1. Buxgalteriya hisobining ushbu milliy standarti (BHMS) “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni asosida ishlab chiqilgan boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini meʼyoriy boshqarish tizimining bir qismi hisoblanadi.

2. Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot undan foydalanuvchilarga xoʻjalik yurituvchi subyektning moliyaviy ahvolidagi oʻzgarishlarni baholashga imkon beradi, ularni hisobot davrida qancha pul tushgani va qancha pul chiqqani toʻgʻrisidagi axborot bilan taʼminlaydi.

Ushbu standartning maqsadi xoʻjalik yurituvchi subyektning pul mablagʻlari va ularning ekvivalentlari boʻyicha majburiy ravishda axborot taqdim etishini belgilab qoʻyishdan iborat. Bu axborot pul mablagʻlari oqimi toʻgʻrisidagi hisobot koʻrinishida boʻlib, unda hisobot davrida operatsion, investitsiya va moliya faoliyatida yuz beruvchi pul oqimlari harakati tasnif etiladi.

3. Xoʻjalik yurituvchi subyekt ushbu standart talablariga muvofiq ravishda pul oqimi toʻgʻrisida hisobot tayyorlaydi va uni har bir hisobot davri uchun tuziladigan moliyaviy hisobotning tarkibiy qismi sifatida taqdim etadi.

4. Boshqa moliyaviy hisobotlar bilan birga foydalanish chogʻida pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot axborotlari moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar uchun xoʻjalik yurituvchi subyektning pul mablagʻlarini va ularning ekvivalentlarini jalb etish qobiliyatini baholashga baza boʻlib xizmat qilishi bilan foydalidir. Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot pul tushumlari va toʻlovlarini uchta asosiy toifaga ajratadi: operatsion faoliyati, investitsiya faoliyati va moliyaviy faoliyat. Har uch toifaning pul mablagʻiga birgalikda taʼsiri hisobot davrida pul mablagʻining sof oʻzgarishini belgilab beradi. Pul oqimlari harakati toʻgʻrisidagi axborot boʻlajak pul oqimlari prognozi toʻgʻriligini tekshirish chogʻida, foyda olish va pul oqimlarining sof harakati va narx oʻzgarishi taʼsiri oʻrtasidagi aloqalarni tahlil qilish chogʻida zarur boʻladi.

5. Ushbu standartda foydalanilgan tushunchalar:

Pul mablagʻlari — kassadagi naqd pul va talab qilib olinadigan depozitlar, shuningdek bankning hisob-kitob, valyuta va boshqa schyotlaridagi mablagʻlar.

Pul ekvivalentlari — maʼlum pul mablagʻiga tez va oson almashtiriladigan hamda qiymatidagi oʻzgarishlar tufayli uncha koʻp boʻlgan qisqa muddatli, yuqori likvidli investitsiyalar (moliyaviy qoʻyilmalar).

Pul oqimlari — pul mablagʻlari hamda ular ekvivalentlarining oqimi (tushumi) va chiqimi (sarflanishi, chiqishi)dan iborat.

Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot — hisobot davrida pul mablagʻi oqimlarini batafsil koʻrsatuvchi koʻrsatkichlar yigʻindisi.

Operatsion faoliyati — xoʻjalik yurituvchi subyektning daromad keltiruvchi asosiy faoliyati, shuningdek subyektning investitsiya va moliya faoliyatiga oid boʻlmagan oʻzga xoʻjalik faoliyati.

Investitsiya faoliyati — pul ekvivalentlariga kiritilmagan uzoq muddatli aktivlar va boshqa investitsiya obyektlarini sotib olish va sotish.

Moliyaviy faoliyat — xoʻjalik yurituvchi subyektning faoliyati boʻlib, uning natijasida oʻz mablagʻi va qarz mablagʻlari miqdori va tarkibida oʻzgarishlar yuz beradi.

6. Pul mablagʻi ekvivalentlaridan asosan investitsiyalar va boshqa maqsadlar uchun emas, balki faqat qisqa muddatli majburiyatlar boʻyicha toʻlovlar uchun foydalaniladi. Investitsiyalarni pul ekvivalenti deb hisoblash uchun ular erkin ravishda naqd pulga aylantiriladigan boʻlishi va qiymatining oʻzgarishida biroz xavf boʻlishi lozim. Shu sababli investitsiya qisqa muddatda toʻlanadigan boʻlsa, yaʼni xarid qilingan paytdan boshlab taxminan uch oy ichida toʻlanadigan boʻlsa, uni pul ekvivalenti deb hisoblash mumkin boʻladi.

