Harbiy asirlar bilan qilinadigan muomala to‘g‘risida 1929-yil 27-iyulda qabul qilingan Jeneva Konvensiyasini qayta ko‘rib chiqish maqsadida Jenevada 1949-yil 21-apreldan 12-avgustgacha o‘tkazilgan Diplomatiya konferensiyasida Hukumatlar vakillari sifatida ishtirok etganlar va quyida imzo chekuvchilar shunday bitimni tuzdilar:

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar har qanday holatda mazkur Konvensiyaga amal qilish va amal qilishga majburlash mas’uliyatini o‘z zimmasiga oladilar.

Tinchlik davridayoq kuchga kirishi lozim bo‘lgan qarorlardan tashqari, ikkita yoki bir nechta Oliy Ahdlashuvchi Tomon o‘rtasida urush e’lon qilingan yoxud turli qurolli mojarolar yuz bergan har qanday hollarda, hattoki, tomonlardan biri urush holatini tan olmasa ham, mazkur Konvensiya qo‘llaniladi.

Mazkur Konvensiya, shuningdek, Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning hududlari to‘laligicha yoki qisman istilo etilgan har qanday hollarda, hattoki, bunday bosqinchilik hech bir qurolli qarshilikka uchramasa ham, qo‘llaniladi.

Agar nizolashayotgan Davlatlarning biri mazkur Konvensiya ishtirokchisi bo‘lmasa, ishtirokchi sanalgan Davlatlar, baribir, u bilan o‘zaro munosabatlarini saqlab qolaveradilar. Bundan tashqari, agar yuqorida ko‘rsatilgan Davlat Konvensiya qoidalarini qabul qilsa va amalda qo‘llasa, ishtirokchi Davlatlar unga nisbatan Konvensiya bilan bog‘langan hisoblanadi.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlardan birining hududida xalqaro bo‘lmagan qurolli mojaro sodir etilayotgan holda, o‘zaro nizoda bo‘lgan tomonlarning har biri eng kamida quyidagi qoidalarni qo‘llashga majbur hisoblanadi:

1. Harbiy harakatlarda bevosita ishtirok etmayotgan shaxslar, jumladan, qurolli kuchlar tarkibida bo‘lgan-u qurolini topshirgan, bundan tashqari, bemorligi, yaradorligi, qo‘lga olinganligi yoxud boshqa har xil sabablarga ko‘ra harbiy harakatlarda qatnashmayotgan shaxslar irqi, tana rangi, dini yoki e’tiqodi, jinsi, ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiy ahvoli va shunga o‘xshash boshqa jihatlar sababli hech bir kamsitishlarga yo‘l qo‘yilmagan holda har qanday shart-sharoitda insoniy muomaladan foydalanishi zarur.

Shu maqsadda yuqorida ko‘rsatilgan shaxslarga nisbatan quyidagi xatti-harakatlar har doim har qanday joyda taqiqlangan va taqiqlanadi:

a) hayotiga va jismoniy daxlsizligiga tahdid solish, xususan, har xil yo‘llar bilan hayotiga tajovuz qilish, jarohat yetkazish, shafqatsizlarcha munosabatda bo‘lish, qiynash va azoblash;

b) garovga olish;

s) insoniy qadr-qimmatiga, or-nomusiga tajovuz qilish, xususan, tahqiromuz va qadr-qimmatini xo‘rlaydigan munosabatda bo‘lish;

d) tegishli tartibda ta’sis etilgan va taraqqiy etgan xalqlar tomonidan zarur deb e’tirof etilgan sudlov kafolatlariga to‘la ega bo‘lgan sud tomonidan qaror chiqarilmasdan hukm etish va jazo chorasini qo‘llash.

2. Yaradorlar va bemorlar yig‘ib olinishi va ularga yordam ko‘rsatilishi lozim.

Beg‘araz insonparvarlik tashkiloti, masalan, Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi, nizolashayotgan tomonlarga o‘z xizmatini taklif etishi mumkin.

Bundan tashqari, nizolashayotgan tomonlar mazkur Konvensiyaning barcha yoxud ayrim qoidalarini maxsus bitimlar orqali kuchga kiritishga intiladilar.

Yuqoridagi qoidalarning qo‘llanilishi nizolashayotgan tomonlarning yuridik maqomiga ta’sir qilmaydi.

A. Mazkur Konvensiyaning mazmunidan kelib chiqib, quyidagi toifalardan biriga mansub bo‘lgan, dushman hukmi ostiga tushib qolgan shaxslar harbiy asir, deb hisoblanadi:

1. Nizolashayotgan tomon qurolli kuchlarining shaxsiy tarkibi, shuningdek, ushbu qurolli kuchlar qatoriga kiruvchi ixtiyoriy lashkarlar va ko‘ngillilar otryadlarining shaxsiy tarkibi.

2. Boshqa ixtiyoriy lashkarlar va ko‘ngillilar otryadlarining shaxsiy tarkibi, shu jumladan, nizolashayotgan tomonga tegishli bo‘lgan va uning hududida yoki hududidan tashqarida, garchi bu hududlar dushman tomonidan istilo etilgan bo‘lsa ham, faoliyat yurituvchi uyushgan qarshilik ko‘rsatish harakatlarining shaxsiy tarkibi.

Bunda ushbu ixtiyoriy lashkarlar va ko‘ngillilar otryadlari, shuningdek, uyushgan qarshilik ko‘rsatish harakatlari quyidagi talablarga javob berishlari kerak bo‘ladi:

a) o‘z qo‘l ostidagilar uchun mas’uliyatni zimmasiga olgan bosh rahbarga ega bo‘lishlari;

b) aniq va uzoqdan ko‘rinadigan farqlovchi belgiga ega bo‘lishlari;

s) ochiq-oydin qurol olib yurishlari;

d) o‘z xatti-harakatlarida urush davrining qonun-qoidalari va odatlariga amal qilishlari.

3. Asirlikda saqlab turgan Davlat tomonidan tan olinmagan hukumat yoki ma’muriyat ixtiyorida hisoblanuvchi muntazam qurolli kuchlarning shaxsiy tarkibi.

4. Qurolli kuchlar bilan izma-iz borayotgan, lekin bevosita ularning tarkibiga kirmagan shaxslar, masalan, harbiy samolyotlar ekipaji tarkibidagi fuqaro shaxslar, harbiy muxbirlar, ta’minotchilar, shuningdek, qurolli kuchlarga maishiy xizmat ko‘rsatuvchi ishchi komanda va xizmatlarning shaxsiy tarkibi. Bu holatda ular qurolli kuchlardan ruxsat olgan bo‘lsalar. Buning uchun ana shu qurolli kuchlar tomonidan ularga ilovadagi namuna asosida shaxsni tasdiqlovchi guvohnomalar berilishi kerak.

5. Savdo floti kemalari ekipajlarining a’zolari, jumladan, kapitanlar, lotsmanlar va yungalar hamda nizolashayotgan tomonlarning fuqaro aviatsiyasi ekipajlari, agar ular muayyan xalqaro huquq qoidalariga ko‘ra boshqa nisbatan imtiyozli imkoniyatlardan foydalanmayotgan bo‘lsalar.

6. Istilo etilmagan hududlarda yashab turgan va dushmanning yaqinlashib kelishi munosabati bilan tartibsiz ravishda bosqinchilar armiyasiga qarshi kurash uchun qo‘liga qurol olgan, lekin muntazam qo‘shin tarzida shakllanishga ulgurmagan aholi, agar ular ochiq-oydin qurol olib yursalar va o‘z xatti-harakatlarida urush davrining qonun-qoidalari va odatlariga amal qilsalar.

B. Mazkur Konvensiya asosida quyidagi shaxslarga nisbatan harbiy asirlar kabi munosabatda bo‘linadi:

1. Istilo etilgan mamlakat qurolli kuchlariga mansub yoki qachondir mansub bo‘lgan shaxslar, agarda bosib olgan Davlat hatto avvalroq, o‘zi tomonidan istilo etilgan hududlardan tashqarida harbiy harakatlar borayotgan paytda, ayniqsa, bu shaxslar o‘zlari mansub bo‘lgan va harbiy harakatlarda ishtirok etayotgan qurolli kuchlarga qo‘shilish uchun muvaffaqiyatsiz uringan yoxud ushlab qolib qurolsizlantirish yo‘lidagi talablarga bo‘ysunmagan chog‘ida ozod etganligidan qat’i nazar, endilikda mansubligi sababiga ko‘ra ularni ushlab qolib qurolsizlantirish zarur deb hisoblasa.

2. Ushbu moddada sanab o‘tilgan toifalardan biriga mansub bo‘lgan va betaraf yoki urishmayotgan Davlat hududiga qabul qilib olingan hamda ana shu Davlatlar tomonidan xalqaro huquq qoidalari asosida ushlab qolinib qurolsizlantirilishi zarur bo‘lgan shaxslar, mabodo ularga nisbatan imtiyozli boshqa bir shart-sharoit ko‘zda tutilmasa; lekin bu shaxslarga nisbatan 8, 10, 15-moddalarda, 30-moddaning beshinchi xatboshida, 58 — 67, 92 — 126-moddalarda ko‘zda tutilgan qoidalar, mabodo nizolashayotgan tomonlar va betaraf yoki urishmayotgan manfaatdor Davlat o‘rtasida diplomatik munosabatlar mavjud bo‘lsa, Homiy Davlatlarga taalluqli modda qarorlari ham tatbiq etilmaydi. Bunday diplomatik munosabatlar mavjud hollarda tegishli shaxslar mansub bo‘lgan nizolashayotgan tomonlarga ana shu shaxslarga nisbatan mazkur Konvensiyada ko‘zda tutilgan Homiy Davlatga xos vakolatlarni ado etish uchun ruxsat beriladi. Bu vakolatlar tomonlarning diplomatiya va konsullik amaliyoti hamda shartnomalar asosida amalga oshiriladigan odatiy vazifalarga ziyon yetkazmasligi kerak.

S. Ushbu modda qoidalari mazkur Konvensiyaning 33-moddasida ko‘zda tutilgan tibbiy-sanitar va diniy xodimlar maqomiga mutlaqo ta’sir qilmaydi.

Mazkur Konvensiya 4-moddada qayd etilgan shaxslarga nisbatan, ular dushman hukmi ostiga tushib qolgan paytdan toki to‘la ozod bo‘lib, o‘z vatanlariga tugal qaytishlariga qadar qo‘llaniladi.

Harbiy harakatlarda u yoki bu tarzda ishtirok etgan va dushman qo‘liga tushib qolgan shaxslarning 4-moddada sanab o‘tilgan toifalardan qaysi birigadir mansubligi borasida gumon paydo bo‘lgan taqdirda, bunday shaxslarning mavqeyi vakolatli sud tomonidan belgilab berilgunicha, ular mazkur Konvensiya homiyligidan foydalanib turadilar.

10, 23, 28, 33, 60, 65, 66, 67, 72, 73, 75, 109, 110, 118, 119, 122 va 132-moddalarda maxsus ko‘zda tutilgan bitimlardan tashqari, Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar alohida tartibga solish maqsadga muvofiq deb hisoblagan har qanday masala bo‘yicha boshqa maxsus bitimlar tuzishi mumkin. Hech qanday maxsus bitim harbiy asirlarning mazkur Konvensiyada belgilab qo‘yilgan mavqeyiga ziyon yetkazmasligi, ularning mazkur hujjatda ko‘zda tutilgan huquqlarini cheklamasligi shart.

Harbiy asirlar ularga nisbatan mazkur Konvensiya qo‘llanilayotgan vaqt mobaynida ushbu hujjatlarda ko‘zda tutilgan imtiyozlardan foydalanishda davom etadilar. Yuqorida tilga olingan yoki keyinchalik tuziladigan bitimlarga maxsus qarama-qarshi mazmundagi shartlarning kiritilishi yoxud nizolashayotgan tomonlardan birining ularga nisbatan qulayroq bo‘lgan tadbirlarni qo‘llash holatlari bundan mustasno.

Harbiy asirlar ularga nisbatan mazkur Konvensiyada hamda oldingi moddada tilga olingan maxsus bitimlarda, agar shunday bitimlar mavjud bo‘lsa, ko‘zda tutilgan o‘z huquqlaridan qisman yoxud to‘laligicha voz kechishlari mutlaqo mumkin emas.

Mazkur Konvensiya nizolashayotgan tomonlar manfaatlarini himoya qilish vazifasi yuklatilgan Homiy Davlatlarning bevosita ko‘magi va nazorati ostida qo‘llaniladi. Shu maqsadda, Homiy Davlatlar o‘zlarining diplomatik va konsullik xizmatlari xodimlaridan tashqari, o‘z fuqarolari yoxud boshqa betaraf Davlatlar fuqarolari orasidan delegatlar tayinlashlari mumkin. Ushbu delegatlar tayinlanishi uchun ular o‘z vazifalarini bajarishga kirishadigan hudud egasi bo‘lgan Davlatning roziligi olinishi kerak.

Nizolashayotgan tomonlar Homiy Davlatlar vakillari yoki delegatlari ishini yengillashtirish uchun barcha imkoniyatlarni ishga soladilar.

Homiy Davlatlar vakillari yoki delegatlari mazkur Konvensiyada belgilangan o‘z vazifalari doirasidan chetga chiqishlari mutlaqo mumkin emas. Xususan, ular o‘z vazifalarini bajarishga kirishgan hududning egasi bo‘lgan Davlat xavfsizligining o‘ta muhim ehtiyojlarini e’tiborga olishlari zarur.

Mazkur Konvensiya qoidalari Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi yoki boshqa har qanday beg‘araz insonparvarlik tashkilotining nizolashayotgan tomonlarning roziligi asosida, harbiy asirlarni himoya qilish va ularga yordam ko‘rsatish uchun qaratilgan insonparvarlik faoliyatiga to‘siq bo‘lib xizmat qilmasligi kerak.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar mazkur Konvensiya orqali Homiy Davlatlarga yuklangan majburiyatlarni bajarishni beg‘araz va ta’sirchan faoliyat ko‘rsatish uchun to‘la kafolat bera oladigan muayyan tashkilotga topshirish borasida har qanday paytda o‘zaro bitim tuzishlari mumkin.

Agar qandaydir sabablarga ko‘ra harbiy asirlarga nisbatan muayyan Homiy Davlat yoki birinchi xatboshida ko‘zda tutilgan tashkilotning faoliyati qo‘llanilmayotgan yoxud qo‘llanilishi to‘xtatib qo‘yilgan bo‘lsa, harbiy asirlarni o‘z hukmi ostida saqlayotgan Davlat nizolashayotgan tomonlar mazkur Konvensiya asosida tayinlagan Homiy Davlat bajarishi lozim bo‘lgan vazifalarni o‘z zimmasiga olishini so‘rab, betaraf Davlatga yoki shunday tashkilotga iltimos bilan murojaat qilishi zarur.

Agar homiylikni yuqorida ko‘rsatilgan tarzda amalga oshirishning iloji bo‘lmasa, himoyadagi shaxslarni o‘z hukmi ostida saqlayotgan Davlat muayyan insonparvarlik tashkilotiga, masalan, Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasiga iltimos bilan murojaat qilishi yoxud ushbu modda qoidalarini hisobga olgan holda bunday tashkilotning mazkur Konvensiyaga muvofiq Homiy Davlatlar tomonidan bajariladigan insonparvarlik vazifalarini ado etishni o‘z zimmasiga olishi borasidagi takliflarini qabul qilishi kerak.

Manfaatdor Davlat tomonidan taklif etilgan yoxud ushbu maqsadlar yo‘lida o‘zini tavsiya etayotgan har qanday betaraf Davlat yoki har qanday tashkilot mazkur Konvensiya himoyasidan foydalanuvchi shaxslar mansub bo‘lgan nizolashayotgan tomonga nisbatan mas’uliyat tuyg‘usi bilan yondashmog‘i shuningdek, o‘z zimmasiga tegishli vazifalarni olishga va ularni beg‘araz ado etishga qodirligi to‘g‘risida yetarlicha kafolat bermog‘i zarur.

Davlatlardan birida harbiy sharoit sababli, ayniqsa, mazkur Davlatning hududi to‘laligicha yoxud katta qismi istilo etilganligi tufayli u boshqa bir Davlat yoki uning ittifoqchilari bilan erkin muzokaralar o‘tkazish imkoniyatidan vaqtincha bo‘lsa-da mahrum bo‘lsa, Davlatlar o‘zaro maxsus bitimlar tuzish orqali ilgarigi qoidalardan chekinishlari mumkin emas.

Har gal mazkur Konvensiyada Homiy Davlat atamasi qayd qilganda, bu atama, shuningdek, ushbu moddaga muvofiq holda uning vazifasini bajaruvchi muayyan tashkilotni ham nazarda tutadi.

Homiy Davlatlar himoyadagi shaxslar manfaati yo‘lida foydali deb hisoblagan barcha hollarda, xususan, mazkur Konvensiya qoidalarini qo‘llash yoki izohlash borasida nizolashayotgan tomonlar o‘rtasida kelishmovchiliklar yuzaga kelganda, bunday kelishmovchiliklarga barham berish maqsadida o‘zlarining xayrli yordamlarini ko‘rsatadilar.

Shu maqsadda Homiy Davlatlarning har biri tomonlardan birining iltimosi yoki bevosita o‘zining tashabbusi asosida, nizolashayotgan tomonlar uchun ularning vakillari, xususan, harbiy asirlar qismatiga g‘amxo‘rlik qilish mas’uliyati yuklangan ma’muriyatlar ishtirokida, imkoniyatga qarab betaraf, tegishli talablardan kelib chiqib tanlangan muayyan hududda kengash tashkil qilishni taklif etishi mumkin. Nizolashayotgan tomonlar bu borada o‘zlariga tushgan takliflarga yo‘l ochishlari shart. Homiy Davlatlar, zaruriyat tug‘ilgan taqdirda, ushbu kengashda ishtirok etish uchun taklif qilinadigan betaraf Davlatga mansub shaxsni yoxud Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasining vakili bo‘lgan shaxsni ma’qullash uchun nizolashayotgan tomonlarga tavsiya etishi mumkin.

Harbiy asirlar ularni asir olgan alohida shaxslar yoki harbiy qismlarning emas, balki bevosita dushman Davlatning hukmi ostida bo‘ladi. Alohida shaxslarning zimmasiga qanday mas’uliyat yuklanishidan qat’i nazar, harbiy asirlarga munosabat borasida ularni asirlikda ushlab turgan Davlat javobgar hisoblanadi.

Harbiy asirlar ularni asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan faqat mazkur Konvensiya ishtirokchisi bo‘lgan Davlatgagina va harbiy asirlar topshirilayotgan Davlatning Konvensiyani qo‘llash xohish-istagi va salohiyati borligiga asirlikda saqlab turgan Davlat tomonidan ishonch hosil qilinganidan keyingina topshirilishi mumkin. Agarda, harbiy asirlar ana shu shartlar asosida topshirilsa, qabul qilib oluvchi Davlat harbiy asirlar o‘z qaramog‘ida bo‘lgan davr mobaynida ularga nisbatan Konvensiya qo‘llanilishi uchun mas’uldir.

Lekin, mabodo ushbu Davlat mazkur Konvensiyaning har qanday muhim bandidagi qoidalarni bajarmas ekan, harbiy asirlarni topshirgan Davlat Homiy Davlatning bildirgisini olishi bilanoq, ahvolni yaxshilash uchun samarali choralar qo‘llashi yoki harbiy asirlarni qaytarib berishni talab qilishi zarur. Bunday talablar qondirilishi lozim bo‘ladi.

Harbiy asirlarga nisbatan har doim insoniy munosabatda bo‘lish taqozo etiladi. Asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan o‘z hukmi ostida bo‘lgan harbiy asirlarning o‘limiga sabab bo‘luvchi yoki ularning sog‘ligini jiddiy xavf ostida qoldiruvchi har qanday noqonuniy xatti-harakatga yoxud harakatsizlikka yo‘l qo‘yish taqiqlanadi va bunday holatlar mazkur Konvensiya qoidalarining jiddiy buzilishi deb hisoblanadi. Xususan, biron bir harbiy asir jismoniy mayib qilinishi yoki o‘zining salomatligi va manfaatlari nuqtayi-nazaridami oqlab bo‘lmaydigan har qanday mazmundagi ilmiy yoki tibbiy tajribalarga jalb etilishi mumkin emas.

Shuningdek, harbiy asirlar har qanday vaqtda, ayniqsa, har xil zo‘ravonlik ko‘rsatish va qo‘rqitish hamda haqoratlash va ko‘pchilikka namoyishkorona ko‘z-ko‘zlash harakatlaridan himoya qilinishlari kerak.

Ularga nisbatan repressaliylar qo‘llanishi taqiqlanadi.

Har qanday shart-sharoitlarda harbiy asirlar o‘z shaxsiyati va izzat-nafsining hurmat qilinishi huquqiga egadir.

Ayollarga munosabatda ularning jinsi nuqtayi nazaridan joiz bo‘lgan alohida e’tibor ko‘rsatiladi hamda har qanday vaziyatda ularga erkaklarga nisbatan munosabatdan yomon bo‘lmagan darajada muomala qilinishi zarur.

Harbiy asirlar asir olingan paytlaridagi o‘zlarining fuqaroviy huquqdorliklarini to‘la saqlab qoladilar. Asirlikda ushlab turgan Davlat o‘z hududida yoki undan tashqarida ana shu huquqdorlik bo‘yicha harbiy asirlar ega bo‘lgan huquqlarning amalga oshirilishini faqat asirlik shart-sharoitlari talabi darajasidagina cheklashi mumkin.

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlar bepul ta’minotini yo‘lga qo‘yish va ularga salomatligi talab qilgan darajada tibbiy yordam ko‘rsatishni bepul ta’minlash uchun mas’uldir.

Mazkur Konvensiyaning unvon va jinsga taalluqli qoidalaridan kelib chiqib, asirlikda ushlab turgan Davlat irqi, millati, diniy e’tiqodi, siyosiy maslagi va shunga o‘xshash boshqa jihatlarni sabab qilib hech bir kamsitishlarga yo‘l qo‘ymagan holda, barcha harbiy asirlarga bir xil munosabatda bo‘lishi shart. Harbiy asirlarning sog‘ligi, yoshi yoxud tasnifidan kelib chiqib imtiyozli tartib o‘rnatiladigan holatlar bundan mustasno.

Har qaysi harbiy asir so‘roq chog‘ida faqat familiyasi, ismi va unvoni, tug‘ilgan sanasi hamda shaxsiy raqami, bunday raqami mavjud bo‘lmagan taqdirda, shunga mos keladigan axborotni ma’lum qilishgagina majburdir.

Agar harbiy asir ana shu qoidani bilib turgan holda buzadigan bo‘lsa, unga harbiy asirlarning unvoni va mavqeyi asosida beriladigan muayyan imtiyozlar cheklab qo‘yilishi mumkin.

Har qaysi nizolashayotgan tomon o‘z yurisdiksiyasidagi harbiy asir sifatida qo‘lga tushib qolish ehtimoli mavjud bo‘lgan barcha shaxslarni familiyasi, ismi, unvoni, tug‘ilgan sanasi va shaxsiy raqami, bunday raqami mavjud bo‘lmagan taqdirda, shunga mos tegishli ma’lumotlar yozilgan shaxsni tasdiqlovchi guvohnomalar bilan ta’minlashi shart. Bu guvohnomalarda, bundan tashqari, hujjat egasining imzosi yoki barmoq izi yoxud ikkalasi ham, shuningdek, nizolashayotgan tomon o‘z qurolli kuchlari tarkibiga taalluqli shaxs to‘g‘risida qayd etishni lozim topgan har qanday ma’lumot mavjud bo‘lishi mumkin. Shaxsiy guvohnoma, iloji boricha, 6,5 x 10 sm o‘lchamda tayyorlanishi va dublikatiga ega bo‘lishi kerak.

Harbiy asir shaxsiy guvohnomasini har qachon talab etilgan paytda ko‘rsatishga majbur, ammo bu hujjat undan olib qo‘yilishi mutlaqo mumkin emas.

Harbiy asirlardan qandaydir ma’lumotlarni bilib olish maqsadida ularga nisbatan bironta ham jismoniy yoki ruhiy qiynoq va boshqa biron-bir majburlash usuli qo‘llanilmasligi kerak. Savollarga javob berishdan bosh tortgan harbiy asirlarga tahdid qilish, ularni haqoratlash yoki qandaydir tazyiq va cheklashlarga duchor etish mumkin emas.

Jismoniy yoki ruhiy ahvoli tufayli o‘z shaxsi haqida ma’lumot bera olmaydigan harbiy asirlar tibbiy xizmat qaramog‘iga jo‘natiladi. Bunday harbiy asirlarning shaxsi, yuqoridagi xatboshi qoidalaridan kelib chiqqan holda, imkoni bo‘lgan barcha vositalar yordamida aniqlab olinadi. Harbiy asirlarni so‘roq qilish ular uchun tushunarli bo‘lgan tilda amalga oshirilishi kerak.

