonlar zimmasiga xalqaro huquq prinsiplaridan kelib chiqib yuklanadigan majburiyatlarga hech qanday ta’sir etmaydi. Chunki, bu majburiyatlar ma’naviy-madaniy taraqqiy etgan xalqlar o‘rtasidagi odatlar, insoniylik qonun-qoidalari va jamoatchilikning vijdon amridan kelib chiqadi.

Shveysariya Federal Kengashi mazkur Konvensiyani Birlashgan Millatlar Tashkiloti kotibiyatida ro‘yxatdan o‘tkazadi. Shveysariya Federal Kengashi, shuningdek, Birlashgan Millatlar Tashkiloti kotibiyatiga ushbu Konvensiya yuzasidan olingan barcha ratifikatsiyalar, qo‘shilishlar va denonsatsiya qilishlar to‘g‘risida xabar berib boradi.

Ushbuni tasdiqlash uchun quyida imzo chekuvchilar tegishli vakolatlarni taqdim etgan holda mazkur Konvensiyani imzoladilar. Jenevada 1949-yil 12-avgustda fransuz va ingliz tillarida tuzildi; mazkur Konvensiyaning asl nusxasi Shveysariya Konfederatsiyasi arxivlarida saqlanadi, Konvensiyaning tasdiqlangan nusxalari esa Shveysariya Federal Kengashi tomonidan uni imzolagan yoki unga qo‘shilgan har bir Davlatga topshiriladi.