O‘zbekiston Respublikasining “Energiyadan oqilona foydalanish to‘g‘risida”gi Qonuniga (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-y., 4-5 son, 118-modda), O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 29-apreldagi 210-sonli “Sobiq SSR Ittifoqi qonun osti hujjatlarini qayta ko‘rib chiqish bo‘yicha ishlarini tashkil etish to‘g‘risida”gi qaroriga va 2004-yil 1-martdagi 96-sonli qarori (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2004-y., 9-son, 105-modda) bilan tasdiqlangan Elektr energetikada nazorat bo‘yicha davlat inspeksiyasi to‘g‘risidagi nizomga muvofiq buyuraman:

1. Issiqlik energiyasini va issiqlik eltuvchilarni hisobga olish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan kundan boshlab o‘n kun o‘tgandan keyin kuchga kiradi.

Mazkur Qoidalar O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2009-yil 22-avgustdagi 245-son “Elektr va issiqlik energiyasidan foydalanish qoidalarini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq issiqlik energiyasini va issiqlik eltuvchilarni hisobga olish uslubiyotini belgilaydi.

1. Ushbu Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalanilgan:

issiqlik iste’moli tizimlari — issiqlik yuklamasining bir yoki bir nechta turlarini (isitish, ventilatsiya, issiq suv ta’minoti, texnologik ehtiyojlar) qondirishiga mo‘ljallangan ulovchi quvurlar yoki issiqlik tarmoqlariga ega bo‘lgan issiqlikni iste’mol qilish uskunalari majmuasi;

issiqlik iste’moli tizimlarini bog‘liq bo‘lgan ulanish sxemasi — issiqlik iste’moli tizimini issiqlik tarmog‘iga ulanish sxemasi, bunda issiqlik eltuvchi issiqlik tarmog‘idan issiqlik iste’moli tizimiga bevosita beriladi;

issiqlik iste’moli tizimlarini bog‘liq bo‘lmagan ulanish sxemasi — issiqlik iste’moli tizimini issiqlik tarmog‘iga ulanish sxemasi, bunda issiqlik tarmog‘idan qabul qilinadigan issiqlik eltuvchi iste’molchining issiqlik punktida o‘rnatilgan issiqlik almashuvchi orqali o‘tadi, bu erda keyinchalik issiqlik iste’moli tizimida foydalanadigan ikkilamchi issiqlik eltuvchini isitadi;

issiqlik manbai — issiqlik energiyasini ishlab chiqarish va uni uzatish uchun mo‘ljallangan qurilma;

issiqlik punkti — issiqlik eltuvchini issiqlik yuklamasi bo‘yicha taqsimlash, hisobga olish, uning parametrlarini va issiqlikni iste’mol qilish rejimlarini nazorat qilish, tezkor uzib - ulashlarni amalga oshirish uchun mo‘ljallangan uzel;

issiqlik ta’minoti korxonasi — issiqlik energiyasidan foydalanish shartnomasi bo‘yicha issiqlik energiyasini sotish va taqsimlash huquqiga ega bo‘lgan yuridik shaxs;

issiqlik ta’minoti tizimi — obyektning (bino, sex, tuman, shahar, korxona va boshqalar) issiqlik ta’minotini amalga oshiruvchi o‘zaro bog‘langan issiqlik tarmoqlari majmui;

issiqlik eltuvchi — issiqlik quvvati uskunasida issiqlikni ko‘proq isitilgan jismdan kamroq isitilgan jismga uzatishda foydalaniladigan harakatchan muhit (suv, suvli bug‘, kondensat);

issiqlik energiyasi — sanoat mahsulotining turi hisoblanib, issiqlik manbaidan uzatiluvchi issiqlik eltuvchidan olinadigan energiya;

issiqlik energiyasini hisobga olish pribori — ko‘rsatkichlari bo‘yicha iste’mol qilingan issiqlik energiyasi uchun issiqlik ta’minoti korxonasi bilan o‘zaro hisob-kitoblar amalga oshiriladigan hisobga olish priborlari;