Qurol-yarog‘lar, otlar, harbiy aslaha-anjomlar va harbiy hujjatlardan tashqari, harbiy asirlarga tegishli bo‘lgan shaxsiy foydalanish buyumlari, shular qatorida, kaska, gazniqob va boshqa shu kabi shaxsiy himoya uchun berilgan vositalar ham harbiy asirlarning ixtiyorida qoldiriladi. Bundan tashqari, rasmiy harbiy aslaha-anjomlar tarkibiga kirishidan qat’i nazar, harbiy asirlarning kiyinishlari va ovqatlanishlarini ta’minlash uchun xizmat qiluvchi narsa va buyumlar ham ularning ixtiyorida qoldiriladi.

Harbiy asirlar hech qachon shaxsiy guvohnomalarsiz qolishlari mumkin emas. Asirlikda ushlab turgan Davlat tegishli guvohnomaga ega bo‘lmaganlarni bunday hujjatlar bilan ta’min etadi.

Daraja belgilari va davlat ramzlari, taqdirlash nishonlari va asosan, subyektiv qiymatga ega bo‘lgan narsalar harbiy asirdan tortib olinishi mumkin emas.

Harbiy asir ixtiyoridagi pul mablag‘i faqat ofitserning farmoyishi asosidagina va ushbu mablag‘ miqdori va uning egasi haqidagi ma’lumotlar maxsus reyestrda qayd etilib, pul egasiga tegishli tilxat berilganidan so‘nggina olib qo‘yilishi mumkin. Mazkur tilxatda uni bergan shaxsning ism-familiyasi, unvoni va harbiy qismi haqidagi ma’lumotlar tushunarli qilib yoziladi. Asirlikda saqlab turgan Davlat valyutasida bo‘lgan yoki harbiy asirlarning iltimosiga binoan shu valyutaga almashilgan pul mablag‘lari, 64-moddaga muvofiq, harbiy asirning shaxsiy hisob raqamidagi kreditga kiritiladi.

Asirlikda saqlab turgan Davlat harbiy asirlarga tegishli qimmatbaho narsalarni faqat xavfsizlik talablari nuqtayi nazaridangina olib qo‘yishi mumkin. Bunday xollarda pul mablag‘larini olib qo‘yishga nisbatan joriy etilgan yuqoridagi tartibga amal qilinadi.

Bunday narsalar, olib qo‘yilgan pul mablag‘lari kabi, agar asirlikda saqlab turgan Davlat valyutasidan farqli o‘laroq boshqa valyutada bo‘lsa hamda ularni almashlab berish yuzasidan egalari tomonidan iltimoslar tushmagan hollarda, asirlikda saqlab turgan Davlat ixtiyorida saqlanishi kerak. Harbiy asirlarning asirligi tugashi bilanoq, bu narsa va pullar qanday holda egalaridan olib qo‘yilgan bo‘lsa, xuddi shu holatida ularga qaytariladi.

Harbiy asirlar, asir olinganlaridan so‘ng ularning xavfsizligini ta’minlash maqsadida, nisbatan qisqa vaqt ichida harbiy harakatlar zonasidan anchagina uzoqda joylashgan lagerlarga ko‘chiriladilar.

Xavfli zonalarda faqat yaradorligi yoki bemorligi tufayli qoldirishdan ko‘ra ko‘chirib ketishdan ularning sog‘lig‘iga katta xatar yetishi mumkin bo‘lgan harbiy asirlargina vaqtincha muddatga saqlab turiladi.

Zarurat bo‘lmagan hollarda harbiy asirlarni harbiy harakatlar zonasidan ko‘chirib ketishni paysalga solish va ularni xatar ostida qoldirish mumkin emas.

Harbiy asirlarni ko‘chirish har doim insoniy asoslarda va asirlikda saqlab turgan Davlat o‘z qo‘shinlarini ko‘chirish uchun qanday sharoitlardan foydalansa, xuddi shunday shart-sharoitlarda amalga oshirilishi kerak.

Asirlikda saqlab turgan Davlat ko‘chirilayotgan harbiy asirlarni yetarli darajada ichimlik suv va oziq-ovqatlar, shuningdek, zaruriy kiyim-kechaklar va tibbiy xizmat yordami bilan ta’minlashi shart. U harbiy asirlarni ko‘chirish vaqtidagi xavfsizligini ta’minlash yo‘lida barcha zaruriy choralarni ko‘radi hamda imkoniyat tug‘ilishi bilanoq ko‘chirilayotgan harbiy asirlarning ro‘yxatini tuzadi.

Agar ko‘chirish jarayonida harbiy asirlarni tranzit lagerlar orqali o‘tkazish zaruriyati tug‘ilsa, ularni bu lagerlarda imkon boricha kamroq muddat ushlab turishga harakat qilinadi.

Asirlikda saqlab turgan Davlat harbiy asirlarni ushlab turishi va qurolsizlantirishi mumkin. U asirlarga o‘zlari ushlab turilgan va qurolsizlantirilgan lagerning belgilangan chegarasidan chetga yoki mabodo lager to‘siq bilan o‘ralgan bo‘lsa, ana shu to‘siqdan tashqariga chiqmasliklarini shart qilib qo‘yishi mumkin.

Mazkur Konvensiyada ko‘zda tutilgan jinoiy va intizomiy sanksiyalarga taalluqli qoidalardan tashqari hollarda, harbiy asirlarni berk binolarda saqlab turish yoki ularning binodan chiqishlarini taqiqlab qo‘yish mumkin emas; harbiy asirlarning binodan chiqishlarini taqiqlash ularning sog‘lig‘ini saqlash yo‘lidagi zaruriy chora sifatida qo‘llanishi ham mumkin va bu holda ana shu chora uni qo‘llashni taqozo etgan tegishli shart-sharoit barham topguniga qadar qo‘llab turilishigagina ruxsat etiladi.

Harbiy asirlar, agar ular mansub bo‘lgan Davlat qonunchiligi bunga yo‘l bersa, o‘zlarining chin so‘zlari yoki muayyan majburiyatlari asosida cheklangan yoxud to‘la ozodlikka chiqarilishlari mumkin. Bunday choralar, xususan, asirlar sog‘lig‘iga foydasi tegadigan hollarda qo‘llanadi. Asirlarni chin so‘zlari yoki muayyan majburiyatlari hisobiga ozod bo‘lishlariga ko‘ndirish uchun majburlash mumkin emas.

Harbiy harakatlar boshlanishidayoq, nizolashayotgan tomonlarning har biri dushman tomonga o‘z fuqarolarining chin so‘zlari yoki muayyan majburiyatlari hisobiga ozod bo‘lish uchun rozilik bildirishlarini ma’qullovchi yoxud taqiqlovchi qonun va qoidalarni ma’lum qiladi. Ana shu tartibda ma’lum qilingan qonun va qoidalar asosida o‘zlarining chin so‘zlari yoki muayyan majburiyatlari hisobiga ozod bo‘lgan harbiy asirlar o‘zlari mansub bo‘lgan Davlat bilan bir qatorda, ularni asir olgan Davlat oldida ham zimmalaridagi majburiyatlarini vijdonan va aniq bajarishga majburdirlar. Bunday hollarda ular mansub bo‘lgan Davlat harbiy asirlardan chin so‘zlariga yoki majburiyatlariga zid keluvchi qandaydir ishlarni talab qilishi yoxud ularning shunday xizmatlaridan foydalanishi mumkin emas.

Ushlab turilgan va qurolsizlantirilgan harbiy asirlar faqat quruqlikda bo‘lgan hamda gigiyena va sog‘liqni saqlash nuqtayi nazaridan to‘la kafolatlangan binolargagina joylashtirilishi mumkin. Asirlarning bevosita manfaatlari taqozo etgan alohida holatlardan tashqari barcha hollarda, ularni qamoqxona binolariga joylashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Nosog‘lom joylarda yoki iqlimi salomatliklari uchun zararli bo‘lgan joylarda ushlab turilgan va qurolsizlantirilgan harbiy asirlar dastlabki imkoniyat tug‘ilishi bilanoq iqlimi nisbatan qulay bo‘lgan joylarga ko‘chiriladi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlarni fuqaroligi, tili, odat va udumlarini hisobga olib, ayni chog‘da, ular asirga olingan paytda o‘zlari xizmatida bo‘lgan qurolli kuchlar harbiy asirlaridan ajratmagan holda lagerlarga yoxud lagerlar bo‘limlariga joylashtiradi. Harbiy asirlarning bu xususda roziligi mavjud bo‘lgan hollar bundan mustasno.

Harbiy asirlarning birontasi jang borayotgan zonadan o‘qqa tutilishi ehtimoli bo‘lgan hududga hech qachon yuborilmasligi va u joyda ushlab turilmasligi, shuningdek, qandaydir punkt yoki hududda harbiy asirning mavjudligi orqali o‘sha hududni harbiy amaliyotlardan himoyalashda foydalanilmasligi kerak.

Harbiy asirlar havo hujumlari va urushning boshqa xavf-xatarlaridan himoyalanishda mahalliy fuqaro aholi bilan tengma-teng imkoniyatlardan foydalanishlari zarur. Tashvish signali berilishi bilanoq ular tezda pana joylarga tomon yo‘l olishlari mumkin. O‘zlari turgan binolarni urush xavf-xatarlaridan himoyalashda ishtirok etadigan harbiy asirlar bundan mustasno. Aholi manfaatlari yo‘lida qo‘llaniladigan boshqa har xil himoya choralari harbiy asirlarga nisbatan ham qo‘llanilishi zarur.

Asirlikda ushlab turgan Davlatlar harbiy asirlar lagerlarining geografik joylashuvi haqidagi zarur ma’lumotlarni Homiy Davlatlar orqali bir-biriga yetkazadi.

Harbiy vaziyat taqozo etgan paytlarda kunduz kunlari harbiy asirlar uchun lagerlar “PW” yoki “PG” harflari bilan belgilangan bo‘lishi va ular havodan aniq ko‘rinib turadigan darajada joylashtirilishi kerak; ammo, manfaatdor Davlatlar boshqacha usuldagi belgilar bilan ifodalash yuzasidan o‘zaro kelishib olishlari mumkin. Faqat harbiy asirlar uchun lagerlargina yuqoridagi belgilar bilan ifodalanishi lozim.

Muntazam ravishdagi tranzit yoki saralovchi lagerlar o‘z tuzilishi bilan mazkur qismda ko‘zda tutilgan tegishli talablarga javob berishi va boshqa lagerlarda harbiy asirlar uchun mavjud bo‘lgan tartib bu joylarda ham amalda bo‘lishi kerak.

Harbiy asirlarni lagerlarga joylashtirish shart-sharoitlari asirda ushlab turgan Davlatning shu hududga joylashtirilgan qo‘shinlari foydalanayotgan shart-sharoitlardan kam bo‘lmagan qulayliklarga ega bo‘lishi zarur. Bu shart-sharoitlar harbiy asirlarning odat va udumlarini hisobga olgan xolda belgilanishi va ularning sog‘lig‘iga mutlaqo ziyon yetkazmasligi kerak.

Yuqoridagi qoidalar, xususan, harbiy asirlar uchun yotoqxonaning umumiy hajmi va minimal kubaturasiga hamda tegishli jihozlar va yotarjoy buyumlari, jumladan ko‘rpalarga ham taalluqlidir.

Harbiy asirlar yakka tartibda yoki jamoa tarzida foydalanadigan xonalar namlikdan to‘la himoyalangan bo‘lishi, yetarli darajada isitilishi va yoritilishi, ayniqsa, qorong‘ilik tushganidan toki chiroqlarni yoqish belgilab qo‘yilgan muayyan vaqt oralig‘ida yoritilishiga e’tibor qaratilishi zarur Yong‘in xavfiga qarshi barcha choralar ko‘rilgan bo‘lishi kerak.

Erkak va ayol harbiy asirlar joylashtirilgan lagerlarda ayollar alohida yotoq joylari bilan ta’minlanadi.

Sutkalik asosiy oziq-ovqat miqdori o‘zining soni, sifati na xilma-xilligiga ko‘ra harbiy asirlarning salomatligini yaxshi saqlab turish uchun yetarli bo‘lishi va vazn yo‘qotish hamda ovqat yetishmasligidan kelib chiqadigan boshqa holatlarga olib kelmasligi kerak. Shuningdek, harbiy asirlar uchun odatiy bo‘lgan ovqatlanish tartibini ham inobatga olish lozim.

Asirlikda ushlab turgan Davlat ishlayotgan harbiy asirlarni ishiga muvofiq ravishda qo‘shimcha ovqat bilan ta’minlashi kerak.

Harbiy asirlar yetarli darajada ichimlik suv bilan ta’minlanishlari zarur. Tamaki chekish uchun ijozat berilishi lozim.

Harbiy asirlar imkon qadar keng miqyosda o‘zlari uchun taom tayyorlash jarayoniga jalb etiladilar; shu maqsadda ularni oshxonadagi yumushlarni bajarishga jalb etish mumkin. Bundan tashqari, ular ixtiyorlaridagi qo‘shimcha oziq-ovqat mahsulotlaridan o‘zlari uchun taom tayyorlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar.

Taom iste’mol qilish uchun tegishli xonalar ta’minoti yo‘lga qo‘yilgan bo‘lishi kerak.

Ovqatlanishga oid har qanday ommaviy intizomiy jazo chorasini qo‘llash taqiqlanadi.

Harbiy asirlarga kiyim-bosh, ichki kiyim hamda poyabzal asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan yetarli miqdorda beriladi va bunda u harbiy asirlar joylashgan joyning iqlim sharoitlarini hisobga olishi lozim. Asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan istilo etilgan dushman armiyasining formali kiyimi, agarda iqlim sharoitlariga mos tushsa, harbiy asirlarning formali kiyim-kechagi sifatida qo‘llaniladi.

Ushbu buyumlarni muntazam ravishda almashtirish va yamash ishlari asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan ta’minlanadi. Bundan tashqari, ishlayotgan harbiy asirlar har qanday joyda bajaradigan ishlarining xususiyatidan kelib chiqib, tegishli ish kiyimlarini oladilar.

Barcha lagerlarda harbiy asirlar oziq-ovqat mahsulotlari, sovun, tamaki va kundalik ehtiyoj buyumlari sotib olishlari uchun do‘konlar quriladi; ularning xarid bahosi mahalliy savdo narxlaridan oshmasligi kerak.

Do‘konlardan olinadigan daromad harbiy asirlar manfaatlari uchun ishlatiladi; ana shu maqsad yo‘lida maxsus jamg‘arma tuziladi. Harbiy asirlarning vakolatli shaxsi do‘kon ishida na ushbu jamg‘armadan foydalanishda ishtirok etish huquqiga ega bo‘ladi.

Qaysidir lagerni likvidatsiya qilish paytida maxsus fondning kredit qoldig‘i kelgusida mazkur jamg‘armani tashkil etgan harbiy asirlar mansub bo‘lgan mamlakat fuqarolari hisoblanmish harbiy asirlar manfaatlari uchun ishlatish maqsadida biron bir xalqaro insonparvarlik tashkilotiga topshiriladi. Yalpi repatriatsiya holatida, agarda manfaatdor Davlatlar o‘rtasida boshqacha mazmundagi bitim mavjud bo‘lmasa, bu daromad asirlikda ushlab turgan Davlat ixtiyorida qoladi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat lagerlarning tozalik va sog‘liq uchun muhim hisoblangan qulay holatini ta’minlashga hamda epidemiya tarqalishining oldini olishga qaratilgan barcha gigiyena chora-tadbirlarini qo‘llashga majburdir.

Harbiy asirlar kun-u tun gigiyena talablariga javob beradigan va doimo toza saqlanadigan hojatxonalarga ega bo‘ladilar. Ayol harbiy asirlar joylashtirilgan lagerlarda ular uchun alohida hojatxonalar o‘rnatib berilishi zarur.

Bundan tashqari, lagerlarda quriladigan hammom va dushxonalar bilan bir qatorda, harbiy asirlar muntazam ravishda yuvinish, cho‘milish va kirlarini yuvish uchun zarur darajadagi suv va sovun bilan ta’minlanadilar; buning uchun ularga tegishli xona, zaruriy shart-sharoit va vaqt ajratiladi.

Har qaysi lager harbiy asirlar o‘zlari muhtoj bo‘lgan yordamni olishi va tegishli parhez bilan ta’minlanishi mumkin bo‘lgan lazaretga ega bo‘ladi. Zaruriyat tug‘ilganda, yuqumli kasallik bilan og‘riganlar va ruhiy kasallikka chalinganlarni boshqalardan ajratib davolash uchun izolyatorlar tashkil etiladi.

Og‘ir kasallikka chalingan yoki sog‘lig‘i maxsus davolashni, jarrohlik qilishni va gospitalga yotqizishni taqozo etadigan harbiy asirlar, hattoki, agarda ularni yaqin vaqt ichida repatriatsiya qilish kutilayotgan bo‘lsa ham, ularning davolanishini ta’minlay oladigan har qanday harbiy yoxud fuqaroviy tibbiy muassasa tomonidan har qanday paytda qabul qilinishlari zarur. Nogironlar, xususan, ko‘zi ojizlarni parvarishlash, ularni repatriatsiyani kutish davrida qayta o‘qitish uchun alohida qulay shart-sharoitlar yaratiladi.

Harbiy asirlarga iloji boricha ular tegishli Davlat va, mumkin bo‘lsa, ularning o‘zlari mansub mamlakat fuqarosi hisoblangan tibbiy xodimlar tomonidan tibbiy yordam ko‘rsatiladi.

Harbiy asirlarning tibbiy xodimlar qabuliga kelishlariga to‘sqinlik qilish mumkin emas. Asirlikda ushlab turgan ma’muriyat davolangan har qaysi harbiy asirning iltimosiga binoan, unga yaradorligi yoki bemorligining tashxisi, davolanish muddati va mazmuni bayon etilgan rasmiy ma’lumotnoma beradi. Ushbu ma’lumotnomaning dublikati Harbiy asirlar ishlari bo‘yicha Markaziy Agentlikka yuboriladi.

Davolash sarf-xarajatlari, shu jumladan, harbiy asirlar sog‘lig‘ini yaxshi holatda saqlab turish uchun xarid qilingan xar xil zaruriy moslamalar, xususan, yasama tishlar va boshqa yasama a’zolar hamda ko‘zoynaklar uchun sarflangan xarajatlar asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan qoplanadi.

Harbiy asirlar oyiga kamida bir marta tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi. Tibbiy ko‘riklar chog‘ida har qaysi harbiy asirning o‘lchab ko‘riladi va belgilab qo‘yiladi. Bu ko‘riklar, xususan, harbiy asirlarning umumiy ahvoli, yuzaligi va ovqatlanishini tekshirish, shuningdek, yuqumli kasalliklarni, ayniqsa, sil, bezgak va tanosil kasalliklarini aniqlash maqsadida amalga oshiriladi. Ana shu maqsadlar yo‘lida imkoniyat doirasida mavjud bo‘lgan eng samarali usullardan, masalan, sil kasalligini boshlang‘ich davridayoq aniqlash uchun muntazam ravishda yalpi rentgen suratiga tushirish usulidan foydalaniladi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat o‘zlari xizmat qilgan qurolli kuchlar tarkibida tibbiy xizmatchi hisoblanmagan, ammo shifokor, tish shifokori va sanitar kasbini egallagan harbiy asirlardan o‘zlari mansub bo‘lgan Davlatga tegishli harbiy asirlar manfaatlari yo‘lida tibbiy vazifalarini bajarishlarini talab qilishi mumkin. Bunday holda ular harbiy asirlar hisoblansalar-da, asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan qo‘lga olingan sanitar shaxsiy tarkibiga nisbatan ko‘rsatiladigan tegishli muomaladan foydalanadilar. Ular 49-moddada ko‘zda tutilgan har qanday boshqa ishlardan ozod etiladi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan harbiy asirlarga yordam ko‘rsatish uchun qo‘lga olingan tibbiy-sanitar tarkib va diniy xodimlar harbiy asirlar hisoblanmaydilar. Ayni chog‘da, ular eng kamida mazkur Konvensiya homiyligi va imtiyozlaridan foydalanadi. Shuningdek, ularga harbiy asirlarga tibbiy va diniy yordam ko‘rsatishlari uchun barcha imkoniyatlar yaratib beriladi.

Ular asirlikda ushlab turgan Davlatning harbiy qonunlari va nizomlari doirasida hamda uning vakolatli organlari rahbarligi ostida, shuningdek, o‘zlarining kasb odobi talablari asosida ko‘proq o‘zlari mansub bo‘lgan qurolli kuchlarga tegishli harbiy asirlar manfaatlari yo‘lida tibbiy va diniy vazifalarini bajarishda davom etadilar. O‘zlarining tibbiy va diniy vazifalarini bajarishlari mobaynida, shuningdek, ular quyidagi imtiyozlardan foydalanadilar:

a) ularga ishchi komandalardagi yoxud lagerlardan tashqarida joylashgan gospitallardagi harbiy asirlarni muntazam ravishda borib ko‘rish uchun ruxsat etiladi. Asirlikda ushlab turgan Davlat ana shu maqsadlar uchun ularning ixtiyoriga tegishli transport vositalarini ajratadi;

b) har qaysi lagerda unvoni va staji yuqori bo‘lgan harbiy vrach qo‘lga olingan sanitariya xodimlarining kasbiy faoliyatiga aloqador barcha masalalar bo‘yicha lager harbiy ma’muriyati oldida mas’ul hisoblanadi. Shu maqsadda, nizolashayotgan tomonlar harbiy harakatlarning boshidanoq o‘z sanitariya xodimlari, jumladan, Harakatdagi qurolli kuchlardagi yaradorlar va bemorlarning qismatlarini yengillashtirish to‘g‘risida 1949-yil 12-avgustda qabul qilingan Jeneva Konvensiyasining 26-moddasida qayd etilgan jamiyatlar xodimlarining unvonlari o‘rtasidagi nisbatlar bo‘yicha o‘zaro kelishib oladilar. Mazkur vrach va u bilan tengma-teng ravishda, diniy xodimlar bevosita vazifasiga daxldor barcha masalalar yuzasidan lagerning tegishli ma’murlariga to‘g‘ridan to‘g‘ri murojaat qilish huquqiga ega bo‘ladi. Bu ma’murlar ularga ushbu masalalar bo‘yicha yozishmalar olib borishlari uchun zarur shart-sharoitlarni yaratib beradi;

s) garchi qo‘lga olingan xodimlar o‘zlari joylashgan lagerning ichki tartib-intizomiga bo‘ysunsalar ham ularni o‘zlarining tibbiy va diniy vazifalari bilan bog‘liq bo‘lmagan ishlarni bajarishga undash mumkin emas.

Harbiy harakatlar mobaynida nizolashayotgan tomonlar qo‘lga olingan xodimlarning almashinuvi imkoniyatlari masalasini o‘zaro kelishib oladi va bu almashinuvning tartib-qoidalarini belgilaydi.

Yuqorida qayd etilgan qoidalarning birontasi asirlikda ushlab turgan Davlatni harbiy asirlarning tibbiy va diniy ehtiyojlarini qondirish borasida zimmasiga yuklangan majburiyatlaridan ozod etmaydi.

Harbiy asirlarga harbiy ma’muriyat tomonidan o‘rnatilgan intizomiy tartibga rioya etish sharti bilan o‘z dinlariga xos marosimlarni ado etishlari, shu jumladan, ibodatga borishlari uchun to‘la erkinlik beriladi.

Diniy xizmatlar uchun tegishli binolar ajratiladi.

Dushman Davlatning hukmi ostiga tushgan va harbiy asirlarga yordam berish uchun shu yerda qolgan yoki ushlab qolingan harbiy ruhoniylarga o‘z diniy e’tiqodlari asosida dindoshlari o‘rtasida burchlarini erkin ado etish hamda ularning ma’naviy ehtiyojlarini qondirishga ruxsat beriladi. Ular o‘zlari mansub qurolli kuchlardan bo‘lgan, tili yoki dini bir bo‘lgan harbiy asirlar joylashgan turli lagerlar va ishchi komandalar o‘rtasida taqsimlanadilar. Ularga o‘z lagerlaridan tashqarida joylashgan harbiy asirlarni borib ko‘rishlari uchun zarur shart-sharoitlar yaratiladi, jumladan, 33-moddada ko‘zda tutilgan transport vositalari ajratib beriladi. Ular o‘zlari qo‘lga olingan mamlakatdagi diniy ma’muriyat va xalqaro diniy tashkilotlar bilan o‘z dinlariga taalluqli ruhoniy masalalar bo‘yicha yozishmalar olib borish erkinligidan foydalanadilar. Bu yozishmalar senzura qilinadi. Ular yuboradigan xatlar va pochta kartochkalari 71-moddada belgilab qo‘yilgan normaga kirmaydi.