7. Bank zayomlari moliyaviy faoliyatga taalluqlidir, lekin talab qilingan paytda toʻlanadigan bank overdraftlari korxonalar pul mablagʻini boshqarishning ajralmas qismi hisoblanadi. Shu munosabat bilan bank overdraftlari pul mablagʻining tarkibiy qismi yoki ularning ekvivalenti hisoblanadi.

8. Pul oqimi pul mablagʻlari va pul ekvivalentlari moddalari oʻrtasidagi harakatni oʻz ichiga olmaydi, chunki ular operatsion, moliya yoki investitsiya faoliyatiga kirmaydi yoki xoʻjalik yurituvchi subyektning pul mablagʻlarini boshqarishga taalluqlidir. Pul mablagʻlarini boshqarish pul mablagʻlari va pul ekvivalentlarining ortiqchasini ishga solishni oʻz ichiga oladi.

9. Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot, hisobot davri davomida operatsion, investitsiya yoki moliyaviy faoliyat natijasida xoʻjalik yurituvchi subyekt olgan pul oqimlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni taqdim etishi lozim.

10. Xoʻjalik yurituvchi subyektning operatsion faoliyati natijasida vujudga keladigan pul oqimi hajmi xoʻjalik yurituvchi subyekt amalga oshiradigan operatsion faoliyati natijasida olinadigan pul oqimlari harakati ssudalarni toʻlash, xoʻjalik yurituvchi subyektning ishlab chiqarish quvvatlarini saqlab turish, dividendlarni toʻlash va moliyalashtirishning tashqi manbalariga murojaat qilinmay yangi investitsiyalar uchun qanchalik yetarli ekanini aks ettiruvchi asosiy koʻrsatkich hisoblanadi. Operatsion faoliyatidan keladigan oldingi pul oqimining ayrim qismlari toʻgʻrisidagi axborotdan operatsion faoliyatidan boʻlajak pul oqimlarini prognoz qilish uchun axborotning boshqa turlaridan qoʻshib foydalanish mumkin boʻladi.

11. Operatsion faoliyatidan pul oqimi xoʻjalik yurituvchi subyektning asosiy faoliyatidan kelib chiqadi. Odatda xoʻjalik yurituvchi subyektning asosiy faoliyati mahsulotni sotishga, ishlarni bajarishga yoki xizmat koʻrsatishga qaratilgan boʻladi. Operatsion faoliyatidan asosiy pul oqimiga quyidagilar kiradi:

11.1. Tovarlarni sotish va xizmat koʻrsatishdan tushgan pul;

11.2. Royalti, badallar, vositachilik haqi va oʻzga yoʻllar bilan pul mablagʻlari tushumi;

11.3. Tovarlar va xizmatlar uchun ularni yetkazib beruvchilarga pul toʻlovlari;

11.4. Xodimlarga va xodimlar nomidan toʻlovlar;

11.5. Sugʻurta kompaniyasining sugʻurta polislari boʻyicha mukofotlari, talablari, yillik va oʻzga toʻlovlari boʻyicha pul tushumlari va toʻlovlari;

11.6. Soliqlar boʻyicha pul toʻlovlari yoki uning oʻrnini bosuvchi toʻlovlar, agar ular investitsiya va moliya faoliyatiga taalluqli boʻlmasa;

11.7. Savdo yoki dilerlik maqsadlarida tuzilgan bitimlar boʻyicha pul tushumlari va toʻlovlari;

11.8. Boshqalar.

Asosiy vositalar birliklarini sotish kabi ayrim operatsion faoliyatlar boʻyicha foyda kelishi va zarar koʻrilishi mumkin, ular sof foyda yoki zarar qatoriga kiritiladi. Lekin bunday bitimlar boʻyicha pul oqimi investitsiya faoliyatidan chiqadigan pul oqimlariga kiritiladi.