iste’molchi — issiqlik ta’minoti korxonasining issiqlik tarmoqlariga bevosita ulangan, u bilan issiqlik tarmoqlarining balans bo‘yicha mansublik chegarasiga ega bo‘lgan, issiqlik energiyasidan foydalanish huquqi va shartlari iste’molchi hamda issiqlik ta’minoti korxonasi bilan tuzilgan shartnomada belgilangan yuridik shaxs;

suvli issiqlik iste’molining yopiq tizimi — issiqlik tarmog‘ida aylanuvchi suvdan faqat issiqlik eltuvchi sifatida foydalaniladi, ushbu tarmoqdan suv olinmaydigan tizim;

suvli issiqlik iste’molining ochiq tizimi — issiqlik tarmog‘ida aylanuvchi suv, iste’molchi tomonidan qisman yoki to‘liq olinadigan tizim;

hisobga olishni nazorat qilish pribori — nazorat qilish uchun foydalaniladigan hisobga olish pribori, uning ko‘rsatkichlari asosida issiqlik tarmog‘ining mazkur nuqtasida issiqlik eltuvchining miqdori, harorati va bosimi aniqlanadi.

2. Mazkur Qoidalar talablari issiqlik manbaini o‘rnatilgan quvvatidan va iste’molchini ulangan issiqlik yuklamasidan qat’i nazar issiqlik energiyasini uzatish va iste’mol qilishda o‘zaro hisob-kitob uchun issiqlik ta’minoti korxonasi va iste’molchilarga taalluqlidir.

3. Issiqlik energiyasini uzatish va iste’mol qilinishini hisobga olish va qayd qilish quyidagi maqsadlarda tashkil qilinadi:

issiqlik ta’minoti korxonalari va iste’molchilar orasidagi o‘zaro moliyaviy hisob-kitoblarni amalga oshirish;

issiqlik ta’minoti tizimi va issiqlik iste’moli tizimlarining issiqlik va gidravlik ish rejimlarini nazorat qilish;

issiqlik energiyasi va issiqlik eltuvchilardan oqilona foydalanishni nazorat qilish;

issiqlik eltuvchining parametrlarini hujjatlashtirish: miqdori, harorati va bosimi.

4. Issiqlik energiyasi va issiqlik eltuvchilar uchun hisob-kitoblar tartibi, shuningdek issiqlik energiyasini va issiqlik eltuvchilarni uzatish, iste’mol qilish rejimlariga rioya qilish bo‘yicha, issiqlik ta’minoti korxona hamda iste’molchi o‘rtasidagi o‘zaro majburiyatlar issiqlik energiyasidan foydalanish shartnomasi (bundan keyin — Shartnoma) bilan belgilanadi.

5. Issiqlik energiyasi va issiqlik eltuvchilarni hisobga olishni nazorat qilish hamda issiqlik energiyasini hisobga olish priborlari O'zDSt 8.031:2008 “O‘zbekiston Respublikasining hisobga olishlar birligini ta’minlash davlat tizimi kattaliklar birligi. Yoqilg‘i va energiya. Hisobga olish priborlari bilan ta’minlash va ularni ekspluatatsiya qilish” talablariga muvofiq ekspluatatsiya qilinishi lozim.

6. Issiqlik energiyasi issiqlik eltuvchilarni hisobga olish uslubiyoti ushbu Qoidalarning 1-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi. Mazkur uslubiyotda qo‘llanilgan shartli belgilarning tasnifi ushbu Qoidalarning 2-ilovasiga muvofiq belgilanadi.

7. Mazkur Qoidalar “O‘zbekenergo” Davlat aksiyadorlik kompaniyasi, O‘zbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qo‘mitasi, “O‘zstandart” agentligi bilan kelishilgan.

1. Issiqlik manbalaridan; issiqlik elektr markazlari (bundan keyin — IEM), qozonxonalar va shunga o‘xshash issiqlik manbalaridan chiquvchi, ularning har bir uzatuvchi quvurlari issiqlik energiyasini hisobga olishni nazorat qilish priborlari bilan jihozlanadi.