O‘zlari mansub qurolli kuchlarning harbiy ruhoniylari tarkibiga kirmagan, ammo ruhoniy hisoblanuvchi harbiy asirlarga, ular qaysi dinga e’tiqod qilishlaridan qat’i nazar, o‘z diniy e’tiqodlari asosida dindoshlari o‘rtasida burchlarini erkin ado etishlari uchun ruxsat beriladi. Bu holda ularga nisbatan asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan qo‘lga olingan harbiy ruhoniylarga qilinadigan muomala qo‘llaniladi. Ular hech qanday boshqa ishlarni bajarishga majbur etilmaydilar.

Mabodo, harbiy asirlar qo‘lga olingan harbiy ruhoniy yoki harbiy asir hisoblangan ruhoniylari tomonidan ma’naviy yordam ololmayotgan bo‘lsalar, manfaatdor harbiy asirlarning iltimosiga ko‘ra, ularning diniga yoki shunga o‘xshash dinga e’tiqod qiluvchi ruhoniy yoxud bunday dindor mavjud bo‘lmasa va agar diniy nuqtayi nazardan yo‘l qo‘yiladigan bo‘lsa, tegishli bilimdon dunyoviy shaxs bunday burchni ado etish uchun tayinlanadi. Asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan ma’qullanishi zarur bo‘lgan bunday tayinlash manfaatdor harbiy asirlar jamoasining roziligi bo‘yicha va, zarur bo‘lgan holatlarda, o‘sha diniy e’tiqodning mahalliy diniy ma’murlari ijozat bergan joyda amalga oshiriladi. Shunday yo‘l bilan tayinlangan shaxs asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan tartib-intizom va harbiy xavfsizlikni ta’minlash uchun belgilangan tartib qoidalarga amal qilishi kerak bo‘ladi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat har bir harbiy asirning shaxsiy moyilligiga hurmat bilan qaragan holda, har-bir asirlarning aqliy, ma’rifiy va sport sohalaridagi faolliklarini, shuningdek, ko‘ngilochar mashg‘ulotlar tashkil etish borasidagi ishlarini taqdirlaydi; buning uchun tegishli binolar va zarur ashyo-anjomlar ajratish yo‘li bilan tegishli amaliy choralar qo‘llashi kerak bo‘ladi.

Harbiy asirlar uchun jismoniy mashqlar bajarish, shu jumladan, sport va sport o‘yinlari bilan shug‘ullanish hamda ochiq havoda bo‘lish imkoniyati yaratilishi kerak, barcha lagerlarda ana shu maqsadlar uchun yetarli o‘lchamdagi bo‘sh maydonlar ajratiladi.

Har bir harbiy asirlar lageri asirlikda ushlab turgan Davlatning muntazam qurolli kuchlariga mansub bo‘lgan mas’ul ofitserlarning bevosita izmi ostida bo‘ladi. Ushbu ofitser mazkur Konvensiyaning matniga ega bo‘ladi; u lagerning barcha xodimlari ushbu hujjatning qoidalaridan xabardor bo‘lishini nazorat qiladi hamda bu qoidalarga o‘z hukumati nazorati ostida amal qilinishi uchun mas’ul hisoblanadi.

Harbiy asirlar, ofitserlar bundan mustasno, asirlikda ushlab turgan Davlatning barcha ofitserlariga o‘zlarining armiyalarida amalda bo‘lgan ustavlarda ko‘zda tutilgan tartibda harbiycha salom berishlari va tashqi hurmat alomatlarini ko‘rsatishlari zarur. Harbiy asirlikdagi ofitserlar bu Davlatning faqat unvoniga ko‘ra o‘zlaridan yuqori bo‘lgan ofitserlari bilangina harbiycha salomlashishlari lozim bo‘ladi. Lekin ular lager boshlig‘iga uning unvoni qanday bo‘lishidan qat’i nazar, harbiycha salom berishlari zarur.

Daraja belgilari va davlat ramzlarini, shuningdek, taqdirlash nishonlarini taqib yurish uchun ruxsat beriladi.

Mazkur Konvensiya, uning ilovalari va 6-moddada ko‘zda tutilgan barcha maxsus bitimlar mundarijasining matni harbiy asirlar tushunadigan tilda yoziladi va barcha lagerlarning harbiy asirlar bemalol o‘qiy olishlari mumkin bo‘lgan joylariga osib qo‘yiladi.

Osib qo‘yilgan matn bilan tanishish imkoniyatidan mahrum bo‘lgan harbiy asirlarga, ularning iltimoslariga ko‘ra, ana shu matn nusxalari beriladi.

Harbiy asirlarga aloqador bo‘lgan har qanday turdagi qoidalar, buyruqlar, e’lonlar va xabarlar ular uchun tushunarli bo‘lgan tilda ma’lum qilinishi kerak. Ular yuqorida belgilab qo‘yilgan tartibda osib qo‘yiladi va bir necha nusxasi vakolatli shaxsga topshiriladi. Barcha buyruqlar va farmoyishlar alohida harbiy asirlar uchun ham ular tushunadigan tilda yetkazilishi kerak.

Harbiy asirlarga nisbatan, xususan, qochayotgan yoki qochishga urinayotganlarga qarshi qurol ishlatish favqulodda chora hisoblanadi va buning uchun har doim tegishli shart-sharoitlardan kelib chiqqan holda avvalo ogohlantirish zarur bo‘ladi.

Harbiy harakatlarning boshlanishidayoq nizolashayotgan tomonlar teng unvonlarga ega bo‘lgan asirlarga bir xil munosabatni ta’minlash maqsadida, mazkur Konvensiyaning 4-moddasida qayd etilgan barcha shaxslarning unvon va lavozimlari haqida bir-birlariga xabar qiladilar; mabodo unvon va lavozimlar kechroq belgilangan bo‘lsa, bu haqda ham xuddi shunday tartibda xabar qilinadi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlarning unvoni oshganligini ular mansub bo‘lgan Davlat tomonidan unga bu haqda tegishli tartibda bildirilgan ma’lumotlar asosida e’tirof etadi.

Ofitserlarga va ularga tenglashtirilgan harbiy asirlarga, ularning unvoni va yoshi ulug‘ligini hisobga olgan holda, hurmat bilan muomala qilinadi.

Ofitserlar lagerlariga xizmat qilishni ta’minlash uchun, ana shu ofitserlar va ularga tenglashtirilganlarning unvonlarini hisobga olgan holda, ular mansub bo‘lgan qurolli kuchlarga tegishli bo‘lgan va iloji boricha ularning tilida so‘zlashadigan yetarli miqdordagi askarlar ajratiladi; ular hech qanday boshqa ishlarga yuborilishi mumkin emas.

Ofitserlar qozoni ofitserlarning o‘z izmida bo‘lishini har tomonlama taqdirlash lozim.

Ofitser bo‘lmagan yoki ularga tenglashtirilmagan harbiy asirlarga ularning unvoni va yoshi taqozo etgan darajada hurmat bilan muomala qilish lozim.

Harbiy asirlar qozoni ularning o‘z izmida bo‘lishini har tomonlama taqdirlash lozim bo‘ladi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlarni ko‘chirish masalasini hal etishda harbiy asirlarning manfaatlarini, xususan, ularning vatanlariga qaytishlari bilan bog‘liq qiyinchiliklarni oshirib yubormaslik kabi holatlarni hisobga olishi zarur.

Harbiy asirlarni ko‘chirish har doim insoniy tarzda va asirlikda ushlab turgan Davlat o‘z qo‘shinlariga ko‘chish chog‘ida yaratadigan shart-sharoitlardan kam bo‘lmagan darajada amalga oshirilishi kerak. Harbiy asirlar moslashgan iqlim sharoiti har doim e’tiborga olinishi lozim; ko‘chirish shart-sharoitlari ularning sog‘lig‘iga mutlaqo zarar yetkazmasligi kerak.

Asirlikda ushlab turgan Davlat ko‘chish vaqtida harbiy asirlarni ularning sog‘lig‘ini yaxshi saqlab turish uchun yetarli darajadagi ichimlik suv va oziq-ovqatlar, shuningdek, ular uchun kerakli kiyim-kechak, boshpana va tibbiy yordam bilan ta’minlashi shart. U harbiy asirlarning xavfsizligini ta’minlash borasida, ayniqsa, ularni suv va havo yo‘llari orqali tashish paytida, zarur bo‘lgan barcha ehtiyot choralarini ko‘radi va harbiy asirlarni ko‘chirishni boshlashdan oldin ko‘chiriladigan asirlarning to‘liq ro‘yxatini tuzadi.

Yarador va bemor harbiy asirlarning sog‘lig‘i uchun yo‘l yurish xatarli bo‘lgan davr mobaynida, agar buni ularning xavfsizligi qat’iy taqozo etmasa, ular ko‘chirilmaydilar.

Front chizig‘i qaysidir lagerga yaqinlashib kelganda, faqat harbiy asirlarni ko‘chirishni yetarli xavfsizlik sharoitlarida amalga oshirish mumkin bo‘lgan yoki ularni ko‘chirishga qaraganda o‘z joylarida qoldirish ko‘proq xatarli hisoblangan hollardagina, ushbu lager harbiy asirlari boshqa joyga ko‘chiriladilar.

Ko‘chirish paytida harbiy asirlarga ularning jo‘natilishi va yangi pochta manzili to‘g‘risida rasmiy ravishda xabar qilinadi. Bu xabar ular o‘z yuklarini saranjom qilib va oila a’zolarini ogohlantirib ulgurishlari uchun oldindan aytib qo‘yilishi kerak.

Ularga shaxsiy buyumlar, xatlar va o‘z nomlariga kelgan jo‘natmalarni o‘zlari bilan birga olishlariga ruxsat etiladi. Ko‘chirish sharoitlari taqozosiga ko‘ra, bu yuklarning vazni harbiy asir bemalol ko‘tara oladigan darajagacha cheklab qo‘yilishi mumkin, ammo ruxsat etilgan vazn qat’iy ravishda kishi boshiga 25 kilogramdan oshmasligi kerak.

Avvalgi lagerga yo‘llangan xatlar va jo‘natmalar tutib qolinmasdan, tezda yangi manzilga jo‘natib yuboriladi. Lager boshlig‘i vakolatli shaxs bilan kelishgan xolda, harbiy asirlarga tegishli jamoat mulkini va harbiy asirlar ushbu moddaning ikkinchi xatboshida ko‘zda tutilgan cheklashlar tufayli o‘zlari bilan birga olib ketolmagan buyumlarni tashishni ta’minlash yuzasidan tegishli choralarni ko‘radi.

Ko‘chirish bilan bog‘liq sarf-xarajatlar asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan qoplanadi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat mehnatga layoqatli harbiy asirlarning yoshi, jinsi, unvoni, shuningdek, jismoniy imkoniyatlarini hisobga olgan holda, xususan, ularni yaxshi jismoniy va ruhiy holatda saqlab turish maqsadida, ulardan ishchi kuchi sifatida foydalanishi mumkin.

Harbiy asirlikdagi unter ofitserlardan faqat ishni nazorat qilish bilan shug‘ullanishnigina talab qilish mumkin. Bunday ish berilmagan unter ofitserlar o‘zlari uchun munosib boshqa ishni so‘rashlari mumkin va mavjud imkoniyatlardan kelib chiqib, ular shunday ish bilan ta’minlanadilar.

Agar ofitserlar yoki ularga tenglashtirilgan shaxslar o‘zlari uchun munosib ish berishlarini so‘rasalar, mavjud imkoniyatlardan kelib chiqib, ular shunday ish bilan ta’minlanadilar. Ularni ishlashga majbur etish qat’iyan mumkin emas.

O‘z lagerlarini boshqarish, jihozlash va tartibga solish borasidagi ishlardan tashqari, harbiy asirlar faqat quyida sanab o‘tiladigan toifalardagi ishlargagina majburiy tarzda jalb etilishlari mumkin:

a) qishloq xo‘jaligi;

b) sanoatning qazib olish va ishlab chiqarish sohalari (metallurgiya, mashinasozlik va kimyo sanoati, shuningdek, harbiy mazmun yoki harbiy ahamiyatga molik jamoat ishlari hamda qurilishlar bundan mustasno);

s) harbiy mazmun yoki harbiy ahamiyatga molik bo‘lmagan transport yoki yuklash-tushirish ishlari;

d) savdo faoliyati, san’at va hunarmandlik;

e) uy-ro‘zg‘or xo‘jaligi ishlari;

f) harbiy mazmun yoki harbiy ahamiyatga molik bo‘lmagan kommunal xizmat ishlari.

Yuqoridagi qoida buzilgan hollarda harbiy asirlarga 78-modda asosida o‘zlarining shikoyat qilish huquqlaridan foydalanishlari uchun ruxsat etiladi.

Harbiy asirlar ishlashlari uchun tegishli shart-sharoitlar, ayniqsa, turar-joy, oziq-ovqat, kiyim-kechak va asbob-anjomlar bilan ta’minlanishlari zarur; bu shart-sharoitlar asirlikda ushlab turgan Davlatning fuqarolari xuddi shunday ishlarni bajarayotganlarida foydalanadigan shart-sharoitlardan kam bo‘lmasligi kerak. Shuningdek, iqlim sharoitlari ham e’tiborga olinishi lozim.

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlar mehnatidan foydalanish barobarida ularning ish joylarida mehnat muhofazasi to‘g‘risidagi milliy qonunlarga, xususan, texnika xavfsizligi qoidalariga amal qilinishini ta’minlaydi.

Harbiy asirlar tayyorgarlikdan o‘tishlari, ularga nisbatan o‘zlari bajaradigan ish bo‘yicha asirlikda ushlab turgan Davlat fuqarolari uchun ko‘zda tutilgan mehnat muhofazasi bilan bog‘liq tadbirlarning amalga oshirilishi kerak bo‘ladi. 52-modda qoidalarini bajarish sharti bilan harbiy asirlarni fuqaro aholidan bo‘lgan ishchilar jalb etiladigan odatdagi qaltis ishlarga band qilish mumkin bo‘ladi.

Intizomiy choralar qo‘llash yo‘li bilan ish sharoitini og‘irlashtiradigan shart-sharoit yaratish qat’iyan mumkin emas.

Biron-bir harbiy asir, agar u o‘z ixtiyori bilan bunga rozilik bildirmasa, sog‘lig‘iga xavf soladigan yoki xatarli bo‘lgan ishlarda ishlatilishi mumkin emas.

Biron-bir harbiy asir asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy xizmatchisi uchun kamsitiladigan deb baholanuvchi ishlarda ishlatilmaydi.

Yerlarni minalardan yoki boshqa turli snaryadlardan tozalash xatarli ish hisoblanadi.

Harbiy asirlar ish kunining davomiyligi, ishga borib-kelish vaqtini ham qo‘shib hisoblaganda, haddan ortib ketmasligi va qat’iy ravishda mazkur hududdagi xuddi shu ish bilan band bo‘lgan asirlikda ushlab turgan Davlatning fuqarolari bo‘lgan fuqaro ishchilar uchun belgilangan ish kuni davomiyligidan uzoq bo‘lmasligi shart.

Harbiy asirlarga ish kunining o‘rtasida kamida bir soat muddatga dam olish uchun fursat beriladi. Bu dam olish vaqti, agarda asirlikda ushlab turgan Davlatning ishchilari dam olishlari uchun ko‘proq vaqt ajratilgan bo‘lsa, shunga moslashtiriladi. Bundan tashqari, harbiy asirlarga haftada bir marta, iloji boricha yakshanbada yoki ularning vatanlarida belgilab qo‘yilgan dam olish kunida yigirma to‘rt soatlik uzluksiz dam olish vaqti qo‘shimcha ravishda beriladi. Bunga qo‘shimcha sifatida bir yil muddat ishlagan har qaysi harbiy asirga ish haqi saqlangan holda sakkiz kunlik uzluksiz ta’til beriladi.

Agar mehnatning ishbay usuli qo‘llanilayotgan bo‘lsa, bu hol ish kunining me’yordan ortiq uzayib ketishiga olib kelmasligi kerak.

Harbiy asirlar uchun mo‘ljallangan ish haqi miqdori mazkur Konvensiyaning 62-moddasi qoidalariga muvofiq tarzda belgilanadi.

Ishdagi baxtsiz tasodiflardan aziyat chekish yoki ish vaqtida yoki ish bilan bog‘liq kasallanish hollarida harbiy asirlarga ularning ahvoli talab etgan darajada tibbiy yordam ko‘rsatiladi. Bundan tashqari, asirlikda ushlab turgan Davlat ularga o‘zlari mansub bo‘lgan Davlat oldida tegishli huquqlarini asoslashlari uchun imkon yaratadigan tibbiy shahodatnomalar beradi hamda ana shu shahodatnomalar dublikatlarini 123-moddada qayd etilgan Harbiy asirlar ishlari bo‘yicha Markaziy Agentlikka yuboradi.

Harbiy asirlarning mehnatga layoqatliligi muntazam ravishda kamida oyiga bir marta tibbiy ko‘rik yo‘li bilan tekshirib boriladi. Tibbiy ko‘riklarni o‘tkazish chog‘ida harbiy asirlar bajarishga majbur bo‘lgan ishlarning mazmuni alohida hisobga olinishi kerak.

Mabodo harbiy asir o‘zini mehnatga layoqatsiz deb hisoblasa, unga o‘z lageridagi tibbiyot xodimlariga ko‘rinishi uchun ruxsat etiladi.

Shifokorlar mehnatga layoqatsiz degan xulosaga kelib, asirlarni ishdan ozod etish to‘g‘risida tavsiya berishlari mumkin.

Ishchi komandalardagi tartib-qoida harbiy asirlar lagerlarining tartib-qoidalariga mos bo‘lishi zarur.

Har qanday ishchi komandasi harbiy asirlar lagerining nazorati ostida bo‘ladi va ma’muriy jihatdan unga bo‘ysunadi. Harbiy ma’murlar va ushbu lagerning boshlig‘i ishchi komandasida mazkur Konvensiya qoidalariga amal qilinishi uchun o‘z hukumatlari nazorati ostida mas’ul hisoblanadi.

Lager boshlig‘i o‘z lageriga bo‘ysunuvchi ishchi komandalar ro‘yxatini tartibli saqlashi va bu ro‘yxatni lagerga kelgan Homiy Davlatlar, Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi yoki harbiy asirlarga ko‘maklashuvchi boshqa tashkilotlar delegatlariga ko‘rsatishi kerak.

Xususiy shaxslar o‘z qo‘l ostida ishlayotgan harbiy asirlar uchun qo‘riqchilar tayinlasalar va ularga homiylik qilishni butun mas’uliyati bilan zimmalariga olgan chog‘larida ham, bunday harbiy asirlarga munosabat kamida mazkur Konvensiyada ko‘zda tutilgan tartib asosida bo‘ladi. Asirlikda ushlab turgan Davlat, harbiy ma’murlar va harbiy asirlar lagerining boshlig‘i harbiy asirlarni saqlash, parvarishlash, muomala qilish va ularning ish haqini to‘lash kabi masalalarda to‘la mas’ul hisoblanadi.

Ushbu harbiy asirlar o‘zlari mansub bo‘lgan lagerlarning vakolatli shaxslari bilan aloqada bo‘lib turish huquqiga egadir.

Harbiy harakatlarning boshlanishidan toki Homiy Davlat bilan ushbu masala bo‘yicha bitim tuzilishigacha o‘tadigan vaqt mobaynida asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlar o‘z yonlarida saqlashlari mumkin bo‘lgan naqd yoki boshqa xil ko‘rinishdagi pul mablag‘larining cheklangan eng ko‘p miqdorini belgilashi mumkin Harbiy asirlarning qonuniy mulki bo‘lgan-u ulardan olib qo‘yilgan yoki ushlab qolingan har qanday ortiqcha mablag‘, ularning har qanday pul omonatlari qatori shaxsiy hisob raqamiga kiritib qo‘yiladi va ularning roziligisiz boshqa valyutaga almashtirilishi mumkin emas.

Harbiy asirlarga lagerdan tashqarida xarid qilish yoki naqd pul hisobiga xizmatlardan foydalanish uchun ruxsat etilgan hollarda bunday to‘lovlarni bevosita harbiy asirlarning o‘zlari yoki lager ma’muriyati to‘langan miqdorni tegishli harbiy asirlarning hisob raqamlariga kirim sifatida qayd etish orqali amalga oshiradi. Asirlikda ushlab turgan Davlat buning uchun zarur bo‘lgan tegishli qoidalarni ishlab chiqadi.

Harbiy asirlardan, ular qo‘lga olinganida, 18-moddaga muvofiq olib qo‘yilgan asirlikda ushlab turgan Davlatning valyutasidagi pul mablag‘lari ushbu qismning 64-moddasi qoidalariga binoan asirlarga tegishli alohida shaxsiy hisob raqamlariga qayd etib qo‘yiladi.

Harbiy asirlardan boshqa valyutadagi mablag‘lar olib qo‘yilishi bilanoq ularni asirlikda ushlab turgan Davlatning valyutasiga aylantirish hisobiga olingan pul mablag‘lari ham ularga tegishli alohida shaxsiy hisob raqamlariga qayd etib qo‘yiladi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat barcha harbiy asirlarga pul ta’minoti hisobidan oylik avans to‘lab boradi. Bu avanslar hajmi ko‘rsatilayotgan Davlatning valyutasiga qayta hisoblash yo‘li bilan quyidagi miqdorlarda belgilanadi:

I toifa: serjant unvonli asirlardan quyi darajadagilar — sakkiz Shveysariya franki;

II toifa: serjantlar va har xil unter ofitserlar yoxud shularga teng unvondagi asirlar — o‘n ikki Shveysariya franki;

III toifa: kapitan va kapitan unvonigacha bo‘lgan ofitserlar hamda shularga teng unvondagi asirlar — ellik Shveysariya franki;

IV toifa: mayorlar, podpolkovniklar, polkovniklar yoki shularga teng unvondagi asirlar — oltmish Shveysariya franki;

V toifa: generallar yoki shularga teng unvondagi asirlar — yetmish besh Shveysariya franki.

Ammo, manfaatdor nizolashayotgan tomonlar maxsus bitimlar tuzish orqali yuqoridagi toifalarda sanab o‘tilgan harbiy asirlar uchun mo‘ljallangan ana shu avanslar hajmini o‘zgartirishlari ham mumkin.

Bundan tashqari, agarda birinchi xatboshida ko‘rsatilgan miqdorlar asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari tarkibiga mansub shaxslar oladigan pul ta’minotiga nisbatan katta hajmda ekani bilan farq qilsa yoki biron-bir sababga ko‘ra asirlikda ushlab turgan Davlat uchun jiddiy qiyinchiliklar tug‘diradigan bo‘lsa, u holda ushbu Davlat yuqorida ko‘rsatilgan miqdorlar hajmini o‘zgartirish to‘g‘risida harbiy asirlar tegishli bo‘lgan Davlat bilan o‘zaro maxsus bitim tuzishiga qadar:

a) harbiy asirlarning shaxsiy hisob raqamlariga birinchi xatboshida ko‘rsatilgan miqdordagi mablag‘larni ko‘chirishda davom etadi;

b) harbiy asirlarning ehtiyojlarini qondirish uchun ularga ushbu avanslar hisobidan to‘langan mablag‘lar miqdorini yetarli miqdorda bo‘lgan, ammo birinchi toifaga mansub shaxslar uchun asirlikda ushlab turgan Davlat o‘zining qurolli kuchlari tarkibidagi shaxslarga to‘laydigan miqdorlardan kam bo‘lmagan miqdorda to‘lanadigan mablag‘ bilan vaqtincha cheklab turishi mumkin.

Bunday cheklashlar sabablari to‘g‘risida Homiy Davlat zudlik bilan xabardor qilinishi kerak.

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlarga ular mansub bo‘lgan Davlat tomonidan qo‘shimcha ta’minot sifatida yollangan pul mablag‘larini tegishli shart asosida qabul qiladi. Bu shartga ko‘ra yo‘llangan mablag‘ bir xil toifadagi harbiy asirlar o‘rtasida teng taqsimlanadi va ana shu toifaga mansub tegishli Davlat harbiy asirlarining barchasiga to‘lanadi hamda 64-modda qoidalariga binoan ularning alohida shaxsiy hisob raqamlariga iloji boricha qisqa muddatlarda qayd etiladi. Bunday qo‘shimcha ta’minot asirlikda ushlab turgan Davlatni uning zimmasiga mazkur Konvensiya tomonidan yuklangan boshqa har qanday majburiyatlardan xalos etmaydi.