12. Korxona vositachilik yoki savdo maqsadlari uchun qimmatli qogʻozlar yoki ssuda olgan boʻlishi mumkin, bunday holatlarda ular qayta sotish uchun xarid qilingan tovar — moddiy zaxiralarga oʻxshash boʻladi.

13. Xoʻjalik yurituvchi subyekt investitsiya faoliyatidan keladigan pul oqimi toʻgʻrisidagi axborotni alohida koʻrsatib beradi. Investitsiya faoliyatidan pul oqimi toʻgʻrisidagi axborot kelajakda daromad va pul oqimi miqdorini belgilaydigan resurslar boʻyicha qilingan xarajatlar darajasini koʻrsatadi. Investitsiya faoliyatidan olingan asosiy pul oqimlariga quyidagilar kiradi:

13.1. Asosiy vositalarni, nomoddiy va oʻzga uzoq muddatli aktivlarni xarid qilishga pul toʻlovlari. Bu toʻlovlar tajriba-konstruktorlik ishlariga ajratilgan sarmoyalashtirilgan xarajatlar, shuningdek xoʻjalik sudi bilan amalga oshirilgan qurilishlar bilan bogʻliq boʻlgan toʻlovlarni oʻz ichiga oladi;

13.2. Asosiy vositalarni, nomoddiy va oʻzga uzoq muddatli aktivlarni sotishdan olingan pul tushumi;

13.3. Boshqa subyektlarning aksiyalari yoki qarz majburiyatlarini hamda qoʻshma korxonalarda ishtirok etish huquqini sotib olishga doir pul toʻlovlari, pul ekvivalentlari hisoblangan yoki dilerlik maqsadlariga yoki savdo maqsadlariga saqlab qoʻyilgan toʻlov hujjatlari boʻyicha toʻlovlar (veksellar kabi hujjatlar boʻyicha toʻlovlar)dan tashqari;

13.4. Boshqa subyektlarning aksiyalari va qarz majburiyatlarini hamda qoʻshma korxonalarda ishtirok etish huquqini sotishdan kelgan pul tushumlari, pul ekvivalenti hisoblangan yoki dilerlik yoki savdo maqsadlari uchun saqlanayotgan veksel kabi toʻlov hujjatlari boʻyicha tushumlar bunga kirmaydi.

13.5. Boshqa taraflarga berilgan boʻnaklar va kreditlar (moliyaviy muassasalarga berilgan boʻnaklar va kreditlardan tashqari);

13.6. Boshqa taraflarga berilgan boʻnaklar va ssudalar qaytarilishidan pul tushumlari (moliyaviy muassasalarga berilgan boʻnaklar va kreditlardan tashqari);

13.7. Fyuchers va forvard bitimlari, opsion bitimlar va svop bitimlar boʻyicha toʻlovlar, ular diler yoki savdo maqsadlari uchun moʻljallangan holatlar bundan mustasno boʻladi yoki toʻlovlar moliyaviy faoliyat sifatida tasnif etiladi.

13.8. Fyuchers va forvard bitimlari, opsion bitimlar va svop bitimlar boʻyicha pul tushumlari, ular diler yoki savdo maqsadlariga moʻljallangan holatlar bundan mustasnodir yoki toʻlovlar moliyaviy faoliyat sifatida tasnif etiladi.

13.9. Va boshqalar.

Bitim muayyan pozitsiyani xejlash * (sugʻurtalash) sifatida hisobga olinadi, bitim boʻyicha pul oqimi sugʻurta qilinadigan pozitsiyadan pul oqimi sifatida faoliyat turiga kiritiladi.

14. Xoʻjalik yurituvchi subyekt moliyaviy faoliyatidan boʻladigan pul oqimlari toʻgʻrisidagi axborotni alohida koʻrsatadi. Bu axborot moliyaviy faoliyatdan boʻlajak pul oqimlarini taxmin qilish uchun zarur boʻladi. Moliyaviy faoliyatdan keladigan asosiy pul oqimlariga quyidagilar kiradi:

14.1. Aksiyalar yoki oʻz mablagʻi bilan bogʻliq boshqa vositalarni chiqarishdan keladigan pul tushumlari;

14.2. Subyektlar aksiyalarining haqini toʻlash yoki sotib olish uchun ularning egalariga toʻlovlar;

14.3. Taʼminlanmagan obligatsiyalar emissiyasidan, moliya korxonalari tomonidan berilgan ssudalardan, garovga qoʻyilgan va boshqa qisqa hamda uzoq muddatli zayomlardan pul tushumlari;