2. Qaytaruvchi quvurlarda o‘rnatiladigan hisobga olish priborlari to‘yintiruvchi quvur ulangan joygacha joylashishi shart.

3. Issiqlik energiyasini hisobga olish priborlari issiqlik ta’minoti korxonasi va iste’molchining issiqlik tarmoqlarining bo‘linish chegarasida amalga oshirilishi kerak.

4. Issiqlik manbaidagi har bir issiqlik punktida quyidagilar aniqlanishi shart:

hisobga olish priborlarining ishlagan vaqtlari;

yetkazib beriladigan issiqlik energiyasi;

issiqlik manbai tomonidan issiqlik uzatuvchi quvur bo‘ylab yetkazib berilgan va qaytaruvchi quvurlar bo‘ylab qabul qilingan issiqlik eltuvchining miqdori;

issiqlik ta’minoti tizimini to‘yintirishga sarflanadigan issiqlik eltuvchining miqdori;

har bir soatda yetkazib berilgan bug‘ning va issiqlik manbaiga qaytarilgan kondensatning miqdori;

uzatuvchi va qaytaruvchi quvurlardagi issiqlik eltuvchining va to‘yintirish quvurlaridagi to‘yintirish uchun foydalaniladigan sovuq suvning o‘rtacha soatlik va o‘rtacha sutkalik harorati va bosimi.

5. Issiqlik eltuvchining parametrlarni o‘rtacha qiymati va shuningdek biron-bir boshqa vaqt oralig‘i uchun ularning o‘rtacha qiymatlari, issiqlik eltuvchining parametrlarini qayd qiluvchi priborlar ko‘rsatkichlari asosida aniqlanadi.

6. Suvli issiqlik ta’minoti tizimida issiqlik eltuvchining va uning o‘lchanayotgan va qayd qilinayotgan parametrlarini hisobga olish nuqtalarini joylashtirish 1-rasmda keltirilgan sxema asosida amalga oshiriladi.

7. Issiqlik manbaidan suvli issiqlik ta’minoti tizimlarga yetkazib berilgan issiqlik energiyasi miqdori, uning har bir uzatuvchi quvurlari bo‘yicha yetkazib berilgan issiqlik energiyasi miqdorlarining yig‘indisi kabi aniqlanadi.

8. Issiqlik manbaining har bir alohida chiquvchi quvurlarda yetkazib berilgan issiqlik energiyasi miqdori har bir uzatuvchi, qaytaruvchi va to‘yintiruvchi quvur bo‘ylab issiqlik eltuvchining miqdorini o‘rtacha haroratga ko‘paytmalari yig‘indisi sifatida aniqlanadi. Qaytaruvchi va to‘yintiruvchi quvurdagi tarmoq suvining miqdori manfiy ifoda bilan olinadi.

Issiqlik manbaidan suvli issiqlik ta’minoti tizimiga berilgan issiqlik energiyasi miqdorlarini aniqlash uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:

bu erda:

a — uzatuvchi quvurlardagi hisobga olish uzellari soni;

b — qaytaruvchi quvurlardagi hisobga olish uzellari soni;

m — to‘yintiruvchi quvurlardagi hisobga olish uzellari soni;

G_1j — issiqlik manbaidan har bir uzatuvchi quvur bo‘ylab berilgan issiqlik eltuvchining miqdori, [t];

G_2k - har bir qaytaruvchi quvur bo‘ylab issiqlik manbaiga qaytarilgan issiqlik eltuvchining miqdori [t];

G_Tl - issiqlik manbaidagi har bir to‘yintiruvchi quvurda sarflangan issiqlik eltuvchining miqdori [t];

t_1j- uzatuvchi quvurdagi tarmoq suvining o‘rtacha harorati °S;

t_2k — qaytaruvchi quvurdagi tarmoq suvining o‘rtacha harorati, °S;

t_CCl — issiqlik manbaidagi to‘yintiruvchi quvurdagi sovuq suvning o‘rtacha harorati, °S;

s — solishtirma issiqlik sig‘imi, [kkal/(kg-°S)],

s = 1,0 [kkal/(kg-°S)].