Harbiy asirlar bevosita ularni saqlab turgan ma’muriyatdan mehnatlari hisobiga adolatli ravishda to‘lanadigan ish haqi oladilar. Ish haqi miqdori tegishli ma’muriyatlar tomonidan belgilanadi; ayni chog‘da, bu miqdor hajmi to‘liq ish kuni uchun chorak Shveysariya franki miqdoridan kam bo‘lmasligi kerak. Asirlikda ushlab turgan Davlat kunbay ish haqi bo‘yicha o‘zi belgilagan miqdorlar tartibi to‘g‘risida harbiy asirlarga, shuningdek, Homiy Davlat orqali asirlar mansub bo‘lgan Davlatga ma’lum qiladi.

Asirlarni saqlab turgan ma’muriyatlar ham lagerni boshqarish, ichki qurilish yoki saranjom-sarishtalash ishlariga taalluqli faoliyat bilan muntazam ravishda band bo‘lgan, shuningdek, o‘z o‘rtoqlarining tibbiy yoki ma’naviy ehtiyojlarini qondirish uchun jalb etilgan harbiy asirlarga maosh to‘laydilar.

Vakolatli shaxs, uning yordamchilari va maslahatchilarining, agar ular mavjud bo‘lsa, xizmat faoliyati uchun maoshlari do‘kon daromadi ajratmalari bilan to‘ldiriladigan jamg‘arma hisobidan qoplanadi. Ushbu maoshlar miqdorini vakil belgilaydi va ular lager boshlig‘i tomonidan tasdiqlanadi. Agar bunday jamg‘arma mavjud bo‘lmasa, harbiy asirlarga adolatli asosda hisoblab chiqilgan ish haqi ularni saqlab turgan ma’muriyat tomonidan to‘lanadi.

Harbiy asirlarga yakka yoki jamoa tarzida yo‘llangan pul ko‘chirmalarini olishlari uchun ruxsat etiladi

Har bir harbiy asir keyingi moddada ko‘zda tutilgan o‘z shaxsiy hisob raqamidagi kredit qoldig‘idan talab etiladigan to‘lovlarni amalga oshiruvchi asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan belgilab qo‘yilgan doirada foydalanish huquqiga ega. Asirlikda ushlab turgan Davlat nuqtayi nazaridan zarur deb hisoblangan moliyaviy va valyutaviy cheklashlarga amal qilganlari taqdirda, harbiy asirlar, shuningdek, chet ellarda ham to‘lovlarni amalga oshirishlari mumkin bo‘ladi Bu holda harbiy asirlarning o‘z boqimondalari uchun ko‘zda tutgan to‘lovlari birinchi navbatda amalga oshirilishi kerak Har qanday holda ham harbiy asir o‘zi mansub bo‘lgan Davlat roziligi asosida o‘z mamlakatida quyidagi tartibdagi to‘lovlar amalga oshirilishi uchun ko‘rsatma bera olishi mumkin: asirlikda ushlab turgan Davlat ko‘rsatib o‘tilgan Davlatga Homiy Davlat orqali pulni to‘lovchi va oluvchi, shuningdek, to‘lov mablag‘ining asirlikda ushlab turgan Davlat valyutasida ifodalangan miqdori to‘g‘risida zarur ma’lumotlar qayd etilgan avizo (xabarnoma) yuboradi Bu xabarnoma manfaatdor harbiy asir tomonidan imzolanib, lager boshlig‘ining imzosi bilan tasdiqlangan bo‘ladi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat ushbu miqdorni harbiy asirning shaxsiy hisob raqamiga chiqim sifatida qayd etadi Ushbu tartibda chiqim miqdorini qayd etgan asirlikda ushlab turgan Davlat bu holatni harbiy asirlar mansub bo‘lgan Davlat kredit hisobiga ham yozib qo‘yadi.

Yuqoridagi qoidalarni amalda qo‘llash maqsadida asirlikda ushlab turgan Davlat mazkur Konvensiyaning V ilovasidagi namunaviy qoidalardan foydalanishi mumkin

Asirlikda ushlab turgan Davlat har bir harbiy asir uchun kamida quyidagilarni o‘zida ifoda etuvchi alohida shaxsiy hisob raqami ochadi.

1) harbiy asirga tegishli bo‘lgan mablag‘lar yoki u pul ta’minoti hisobidan olgan avans, ish haqi yoki boshqa manbalardan tushumlar; harbiy asirdan olib qo‘yilgan asirlikda ushlab turgan Davlat valyutasidagi pul mablag‘lari; harbiy asirdan olib qo‘yilgan va uning iltimosiga binoan ko‘rsatilgan Davlat valyutasiga almashlangan pullar;

2) harbiy asirga naqd holda yoki shunga o‘xshash boshqa xil ko‘rinishda to‘langan mablag‘lar; uning nomidan va uning iltimosiga binoan amalga oshirilgan to‘lovlar; 63-moddaning uchinchi xatboshi asosida ko‘chirilgan mablag‘lar.

Harbiy asirning hisob raqamidagi har qanday yozuv uning o‘zi yoki uning nomidan ish ko‘ruvchi vakolatli shaxs tomonidan imzolangan yoxud tasdiqlangan bo‘lishi kerak.

Harbiy asirlarga o‘z hisob raqamlarining holati bilan tanishishlari va ushbu hisob raqamlaridan nusxa olishlari uchun har doim yetarli darajada shart-sharoit yaratib berilishi kerak; bu hisob raqamlari lagerga kelgan Homiy Davlat vakillari tomonidan ham tekshirilishi mumkin.

Harbiy asirlar bir lagerdan boshqasiga ko‘chirilganlari taqdirda, ularning shaxsiy hisob raqamlari o‘sha joyga ko‘chiriladi. Harbiy asirlar muayyan asirlikda ushlab turgan Davlatdan boshqa Davlatga topshirilgan hollarida harbiy asirlarning asirlikda ushlab turgan Davlat valyutasiga almashlanmagan pul mablag‘lari ham o‘sha joyga ko‘chiriladi. Harbiy asirlarning hisob raqamlari kreditida qoladigan boshqa barcha mablag‘lar uchun ularga shahodatnomalar beriladi.

Manfaatdor nizolashayotgan tomonlar belgilab qo‘yilgan muayyan vaqt oralig‘ida bir-birlarini harbiy asirlarning hisob raqamlaridagi mablag‘lar to‘g‘risida Homiy Davlat orqali xabardor qilib turish haqida o‘zaro kelishib olishi mumkin.

Harbiy asirning ozod etilishi yoki vataniga qaytarilishi orqali asirlik nihoyasiga yetganda, asirlikda ushlab turgan Davlat unga ushbu Davlatning vakolatli ofitseri tomonidan imzolangan va harbiy asir asirlikdagi vaqtning oxirida unga tegishli bo‘lgan kredit qoldig‘i qayd etilgan hujjat berishi zarur Asirlikda ushlab turgan Davlat, shuningdek, Xomiy-Davlat orqali harbiy asirlar mansub bo‘lgan Davlatga vataniga qaytarilishi, ozod etilishi, qochishi, vafot qilishi yoki boshqa xil holatlarda asirlikda bo‘lishi nihoyasiga yetgan barcha harbiy asirlar to‘g‘risida tegishlicha ma’lumotlar berilgan hamda ularning kredit qoldig‘i miqdorlari ko‘rsatilgan ro‘yxatlarni yo‘llaydi. Ushbu ro‘yxatlarning har bir varag‘i asirlikda ushlab turgan Davlatning tegishli muxtor vakili tomonidan tasdiqlangan bo‘lishi kerak.

Mazkur moddaning yuqorida qayd etilgan har qanday qoidasiga nizolashayotgan tomonlarning o‘zaro bitim tuzishlari yo‘li bilan shaklan o‘zgartirishlar kiritilishi mumkin.

Harbiy asir mansub bo‘lgan Davlat asirlik nihoyasiga yetganda asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan unga belgilangan kredit qoldig‘ining hal etilishi uchun mas’uldir.

Harbiy asirlarga pul ta’minot hisobidan 60-moddaga asosan to‘lanadigan avanslarga asirlar mansub bo‘lgan Davlat nomidan berilgan avanslar sifatida qaralishi kerak. Yuqorida ko‘rsatilgan Davlat pul ta’minoti hisobidan to‘laydigan bunday avanslar 63-moddaning uchinchi xatboshiga va 68-moddaga muvofiq tarzda amalga oshiriladigan barcha to‘lovlar qatori manfaatdor Davlatlar o‘rtasida harbiy harakatlar tugaganidan keyin tuziladigan bitimlarning mavzusi hisoblanadi.

Harbiy asirning ishda jarohatlanish yoki nogironlik bo‘yicha tovon puli to‘lash haqidagi har qanday talabi Homiy Davlat orqali harbiy asir mansub bo‘lgan Davlatga yuborilishi zarur 54-moddaga muvofiq, asirlikda ushlab turgan Davlat barcha xollarda harbiy asirga uning jarohati yoki nogironligining mazmuni, bu hol yuz bergan shart-sharoit va asirga ko‘rsatilgan tibbiy yordam yoxud kasalxonada davolash to‘g‘risidagi ma’lumotlar qayd etilgan tegishli hujjat beradi. Bu hujjat asirlikda ushlab turgan Davlatning mas’ul ofitseri tomonidan imzolanishi, tibbiy ma’lumotlar esa tibbiy xizmat shifokori tomonidan tasdiqlanishi kerak.

Harbiy asirning 18-modda asosida asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan musodara qilingan va vataniga qaytish chog‘ida qaytarib berilmagan shaxsiy buyumlari, puli yoki boshqa boyliklari uchun tovon puli to‘lash yoxud uning fikricha, asirlikda ushlab turgan Davlat va yoki shu Davlatning har qanday vakili aybi bilan unga yetkazilgan zararni qoplash haqidagi har qanday talabi ham harbiy asir mansub bo‘lgan Davlatga yuborilishi zarur. Ammo, harbiy asirlarga ular asirlik paytlarida zarur bo‘ladigan barcha shaxsiy buyumlar asirlikda ushlab turgan Davlat hisobidan yangilab turiladi. Asirlikda ushlab Davlat barcha hollarda harbiy asirga uning shaxsiy buyumlari, puli yoki boshqa boyliklari qaytarilmaslik sabablariga oid barcha ma’lumotlar qayd etilgan va mas’ul ofitser tomonidan imzolangan tegishli hujjat beradi Bu hujjatning nusxasi 123-moddada ko‘zda tutilgan Harbiy asirlar ishlari bo‘yicha Markaziy Agentlik orqali harbiy asir mansub bo‘lgan Davlatga yuborilishi shart.

Asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy asirlar o‘z hukmi ostiga tushib qolgan vaqtdan e’tiboran, ularni va Homiy Davlat yordamida ular mansub bo‘lgan Davlatni mazkur qismga tegishli qoidalarni bajarish uchun qo‘llaydigan tadbirlari to‘g‘risida xabardor qiladi Shuningdek, u ana shu tadbirlarga kiritiladigan har qanday o‘zgartirishlardan manfaatdor tomonlarni xabardor etib boradi.

Har bir harbiy asir asirga olingan vaqtidan e’tiboran yoki eng kechi bilan lagerga, hatto tranzit lagerga bo‘lsa ham, joylashtirilganidan so‘ng bir hafta o‘tgach, shuningdek, kasallanishi yoki boshqa lazaretga yoxud lagerga ko‘chirilishi munosabati bilan, bir tomondan, bevosita o‘z oilasiga, ikkinchi tomondan, 123-moddada ko‘zda tutilgan Harbiy asirlar ishlari bo‘yicha Markaziy Agentlikka pochta kartochkasi jo‘natish imkoniga ega bo‘lishi lozim; bu pochta kartochkasi iloji boricha mazkur Konvensiyaga ilova qilingan namunadagidek bo‘lishi va unda asir olinganligi, salomatligi va manzili to‘g‘risida xabar berilishi kerak. Ushbu kartochkalar iloji boricha tezkorlik bilan jo‘natilishi zarur va ularni uzatish jarayoni hech qanday yo‘l bilan sekinlashtirilishi mumkin emas.

Harbiy asirlarga xat va pochta kartochkalarini olish va jo‘natish uchun ruxsat etiladi. Mabodo asirlikda ushlab turgan Davlat bu xat-xabarlarni cheklashni zarur deb topsa, u holda kamida har oyda ikkita xat va to‘rtta pochta kartochkasi jo‘natish uchun ruxsat etishi zarur. 70-moddada ko‘zda tutilgan va iloji boricha mazkur Konvensiyaga ilova qilingan namuna asosida tayyorlab jo‘natiladigan kartochkalar bu hisobga kirmaydi. Boshqa har qanday cheklashlar faqat agar asirlikda ushlab turgan Davlat tegishli senzurani amalga oshirish maqsadida malakali tarjimonlarning yetarli miqdorini to‘plashda muayyan qiyinchiliklarga duch kelishi sababli ularni Homiy Davlat tomonidan harbiy asirlar manfaatlariga mos deb topilsagina joriy etilishi mumkin. Mabodo, harbiy asirlar oladigan xat-xabarlarni cheklash zaruriyati yuzaga kelsa, bunday cheklash faqat asirlar mansub bo‘lgan Davlatning qarori asosidagina, ba’zi hollarda esa asirlikda ushlab turgan Davlatning iltimosiga binoan tatbiq etiladi. Bu xatlar va pochta kartochkalari asirlikda ushlab turgan Davlat imkoniyatidagi eng tezkor usulda jo‘natilishi lozim; ularni yetkazishni to‘xtatib turish yoki sekinlashtirishdan intizomiy ta’sir chorasi sifatida foydalanish mumkin emas.

Uzoq vaqt mobaynida xabarlashmagan yoxud o‘z oilasidan xat-xabar olmagan yoki xat olish va odatdagi tartibda xat jo‘natish imkoniyatlaridan mahrum bo‘lgan harbiy asirlar bilan bir qatorda, oila a’zolaridan juda uzoq masofada joylashgan harbiy asirlarga telegrammalar jo‘natish uchun ruxsat etiladi; bu telegrammalar narxi ularning asirlikda saqlab turgan Davlatdagi hisob raqamlari chiqimiga qayd etiladi yoki ular ixtiyoridagi pul mablag‘lari hisobidan to‘lanadi. Harbiy asirlar uchun bunday imkoniyat, shuningdek, o‘ta zarur hollarda ham yaratiladi.

Umumiy qoida tariqasida, harbiy asirlarning yozishmalari ularning ona tilida bajariladi. Nizolashayotgan tomonlar yozishmalar boshqa tillarda ham bajarilishiga ruxsat berishlari mumkin.

Asirlarning xatlari solingan qoplar puxta muhrlanishi, ichidagi narsalar aniq ko‘rsatilgan yorliqlarga ega bo‘lishi va ular yuborilayotgan joyning tegishli pochta bo‘limi manziliga jo‘natilishi zarur.

Harbiy asirlarga pochta orqali yo boshqa har qanday yo‘llar bilan yakka o‘zi uchun yoki jamoa uchun jo‘natmalar olishlariga ruxsat etiladi; bunday jo‘natmalar tarkibi, xususan, oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-kechaklar, dori-darmonlar va ularning diniy talablarini qondirishlari, ta’lim olish yoki hordiq chiqarishlari uchun mo‘ljallangan narsalar, jumladan, kitoblar, diniy-ruhoniy buyumlar, ilmiy ishlar uchun asboblar, imtihon materiallari, musiqa asboblari, sport jihozlari va harbiy asirlarning badiiy faoliyat bo‘yicha mashg‘ulotlarini davom ettirishlari uchun kerakli materiallardan iborat bo‘lishi mumkin. Bu jo‘natmalar asirlikda ushlab turgan Davlatni uning zimmasiga mazkur Konvensiya tomonidan yuklatiladigan majburiyatlardan aslo ozod etmaydi.

Ushbu jo‘natmalarga nisbatan qo‘llaniladigan yagona cheklash sifatida faqat harbiy asirlar manfaatlarini nazarda tutgan holda Homiy Davlat tomonidan yoki transport vositalari yoxud aloqa vositalarining favqulodda ravishda bandligi tufayli faqatgina o‘zlariga tegishli jo‘natmalar bo‘yicha Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi yoxud harbiy asirlarga ko‘maklashuvchi boshqa har qanday tashkilotlar tomonidan taklif etiladigan cheklashlargina amal qilishi mumkin.

Yakka va jamoaviy jo‘natmalarni jo‘natish tartibi, agar zarur deb topilsa, harbiy asirlarning ko‘mak jo‘natmalari olishlarini to‘xtatib qolishlari mutlaqo mumkin bo‘lmagan tegishli manfaatdor Davlatlar o‘rtasida tuziladigan maxsus bitimning mazmunini tashkil etishi kerak. Kitoblar oziq-ovqatlar va kiyim-kechaklar solinadigan jo‘natmalarga joylashtirilmasligi lozim. Tibbiyot mahsulotlari, qoidaga ko‘ra, jamoaviy jo‘natmalar tarkibida jo‘natilishi kerak.

Manfaatdor tomonlar o‘rtasida jamoaviy ko‘mak jo‘natmalarini olish va taqsimlash tartibi to‘g‘risida maxsus bitimlar mavjud bo‘lmagan hollarda mazkur Konvensiyaga ilova qilingan jamoa jo‘natmalariga doir qoidalar qo‘llaniladi.

Yuqorida tilga olingan maxsus bitimlar vakolatli shaxslarning harbiy asirlar uchun kelib tushgan jamoaviy jo‘natmalarni qabul qilib olish, ularni tegishlicha taqsimlash yoki harbiy asirlar manfaati yo‘lida ishlatish borasidagi huquqlarini cheklab qo‘yishi mutlaqo mumkin emas.

Ushbu bitimlar bilan jamoaviy jo‘natmalarning uni oluvchilar o‘rtasida taqsimlanishi jarayonini nazorat qilish huquqidan Homiy Davlat, Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi yoki asirlarga ko‘maklashuvchi va tegishli jo‘natmalarning topshirilishi bo‘yicha mas’ul hisoblangan boshqa har qanday tashkilotlar vakillari foydalanishlari mumkin.

Harbiy asirlarga mo‘ljallangan har qanday ko‘mak jo‘natmalari bojxona to‘lovlari va boshqa xil yig‘imlardan ozod etiladi.

Harbiy asirlar nomiga jo‘natilgan yoki ular tomonidan pochtadan to‘g‘ridan to‘g‘ri yoki 122-moddada ko‘zda tutilgan Ma’lumotlar Byurosi orqali yoxud 123-moddada ko‘zda tutilgan Harbiy asirlar ishlari bo‘yicha Markaziy Agentlik orqali jo‘natilgan yozishmalar, ko‘mak jo‘natmalari va ruxsat etilgan pul mablag‘i o‘tkazmalari ularni jo‘natgan va qabul qilib oladigan mamlakatlar, shuningdek, oraliq mamlakatlarda ham barcha pochta yig‘imlaridan ozod etiladi.

Vaznining og‘irligi yoki boshqa biron-bir sababga ko‘ra pochta orqali jo‘natish mumkin bo‘lmagan harbiy asirlarga mo‘ljallangan ko‘mak jo‘natmalarini asirlarga yuborish bo‘yicha sarf-xarajatlar asirlikda ushlab turgan Davlat nazorati ostida bo‘lgan barcha hududlarda ushbu Davlat tomonidan qoplanadi. Konvensiya ishtirokchilari hisoblangan boshqa davlatlar jo‘natmalarning o‘zlariga tegishli hududlardan tashib o‘tilishi bilan bog‘liq xarajatlarni qoplaydi.

Manfaatdor Davlatlar o‘rtasida maxsus bitimlar mavjud bo‘lmagan hollarda yuqoridagi imtiyozlar ta’sir doirasiga kirmaydigan jo‘natmalarni tashish xarajatlari jo‘natuvchi tomonidan to‘lanadi.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar harbiy asirlarga yuborilgan yoki ular jo‘natgan telegrammalar narxlarini iloji boricha kamaytirishga harakat qiladilar.

Mabodo harbiy amaliyotlar manfaatdor Davlatlarga 70, 72 va 77-moddalarda qayd etilgan jo‘natmalarni tashish bilan bog‘liq o‘z majburiyatlarini bajarishlariga xalal bersa, u holda manfaatdor Homiy Davlatlar, Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi yoki nizolashayotgan tomonlar e’tirof etgan boshqa har qanday tashkilot tegishli transport vositalari (vagonlar. yuk mashinalari, kema yoki samolyotlar va shu kabi boshqa vositalar) yordamida ushbu jo‘natmalarni tashishni ta’minlash bilan shug‘ullanishlari mumkin Shu maqsadda Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar mazkur transport vositalarini ajratishga va ularning harakatlanishi uchun, xususan, buning uchun zarur bo‘lgan ruxsatnomalar berish yo‘li bilan ijozat etishga intiladi.

Ushbu transport vositalari, shuningdek, quyidagilarni tashish uchun ishlatilishi mumkin:

a) 123-moddada ko‘rsatilgan Markaziy Ma’lumotlar Agentligi va 122-moddada qayd etilgan milliy byuro tomonidan almashinadigan yozishmalar, ro‘yxatlar hamda ma’ruzalar;

b) Homiy Davlatlar, Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi yoxud harbiy asirlarga ko‘maklashuvchi boshqa har qanday tashkilotlar o‘z vakillari, shuningdek, nizolashayotgan tomonlar bilan almashinadigan harbiy asirlarga taalluqli yozishmalar va ma’ruzalar.

Mazkur qoidalar nizolashayotgan tomonlardan birontasining o‘zi lozim topgan boshqa xil transport vositalari bilan ta’minlash yoki o‘zaro bitim asosida belgilab qo‘yilgan shart-sharoitlardan kelib chiqqan holda ruxsatnomalar berish bilan bog‘liq huquqlarini mutlaqo cheklab qo‘ymaydi.

Maxsus bitimlar mavjud bo‘lmagan hollarda mazkur transport vositalaridan foydalanish bilan bog‘liq sarf-xarajatlarni tegishli xizmatlardan manfaatdor hisoblanuvchi fuqarolar mansub bo‘lgan nizolashayotgan tomonlar mutanosib ravishda to‘laydi.

Harbiylarga yuborilgan yoki ularning o‘zlari jo‘natgan yozishmalarni senzuradan o‘tkazish jarayoni iloji boricha qisqa muddatlar ichida amalga oshirilishi kerak. Bunday nazorat jo‘natuvchi va oluvchi Davlatlarning har biri tomonidan faqat bir martadangina amalga oshiriladi.

Harbiy asirlarga jo‘natilgan jo‘natmalarning nazorati undagi oziq-ovqat mahsulotlari buzilmay saqlanishiga ziyon yetkazadigan shart-sharoitlarda o‘tkazilmasligi va lozim topilganda bunday jo‘natmalar muayyan adresat yoki uning tegishli tartibda vakil etilgan o‘rtog‘i huzurida nazorat qilinishi zarur; matbaa hamda yozma mahsulotlar nazorati bundan mustasno. Asirlarga jo‘natilgan yakka yoki jamoaviy jo‘natmalar senzura bilan bog‘liq qiyinchiliklarni sabab qilib ko‘rsatib, kechiktirilishi mumkin emas.

Nizolashayotgan tomonlar harbiy yoki siyosiy xususiyati nuqtayi nazaridan yozishmalarni cheklash yuzasidan joriy etgan har qanday taqiq faqatgina vaqtinchalik ahamiyat kasb etishi va uning amal qilish muddati iloji boricha qisqa bo‘lishi kerak.

Asirlikda ushlab turgan Davlatlar harbiy asirlarga yuborilgan yoki ular jo‘natgan aktlar, qog‘ozlar va hujjatlar, xususan, ishonchnomalar hamda vasiyatnomalarni Homiy Davlatlar yoki 123-moddada ko‘zda tutilgan Harbiy asirlar ishlari bo‘yicha Markaziy Agentlik orqali jo‘natish uchun barcha sharoitlarni yaratadilar.

Asirlikda ushlab turgan Davlatlar barcha hollarda harbiy asirlar tomonidan ushbu hujjatlarning tayyorlanishiga va ularning nomidan ijro etilishiga, xususan, ularning yurist bilan maslahatlashishiga ko‘maklashadilar va asirlar imzolarining tasdiqlanishini ta’minlash uchun tegishli choralarni ko‘radi.

Harbiy asirlar asirlikda ushlab turgan Davlat harbiy ma’murlariga o‘zlari uchun belgilangan asirlikda bo‘lish tartibi yuzasidan iltimosnomalar taqdim etish huquqiga egadir.

Ular, shuningdek, vakolatli shaxs orqali yoki lozim bo‘lganda o‘zlari to‘g‘ridan to‘g‘ri Homiy Davlatlar vakillariga asirlik tartibining o‘zlari shikoyat qilayotgan jihatlariga e’tibor qaratish maqsadida hech qanday cheklashlarsiz murojaat etish huquqiga ega.