14.4. Zayomlarni toʻlash;

14.5. Moliyaviy lizing boʻyicha majburiyatlarni qisqartirish uchun ijarachilarning toʻlovlari;

14.6. Va boshqalar.

15. Xoʻjalik yurituvchi subyekt operatsion faoliyatidan vujudga kelgan pul mablagʻlari harakatini quyidagilardan foydalanib, ochib beradi:

15.1. Yalpi pul tushumlari va yalpi pul toʻlovlari asosiy turlari ochib beriladigan bevosita usul;

15.2. Bilvosita usul. Bu usulga muvofiq sof daromad yoki zararga joriy aktivlar va majburiyatlarning oʻzgarishiga, ishonchsiz operatsionlarga, shuningdek operatsion investitsiya yoki moliya faoliyati natijasida olingan daromadlar va koʻrilgan zararlarga qarab oʻzgartirish kiritiladi.

16. Xoʻjalik yurituvchi subyekt investitsiya va moliya faoliyatidan yalpi pul tushumlari va yalpi pul toʻlovlarini hisobotda alohida-alohida aks ettirishi kerak, netto asosida** hisobga olinadigan va quyidagi ikki paragrafda bayon qilinadigan pul oqimlari bundan mustasnodir.

17. Mijozlar nomidan pul oqimlari netto asosida ochib beriladi, bunda pul oqimlarining harakati yuridik shaxsning faoliyatiga nisbatan mijoz faoliyatini koʻproq aks ettiradi, masalan:

17.1. Investitsiya tashkiloti oʻz mijozlarining topshirigʻiga binoan ushlab turadigan jamgʻarmalar;

17.2. Mulk egasi nomidan undiriladigan va unga beriladigan ijara toʻlovlari.

18. Tezda aylanadigan, katta miqdordagi mablagʻni oʻz ichiga oladigan va toʻlash muddati qisqa boʻlgan moddalar boʻyicha pul oqimlari ham netto asosida ochib berilishi mumkin, masalan:

18.1. Pul tushumlari hamda toʻlash vaqti qayd etilgan depozitlarni olish va toʻlash boʻyicha toʻlovlar;

18.2. Depozitlarni joylashtirish va ularni boshqa moliya muassasalaridan qaytarib olish;

18.3. Mijozlarga berilgan pul boʻnaklari va kreditlar hamda bu boʻnaklar va kreditlarning toʻlanishi.

19. Xorijiy valyutadagi operatsion faoliyatlaridan pul oqimlari Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan operatsion amalga oshirilgan kun uchun belgilab qoʻyilgan almashtirish qiymatidan foydalanib, Oʻzbekiston Respublikasi valyutasida aks ettiriladi.

20. Xorijiy shuʼba jamiyatining pul oqimi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan pul oqimi kelib chiqqan vaqtdagi almashtirish kursi boʻyicha qayta hisoblanishi kerak.

21. Xorijiy valyutaning almashtirish kursi oʻzgarishidan kelib chiqadigan amalga oshirilmagan daromad va zarar pul mablagʻi harakati hisoblanmaydi. Biroq almashtirish kursi stavkalari oʻzgarishning xorijiy valyutada saqlanayotgan yoki toʻlanishi lozim boʻlgan pul mablagʻiga yoki ularning ekvivalentlariga taʼsiri pul mablagʻlari harakatini hisobot davri boshlanishi va oxirida bir-biriga muvofiqlashtirish uchun pul oqimi toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladi. Bu miqdor operatsion, investitsiya va moliya faoliyati natijasida vujudga keladigan pul oqimidan alohida koʻrsatiladi va agar pul mablagʻlarining bu harakati hisobot davrining oxiridagi pul almashtirish kursida aks etadigan boʻlsa, tafovutga qoʻshiladi.

22. Favqulodda moddalar bilan bogʻliq pul oqimi ularning mansabiga qarab: operatsion, investitsiya yoki moliya faoliyatiga taʼsir etilishiga bogʻliq holda va alohida ochib berilishi lozim.