9. Bug‘li issiqlik ta’minoti tizimida issiqlik eltuvchining hisobga olish nuqtalarini joylashtirish va uning o‘lchanayotgan va qayd qilinayotgan parametrlarini aniqlash 2-rasmda keltirilgan sxema asosida amalga oshiriladi.

10. Issiqlik manbaidan bug‘li issiqlik ta’minoti tizimlariga yetkazib berilgan issiqlik energiyasi miqdori, uning bug‘ quvurlari bo‘yicha berilgan issiqlik energiyasi miqdorlarining yig‘indisi kabi aniqlanadi.

Issiqlik manbaining har bir alohida bug‘ quvurlaridan yetkazib berilgan issiqlik energiyasi miqdori har bir mos quvur (bug‘ va kondensat quvur) bo‘yicha issiqlik eltuvchining miqdorini mos bo‘lgan haroratiga ko‘paytirmasining algebraik yig‘indisi bilan aniqlanadi. Kondensat quvurdagi issiqlik eltuvchining miqdori manfiy ifoda bilan olinadi.

Issiqlik manbaidan bug‘li issiqlik ta’minotiga berilgan issiqlik energiyasi miqdorlarini aniqlash uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:

bu erda:

k — bug‘ quvurlardagi hisobga olish uzellari soni;

m — kondensat quvurlardagi hisobga olish uzellari soni;

D_i — issiqlik manbaidan har bir bug‘ quvuri bo‘ylab berilgan bug‘ning miqdori [t];

G_kj — har bir kondensat quvuri bo‘yicha issiqlik manbasi qabul qilib olgan kondensatning miqdori [t];

t_i — bug‘ quvuridagi bug‘ning harorati, °S;

t_kj — kondensat quvuridagi kondensatning harorati, °S;

t_CC — to‘yintirish uchun ishlatiladigan sovuq suvning harorati, °S.

11. Issiqlik yuklamalarining alohida turlari mustaqil quvurlar yordamida tashqi issiqlik tizimlariga ulangan issiqlik iste’moli tizimlari uchun, issiqlik energiyasini va issiqlik eltuvchining miqdorini hamda parametrlarini hisobga olish har bir mustaqil ulangan yuklama uchun alohida har bir yuklamadagi o‘rnatilgan issiqlikni hisobga olish priborlarining ko‘rsatkichlari asosida olib boriladi.

12. Bug‘li issiqlik iste’molining va suvli issiqlik iste’molining ochiq va yopiq tizimlaridagi issiqlik energiyasini va issiqlik eltuvchilarni hisobga olish issiqlik punktlarida o‘rnatilgan pribor (priborlar) yordamida quyidagilar aniqlanishi shart:

priborlarning ishlagan vaqti;

qabul qilingan issiqlik energiyasi;

qabul qilingan va qaytarilgan issiqlik eltuvchining miqdori;

hisobga olish uzelidagi qabul qilingan va qaytarilgan issiqlik eltuvchining o‘rtacha soatlik va o‘rtacha sutkalik harorati va bosimi;

qaytarilgan bug‘ kondensatining miqdori va harorati.

Bog‘liq bo‘lmagan sxema bo‘yicha ulangan issiqlik iste’moli tizimlarida, to‘yintirishga sarflanadigan issiqlik eltuvchining miqdori qo‘shimcha ravishda aniqlanishi lozim.

Issiqlik eltuvchini o‘rtacha soatlik va o‘rtacha sutkalik miqdorlari, issiqlik eltuvchining miqdorlarini qayd qiluvchi nazorat priborlarining ko‘rsatkichlari asosida aniqlanadi.

13. Issiqlik energiyasining va issiqlik eltuvchilarning miqdorini, issiqlik eltuvchining o‘lchanadigan va qayd qilinadigan parametrlarini hisobga olish nuqtalarini joylashtirish suvli issiqlik iste’molini ochiq tizimlar uchun 3-rasmda keltirilgan, yopiq tizimlari uchun esa 4-rasmda keltirilgan sxema asosida amalga oshiriladi.