Ushbu iltimosnomalar va shikoyatlar 71-moddada ko‘rsatilgan yozishmalar ulushining muayyan qismi sifatida qaralishi yoki cheklanishi mumkin emas. Ular shoshilinch tartibda jo‘natilishi zarur. Ular hatto asossiz deb topilgan taqdirda ham, hech qanday jazo qo‘llash uchun sabab bo‘lmasligi kerak.

Vakolatli shaxslar Homiy Davlatlar vakillariga muntazam ravishda lagerlardagi ahvol va harbiy asirlarning ehtiyojlari to‘g‘risida ma’lumotlar yuborib turishlari mumkin.

Ofitserlar joylashgan joylardan tashqari barcha harbiy asirlar joylashgan joylarda harbiy asirlar har olti oyda, shuningdek, bo‘sh joylar paydo bo‘lgan hollarda erkin, yashirin ovoz berish yo‘li bilan o‘z vakolatli shaxslarini saylab oladilar. Bu vakolatli shaxslarga harbiy ma’murlar, Homiy Davlatlar, Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi oldida va ularga ko‘maklashadigan boshqa har qanday tashkilotlar oldida harbiy asirlar nomidan vakillik qilish vazifasi ishoniladi. Ular qayta saylanishlari mumkin.

Ofitserlar va ularga tenglashtirilgan shaxslar lagerlarida yoki aralash lagerlarda unvoni va xizmat muddati yuqori hisoblangan ofitser asir vakolatli shaxs sifatida e’tirof etiladi. Ofitserlar lagerlarida unga ofitserlar tomonidan saylangan bir yoki bir necha maslahatchilar ko‘maklashadi, aralash lagerlarda esa uning yordamchilarini ofitser bo‘lmagan harbiy asirlar o‘z oralaridan tanlaydilar.

Harbiy asirlarning mehnat lagerlariga ular bilan bir xil fuqarolikka ega bo‘lgan ofitser asirlar joylashtiriladi va ularning zimmasiga lagerdagi harbiy asirlar bajarishlari lozim bo‘lgan ma’muriy vazifalar bo‘yicha vakolat yuklanadi. Ushbu ofitserlar mazkur moddaning birinchi xatboshi qoidalari asosida vakolatli shaxs lavozimiga saylanishlari mumkin. Bu holda vakolatli shaxsning yordamchilari ofitser bo‘lmagan harbiy asirlar orasidan saylab olinadi.

Har qanday saylangan vakolatli shaxs o‘z vazifalarini bajarishga kirishishiga qadar, asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan tasdiqdan o‘tishi zarur. Asirlikda ushlab turgan Davlat asirlikdagi o‘rtoqlari tomonidan saylangan harbiy asirni tasdiqlashni rad etgan taqdirda, u Homiy Davlatga bunday raddiyaning sabablarini ma’lum qilishi kerak.

Barcha hollarda vakolatli shaxsning fuqaroligi, tili va urf-odati o‘zi vakili bo‘lgan harbiy asirlarning fuqaroligi, tili hamda urf-odatlari bilan bir xil bo‘lishi kerak. Shunday qilib, fuqaroligi, tili va urf-odatlari asosida lagerning turli bo‘limlariga taqsimlangan harbiy asirlar yuqoridagi xatboshilarda qayd etilgan qoidalarga muvofiq ravishda har qaysi bo‘limda o‘z vakolatli shaxsiga ega bo‘ladi.

Vakolatli shaxslar harbiy asirlarning jismoniy, ma’naviy va aqliy salomatligiga ko‘maklashishlari lozim.

Xususan, agar asirlar o‘z o‘rtalarida bir-birlariga o‘zaro ko‘maklashish tizimini tashkil etishga qaror qilsalar, mazkur Konvensiyaning boshqa qoidalari asosida zimmasiga yuklangan maxsus vazifalardan qat’i nazar. bunday tashkilot tegishli vakolatli shaxsning izmida bo‘lishi kerak.

Vakolatli shaxslar faqat o‘z zimmasidagi majburiyatlar tufayligina harbiy asirlar sodir etgan huquqbuzarliklar uchun javobgar hisoblanmaydi.

Agar vakolatli shaxslarning majburiyatlari ularni butunlay band etgan bo‘lsa, ular boshqa har qanday ishlarni bajarishdan ozod etiladi.

Vakolatli shaxslar harbiy asirlar orasidan o‘zlariga zarur yordamchilar tayinlashlari mumkin. Ularga o‘z majburiyatlarini bajarishlari (ishchi komandalarni nazorat qilish, ko‘mak jo‘natmalarini qabul qilish va hokazolar) uchun zarur amaliy shart-sharoitlar, xususan, muayyan darajada harakatlanish erkinligi yaratib beriladi.

Vakolatli shaxslarga harbiy asirlar ushlab qolingan va qurolsizlantirilgan joylarni borib ko‘rishga ruxsat etilishi kerak; asirlar o‘zlarining vakolatli shaxslari bilan erkin maslahatlashish huquqiga ega bo‘ladi.

Vakolatli shaxslarga ular asirlikda ushlab turgan harbiy ma’muriyatlar, Homiy Davlatlar, Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi va uning vakillari, aralash tibbiyot komissiyalari, shuningdek, harbiy asirlarga ko‘maklashuvchi boshqa har qanday tashkilotlar bilan pochta va telegraf orqali yozishmalar olib borishlari uchun teng asoslarda barcha shart-sharoitlar yaratib beriladi Ishchi komandalarning vakolatli shaxslari asosiy lagerning vakolatli shaxsi bilan xabarlashishda xuddi shunday imtiyozlardan foydalanadi Bu yozishmalar uchun hech qanday cheklashlar belgilanmaydi va ularni 71-moddada ko‘zda tutilgan ulushlar qatoriga kiradi deb hisoblash mumkin emas.

Biron-bir vakolatli shaxsni, u o‘z o‘rniga keladigan vakilni ish yo‘rig‘idan tegishlicha xabardor qilishi uchun yetarli vaqt ajratmasdan turib, boshqa joyga ko‘chirib yuborish mumkin emas.

Vakolatli shaxs o‘z vazifasidan chetlatilgan taqdirda, bunday qarorning sabablari to‘g‘risida Homiy Davlatga ma’lum qilinadi.

Harbiy asirlar asirlikda ushlab turgan Davlatning qurolli kuchlarida amalda bo‘lgan qonunlar, ustavlar va buyruqlarga bo‘ysunadilar. Asirlikda ushlab turgan Davlat ana shu qonunlar, ustavlar va buyruqlarni buzgan har qanday harbiy asirga nisbatan sudlov yoki intizomiy jazo qo‘llash huquqiga ega hisoblanadi. Ammo mazkur bob qoidalariga zid bo‘lgan sudlov harakatlari va jazolashlarga yo‘l qo‘yish mumkin emas.

Mabodo asirlikda ushlab turgan Davlatning qonunlari, ustavlari va buyruqlarida harbiy asirlar tomonidan sodir etilgan muayyan xatti-harakat uchun jazo e’lon qilinsa-yu, xuddi shu xatti-harakat asirlikda ushlab turgan Davlatning qurolli kuchlariga mansub bo‘lgan shaxslar tomonidan sodir etilganda jazoga loyiq deb topilmasa, u holda harbiy asirlar faqat intizomiy jazoga tortiladi.

Harbiy asirlar aybdor deb topilgan jinoyat ishlariga nisbatan sudlov yoki intizomiy jazo choralaridan qaysi birini qo‘llash lozimligi bilan bog‘liq masala hal etilayotganda, asirlikda ushlab turgan Davlat tegishli ma’murlar ushbu masalani baholashda ko‘proq muruvvat ko‘rsatishlari va ehtimol tutilgan barcha hollarda iloji boricha sudlov harakatlariga nisbatan intizomiy jazo choralarini qo‘llashlari ustidan nazorat o‘rnatishi kerak.

Mabodo asirlikda ushlab turgan Davlat qonunchiligida fuqarolik sudlariga harbiy asirlarni ayblashga sabab bo‘lgani kabi jinoyatlarni sodir etgan ushbu Davlat qurolli kuchlari tarkibiga mansub shaxslarni sud qilish bo‘yicha maxsus huquq berilmagan bo‘lsa, harbiy asirlarni faqat harbiy sudlargina sud qilishi mumkin.

Hech qanday holatda harbiy asir mustaqillik va xolislik kabi sudlovning asosiy umume’tirof etilgan kafolatlarini ta’minlamaydigan va xususan, o‘z faoliyati jarayonida sudlanuvchiga 105-moddada ko‘zda tutilgan huquqlar hamda himoya vositalarini yaratib bermaydigan hech qanday sud tomonidan sudlanmasligi lozim.

Asirlikda ushlab turgan Davlat qonunchiligiga binoan, asir olinishiga qadar sodir etgan xatti-harakatlari uchun ta’qib ostiga tushgan harbiy asirlar, hatto sudlangan taqdirlarida ham, mazkur Konvensiya homiyligidan foydalanadilar.

Harbiy asir o‘zi sodir etgan bitta nojo‘ya xatti-harakat yoxud bitta ayblov uchun faqat bir marta jazolanishi mumkin.

Asirlikda ushlab turgan Davlatning harbiy ma’muriyati va sudlari harbiy asirlarni ular ayblanishiga sabab bo‘lgani kabi jinoyatlarni sodir etgan ushbu Davlat qurolli kuchlari tarkibiga mansub shaxslar uchun ko‘zda tutilgan jazo choralaridan boshqa hech qanday jazolarga hukm etmasliklari kerak.

Asirlikda ushlab turgan Davlatning sudlari yoki ma’murlari jazo tayinlashda sudlanuvchining asirlikda ushlab turgan Davlat fuqarosi emasligi va shu tufayli ushbu davlatga nisbatan sadoqat tuyg‘usi bilan bog‘lanmaganligi hamda o‘ziga bog‘liq bo‘lmagan vaziyat taqozosiga ko‘ra mazkur Davlat hukmi ostiga tushib qolganligi kabi faktlarni iloji boricha ko‘proq inobatga olishlari zarur. Ular harbiy asir sodir etgan tegishli huquqbuzarlik uchun qo‘llaniladigan jazoni yumshatish imkoniyatiga ega bo‘ladilar va bunda belgilangan eng kam jazo chorasini qo‘llashga amal qilishlari majburiy emas.

Alohida harbiy asirning xatti-harakati uchun jamoaviy jazo chorasini tatbiq etish, tan jazosini qo‘llash, kunduzgi yorug‘lik tushmaydigan joylarda saqlash va umuman, qiynoq hamda shafqatsizlikning har qanday turlaridan foydalanish taqiqlanadi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat biron-bir harbiy asirni unvonidan yoki farqlovchi belgilar taqib yurish huquqidan mahrum etishi mumkin emas.

Intizomiy yoki jinoiy jazoni o‘tayotgan ofitser, unter ofitser yoxud askar harbiy asirlarga nisbatan asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlarida xuddi shunday jazo uchun bu unvonlarga teng bo‘lganlarga qo‘llaniladigan muomaladan ko‘ra og‘irroq muomala qilinishi mumkin emas.

Ayol harbiy asirlar asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari tarkibidagi xuddi shunday huquqbuzarliklar uchun belgilangan jazodan og‘irroq jazolarga hukm etilmasligi yoki jazoni o‘tash chog‘ida ularga nisbatan asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari tarkibidagi xuddi shunday huquqbuzarliklari yuzasidan jazolanayotgan ayollar uchun ko‘zda tutilgan munosabatlardan ko‘ra og‘irroq muomala qilinmasligi kerak.

Ayol harbiy asirlar asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari tarkibidagi erkaklarga nisbatan og‘irroq jazolarga hukm etilishi yoki jazoni o‘tash chog‘ida ularga xuddi shunday huquqbuzarliklari yuzasidan jazolanayotgan ana shu erkaklar uchun ko‘zda tutilgan munosabatlardan ko‘ra og‘irroq muomala qilinishi mutlaqo mumkin emas.

Intizomiy yoki jinoiy jazoni o‘tab chiqqan harbiy asirlar bilan boshqa harbiy asirlarga nisbatan farqli munosabatda bo‘lish taqiqlanadi.

Harbiy asirlarga nisbatan quyidagi intizomiy jazo choralari qo‘llanishi mumkin:

1) harbiy asirlarga 60- va 62-moddalar asosida pul ta’minoti hamda ish haqi hisobidan beriladigan avansning 50 foizidan yuqori bo‘lmagan miqdorda jarima solish, bunda jazo muddatining davomiyligi 30 kundan oshmasligi kerak;

2) mazkur Konvensiyada ko‘zda tutilganidan tashqari qo‘shimcha ravishda berilgan imtiyozlaridan mahrum etish;

3) bir kunda ikki soatdan oshmagan navbatdan tashqari naryad berish;

4) qamoqda saqlash.

Uchinchi bandda ko‘rsatilgan jazo chorasi ofitserlarga nisbatan qo‘llanilmaydi.

Intizomiy jazo choralarining g‘ayriinsoniy va shafqatsiz yoxud harbiy asirlar sog‘lig‘i uchun xavfli bo‘lishi mutlaqo mumkin emas.

Bitta jazo muddatining davomiyligi hech qachon 30 kundan oshmasligi kerak. Intizomiy nojo‘ya xatti-harakat sodir etilgan taqdirda, ish ko‘rib chiqilgungacha yoxud intizomiy jazo chorasi tayinlangungacha oldindan qamoqda ushlab turilgan muddat harbiy asir uchun belgilangan jazo muddati hisobiga kiritiladi.

Hatto jazo chorasi to‘g‘risida qaror chiqarilayotgan paytda harbiy asir bir yo‘la bir necha nojo‘ya xatti-harakati yuzasidan javob berayotganidan va bu nojo‘ya xatti-harakatlarning o‘zaro bog‘liqligi yoki bog‘liq emasligidan qat’i nazar, yuqorida ko‘zda tutilgan o‘ttiz kunlik eng ko‘p jazo muddati ko‘paytirilishi mumkin emas.

Intizomiy jazo chorasini qo‘llash to‘g‘risida qaror chiqarilgan paytdan to ushbu jazoning ijro etilishigacha bo‘lgan oraliqdagi vaqt bir oydan oshmasligi kerak.

Mabodo harbiy asirga nisbatan yangidan intizomiy jazo chorasi berilsa va ushbu jazolardan birining davomiylik muddati o‘n kun yoxud undan ko‘proq bo‘lsa, u holda har bir jazoni ijro etish oralig‘ida kamida uch kun o‘tishi kerak.

Quyidagi hollarda harbiy asir qochishga erishgan hisoblanadi:

1) agar u o‘zi mansub bo‘lgan Davlat yoxud unga ittifoqchi Davlatlar qurolli kuchlariga borib qo‘shilsa;

2) agar u asirlikda ushlab turgan Davlat yoxud unga ittifoqchi Davlatlar qo‘l ostida bo‘lgan hududni tark etsa;

3) agar u o‘zi mansub bo‘lgan Davlat yoxud unga ittifoqchi Davlatlar bayrog‘i ostida suzayotgan va asirlikda ushlab turgan Davlat hududiy suvlarida turgan kemaga tushib qolsa, bu holda mazkur kema asirlikda ushlab turgan Davlatning nazorati ostida bo‘lmasligi kerak.

Ushbu modda mazmuniga ko‘ra qochishga erishdi deb hisoblangan harbiy asirlar qayta asirga tushib qolgan taqdirda, ular qochganligi uchun hech qanday jazoga tortilmaydi.

Qochishga uringan yoki 91-modda mazmuniga ko‘ra qochishga erishdi deb hisoblanuvchi omadli natijani qo‘lga kiritmay turib ushlab olingan harbiy asir bu xatti-harakati uchun, hatto bunday harakat takroran sodir etilgan bo‘lsa ham, faqat intizomiy jazoga tortiladi.

Qaytadan qo‘lga olingan harbiy asir zudlik bilan tegishli harbiy ma’muriyat ixtiyoriga topshirilishi kerak.

Amalga oshmagan qochish uchun jazolanayotgan harbiy xizmatchilar, 88-moddaning 4-xatboshidan chekinish tariqasida, alohida nazorat ostiga olinishlari mumkin. Ammo bunda ana shu nazorat ularning sog‘lig‘iga ziyon yetkazmasligi, harbiy asirlar lagerida amalga oshirilishi va mazkur Konvensiyada ular uchun ko‘zda tutilgan kafolatlardan birontasining bekor qilinishiga sabab bo‘lmasligi lozim.

Harbiy asir qochgan yoki qochishga uringan paytida sodir etgan huquqbuzarliklari uchun sud javobgarligiga tortilgan taqdirda, uning qochish yoxud qochishga urinish bilan bog‘liq bo‘lgan xatti-harakatlari, hatto bunday harakat takroran sodir etilgan bo‘lsa ham, aybni og‘irlashtiruvchi holat sifatida qaralmasligi kerak.

83-moddada ifodalangan tamoyilga ko‘ra, harbiy asirlarga ularning qochishni osonlashtirishdan iborat yagona maqsadi yo‘lida xizmat qilgan hamda insonlar hayoti va sog‘lig‘iga tahdid soluvchi biron-bir zo‘ravonlik xatti-harakatiga sabab bo‘lmagan jinoyatlari uchun, masalan, jamoa mulkiga qarshi jinoyat sodir etgani, boyishni ko‘zlamagan holda o‘g‘irlik qilgani, qalbaki hujjatlar tayyorlagani va ulardan foydalangani, fuqarolik kiyimini kiyib yurgani uchun faqatgina intizomiy jazo chorasi qo‘llanilishi kerak.

Qochish yoxud qochishga urinishda ko‘maklashgan harbiy asirlar o‘zlarining ushbu xatti-harakatlari uchun faqat intizomiy jazoga tortilishi mumkin.

Agar qochishga muvaffaq bo‘lgan harbiy asir to‘g‘risida u mansub bo‘lgan Davlat xabardor etilgan bo‘lsa, shu davlatga asirning qo‘lga olingani haqida ham 122-moddada ko‘zda tutilgan tartibda xabarnoma yuborilishi kerak.

Intizomiy xatti-harakati yuzasidan ayblanayotgan harbiy asirlar faqat quyidagi hollardagina hukm chiqquniga qadar suddan oldingi qamoqda saqlanadi; agar asirlikda ushlab turgan Davlatning qurolli kuchlariga mansub shaxslarga nisbatan shunga o‘xshash xatti-harakatlari uchun suddan oldingi qamoqda saqlash chorasi ko‘zda tutilgan bo‘lsa yoki bunday qamoq chorasi lagerda tartib va intizomni saqlash manfaatlari nuqtayi nazaridan zarur hisoblansa.

Intizomiy xatti-harakat sodir etgan barcha harbiy asirlar uchun suddan oldingi qamoq muddati eng oz muddatgacha qisqartiriladi va 14 kundan oshmaydi.

Mazkur bobning 97 va 98-moddalari intizomga zid xatti-harakat bo‘yicha ishi ko‘rilguncha suddan oldin qamoqqa olingan harbiy asirlarga nisbatan qo‘llaniladi.

Intizomni buzish hisoblanuvchi har qanday xatti-harakat zudlik bilan tekshirilishi kerak.

Sudlov organlari va oliy harbiy ma’muriyat vakolatiga mansub bo‘lgan hollarni istisno etganda, intizomiy jazo faqat lager boshlig‘i sifatida ma’muriy vakolatga ega bo‘lgan ofitser yoxud uning vazifasini bajarayotgan yoki u o‘z ma’muriy vakolatini topshirgan mas’ul ofitser tomonidan berilishi mumkin.

Hech qanday vaziyatda bunday vakolat harbiy asirga topshirilishi va u tomonidan mazkur vakolatning amalga oshirilishi mumkin emas. Har qanday intizomiy jazo berilishidan oldin harbiy asir qaysi xatti-harakati uchun ayblanayotganligi to‘g‘risida aniq xabardor qilinadi va o‘z xatti-harakatlarini tushuntirib berishi va o‘zini himoya qilishi uchun unga imkoniyat yaratiladi. Unga, xususan, guvohlarni chaqirtirish va zarur hollarda malakali tarjimon xizmatidan foydalanish uchun ruxsat etiladi Qaror ayblanayotgan harbiy asirga va vakolatli shaxsga e’lon qilinishi lozim.

Lager boshlig‘i berilgan intizomiy jazo choralarining ro‘yxatini tutishi va bu ro‘yxat Homiy Davlat vakillari tanishishlari uchun ochiq bo‘lishi kerak.

Hech qanday sharoitda harbiy asirlar intizomiy jazoni o‘tash uchun axloq tuzatish muassasalariga (qamoqxona, axloq tuzatish koloniyasi va boshqalar) ko‘chirilishi mumkin emas.

Intizomiy jazo o‘taladigan barcha imoratlar 25-moddada ko‘zda tutilgan gigiyena talablariga javob berishi kerak. Jazoni o‘tayotgan harbiy asirlar 29-moddaga muvofiq tarzda o‘zlarini ozoda saqlash imkoniyatlariga ega bo‘lishlari lozim.

Ofitserlar va ularga tenglashtirilganlar unter ofitserlar va oddiy askarlar bilan birga bitta xonada qamoqda saqlanmasligi kerak.

Intizomiy jazoni o‘tayotgan ayol harbiy asirlar erkak harbiy asirlardan ajratilgan holda alohida xonalarda saqlanishi va ayollarning bevosita nazorati ostida bo‘lishi kerak.

Intizomiy jazoning hibsga olish turi qo‘llanilgan harbiy asirlar mazkur Konvensiyaning yuqoridagi hibsga olish munosabati bilan qo‘llanilishi mumkin bo‘lmagan qoidalaridan tashqari barcha moddalaridan foydalanishda davom etadi. Ularni 78 va 126-moddalarda ko‘zda tutilgan huquqlaridan mahrum etish mutlaqo mumkin emas.

Intizomiy jazoga tortilgan harbiy asirlar o‘z unvonlari tufayli ega bo‘lgan imtiyozlaridan mahrum etilmaydi.

Intizomiy jazoga tortilgan harbiy asirlarga har kuni jismoniy tarbiya mashqlari bilan shug‘ullanish va kamida ikki soat mobaynida ochiq havoda bo‘lish uchun imkoniyat yaratiladi.

Ularga, iltimoslariga ko‘ra, kundalik tibbiy ko‘rikda hozir bo‘lishga ruxsat etiladi Ularga sog‘lig‘i taqozosi bo‘yicha zarur tibbiy yordam ko‘rsatiladi va zarurat tug‘ilgan hollarda ular lager lazaretiga yoki kasalxonaga joylashtiriladi.

Ularga o‘qish va yozish, shuningdek, xat olish va jo‘natish uchun ruxsat etiladi. Ammo ularga jo‘natmalar va pul ko‘chirmalari berilishi jazoni o‘tash muddati tugaguncha to‘xtatib turilishi mumkin. Bu narsalar jazo muddati davomida vakolatli shaxsga topshiriladi, u esa ushbu jo‘natmalar ichidagi tez buziladigan oziq-ovqat mahsulotlarini lazaretga beradi.

Biron-bir harbiy asir o‘zi tomonidan nojo‘ya xatti-harakat sodir etilgan paytda amalda bo‘lgan asirlikda ushlab turgan Davlat qonunchiligiga yoki xalqaro huquq qoidalari bo‘yicha jazoga loyiq bo‘lmagan aybi uchun sudga berilishi yoxud hukm etilishi mumkin emas.

Harbiy asirga qo‘yilayotgan aybni bo‘yniga oldirish maqsadida unga nisbatan hech qanday ruhiy yoki jismoniy tazyiq ko‘rsatilishi mumkin emas.

Himoyalanish va malakali oqlovchi xizmatidan foydalanish imkoniyatlariga ega bo‘lmagan taqdirda, biron-bir harbiy asirning hukm etilishi mumkin emas.

Imkon boricha tezroq harbiy asirlar va Homiy Davlatlar asirlikda ushlab turgan Davlat qonunchiligi bo‘yicha o‘lim jazosi qo‘llaniladigan huquqbuzarliklar to‘g‘risida xabardor etiladi.

Shundan so‘ng harbiy asirlar mansub bo‘lgan Davlatning roziligisiz boshqa biron-bir huquqbuzarlik uchun o‘lim jazosi belgilanishi mumkin emas.

87-moddaning 2-xatboshisiga muvofiq, ayblanuvchining asirlikda ushlab turgan Davlat fuqarosi emasligi va shu tufayli ushbu Davlatga nisbatan sadoqat burchi bilan bog‘lanmaganligi va o‘z xohish-irodasiga bog‘liq bo‘lmagan shart-sharoitlar tufayli uning hukmi ostida ekani kabi holatlarga sud tomonidan alohida e’tibor qaratilmaguncha, harbiy asirga nisbatan o‘lim jazosi uchun hukm chiqarilishi mumkin emas.

Harbiy asirga nisbatan o‘lim jazosi uchun hukm chiqarilgan taqdirda, bu haqda Homiy Davlat o‘zi ko‘rsatgan manzil bo‘yicha 107-moddada ko‘zda tutilgan batafsil ma’lumotni olgan kundan e’tiboran olti oylik muddat o‘tmaguncha ushbu hukm ijro etilmaydi.