23. Foizlar va dividendlarni olish va toʻlash bilan bogʻliq pul oqimini alohida koʻrsatish, bir hisobot davridan ikkinchi hisobot davriga izchillik bilan operatsion, investitsiya yoki moliya faoliyatidan pul oqimi sifatida tasnif etish lozim boʻladi.

24. Bank muassasalari uchun toʻlangan va olingan foizlar hamda dividendlar operatsion pul oqimlari sifatida tasnif etiladi. Boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlar uchun toʻlangan va olingan foizlar hamda dividendlar operatsion faoliyatidan keladigan pul oqimlari sifatida tasnif qilinishi mumkin, chunki ular sof daromad yoki zararni aniqlashga qoʻshiladi.

25. Toʻlangan dividendlar moliyaviy pul oqimi sifatida tasnif qilinishi mumkin, chunki ular moliyaviy resurslarni olish uchun toʻlangan haq hisoblanadi.

26. Daromad (foyda) soligʻi boʻyicha pul oqimlari alohida ochib berilishi lozim va ular operatsion faoliyatlaridan boʻladigan pul oqimlari qatoriga kiradi.

27. Uyushgan yoki shuʼba korxonada investitsiyalar oʻz sarmoyasi yoki tannarx usulidan foydalanib hisobga olinadigan boʻlsa, investor pul oqimi toʻgʻrisidagi hisobotda oʻzi bilan investitsiya oluvchi oʻrtasidagi pul oqimi bilan, masalan, dividendlar va boʻnaklar bilan cheklanadi.

28. Shuʼba korxonalarni yoki boshqa xoʻjalik birliklarini xarid qilish yoki sotishdan boʻladigan pul oqimlari yigʻindisi alohida ochib koʻrsatiladi va investitsiya faoliyati sifatida tasnif etiladi.

29. Xoʻjalik yurituvchi subyektlar kichik korxonalar va boshqa xoʻjalik birliklarini xarid qilish boʻyicha ham, ularni sotish boʻyicha ham, quyida keltirilgan bandlarning har birini jamlab ochib berishlari lozim.

29.1. Xarid qilish yoki sotishning umumiy qiymati;

29.2. Xarid qilish yoki sotishning pul mablagʻi va pul ekvivalentlari vositasida toʻlangan qismi;

29.3. Xarid qilingan yoki sotilgan shuʼba jamiyatga yoki xoʻjalik birligiga tegishli pul mablagʻlari va pul ekvivalentlari miqdori;

29.4. Aktivlar va majburiyatlar miqdorini, shuʼba korxonada xarid qilingan yoki sotilgan pul ekvivalentlari hamda pul mablagʻlaridan tashqari yoki aktivlar va majburiyatlarning turi boʻyicha.

30. Pul mablagʻlari yoki pul ekvivalentlaridan foydalanishni talab qilmaydigan investitsion va moliyaviy operatsion faoliyatlar pul oqimi toʻgʻrisidagi hisobotga kiritilmasligi kerak. Bunday operatsionlar boshqa moliyaviy hisobotlarda faoliyatning shu investitsion moliyaviy turlari toʻgʻrisidagi barcha muhim axborotni koʻrsatadigan tarzda ochib berilishi lozim.

31. Xoʻjalik yurituvchi subyekt, shuningdek pul mablagʻlari va pul ekvivalentlarining ayrim moddalarini koʻrsatishi hamda pul oqimi toʻgʻrisidagi hisobotdagi pul miqdorini buxgalteriya balansidagi tegishli moddalari qiyosini taqdim etish kerak.

32. Xoʻjalik yurituvchi subyekt korxonada mavjud boʻlgan, lekin guruh foydalana olmaydigan muhim pul mablagʻlari va pul ekvivalentlari qoldigʻi miqdorini rahbariyatning tushuntirishi bilan birga ochib berishi lozim.

33. Xoʻjalik yurituvchi subyektning pul oqimi bilan uning boʻgʻinlari oʻrtasidagi aloqalarni tushunish uchun pul oqimlari boʻgʻinlar boʻyicha ochib berilishi lozim.

34. Xoʻjalik faoliyatining mazkur turida umuman pul oqimi harakati bilan uning ayrim tarkibiy qismlari oʻrtasidagi aloqani aniqlash uchun pul oqimlarining boʻgʻinlardagi harakatlarini ochib koʻrsatish zarur.