14. Shartnomada belgilangan davr uchun, iste’molchini hisobga olish issiqlik punktida o‘rnatilgan issiqlik energiyasini hisobga olish priborlari hamda, nazorat qilish priborlarining ko‘rsatkichlari asosida, iste’molchi tomonidan qabul qilingan issiqlik energiyasi va issiqlik eltuvchining miqdori energiya ta’minlovchi korxona tomonidan, quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:

bu erda:

Q_C — issiqlik energiyasini hisobga olish priborining ko‘rsatkichlari asosida iste’molchi tomonidan sarflangan issiqlik energiyasi, (Gkal);

Q_Y — iste’molchini issiqlik tarmog‘ining balans bo‘yicha mansublik chegarasidan uning hisobga olish uzeligacha bo‘lgan qismidagi issiqlikni yo‘qotish. Agar hisobga olish uzeli balans bo‘yicha mansublik chegarasidan tashqarida jihozlangan bo‘lsa, bu kattalik Shartnomada ko‘rsatib o‘tiladi va hisobga olinadi, (Gkal);

G_T — iste’molchi tomonidan isitish tizimlarini to‘yintirish uchun sarflangan, suv sarfi hisoblagichining ko‘rsatkichlari asosida aniqlangan suv miqdori (issiqlik tarmoqlariga bog‘liq bo‘lmagan sxemasi asosida ulangan tizimlar uchun hisobga olinadi) (t);

G_IS — iste’molchi tomonidan tarmoqdan olinib sarflangan, suv sarfi hisoblagichining ko‘rsatkichlari asosida aniqlangan suv miqdori (issiqlik iste’molini ochiq tizimlari uchun hisobga olinadi) [t];

G_SCh — issiqlik iste’moli tizimlarida sizib chiqqan suvning miqdori. Uning kattaligi, uzatuvchi quvurda o‘rnatilgan suv sarfini hisoblagichning ko‘rsatkichlari asosida tarmoq suvi miqdori G₁ va qaytaruvchi quvurda hamda issiq suv ta’minoti quvuri o‘rnatilgan suv sarfi hisoblagichlarining ko‘rsatgichlari asosida tarmoq suvi miqdori yig‘indisining (G₂+G_IC) ayirmasi bilan aniqlanadi,

t₂ — iste’molchining qaytaruvchi quvuridagi tarmoq suvining harorati,°S ;

t_CC — issiqlik manbaida issiqlik ta’minoti tizimlarining to‘yintirish uchun foydalangan sovuq suvning ko‘riladigan davr oralig‘idagi o‘rtacha harorati, °S.

15. Faqat issiqlik eltuvchining miqdori hisobga olishni nazorat qilish priborlari yordamida aniqlanadigan issiqlik iste’moli tizimlarida sarf qilingan issiqlik energiyasi Qc quyidagi formula yordamida topiladi:

bu erda:

G₁ — iste’molchi tomonidan qabul qilingan va uning hisobga olishni nazorat qilish priborlari yordamida o‘lchangan, uzatuvchi quvurdagi tarmoq suvining [t];

t₁ — uzatuvchi quvurdagi tarmoq suvining harorati, °S ;

t₂ — qaytaruvchi quvurdagi tarmoq suvining harorati, °S ;

16. Bug‘li issiqlik iste’moli tizimlarida issiqlik energiyasi va issiqlik eltuvchining miqdori, shuningdek issiqlik eltuvchining o‘lchanadigan va qayd etiladigan parametrlarini hisobga olish nuqtalarini joylashtirish 5-rasmda keltirilgan sxema asosida amalga oshiriladi.

17. Iste’molchi tomonidan Shartnomada belgilangan davr uchun qabul qilingan issiqlik energiyasi va issiqlik eltuvchining miqdori issiqlik ta’minoti korxonasi tomonidan, iste’molchining hisobga olish issiqlik punktining priborlarini ko‘rsatkichlari asosida, quyidagi formula yordamida aniqlanadi:

bu erda:

Q_C — issiqlikni hisobga olish priborlarining ko‘rsatkichlari bo‘yicha aniqlangan issiqlik energiyasi (Gkal);

tkj — kondensat quvuridagi kondensatning harorati, °S;