Harbiy asirga nisbatan chiqarilgan sud hukmi asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari tarkibiga mansub shaxslar uchun o‘rnatilgan tartib asosida va ularni hukm qiladigan sud tomonidan chiqarilgan bo‘lsa va, bundan tashqari, mazkur bob qoidalariga amal qilingan taqdirdagina qonuniy hisoblanadi.

Harbiy asirga nisbatan har qanday sud tergovini shart-sharoit taqozo etgan tegishli tezkorlik bilan amalga oshirish va natijada sud jarayonining imkon qadar tezroq boshlanishiga erishish zarur. Agar suddan oldingi qamoqda saqlash chorasi muqobil huquqbuzarliklar uchun asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari shaxsiy tarkibiga nisbatan qo‘llanilmasa yoki buni davlat xavfsizligi manfaatlari taqozo etmasa, u holda biron-bir harbiy asir suddan oldingi qamoqda saqlanmasligi kerak. Bunday qamoq muddatining uch oydan oshishi mutlaqo mumkin emas. Suddan oldingi qamoq muddati u hukm qilinadigan ozodlikdan mahrum etish muddatiga qo‘shib hisoblanishi va jazo belgilash chog‘ida e’tiborga olinishi kerak.

Suddan oldingi qamoqda saqlanayotgan harbiy asirlar mazkur bobning 97 va 98-moddalari qoidalaridan foydalanishda davom etadi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan harbiy asirga nisbatan sudlov harakati qo‘zg‘atilgan barcha hollarda, u iloji boricha qisqa fursatda, ammo eng kamida ishni sudda ko‘rish boshlanishidan uch hafta oldin, bu haqda Homiy Davlatni xabardor etadi. Uch haftalik muddat Homiy Davlat tomonidan asirlikda ushlab turgan Davlatga oldindan ma’lum qilingan manzilga tegishli xabarnoma yetib kelgan kundan boshlanadi.

Bu xabarnomada quyidagi ma’lumotlar ko‘rsatilishi kerak:

1) harbiy asirning ism va familiyasi, unvoni, shaxsiy raqami, tug‘ilish sanasi, kasb-kori (agar bo‘lsa);

2) ushlab qolib qurolsizlantirilgan yoki qamoqda saqlanayotgan joyi;

3) ayblovning batafsil va qonunning qo‘llanishi lozim bo‘lgan tegishli moddalari ko‘rsatilgan bayoni;

4) ishni muhokama qiluvchi sudning nomi hamda ish tinglanishi boshlanadigan vaqt va manzil.

Shu taxlitdagi xabarnoma asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan harbiy asirlarning vakolatli shaxsiga ham yuboriladi.

Mabodo ishni tinglashning boshlanishida Homiy Davlat, harbiy asir va tegishli vakolatli shaxs yuqorida ko‘rsatilgan xabarnomani kamida ish tinglanishi boshlanishidan uch hafta ilgari olganligi to‘g‘risidagi tegishli dalil mavjud bo‘lmasa, u holda ishning tinglanishi boshlanmaydi va u kechiktirilishi lozim.

Harbiy asirga asirlar orasidagi o‘rtoqlaridan birining ko‘magidan foydalanish, o‘zi tanlab oladigan malakali oqlovchiga ega bo‘lish, sudga guvohlarning chaqirilishini talab qilish va zarur deb hisoblaganida, xolis tarjimon xizmatiga murojaat etish huquqlari beriladi. U ushbu huquqlari to‘g‘risida ish tinglanishi boshlanishidan oldinroq asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan xabardor etiladi.

Agar harbiy asir o‘ziga oqlovchi tanlamagan bo‘lsa, u holda bu ish Homiy Davlat tomonidan amalga oshiriladi va buning uchun kamida bir hafta muddat beriladi Homiy Davlatning iltimosiga ko‘ra, unga asirlikda ushlab turgan Davlat himoyani ta’minlashga qodir bo‘lgan malakali shaxslarning ro‘yxatini taqdim etadi. Harbiy asir va Homiy Davlat tomonidan oqlovchi tanlab olinmagan taqdirda, ayblanuvchini himoya qilish uchun tegishli malakali advokatni asirlikda ushlab turgan Davlat rasmiy ravishda tayinlaydi.

Oqlovchi ayblanuvchini himoya qilishga tayyorgarlik ko‘rishi uchun ish tinglanishi boshlanishiga qadar kamida ikki hafta muddat uning ixtiyoriga yaratiladi va buning uchun zarur bo‘lgan imkoniyatlar beriladi. Shuningdek, u tegishli barcha imkoniyatlardan, xususan, ayblanuvchini erkin kirib ko‘rish va u bilan guvohlar ishtirokisiz suhbatlashish huquqiga ega bo‘ladi. Bundan tashqari, u har qanday himoya guvohlari, jumladan, harbiy asirlar bilan kengashib olishi mumkin. U bunday imkoniyatlardan sud hukmidan norozi bo‘lib berilgan shikoyat muddati tugagunga qadar foydalana oladi.

Ayblanuvchi harbiy asir sud majlisi boshlanadigan kundan ancha oldin unga tushunarli tilda bayon etilgan ayblov aktini, shuningdek, asirlikda ushlab turgan Davlatning qurolli kuchlarida amalda bo‘lgan qonunlar asosida ayblanuvchiga an’anaviy tarzda ma’lum qilinadigan hujjatlarni oladi. Bunday xollarda shu kabi hujjatlar uning himoyachisiga ham topshirilishi kerak.

Homiy Davlatlar vakillari, davlat manfaatlari nuqtayi nazaridan istisno tariqasida sud majlislarining yopiq eshiklar ortida o‘tkazilishidan tashqari hollarda, sud majlislarida ishtirok etish huquqiga egadir. Bunday holatlarda asirlikda ushlab turgan Davlat Homiy Davlatni bu haqda ogohlantirishi lozim.

Har bir harbiy asir unga nisbatan chiqarilgan har qanday sud hukmi ustidan apellyatsiya yoki kassatsiya arizasi berish yoki ishning qayta ko‘rilishini so‘rash borasida asirlikda ushlab turgan Davlatning qurolli kuchlari tarkibiga mansub shaxslar ega bo‘lgan huquqlardan foydalanishga haqlidir. U o‘zining sud hukmidan norozi bo‘lib shikoyat qilish huquqiga egaligi va qaysi muddatda bunday shikoyat berilishi mumkinligi to‘g‘risida to‘la xabardor etilishi shart.

Qaysidir harbiy asirga nisbatan chiqarilgan har qanday sud hukmi qisqa axborot tarzida zudlik bilan Homiy Davlat e’tiboriga havola etiladi, shuningdek, bu axborotda harbiy asir apellyatsiya yoki kassatsiya arizasi berish yoxud ishni qayta ko‘rishni so‘rash huquqiga egami yoki yo‘qligi haqida ko‘rsatib o‘tiladi. Bunday axborot tegishli vakolatli shaxsga ham yuboriladi. Shuning barobarida, agar sud hukmi harbiy asir yo‘qligida chiqarilgan bo‘lsa, yuqoridagi axborot unga tushunarli bo‘lgan tilda tayyorlanib yetkaziladi. Shuningdek, asirlikda ushlab turgan Davlat Homiy Davlatni harbiy asirning sud hukmidan shikoyat qilish huquqidan foydalanish yoki foydalanmaslik haqidagi muayyan qaroridan zudlik bilan xabardor etadi.

Bundan tashqari, agar sud hukmi qonuniy kuchga kirgan bo‘lsa va agar birinchi instansiyadagi sud tomonidan chiqarilgan o‘lim hukmi bo‘yicha ish borayotgan bo‘lsa, u holda asirlikda ushlab turgan Davlat Homiy Davlatga iloji boricha tezlik bilan quyidagi ma’lumotlarni qamrab oluvchi batafsil axborot yuboradi:

1) sud hukmining aniq matni;

2) suddan oldingi tergov va sud jarayoni to‘g‘risida ayblov va himoya holatlari alohida ajratib ko‘rsatilgan qisqacha hisobot;

3) tegishli holatlarda sud hukmi ijro etiladigan joyning ko‘rsatilishi.

Yuqorida ko‘zda tutilgan axborot asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan oldindan ko‘rsatilgan manzil bo‘yicha Homiy Davlatga yuboriladi.

Qonuniy kuchga kirgan sud hukmi asosida harbiy asirlar o‘z jazo muddatlarini asirlikda ushlab turgan Davlat qurolli kuchlari tarkibiga mansub shaxslar jazoni o‘tayotgan joylarda va ular bilan bir xil shart-sharoitlarda o‘taydilar. Har qanday holatlarda bu shart-sharoitlar gigiyena va insoniylik talablariga javob bera oladigan darajada bo‘lishi kerak.

Shunga o‘xshash jazo chorasiga hukm etilgan ayol harbiy asir alohida xonada qamoqda saqlanadi va ayol nazoratchilarning kuzatuvi ostida bo‘ladi.

Har qanday holatda ham ozodlikdan mahrum etish jazosiga hukm qilingan harbiy asirlar mazkur Konvensiyaning 78 va 126-moddalari qoidalari himoyasida bo‘ladi Bundan tashqari, ularga xat-xabar olish va jo‘natish, kamida oyda bir marta jo‘natma olish, ochiq havoda muntazam sayr qilish uchun ruxsat etiladi; shuningdek, ular sog‘lig‘i taqozosiga ko‘ra tegishli tibbiy yordam va o‘zlari istagan ma’naviy ko‘makni oladilar. Ularga nisbatan qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan jazo chorasi 87-modda uchinchi xatboshi qoidalariga mos tushishi kerak.

Ushbu moddaning uchinchi xatboshida ko‘zda tutilgan xollarni istisno etganda, nizolashayotgan tomonlar keyingi moddaning birinchi xatboshiga muvofiq og‘ir bemor va jiddiy yaralanganlarni parvarishlab va ahvoli bunga imkon beradigan darajaga keltirilishi bilanoq, unvoni va sonidan qat’i nazar, ularni vataniga qaytarishga majbur hisoblanadi.

Harbiy harakatlar davrida nizolashayotgan tomonlar tegishli betaraf Davlatlar ko‘magida keyingi moddaning ikkinchi xatboshida ko‘rsatilgan yarador va bemor harbiy asirlarni betaraf mamlakatlar harbiy shifoxonalariga joylashtirishni tashkillashtiradi. Bundan tashqari, ular uzoq muddat asirlikda bo‘lgan sog‘lom harbiy asirlarni vataniga qaytarish yoxud betaraf mamlakatda qurolsizlantirib ushlab turish yuzasidan bitimlar tuzishi mumkin.

Mazkur moddaning birinchi xatboshiga muvofiq vataniga qaytarish belgilangan biron-bir yarador yoki bemor harbiy asir harbiy harakatlar davrida o‘z xohishiga zid ravishda vataniga qaytarilishi mumkin emas.

Quyidagilar to‘g‘ridan to‘g‘ri vataniga qaytarilishga mansub hisoblanadi:

1) aqliy yoki jismoniy qobiliyati juda sustlashib qolgani yaqqol ko‘rinib turgan hamda tuzalmaydigan yaradorlar va bemorlar;

2) shifokorlarning tashxisi bo‘yicha bir yil davomida sog‘ayib ketmaydigan, ahvoli parvarishni taqozo etadigan, aqliy yoki jismoniy qobiliyati esa juda sustlashib qolgani ko‘rinib turgan yaradorlar va bemorlar;

3) davolangan, ammo aqliy yoki jismoniy qobiliyati juda va butunlay sustlashib qolgani ko‘rinib turgan yaradorlar va bemorlar.

Quyidagilar betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirilishi mumkin:

1) yaralangan yoki kasallangan kunidan e’tiboran bir yil mobaynida shifo topishi mumkin bo‘lgan yaradorlar va bemorlar, agar ularning betaraf mamlakatda davolanishi nisbatan samaraliroq va tezroq sog‘ayishi uchun imkon bersa;

2) shifokorlarning fikriga ko‘ra kelgusida asirlikda qolishi jismoniy yoki ruhiy ahvoliga jiddiy xavf-xatar yetkazadigan va betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirilishi bunday xatarning oldini olishi mumkin bo‘lgan harbiy asirlar

Betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirilgan harbiy asirlar o‘z vataniga qaytarilishi uchun ularga qo‘yiladigan talablar, shuningdek, ularning maqomi manfaatdor Davlatlar o‘rtasida tuziladigan bitimda belgilab quyiladi. Odatda betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirilgan harbiy asirlardan quyidagi toifalarga mansublari vataniga qaytarilishi mumkin:

1) sog‘lig‘ining juda yomonlashuvi to‘g‘ridan to‘g‘ri vataniga qaytarishni taqozo etadigan kishilar;

2) aqliy va jismoniy qobiliyatining sezilarli darajada pastligi hatto davolanishdan so‘ng ham saqlanib qolgan kishilar.

Manfaatdor nizolashayotgan tomonlar o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri vataniga qaytarish yoki betaraf mamlakatning shifoxonasiga joylashtirishga asos bo‘ladigan nogironlik yoxud bemorlik holatlarini aniqlaydigan maxsus bitimlar mavjud bo‘lmagan taqdirda, bunday holatlar mazkur Konvensiyaga ilova qilingan yarador va bemor harbiy asirlarni to‘g‘ridan to‘g‘ri vataniga qaytarish va betaraf mamlakatning shifoxonasiga joylashtirish to‘g‘risidagi namunaviy bitimda hamda qo‘shma tibbiy komissiyalar to‘g‘risidagi nizomda bayon etilgan tamoyillar asosida aniqlanadi.

Asirlikda ushlab turgan Davlat va harbiy asirlar mansub bo‘lgan Davlat, shuningdek, ushbu ikki Davlat o‘zaro munosabatga kirishishga rozilik bildirgan betaraf Davlat birgalikda urush harakatlari barham topgunga qadar harbiy asirlarni mazkur betaraf Davlat hududida qurolsizlantirib ushlab turish imkonini beradigan bitimlar tuzishga harakat qiladi.

Mojaro boshlanishidayoq bemor va yarador harbiy asirlarni tibbiyot ko‘rigidan o‘tkazadigan va ularga tegishli barcha zarur qarorlarni qabul qiladigan qo‘shma tibbiy komissiyalar tayinlanishi zarur. Bu komissiyalarning tayinlanishi, majburiyatlari va faoliyati mazkur Konvensiyaga ilova qilingan nizomga muvofiq bo‘lishi kerak.

Ammo asirlikda ushlab turgan Davlat tibbiy ma’murlari tomonidan jiddiy yaralangani va og‘ir betobligi aniq ko‘rinib turgani e’tirof etilgan harbiy asirlar qo‘shma komissiyaning tegishli ko‘rigisiz ham vataniga qaytarib yuborilishi mumkin.

Asirlikda ushlab turgan Davlat tibbiy ma’murlari tomonidan belgilangan harbiy asirlardan tashqari, quyidagi toifalarga mansub harbiy asirlar ham yuqoridagi moddada ko‘zda tutilgan qo‘shma tibbiy komissiya ko‘rigidan o‘tish huquqiga ega:

1) lagerda ishlaydigan vatandosh shifokor yoki tegishli harbiy asirlar mansub Davlatga ittifoqdosh bo‘lgan nizolashayotgan Davlatning fuqarosi hisoblangan shifokor tomonidan tavsiya etilgan yaradorlar va bemorlar;

2) o‘z vakolatli shaxslari tomonidan tavsiya etilgan yaradorlar va bemorlar;

3) harbiy asirlar mansub Davlat yoki shu Davlat tomonidan e’tirof etilgan asirlarga ko‘maklashuvchi tashkilot tavsiya etgan yaradorlar va bemorlar.

Yuqorida sanab o‘tilgan uchta toifadan birontasiga mansub bo‘lmagan harbiy asirlar ham qo‘shma tibbiy komissiya ko‘rigiga kelishi mumkin, ammo ular yuqoridagi toifaga mansub shaxslardan so‘ng ko‘rikdan o‘tkaziladi.

Qo‘shma tibbiy komissiya ko‘rigidan o‘tayotgan harbiy asirlarning vatandoshi bo‘lgan shifokor va ularning vakolatli shaxslari ushbu ko‘rik jarayonida hozir bo‘lish huquqiga egadir.

Baxtsiz tasodifdan aziyat chekkan harbiy asirlar mazkur Konvensiyaning vatanga qaytarish yoki betaraf mamlakat shifoxonalariga joylashtirish to‘g‘risidagi qoidalari ta’sir doirasida bo‘ladi, o‘zining biron a’zosini qasddan jarohatlash hollari bundan mustasno.

Vataniga qaytarish yoki betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirish uchun ko‘zda tutilgan, barcha talablarga to‘liq javob beradigan biron-bir harbiy asirni unga nisbatan intizomiy jazo qo‘llanilgan hollarda o‘z jazo chorasini o‘tab bo‘lmaganligini asos qilib ushlab qolish mumkin emas.

Ishi tergovda bo‘lgan yoki sud tomonidan hukm etilgan harbiy asirlarni vataniga qaytarish yoxud betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirish belgilangan bo‘lsa, ular asirlikda ushlab turgan Davlatning tegishli roziligi asosida tergov jarayoni yoki jazo muddati nihoyasiga yetmasdan turib vataniga qaytarilishi yoxud shifoxonaga joylashtirilishi mumkin.

Nizolashayotgan tomonlar tergov ishi yoki jazo muddati nihoyasiga yetguniga qadar ushlab turiladigan shaxslarning ism-familiyalarini bir-birlariga ma’lum qiladilar.

Harbiy asirlarni vataniga qaytarish yoki betaraf mamlakatga ko‘chirish borasida asirlikda ushlab turgan Davlat chegarasidan tashqaridagi sarf-xarajatlarni harbiy asirlar mansub bo‘lgan Davlat o‘z zimmasiga oladi.

Vataniga qaytarilgan biron-bir kishidan haqiqiy harbiy xizmatda foydalanish mumkin emas.

Harbiy asirlar harbiy harakatlar tugashi bilanoq ozod etiladi va kechiktirilmasdan vataniga qaytariladi.

Nizolashayotgan tomonlar o‘rtasida harbiy harakatlarga barham berish yuzasidan tuzilgan bitimga ushbu masalaga tegishli qoida kiritilmagan yoki bunday bitim mavjud bo‘lmagan taqdirda, asirlikda ushlab turgan Davlatlarning har biri mustaqil ravishda yuqoridagi xatboshida bayon etilgan tamoyil asosida harbiy asirlarni vataniga qaytarish rejasini ishlab chiqadi va zudlik bilan ijro etadi.

Har ikki holda ham harbiy asirlar ko‘rilgan chora-tadbirlar haqida xabardor etiladi.

Harbiy asirlarni vataniga qaytarish bilan bog‘liq sarf-xarajatlar barcha hollarda asirlikda ushlab turgan Davlat bilan harbiy asirlar mansub bo‘lgan Davlat o‘rtasida adolatli ravishda taqsimlanadi. Shu maqsadda taqsimot paytida quyidagi tamoyillarga amal qilinadi:

a) agar har ikki Davlat o‘zaro chegaradosh bo‘lsa, u holda harbiy asirlar mansub bo‘lgan Davlat zimmasiga asirlikda ushlab turgan Davlat chegarasi tugagan joydan boshlab harbiy asirlarni vataniga qaytarish bilan bog‘liq sarf-xarajatlar yuklanadi;

b) agar ikkala Davlat o‘zaro chegaradosh bo‘lmasa, u holda asirlikda ushlab turgan Davlat zimmasiga harbiy asirlarni o‘z hududi bo‘ylab chegaragacha yoki harbiy asirlar mansub bo‘lgan Davlatning eng yaqin hududidagi jo‘natish manziliga qadar tashib borish xarajatlari yuklanadi. Manfaatdor tomonlar harbiy asirlarni vataniga qaytarish bilan bog‘liq boshqa sarf-xarajatlarni adolatli ravishda taqsimlash yuzasidan o‘zaro kelishib oladi. Bu borada tuziladigan bitimning harbiy asirlarni vataniga qaytarishni to‘xtatib qolish yo‘lidagi qandaydir harakatlarni oqlash uchun xizmat qilishi mutlaqo mumkin emas.

Vataniga qaytarish mazkur Konvensiyaning 46 — 48-moddalarida belgilangan harbiy asirlarni ko‘chirish tartibiga o‘xshash sharoitlar bo‘yicha, 118-modda va keyingi xatboshilar qoidalari asosida amalga oshiriladi.

Vataniga qaytarish chog‘ida 18-moddaga asosan harbiy asirlardan olib qo‘yilgan qimmatbaho buyumlar va asirlikda ushlab turgan Davlat valyutasiga almashilmagan xorijiy valyutadagi pul mablag‘lari ularga qaytarib beriladi. Qandaydir sabablarga ko‘ra harbiy asirlarni vataniga qaytarish chog‘ida ularga qaytarib berilmagan qimmatbaho buyumlar va xorijiy valyutadagi pul mablag‘lari 122-moddada ko‘zda tutilgan Ma’lumotlar Byurosiga topshiriladi.

Harbiy asirlarga shaxsiy buyumlari, yozishmalari va o‘z nomlariga kelgan jo‘natmalarni olib ketish uchun ruxsat etiladi; ushbu buyumlarning vazni vataniga qaytarish sharoiti taqozosiga ko‘ra harbiy asir bemalol ko‘tarishi mumkin bo‘lgan miqdorgacha cheklanishi mumkin; har holda xar bir harbiy asirga kamida 25 kilogramm yuk olishga ruxsat etiladi.

Vataniga qaytarilayotgan harbiy asirning boshqa shaxsiy buyumlari saqlash uchun asirlikda ushlab turgan Davlat ixtiyorida qoldiriladi; ushbu Davlat harbiy asir mansub bo‘lgan Davlat bilan bu yuklarni tashish shartlari va u bilan bog‘liq sarf-xarajatlarni to‘lash tartibini belgilash to‘g‘risida bitim tuzishi bilanoq unga buyumlarini jo‘natib yuboradi.

Jinoiy xatti-harakatlari uchun o‘zlariga nisbatan jinoiy ish qo‘zg‘atilgan harbiy asirlar sud jarayoni tugagunicha yoki tegishli holatlarda jazoni o‘tab bo‘lguniga qadar ushlab qolinishi mumkin. Bu qoida jinoiy xatti-harakatlari uchun hukm etilgan harbiy asirlarga nisbatan ham qo‘llaniladi.

Nizolashayotgan tomonlar sud jarayoni tugagunigacha yoki jazoni o‘tab bo‘lguniga qadar ushlab qolinadigan harbiy asirlarning ism-familiyalarini bir-birlariga ma’lum qiladi.

Nizolashayotgan tomonlar mamlakat bo‘ylab tarqalib ketgan harbiy asirlarni qidirish va ularni qisqa muddatda vataniga qaytarishni ta’minlash maqsadida komissiya tuzish yuzasidan o‘zaro kelishib oladilar.

Harbiy asirlarning vasiyatnomalari shunday tuzilishi zarurki, u o‘z vatanining qonunchiligida haqiqiy deb e’tirof etilishi uchun qo‘yiladigan talablarga javob berishi kerak, bu talablar haqidagi ma’lumotlarni ular mansub bo‘lgan Davlat asirlikda ushlab turgan Davlat e’tiboriga havola etadi Harbiy asirlarning iltimosiga ko‘ra va ularning o‘limidan keyingi barcha hollarda vasiyatnoma zudlik bilan Homiy Davlatga yetkaziladi va tasdiqlangan nusxalari Markaziy Ma’lumotlar Agentligiga yuboriladi. Mazkur Konvensiyaga ilova qilingan namuna asosida tuzilgan o‘lim to‘g‘risidagi dalolatnoma yoki asirlikda o‘lgan barcha shaxslarning mas’ul ofitser tomonidan tasdiqlangan ro‘yxati 122-modda asosida tuzilgan Harbiy asirlar ishlari bo‘yicha Ma’lumotlar Byurosiga iloji boricha kechiktirmay jo‘natiladi.

O‘lim to‘g‘risidagi dalolatnomalar yoki tasdiqlangan ro‘yxatlarda 17-moddaning uchinchi xatboshida ko‘rsatilgan harbiy asirning shaxsiga doir tafsilotlar, shuningdek, o‘lim yuz bergan vaqt va joy, o‘lim sababi, dafn qilingan vaqti va joyi, qabrni aniqlash uchun zarur bo‘ladigan barcha ma’lumotlar qayd etilishi kerak.

Harbiy asirni dafn etish yoki o‘tda yoqishdan oldin uning o‘lganligini qayd etish va dalolatnoma tuzish, shuningdek, zarur bo‘lgan hollarda marhumning shaxsini aniqlash maqsadida jasad tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishi zarur.

Asirlikda ushlab turgan ma’murlar asirlikda vafot etgan harbiy asirlarning dafn marosimi hurmat bilan va agar iloji topilsa ular mansub bo‘lgan diniy urf-odatlar asosida amalga oshirilishini, marhumlar qabrlari hurmat qilinishini, tegishli ravishda saqlanishi va belgilanishini ta’minlashi shart Iloji bo‘lsa, muayyan bir Davlatga mansub harbiy asirlar vafot etgan barcha xollarda, ularning bari bitta joyda dafn etilishi lozim.

Muqarrar sharoit taqozosiga ko‘ra ularni birodarlik qabristoniga qo‘yishni istisno etganda, vafot etgan harbiy asirlar alohida qabrlarda dafn etilishi kerak. Jasadlarni yoqish faqat qat’iy gigiyena talablariga ko‘ra yoki marhumning dini shuni talab etsa yoxud uning maxsus vasiyati bo‘lgan taqdirdagina amalga oshiriladi. Yoqish amalga oshirilgan taqdirda, o‘lim to‘g‘risidagi dalolatnomada yoqish fakti va uning sabablari qayd etilishi kerak.

Qabrlarni har qanday paytda topishni osonlashtirish maqsadida dafn va qabrlar haqidagi barcha ma’lumotlar asirlikda ushlab turgan Davlat tashkil etgan Qabriston xizmati tomonidan qayd etib borilishi zarur Qabrlar ro‘yxati va qabristonlarda hamda boshqa joylarda dafn etilgan harbiy asirlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar ushbu harbiy asirlar mansub bo‘lgan Davlatga yuboriladi. Bu qabrlarga qarab turish va jasadlarning ko‘chirilishi bilan bog‘liq keyingi barcha ma’lumotlarni qayd etib borish mas’uliyati ushbu hududni nazorat ostida saqlayotgan va mazkur Konvensiya ishtirokchisi hisoblangan Davlat zimmasiga yuklanadi. Ushbu qoidalar marhum harbiy asir vatanining xohish-irodasi bo‘yicha taqdiri hal etilguniga qadar Qabriston xizmati ixtiyorida saqlanadigan xoklar uchun ham taalluqlidir.

Harbiy asirlarga soqchi, boshqa harbiy asir yoxud boshqa biron-bir shaxs tomonidan yetkazilgan yoxud yetkazilganligi gumon qilinayotgan har qanday jarohat yoki o‘lim holati to‘g‘risida, shuningdek, noma’lum sabablarga ko‘ra yuz bergan barcha o‘lim holatlari haqida asirlikda ushlab turgan Davlat tomonidan tezkorlik bilan rasmiy tergov ishlari ochilishi shart.

Bu haqda zudlik bilan Homiy Davlatga xabar beriladi. Guvohlar, ayniqsa, harbiy asirlardan ko‘rsatmalar olinishi va ushbu guvohlik ko‘rsatmalari bayon etilgan hisobot Homiy Davlatga yuborilishi kerak.

Tergov natijasida bir yoki bir necha shaxslarning aybdorligi aniqlangan taqdirda, asirlikda ushlab turgan Davlat aybdorni yoxud aybdorlarni sud qilish uchun barcha choralarni ko‘radi.

Mojaroning boshlanishidayoq va barcha hududlarni istilo etish hollarida nizolashayotgan tomonlardan har biri o‘z qo‘l ostidagi Harbiy asirlar ishlari bo‘yicha Ma’lumotlar Byurosini rasmiy ravishda ta’sis etadi. 4-moddada ko‘rsatilgan toifalardan birontasiga mansub shaxslarni o‘z hududiga kiritgan betaraf va urishmayotgan Davlatlar ham ushbu shaxslarga nisbatan yuqoridagi tartibda ish tutadi Manfaatdor Davlat Harbiy asirlar ishlari bo‘yicha Ma’lumotlar Byurosi tegishli tartibda joy, jihozlar va byuroning muvaffaqiyatli faoliyatini ta’minlaydigan xodimlarga ega bo‘lishini nazorat qilishi zarur. U ushbu byuro faoliyatida mazkur Konvensiyaning harbiy asirlar mehnatiga oid qismida ko‘zda tutilgan shart-sharoitga muvofiq tarzda harbiy asirlar mehnatidan foydalanish huquqiga ega.

Nizolashayotgan tomonlarning har biri ushbu moddaning 4, 5 va 6-xatboshisida sanab o‘tilgan barcha ma’lumotlarni, o‘z hukmi ostiga tushib qolgan va 4-moddada ko‘rsatilgan toifalardan biriga mansub bo‘lgan har bir dushman shaxs to‘g‘risidagi axborotni o‘ziga tegishli Ma’lumotlar Byurosiga imkon qadar tezkorlik bilan ma’lum qiladi. Betaraf va jang qilmayotgan Davlatlar o‘z hududlariga qabul qilingan mazkur toifalarga mansub shaxslarga nisbatan shu tartibda yo‘l tutadi.

Ushbu byuro bir tomondan Homiy Davlatlar va ikkinchi tomondan 123-moddada ko‘zda tutilgan Markaziy Agentlik vositachiligida ushbu barcha ma’lumotlarni eng tezkor usullar bilan manfaatdor Davlatlarga jo‘natadi.

Bu ma’lumotlar manfaatdor oilalarga zudlik bilan xabar yetkazish imkonini beradi. Unda 17-modda qoidalariga muvofiq holda va Ma’lumotlar Byurosiga ma’lum bo‘lgan darajada harbiy asirning familiyasi, ismi, unvoni, shaxsiy raqami, tug‘ilgan joyi va sanasi, o‘zi mansub Davlat, otasining ismi va onasining qizlik familiyasi, xabardor etilishi lozim bo‘lgan shaxsning ism-familiyasi va turar-joy manzili, shuningdek, harbiy asirga xat-xabar jo‘natish mumkin bo‘lgan manzil ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak.

Ma’lumotlar Byurosi tegishli vakolatli organlarning barchasidan harbiy asirning ko‘chirilishi, ozod etilishi, vataniga qaytarilishi, qochishi, harbiy shifoxonaga joylashtirilishi, vafot etishi holatlari bilan bog‘liq ma’lumotlarni oladi hamda ularni yuqoridagi 3-xatboshida ko‘zda tutilgan tartib asosida jo‘natadi.

Shuningdek, og‘ir yarador va bemor harbiy asirlarning ahvoli haqidagi ma’lumotlar muntazam ravishda, agar iloji bo‘lsa, har haftada jo‘natib turiladi.

Ma’lumotlar Byurosi harbiy asirlar, shu jumladan asirlikda vafot etganlar yuzasidan o‘ziga yo‘llangan barcha so‘rovlarga javob qaytarishga, shuningdek, so‘ralayotgan, ammo byuroda mavjud bo‘lmagan zarur ma’lumotlarni olish uchun har qanday so‘rov yo‘llashga ham mas’uldir.

Byuro yuboradigan har qanday yozma ma’lumotlar imzo va muhr bilan tasdiqlanadi.

Bundan tashqari, Ma’lumotlar Byurosi harbiy asirlarning vataniga qaytarilishi, ozod etilishi, qochishi yoki vafot etishi tufayli ulardan qolgan barcha qimmatbaho buyumlarni, jumladan asirlikda ushlab turgan Davlat valyutasidan boshqa har qanday valyutadagi pul mablag‘larini, shuningdek, ularning yaqin qarindoshlari uchun muhim hisoblangan hujjatlarni to‘plash va manfaatdor Davlatlarga topshirish uchun mas’ul hisoblanadi. Bu buyumlar byuro muhri bosilgan paketlarda jo‘natiladi va ularga ushbu buyumlarning egasi to‘g‘risidagi batafsil ma’lumotlar ko‘rsatilgan, shuningdek, paketdagi buyumlarning aniq ro‘yxati qayd etilgan hujjatlar ilova qilinadi. Bunday harbiy asirlarning boshqa shaxsiy buyumlari manfaatdor nizolashayotgan tomonlar o‘rtasidagi kelishuv asosida topshiriladi.

Harbiy asirlar ishlari bo‘yicha Markaziy Ma’lumotlar Agentligi betaraf mamlakatda ta’sis etiladi. Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi zarur deb topgan taqdirda, manfaatdor Davlatlarga bunday agentlikni tashkil etishni tavsiya qiladi.

Ushbu agentlikka uning tomonidan rasmiy tartibda yoki xususiy tarzda olinadigan harbiy asirlarga taalluqli barcha ma’lumotlarni jamlash va imkon qadar tezkorlik bilan harbiy asirlar vataniga yoxud ular mansub bo‘lgan Davlatga yo‘llash vazifasi yuklanadi. Nizolashayotgan tomonlar tegishli ma’lumotlar jo‘natilishini amalga oshirish uchun agentlikka barcha imkoniyatlarni yaratib beradi.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar va xususan, ular jumlasida fuqarolari Markaziy Agentlik xizmatidan foydalanayotgan Tomonlar agentlikning ehtiyojiga qarab moliyaviy ko‘mak ko‘rsatish uchun taklif etiladi.

Bu qoidalar Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi va 125-moddada qayd etilgan ko‘mak jamiyatlarining insonparvarlik faoliyatini cheklaydigan mazmunda talqin etilmasligi kerak.

Milliy Ma’lumotlar Byurosi va Markaziy Ma’lumotlar Agentligi pochta yig‘imlaridan ozod etiladi hamda 74-moddada ko‘zda tutilgan barcha imtiyozlardan foydalanadi; shuningdek, ularga imkoniyat boricha telegrafdan bepul foydalanish yoki kam deganda eng arzon narxlarda haq to‘lash huquqi beriladi.

Asirlikda ushlab turgan Davlatlar o‘z xavfsizligini ta’minlash uchun zarur deb hisoblab yoki muayyan o‘rinli ehtiyojlarni qondirish maqsadida ko‘rgan choralardan tashqari hollarda diniy tashkilotlar, ko‘mak jamiyatlari va harbiy asirlarga ko‘maklashuvchi boshqa har qanday tashkilotlar vakillari ushbu Davlatlardan o‘zlariga va tegishli tartibda ro‘yxatdan o‘tgan muxtor vakillariga harbiy asirlarni borib ko‘rish. ular o‘rtasida ko‘mak jo‘natmalarini hamda diniy va tarbiyaviy maqsadlarga mo‘ljallangan har xil buyumlarni taqsimlash, shuningdek, harbiy asirlarning shug‘ullanishlari, bo‘sh vaqtlarini mazmunli o‘tkazishlarini tashkillashtirishda ko‘maklashish uchun kerak bo‘lgan barcha zaruriy yordamni oladi. Yuqorida tilga olingan jamiyatlar yoki tashkilotlar asirlikda ushlab turgan Davlat hududida yoxud boshqa mamlakatda ta’sis etilgan bo‘lishi va yoki xalqaro maqomga ega bo‘lishi ham mumkin.

Asirlikda ushlab turgan Davlat o‘z hududida va o‘z nazorati ostida ishlashi uchun vakillariga ruxsat etiladigan jamiyat va tashkilotlar sonini cheklab qo‘yishi mumkin.Ayni chog‘da, bunday cheklovlar barcha harbiy asirlarga amaliy va yetarli darajada ko‘mak ko‘rsatishga xalal bermasligi shart.

Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasining bu boradagi alohida mavqeyi har doim e’tirof etilishi va hurmat qilinishi kerak.

Harbiy asirlarga yuqoridagi maqsadlarda ular uchun mo‘ljallangan jo‘natmalar yoxud buyumlarni topshirish paytida yoki hech bo‘lmaganda, qisqa vaqt o‘tgandan so‘ng ularni jo‘natgan ko‘mak jamiyati yoxud tegishli tashkilot nomiga har bir olingan jo‘natma uchun alohida yozilgan va harbiy asirlarning vakolatli shaxsi tomonidan imzolangan tilxatlar yuboriladi. Shu bilan birga, asirlarni o‘z idorasi ostida saqlayotgan ma’muriy hokimiyat tomonidan ham mazkur yuklar yuzasidan tegishli tilxatlar taqdim etiladi.

Homiy Davlatlarning vakillari yoki delegatlariga harbiy asirlar joylashtirilgan barcha joylar, xususan, qurolsizlantirib ushlab turish, qamoqda saqlash va ish joylarini borib ko‘rishga ruxsat etiladi va ular harbiy asirlar foydalanadigan barcha xonalarga kirish huquqiga ega bo‘ladi; shuning barobarida, ularga bir joydan boshqa joyga ko‘chirilayotgan asirlarning jo‘natilishi, tranziti yoki kelib tushishi bilan bog‘liq joylarni borib ko‘rishga ham ruxsat etiladi Ular asirlar bilan va xususan, vakolatli shaxslar bilan guvohlarsiz suhbatlashishlari, zarur bo‘lganda tarjimon yordamida gaplashishlari mumkin.

Homiy Davlatlarning vakillari yoki delegatlariga xohlagan joylarini borib ko‘rishlari uchun erkin tanlov imkoniyati beriladi. Bunday borib ko‘rishlarning soni va davomiyligi cheklab qo‘yilmaydi. Ular faqat qat’iy harbiy zarurat taqozosiga ko‘ra hamda istisno tariqasida va muayyan muddatga taqiqlanishi mumkin.

Asirlikda ushlab turgan Davlat va harbiy asirlar mansub bo‘lgan Davlat tegishli hollarda ana shu asirlarni borib ko‘rishni istagan ularning vatandoshlariga ko‘rishda qatnashish uchun ruxsat etish to‘g‘risida o‘zaro kelishib olishlari mumkin.

Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi ham shu huquqlardan foydalanadi. Asirlarni borib ko‘radigan vakillarning tayinlanishi harbiy asirlar mansub bo‘lgan Davlat roziligiga bog‘liq bo‘ladi.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar tinchlik va urush vaqtida ham mazkur Konvensiya matnini o‘z mamlakatlari ichida imkon qadar kengroq tarqatish, xususan, uni o‘rganish uchun harbiy, mumkin bo‘lsa, fuqaroviy ta’lim sohasining o‘quv dasturlariga kiritish majburiyatini zimmasiga oladilar, toki uning prinsiplaridan barcha qurolli kuchlar va butun aholi xabardor bo‘lsin.

Urush davrida harbiy asirlar uchun javobgar hisoblangan harbiy ma’murlar va boshqa xil ma’murlar Konvensiya matniga ega bo‘lishi va uning qoidalari bilan maxsus tanishtirilishi shart.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar Shveysariya Federal Kengashi yordamida, harbiy harakatlar vaqtida esa Homiy Davlatlar orqali mazkur Konvensiya rasmiy tarjimalarining matnlarini, shuningdek, uning qo‘llanilishini ta’minlash yo‘lida qabul qilingan qonunlar va qarorlarni bir-birlariga yetkazadilar.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar keyingi moddada ko‘rsatilgan mazkur Konvensiya qoidalarining u yoki bu jiddiy buzilishini sodir etgan yoki bu haqda buyruq bergan shaxslar uchun samarali jinoiy javobgarlikni ta’minlash maqsadida zarur bo‘lgan qonunchilikni kuchga kiritish yuzasidan o‘z zimmasiga tegishli majburiyat oladilar.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning har biri qoidalarning u yoki bu jiddiy buzilishini sodir etganlikda yoxud bu haqda buyruq berganlikda ayblanayotgan shaxslarni qidirib topish va qaysi mamlakat fuqarosi ekanidan qat’i nazar, ularni o‘z sudiga topshirishni zimmasiga oladilar Tegishli tomon agar xohlasa, o‘z qonunchiligiga muvofiq ularni sud qilish uchun boshqa manfaatdor Oliy Ahdlashuvchi Tomon ixtiyoriga berishi ham mumkin Buning uchun ushbu manfaatdor Oliy Ahdlashuvchi Tomon ana shu shaxslarni ayblash uchun asos bo‘la oladigan dalillarga ega bo‘lishi kerak.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning har biri keyingi moddada sanab o‘tilgan jiddiy qoidabuzarliklar bilan bir qatorda, mazkur Konvensiya qoidalariga zid bo‘lgan boshqa har qanday xatti-harakatlarga barham berish uchun zarur choralarni ko‘radi.

Har qanday sharoitda ayblanuvchi shaxslar tegishli sud protsedurasi va himoyalanish huquqi kafolatlaridan foydalanadilar. Bu kafolatlarning foydasi Harbiy asirlar bilan qilinadigan muomala to‘g‘risida 1949-yil 12-avgustda qabul qilingan Jeneva Konvensiyasining 105-moddasida va undan keyingi moddalarida ko‘zda tutilgan kafolatlarnikidan kam bo‘lmasligi kerak.

Yuqoridagi moddada qayd etilgan jiddiy qoidabuzarliklar qatoriga mazkur Konvensiya homiyligidan foydalanayotgan shaxslar yoki mol-mulkka qarshi qaratilgan quyidagi qoidabuzarlik harakatlari kiradi: qasddan o‘ldirish, qiynoqqa solish va g‘ayriinsoniy munosabatda bo‘lish, shu jumladan, biologik tajribalar o‘tkazish, ataylab og‘ir azoblar yoki jiddiy shikast yetkazish, sog‘liqqa ziyon keltirish, harbiy asirni dushman Davlatning qurolli kuchlari safida xizmat qilishga majburlash yoki mazkur Konvensiyada ko‘zda tutilgan tartibdagi beg‘araz va jo‘yali sudlov huquqidan mahrum etish.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning birontasiga o‘zini yoki boshqa Oliy Ahdlashuvchi Tomonni yuqoridagi moddada ko‘zda tutilgan qoidabuzarliklar bo‘yicha o‘zining yoxud biron-bir Ahdlashuvchi Tomonning zimmasiga yuklanadigan javobgarlikdan xalos etishi uchun ruxsat berilmaydi.

Nizolashayotgan tomonlardan birining iltimosiga binoan, Konvensiya qoidabuzarliklarining har qanday tasdig‘ini tegishlicha aniqlashtirish yuzasidan manfaatdor tomonlar o‘rtasida o‘zaro kelishilgan tartibdagi aniqlash protsedurasi boshlanishi kerak.

Aniqlash protsedurasi masalasi bo‘yicha bir bitimga kelishilmagan taqdirda, tomonlar o‘zaro kelishgan holda bu masalani hal etadigan arbitrni tanlab oladilar.

Qoidabuzarlik aniqlanishi bilanoq nizolashayotgan tomonlar unga barham beradilar va imkon qadar qisqa fursatda aybdorni jazolash choralarini ko‘radilar.

Mazkur Konvensiya fransuz va ingliz tillarida tayyorlangan. Har ikki tildagi matn bir xil kuchga ega.

Shveysariya Federal Kengashi Konvensiyaning rus va ispan tillariga rasmiy tarjimalarini ta’minlaydi.

Mazkur Konvensiya Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarda 1929-yil 27-iyuldagi Konvensiyaning o‘rnini bosadi.

Quruqlikdagi urush qonunlari va odatlari to‘g‘risida 1899-yil 29-iyulda yoki 1907-yil 18-oktabrda imzolangan Gaaga Konvensiyasi bilan o‘zaro bog‘langan va mazkur Konvensiya ishtirokchilari bo‘lgan Davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarda ushbu Konvensiya yuqorida tilga olingan Gaaga Konvensiyalariga ilova qilingan Reglamentning II bobini to‘ldiradi.

Quyidagi sana qo‘yilgan mazkur Konvensiya 1949-yil 21-aprelda Jenevada ochilgan konferensiyaga vakil yuborgan barcha Davlatlar, shuningdek, ushbu konferensiyaga vakil yubormagan bo‘lsa-da, lekin 1929-yil 27-iyuldagi Konvensiyada ishtirok etgan Davlatlar tomonidan 1950-yilning 12-fevraligacha imzolanishi mumkin.

Mazkur Konvensiya imkon qadar tezroq ratifikatsiya qilinadi va ratifikatsiya yorliqlari saqlash uchun Bernga topshiriladi.

Har bir ratifikatsiya yorlig‘ini topshirish haqida protokol tuziladi va uning tasdiqlangan nusxasi Konvensiyani imzolagan yoki unga qo‘shilish to‘g‘risida bayonot bergan barcha Davlatlarga Shveysariya Federal Kengashi tomonidan topshiriladi.

Mazkur Konvensiya kamida ikkita ratifikatsiya yorlig‘i saqlash uchun topshirilgandan so‘ng oradan olti oy o‘tgach kuchga kiradi.

Kelgusida u har qaysi Oliy Ahdlashuvchi Tomon uchun mazkur tomonning ratifikatsiya yorlig‘i saqlashga topshirilgan vaqtdan e’tiboran oradan olti oy o‘tib kuchga kiradi.

Mazkur Konvensiya kuchga kirgan kunidan e’tiboran ushbu Konvensiyani imzolamagan har qanday davlatning unga qo‘shilishi uchun ochiq hisoblanadi

Har bir qo‘shilish to‘g‘risida Shveysariya Federal Kengashiga yozma ravishda bayonot beriladi va ushbu bayonot, kelib tushgan kunidan boshlab olti oy vaqt o‘tgach, kuchga kiradi.

Shveysariya Federal Kengashi Konvensiyani imzolagan yoki unga qo‘shilish to‘g‘risida bayonot bergan barcha Davlatlarni qo‘shilish to‘g‘risida xabardor qiladi.

2 va 3-moddalarda ko‘zda tutilgan holatlar saqlashga topshirilgan ratifikatsiyalarni, shuningdek, nizolashayotgan tomonlar harbiy harakatlardan yoki istilodan oldin yo keyin qo‘shilish to‘g‘risida bergan bayonotlarni darhol kuchga kirishini ta’minlaydi. Shveysariya Federal Kengashi ratifikatsiya yoki nizolashayotgan tomonlarning qo‘shilishi haqida olingan bayonotlar to‘g‘risida eng tezkor yo‘llar bilan xabar yetkazadi.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning har biri mazkur Konvensiyani denonsatsiya qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

Shveysariya Federal Kengashiga denonsatsiya to‘g‘risida yozma ravishda bayonot beriladi va u denonsatsiya qilish to‘g‘risida barcha Oliy Ahdlashuvchi Tomonlarning hukumatlarini xabardor qiladi.

Denonsatsiya u haqda Shveysariya Federal Kengashiga yozma bayonot berilgandan bir yil o‘tgachgina kuchga kiradi. Shu bilan birga, Davlat mojaroda ishtirok etgan vaqtda denonsatsiya to‘g‘risida bayonot bergan bo‘lsa, u tinchlik bitimiga kelishilmaguncha va har holda, mazkur Konvensiya homiyligidan foydalanayotgan shaxslarni ozod etish va o‘z vataniga qaytarish bo‘yicha ishlar tugallanmagungacha kuchga kirmasligi kerak.

Denonsatsiya bu haqda bayonot bergan Davlatga nisbatangina kuchga egadir. U nizolashayotgan tomonlar zimmasiga xalqaro huquq prinsiplaridan kelib chiqib yuklanadigan majburiyatlarga hech qanday ta’sir etmaydi. Chunki bu majburiyatlar ma’naviy-madaniy taraqqiy etgan xalqlar o‘rtasidagi odatlar, insoniylik qonun-qoidalari va jamoatchilikning vijdon amridan kelib chiqadi.

Shveysariya Federal Kengashi mazkur Konvensiyani Birlashgan Millatlar Tashkiloti kotibiyatida ro‘yxatdan o‘tkazadi. Shveysariya Federal Kengashi, shuningdek, Birlashgan Millatlar Tashkiloti kotibiyatiga mazkur Konvensiya yuzasidan olingan barcha ratifikatsiyalar, qo‘shilishlar va denonsatsiya qilishlar to‘g‘risida xabar berib boradi.

Ushbuni tasdiqlash uchun quyida imzo chekuvchilar tegishli vakolatlarni taqdim etgan holda mazkur Konvensiyani imzoladilar.

Jenevada 1949-yil 12-avgustda fransuz va ingliz tillarida tuzildi; mazkur Konvensiyaning asl nusxasi Shveysariya Konfederatsiyasi arxivlarida saqlanadi, Konvensiyaning tasdiqlangan nusxalari esa Shveysariya Federal Kengashi tomonidan uni imzolagan yoki unga qo‘shilgan har bir Davlatga topshiriladi.

A. To‘g‘ridan-to‘g‘ri vataniga qaytarish

Quyidagilar to‘g‘ridan to‘g‘ri vataniga qaytarilishga mansub hisoblanadi:

1. Jarohatlanish oqibatida qo‘l-oyoqlarining biridan mahrum bo‘lgan, shol bo‘lib qolgan, bo‘g‘imlari shikastlangan va bir qo‘l yoki bir oyoqdan mahrum bo‘lishga olib keladigan yoxud bir qo‘l yoki bir oyoqdan mahrum bo‘lishga teng darajadagi boshqa xil shikastlanishlarga duchor bo‘lgan barcha harbiy asirlar.

Quyidagi holatlar bir qo‘l yoki bir oyoqdan mahrum bo‘lishga teng darajadagi shikastlanishlar deb hisoblanadi (bu, ayni chog‘da, bunday holatlarni nisbatan keng miqyosda talqin etish mumkin emas degan ma’noni bildirmaydi):

a) qo‘l, barcha barmoqlar yoki bir qo‘lning ko‘rsatkich va bosh barmog‘idan mahrum bo‘lish, oyoq yoki oyoqning barcha panjalari va bir oyoqning kaftidagi suyaklardan mahrum bo‘lish;

b) ankiloz, suyak to‘qimasidan mahrum bo‘lish, yirik bo‘g‘imlardan birining yoki bir qo‘l barmoqlaridagi barcha bo‘g‘imlarning harakatlanishiga xalal beradigan chandiqli torayish;

s) uzun suyakning yasama bo‘g‘imi;

d) sinish yoki boshqa xil jarohat oqibatida yuzaga kelgan va harakat faoliyatining yoxud yuk ko‘tarish qobiliyatining jiddiy ravishda cheklanishiga olib kelgan shikastlanish.

2. Ahvoli surunkali og‘ir tus olgan va davolanishiga qaramasdan yaralangan kunidan e’tiboran bir yil muddat davomida salomatligini tiklash imkoniyati mavjud emasligi oldindan ma’lum bo‘lgan, masalan. quyidagi holatlarga duchor bo‘lgan barcha yarador harbiy asirlar:

a) yurakda snaryad parchasi mavjudligi, garchi qo‘shma tibbiy komissiya tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda jiddiy kasallik borligini aniqlay olmagan bo‘lsa ham;

b) miyada yoki o‘pkada metall parchasi mavjudligi. garchi qo‘shma tibbiy komissiya tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishda qisman yoki yalpi holdagi keskin o‘zgarish borligini aniqlay olmagan bo‘lsa ham;

s) osteomiyelit kasalligiga chalinish, xastalanish kunidan e’tiboran bir yil muddat davomida tuzalishiga ishonch bo‘lmagan hamda bu kasallik oqibatlari a’zolar ankiloziga va qo‘l yoki oyoqdan mahrum bo‘lishga teng darajadagi boshqa xil shikastlanishlarga olib keladigan hollar;

d) yirik bo‘g‘imga o‘tgan va uning yiring bog‘lashiga sababchi bo‘lgan shikastlanish;

e) bosh suyagidagi suyak to‘qimasining ishdan chiqishi yoki ko‘chishi bilan bog‘liq jarohat;

f) yuz to‘qimalarining ishdan chiqishi va faoliyatining buzilishiga olib keluvchi shikastlanish yoki yuzning kuyishi;

g) orqa miyaning shikastlanishi;

h) qo‘l yoki oyoqdan mahrum bo‘lishga teng darajada periferiya nervlarining shikastlanishi va davolash jarayoni yaralangan kunidan e’tiboran bir yildan ko‘p muddatni talab etadigan hollar, masalan, yelka va beldumg‘aza o‘rilmasi, oraliq va quymich nervlar shikastlanishi, shuningdek, bilak va tirsak nervlari yoki kichik boldir va katta boldir nervlarining qurama shikastlanishi. Bilak, tirsak, kichik boldir va katta boldir nervlari alohida holda shikastlanganlar, kontraktur va jiddiy nevrotrofik kasallanish holatlarini istisno etganda, vataniga qaytarish uchun tavsiya etilmaydi;

i) siydik chiqarish a’zolarining shikastlanishi va ularning faoliyati jiddiy buzilgan hollar.

3. Surunkali kasallikka yo‘liqqan va davolanishiga qaramasdan yaralangan kunidan e’tiboran bir yil muddat davomida salomatligini tiklash imkoniyati mavjud emasligi tibbiy xulosalar bo‘yicha oldindan ma’lum bo‘lgan, masalan, quyidagi holatlarga duchor bo‘lgan barcha yarador harbiy asirlar:

a) tananing har qanday a’zosi chalingan sil kasalligining rivojlanib borishi, tibbiy xulosalar bo‘yicha uni davolash orqali salomatligini tiklash yoki betaraf mamlakatda davolash yordamida ahvolini sezilarli darajada yaxshilash mumkin bo‘lmagan hollar;

b) ekssudativ zotiljam;

s) nafas yo‘llarining sil bilan bog‘liq bo‘lmagan va davolab bo‘lmaydigan jiddiy kasallikka chalinishi, masalan. o‘pkaning jiddiy emfizemasi (bronxit bilan birgalikda yoki alohida), surunkali astma, bir yildan ziyod asirlik davrida davom etgan surunkali bronxit, bronxoektaziya va boshqalar;

d) qon aylanish organlarining jiddiy surunkali shikastlanishi, masalan, yurak klapanining shikastlanishi va miokard, bunda kompensatsiyaning buzilish alomatlari asirlik davrida aniqlanganda va hatto qo‘shma tibbiy komissiya ko‘rik paytida bu alomatlarning birontasini aniqlay olmasa ham; yurak xaltasi va tomirlarning yallig‘lanishi (Byurger kasalligi, yirik tomirlar devorining kengayishi) va boshqalar;

e) ovqat hazm qilish organlarining jiddiy surunkali shikastlanishi, masalan, oshqozon yoki o‘n ikki barmoqli ichak yarasi; asirlik paytida oshqozon atrofida amalga oshirilgan operatsiya oqibatlari; surunkali gastrit, bir yildan uzoq muddatga cho‘zilgan va salomatlikni yomonlashtirayotgan enterit yoki kolit; jigarning sirrozli yallig‘lanishi; surunkali xoletsistopatiya va boshqalar;

f) tanosil a’zolarining jiddiy surunkali shikastlanishi, masalan, surunkali nefrit va uning og‘ir oqibatli holati; silga chalingan buyrakning olib tashlanishi; surunkali pielit yoki sistit; gidro- va pionefroz; jiddiy surunkali ginekologik kasalliklar; betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirish imkoni bo‘lmagan homiladorlik holati hamda u bilan bog‘liq xastaliklar va boshqalar;

g) markaziy va periferik asab tizimlarining jiddiy surunkali kasallanishi, masalan, og‘ir tutqanoq, asirda saqlangani oqibatida og‘ir psixonevrozga* chalinish kabi tegishli tartibda mutaxassis tomonidan aniqlangan yaqqol namoyon bo‘luvchi psixoz va psixonevrozlar; epilepsiyaning lagerdagi shifokor tomonidan tegishli tartibda aniqlangan har qanday turi, miya arteriosklerozi; bir yildan uzoqqa cho‘zilgan surunkali nevrit va boshqalar;

h) aqliy va jismoniy qobiliyatning juda sustlashib qolishi, sezilarli darajada vazn yo‘qotish va silla qurishi bilan birgalikda kechadigan vegetativ asab tizimining jiddiy surunkali kasallanishi;

i) ikkala ko‘zning ham ko‘rmasligi yoki bir ko‘zning ko‘rmasligi holatida tuzatadigan ko‘zoynak taqishga qaramay ikkinchi ko‘zning ko‘rish qobiliyati birga yetmasligi, ko‘rish qobiliyatining kamayib ketishi va ko‘rish qobiliyatini bir ko‘zda bo‘lsa ham 1/2 gacha tiklash imkonsiz bo‘lgan hollar*. Ko‘zning boshqa xil shikastlanishlari, masalan, glaukoma, ko‘zning rangdor pardasi yallig‘lanishi, ko‘zning tomiri po‘stlog‘i yallig‘lanishi, traxoma va boshqalar;

j) eshitishning buzilishi, masalan, bir quloqning butunlay eshitmasligi holatida ikkinchi quloq bir metrlik masofadan odatiy ovozda aytilgan so‘zlarni ilg‘ay olmasligi hollari, boshqalar;

k) modda almashinishi bilan bog‘liq og‘ir kasalliklar, masalan, insulin yordamida davolash talab etiladigan qandli diabet kasalligi va boshqalar;

l) ichki sekretsiya bezlari bilan bog‘liq og‘ir kasalliklar, masalan, tireotokiskoz, gipotireoz, Addison kasalligi, Simmonds kaxeksiyasi, tetaniya va boshqalar;

m) qon hosil qiluvchi a’zolarning jiddiy surunkali kasallanishi;

n) jiddiy surunkali intoksikatsiya: qo‘rg‘oshindan zaharlanish, simobdan zaharlanish, morfinizm, kokainizm, alkogolizm, gazlardan va turli nurlar ta’siri oqibatida zaharlanish va boshqalar;

o) harakat a’zolarining faoliyati buzilgani yaqqol ko‘zga tashlanadigan tarzda surunkali ishdan chiqishi, masalan, deformatsiyalanadigan artroz, surunkali va zo‘rayadigan, birlamchi hamda ikkilamchi poliartritlar, og‘ir klinik ko‘rinishdagi revmatizm va boshqalar;

p) tuzalmaydigan jiddiy surunkali teri kasalliklari;

q) barcha xavfli shishlar, o‘simtalar;

r) boshlanganidan so‘ng bir yilga cho‘ziladigan jiddiy surunkali yuqumli kasalliklar. masalan, bezgak, dizenteriya, uchinchi bosqichdagi tuzalmaydigan visseral zaxm, moxov va boshqalar;

s) jiddiy avitaminozlar va distrofiyalar.

B. Betaraf mamlakatlar shifoxonasiga joylashtirish

Quyidagilar betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirish uchun tavsiya etiladi:

1. Asirlikda tuzalmaydigan, ammo betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirilsa, davo topish yoki ahvoli jiddiy yaxshilashi mumkin bo‘lgan barcha yarador harbiy asirlar.

2. Asirga tushishiga qadar birinchi bosqichdagi sil kasalligiga chalingani va davolashganini istisno etganda, sil kasalligining har qanday turi bilan xastalangan, tegishli a’zosini qay darajada zararlanganidan qat’i nazar, betaraf mamlakatda davolanishi to‘liq tuzalishi yoki hech bo‘lmaganda ahvoli sezilarli darajada yaxshilanishi uchun ko‘mak bo‘lishiga umid bor harbiy asirlar.

3. Nafas yo‘llari, qop aylanishi, ovqat hazm qilish, asab tizimi, sezgi a’zolari, tanosil, teri tizimlari va harakat a’zolarining shikastlanishi kabi davolanishni talab etadigan har qanday kasallikka chalingan hamda ularning asirlikdagiga nisbatan betaraf mamlakatda davolanishi yaxshiroq natijalar berishi mumkin bo‘lgan harbiy asirlar.

4. Asirlikda paytida buyrakning sil bilan bog‘liq bo‘lmagan shikastlanishi oqibatida buyrakni olib tashlash operatsiyasini boshdan kechirgan, davolanish bosqichidagi yoxud yashirincha shakldagi osteomilit, insulin yordamida davolash talab etilmaydigan qandli diabet va shu kabi boshqa kasalliklarga chalingan harbiy asirlar.

5. Asirlik yoki urush oqibatida nevroz xastaligiga chalingan harbiy asirlar.

Nevrozga chalingan bemorlar betaraf mamlakatda uch oydan so‘ng tuzalib ketmasa yoki to‘liq sog‘ayishiga umid bo‘lmasa, ular shu muddat tugashi bilan vataniga qaytarib yuborilishi kerak.

6. Surunkali zaharlanish (gazlar, metallar, alkaloidlar va boshqalardan) kasalligiga chalingan va kelgusida betaraf mamlakatda davolanishi yaxshi natija berishi mumkin bo‘lgan barcha harbiy asirlar.

7. Barcha ayol harbiy asirlar va emizikli hamda yosh bolalari bor onalar.

Quyidagilar betaraf mamlakat shifoxonasiga joylashtirilmaydi:

1. Tegishli tartibda aniqlangan surunkali psixoz kasalligiga chalinganlarning barchasi.

2. Davolash mumkin emas deb topilgan asab tizimining organik yoki funksional kasalligiga chalinganlarning barchasi.

3. Yuqumli kasalliklarga chalinganlarning barchasi, silni istisno etganda, bu kasalliklar xatarli hisoblangan davr mobaynida.

1. Yuqorida qayd etilgan shartlarning barchasi umuman imkon qadar keng mazmunda talqin qilinishi va qo‘llanilishi kerak.

Ayniqsa, urush yoki asirlik oqibatida yuzaga kelgan nevropatiya yoxud psixopatiya kasalliklariga, shuningdek, barcha bosqichdagi sil kasalligiga nisbatan xuddi shunday yondashilishi shart. Harbiy asirlar ko‘p sonli jarohatlar olgan, ammo alohida holda bu jarohatlarning birontasi ularni vataniga qaytarib yuborish uchun asos bo‘lib xizmat qilmaydigan hollarda ham shu prinsip qo‘llanilishi va bunda jarohatlarning ko‘pligi oqibatida yuzaga keladigan ruhiy xastalanish holatlari e’tiborga olinishi kerak.

2. Amputatsiya, to‘la ko‘rlik yoki karlik, ochiq turdagi o‘pka sili, ruhiy xastaliklar, xavfli shishlar kabi to‘g‘ridan-to‘g‘ri vataniga qaytarish uchun shak-shubhasiz huquq beruvchi barcha holatlarda bemorlar lager shifokori yoki asirlikda saqlab turgan Davlat tasdiqlagan harbiy-tibbiy komissiyalar tomonidan tegishli tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi va ularni imkon qadar tezroq vataniga qaytarish belgilanadi.

3. Urushgacha mavjud bo‘lgan va ahvoli yomonlashmagan jarohatlar hamda kasalliklar, shuningdek, urush davrida olingan va harbiy xizmatga qaytish uchun xalal bermagan jarohatlar to‘g‘ridan to‘g‘ri vataniga qaytarish huquqini bermaydi.

4. Nizolashayotgan Davlatlarning barchasi ushbu qoidalarni bir xil mazmunda talqin qiladi va qo‘llaydi. Manfaatdor Davlatlar va ma’muriyatlar qo‘shma tibbiy komissiyalarga ular o‘z vazifasini ado etishi uchun zarur bo‘lgan barcha shart-sharoitni yaratadi.

5. Yuqorida 1 raqami ostida qayd etilgan misollar faqat namunaviy holatlar hisoblanadi. Bu qoidalarga mutlaqo mos kelmaydigan holatlar mazkur Konvensiyaning 110-moddasi va ushbu bitim qoidalari ruhida ko‘rib chiqilishi shart.

112-moddada nazarda tutilgan qo‘shma tibbiy komissiyalar uch nafar a’zodan tashkil topib, ulardan ikki nafari betaraf mamlakatlar fuqarolari bo‘lishi kerak. uchinchisi esa asirlikda saqlab turgan Davlat tomonidan tayinlanadi. Yuqorida ko‘rsatilgan betaraf a’zolardan biri komissiyaga raislik qiladi.

Betaraf a’zolarning ikkalasi ham Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi tomonidan Homiy Davlat bilan kelishuvga muvofiq asirlikda saqlab turgan Davlatning iltimosi asosida tayinlanadi. Ular o‘z vatanida ham. boshqa betaraf mamlakatda yoki asirlikda saqlab turgan Davlat hududida ham yashashi mumkin.

Betaraf a’zolik uchun nomzodlarni manfaatdor nizolashayotgan tomonlar ma’qullashi kerak va ular Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi bilan Homiy Davlatga o‘z roziligi haqida ma’lum qiladi. Bu shaxslar bunday xabar kelishi bilanoq haqiqiy komissiya a’zolari deb hisoblanadi.

Zarur hollarda komissiyaning haqiqiy a’zolari o‘z vazifalarini ado etishlari uchun bu a’zolarning tegishli miqdordagi o‘rinbosarlari ham tayinlanadi. Bunday tayinlash haqiqiy a’zolarni tayinlash bilan bir paytda yoki shundan keyingi qisqa muddat ichida amalga oshiriladi.

Agar biron-bir sababga ko‘ra Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi betaraf a’zolarni tayinlay olmaydigan bo‘lsa, u holda ushbu a’zolarni Homiy Davlat tayinlaydi.

Imkon boricha betaraf a’zolarning biri xirurg boshqasi esa terapevt bo‘lishi shart.

Betaraf a’zolar o‘z vazifasini ado qilishi uchun ularga barcha imkoniyatlarni yaratish bo‘yicha mas’ul hisoblangan nizolashayotgan tomonlardan to‘la mustaqil holda faoliyat ko‘rsatadi.

Asirlikda saqlab turgan Davlat bilan kelishuvga muvofiq Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi mazkur nizomning 2 va 4-moddalarida ko‘rsatilgan tayinlashlari amalga oshirishda manfaatdor shaxslarning xizmat vazifalarini belgilashi kerak.

Betaraf a’zolar ma’qullangan paytdan e’tiboran qo‘shma tibbiy komissiya imkon qadar tezroq, har holda, ma’qullash kunidan so‘ng uch oydan kechiktirmay, o‘z ishini boshlashi shart.

Qo‘shma tibbiy komissiyalar Konvensiyaning 113-moddasida qayd etilgan barcha harbiy asirlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazadi va vataniga qaytarish, vataniga qaytarilganlar ro‘yxatidan o‘chirish yoki navbatdagi tibbiy ko‘rikkacha tegishli qarorni keyinga surish yuzasidan o‘z takliflarini kiritadi. Qarorlar ko‘pchilik ovoz bilan qabul qilinadi.

Tibbiy ko‘rikdan so‘ng bir oy davomida komissiya har bir alohida holat yuzasidan qabul qilingan qaror to‘g‘risida asirlikda saqlab turgan Davlatga, Homiy Davlatga va Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasiga ma’lum qilishi kerak. Qo‘shma tibbiy komissiya, shuningdek, o‘zi qabul qilgan qaror to‘g‘risida tibbiy ko‘rikdan o‘tgan har bir harbiy asirga ma’lum qiladi va ularning vataniga qaytarish uchun tavsiya etilganlariga mazkur Konvensiyaga ilova qilingan namunadagidek guvohnoma beradi.

Asirlikda saqlab turgan Davlat qo‘shma tibbiy komissiyaning qarorini bu haqda tegishli tartibda xabardor etilganidan so‘ng uch oy muddat ichida bajarishi shart.

Agar muayyan bir mamlakatda qo‘shma tibbiy komissiya faoliyat ko‘rsatishi zarur deb topilsa-yu ammo bu mamlakatda betaraf Davlat fuqarosi hisoblangan biron-bir shifokor mavjud bo‘lmasa va agar qandaydir sabablarga ko‘ra komissiyaga boshqa mamlakatda yashovchi betaraf Davlat fuqarolari bo‘lgan shifokorlarni tayinlashning imkoni bo‘lmasa, u holda asirlikda saqlab turgan Davlat Homiy Davlat roziligi asosida ish tutib, qo‘shma tibbiy komissiya faoliyatini bajaradigan o‘z tibbiy komissiyasini tuzishi mumkin, ammo bunday komissiyaga nisbatan mazkur nizomning 1 — 5 va 8-moddalaridagi qoidalar qo‘llanilmaydi.

Qo‘shma tibbiy komissiyalar doimiy asosda ishlaydi va belgilangan vaqt oralig‘ida, kamida olti oyda bir marta har bir lagerni borib ko‘radi.

Vakolatli shaxslarga qo‘l ostilaridagi jamoaviy ko‘mak jo‘natmalarini o‘z lagerlariga mansub barcha harbiy asirlar o‘rtasida, shu jumladan, gospitallarda, qamoqxonalarda yoki axloq tuzatish muassasalaridagi harbiy asirlar o‘rtasida taqsimlash uchun ruxsat etiladi.

Jamoaviy ko‘mak jo‘natmalarini taqsimlash xayriya beruvchilarning ko‘rsatmasiga muvofiq va vakolatli shaxslar ishlab chiqqan reja bo‘yicha amalga oshiriladi; ammo tibbiyot materiallaridan iborat jo‘natmalarni taqsimlashni bosh shifokor bilan kelishuv bo‘yicha amalga oshirish ma’qul hisoblanadi; gospitallar va lazaretlarda bosh shifokorlar yuqorida qayd etilgan ko‘rsatmalardan o‘z bemorlarining ehtiyojlari talab etgan darajada chekinishlari mumkin. Shunday qilib, belgilangan tartiblar doirasidagi bu taqsimot har doim adolatli tarzda amalga oshirilishi shart.

O‘zlari olgan jo‘natmalarning sifati va miqdorini tekshirish va ushbu masala yuzasidan xayriya beruvchilarga batafsil hisobot tayyorlash uchun imkoniyat yaratish maqsadida vakolatli shaxslar yoki ularning o‘rinbosarlariga o‘z lagerlari yaqinidagi ko‘mak jo‘natmalari kelib tushadigan punktlarga chiqishga ruxsat etiladi.

Vakolatli shaxslar jamoaviy jo‘natmalar taqsimoti o‘z lagerlarining barcha bo‘linmalari va filiallarida ularning ko‘rsatmalariga muvofiq tarzda amalga oshirilganiga ishonch hosil qilishlari uchun ularga tegishli imkoniyat yaratiladi.

Vakolatli shaxslarga xayriya beruvchilarga mo‘ljallangan va jamoaviy ko‘mak jo‘natmalariga (taqsimot, talab, miqdor va boshqalarga) taalluqli bo‘lgan blanklar va anketalarni to‘ldirish, shuningdek, bu blanklarni to‘ldirishni ishchi komandalaridagi vakolatli shaxslarga yoki lazaretlar va gospitallarning bosh shifokorlariga topshirish uchun ruxsat etiladi. Ushbu tegishli tartibda to‘ldirilgan blanklar va anketalar paysalga solinmasdan xayriya beruvchilarga yetkaziladi.

Jamoaviy ko‘mak jo‘natmalarining o‘z lagerlaridagi harbiy asirlar o‘rtasida muntazam ravishda taqsimlab turilishini ta’minlash va harbiy asirlarning yangi kontingenti kelishi munosabati bilan paydo bo‘ladigan talablarni qoldirish maqsadida vakolatli shaxslarga jamoaviy ko‘mak jo‘natmalarining yetarli miqdordagi zaxirasini tashkil qilish va saqlab turishga ruxsat etiladi. Shu maqsadda ular tegishli omborlarga ega bo‘ladi; har bir ombor ikkita qulf bilan qulflanadi va albatta, qulflardan birining kaliti vakolatli shaxsda, boshqasiniki esa lager boshlig‘ida saqlanadi.

Agar jamoaviy ko‘mak sifatida kiyim-kechaklar jo‘natiladigan bo‘lsa, har qaysi harbiy asir kamida to‘liq komplekt kiyim-boshni o‘z shaxsiy mulki sifatida saqlab qoladi. Harbiy asirlardan birontasi bir komplektdan ortiq kiyim-kechakka ega bo‘lgan hollarda vakolatli shaxsning nisbatan ta’minlangan kishilardan ortiqcha buyumlarni yoki soni me’yordan ortiq bo‘lgan ayrim narsalarni (bitta buyumni) olib qo‘yishiga, agar bu nisbatan kam ta’minlangan harbiy asirlar ehtiyojini qondirish uchun zarur deb topilsa, ruxsat etiladi. Vakolatli shaxs, ayni chog‘da, ich kiyimi, paypog‘i yoki oyoq kiyimi yo‘q harbiy asirlarni boshqa yo‘l bilan ta’minlashning imkoni bo‘lmagan hollardagina ular uchun boshqalardagi bunday buyumlarning ikkinchi komplektini olishi mumkin.

Oliy Ahdlashuvchi Tomonlar, xususan, asirlikda saqlab turgan Davlatlar keng imkoniyatlar doirasida, shu bilan birga aholining oziq-ovqat ta’minotini tartibga soluvchi ko‘rsatmalarni hisobga olgan holda, ularning hududlarida harbiy asirlar o‘rtasida jamoaviy ko‘mak sifatida taqsimlash uchun zarur turli mahsulotlarni sotib olishni amalga oshirishga ruxsat etadi; ular bunday sotib olishni amalga oshirish maqsadida pul jamg‘armalaridan mablag‘ ko‘chirilishiga va texnik yoki ma’muriy tartibdagi boshqa xil moliyaviy harakatlar bajarilishiga ham xuddi shu tarzda ko‘maklashadi.

Yuqorida qayd etilgan qoidalar na harbiy asirlarning lagerga kelmasdan oldin yoki ko‘chish davrida jamoaviy jo‘natmalari qabul qilib olish huquqlariga va na Homiy Davlat, Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi yoki harbiy asirlarga ko‘maklashuv va tegishli jo‘natmalarning topshirilishi va oluvchilar o‘rtasida o‘zlari istagan har qanday tartibda taqsimlanishi bo‘yicha mas’ul hisoblangan boshqa har qanday tashkilotlar vakillarining imkoniyatlariga ziyon yetkazmasligi kerak.