3487-3-сон 11.04.2026. Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартига қўшимчалар киритиш тўғрисида

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ДАВЛАТ АКТИВЛАРИНИ БОШҚАРИШ АГЕНТЛИГИ ДИРЕКТОРИНИНГ

БУЙРУҒИ

Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартига қўшимчалар киритиш тўғрисида

[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2026 йил 11 апрелда рўйхатдан ўтказилди, рўйхат рақами 3487-3]

Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 11 январдаги 23-сон «Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига мувофиқ буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги директорининг 2023 йил 25 октябрдаги 01/11-14/29-сон буйруғи (рўйхат рақами 3487, 2023 йил 28 декабрь) (Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 30.12.2023 й., 10/23/3487/0991-сон) билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартига иловага мувофиқ қўшимчалар киритилсин.

2. Мазкур буйруқ Баҳоловчи ташкилотлар ассоциацияси ҳамда Баҳоловчилар, экспертлар ва маслаҳатчилар жамияти билан келишилган.

3. Ушбу буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Директор С. МУРОДОВ

Тошкент ш.,

2026 йил 16 март

01/11-1 сон

Келишилди:

Баҳоловчилар, экспертлар ва маслаҳатчилар жамияти раиси З. НИГМАНХАНОВ

2026 йил 11 март

Баҳоловчи ташкилотлар ассоциацияси раиси А. ИСЛАМОВ

2026 йил 6 март

Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги директорининг 2026 йил 16 мартдаги 01/11-1-сон буйруғига
ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси Ягона миллий баҳолаш стандартига киритилаётган қўшимчалар

1. 5-банд қуйидаги мазмундаги хатбоши билан тўлдирилсин:

«16-сон МБС «Маданий бойликлар қийматини баҳолаш».».

2. 306-банд қуйидаги мазмундаги хатбоши билан тўлдирилсин:

«маданий мерос объекти бўлган кўчмас мулкни баҳолашда баҳолаш объектининг тарихий, маданий ёки бадиий аҳамиятга эга эканлиги.».

3. Қуйидаги мазмундаги XV² бўлим билан тўлдирилсин:

«XV² бўлим. Маданий бойликлар қийматини баҳолаш (16-сон МБС)

1-боб. Умумий қоидалар

605⁶⁰. «Маданий бойликлар қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (бундан буён матнда 16-сон МБС деб юритилади) маданий бойликлар қийматини баҳолаш жараёнига қўйиладиган асосий талабларни, шунингдек ушбу жараённинг хусусиятларини белгилайди.

605⁶¹. Маданий бойликлар қийматини баҳолаш 1 — 7-сон МБС талаблари асосида амалга оширилади. 16-сон МБС маданий бойликлар қийматини баҳолашга доир қўшимча талабларни белгилайди.

Маданий бойликларнинг қийматини баҳолашда баҳоловчилар мазкур ЙМБСнинг 11-иловасида келтирилган «Маданий бойликлар қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (16-сон МБС) методикасидан фойдаланишлари мумкин.

2-боб. Асосий тушунчалар ва таърифлар

605⁶². Мазкур МБС мақсадларида қуйидаги тушунча ва таърифлар қўлланилади:

маданий бойликлар — моддий дунёнинг миллий, тарихий, бадиий, илмий-маърифий, маънавий-ахлоқий ва бошқа маданий аҳамиятга эга бўлган кўчар бойликлар объектлари, шу жумладан, музей ашёлари, коллекциялар, археологик ашёлар ва объектлар;

атрибуция — маданий бойликлар объектининг яратилиш жойи ва вақтини, шунингдек, ушбу объектни ёки у тегишли бўлган мактабни яратган устанинг номини аниқлаш;

маданий бойликлар экспертизаси — маданий бойликларнинг сифатини ўрганиш, ҳақиқийлигини (ёки аксини), шу жумладан, технологик восита ва услубларни қўллаган ҳолда баҳолаш объектининг маданий бойликларга тегишлилиги белгиларини, шунингдек, уларнинг сақланиш даражасини аниқлаш мақсадида санъатшунос-эксперт ёки бошқа тегишли соҳадаги эксперт томонидан амалга ошириладиган ўрганиш;

технологик экспертиза — фаолиятнинг археология, геммология, кимё, нумизматика, қурол иши ва бошқа йўналишлар бўйича экспертлар томонидан амалга ошириладиган маданий бойликлар объектининг материали, яратилиш вақти ва уни тайёрлаш техникаси таҳлили;

баҳолаш объектининг санъатшунослик экспертизаси (бундан буён матнда санъатшунослик экспертизаси деб юритилади) — тасвирий ва амалий санъат йўналишидаги маданий бойликларни уларнинг ҳақиқийлиги (ёки акси), муаллифлик, сақланиш даражаси, реставрация ишлари амалга оширилганлиги ёки амалга оширилмаганлиги, муайян бир даврга тегишлилиги, шунингдек, унинг маданий, тарихий, илмий, бадиий, археологик ёки бошқа аҳамиятга эга бўлган бойлик эканлигини аниқлаш санъатшунос-эксперт томонидан олиб бориладиган ўрганиш;

санъатшунос-эксперт — санъатшунослик экспертизасини амалга ошириш учун санъатшунослик соҳаси, жумладан тасвирий ва амалий санъат йўналишида олий маълумот ва санъатшунослик соҳасининг муайян йўналиши бўйича (тасвирий ёки амалий санъат) камида ўн йиллик иш стажига эга бўлган малакали мутахассис;

санъатшунос-эксперт хулосаси (бундан буён матнда хулоса деб юритилади) — санъатшунос-эксперт томонидан тузиладиган, баҳолаш (маданий бойликлар) объектининг санъатшунослик экспертизаси натижасини акс эттирувчи, шу жумладан ушбу объектнинг ҳақиқийлиги ёки ҳақиқий эмаслигини тасдиқловчи ҳужжат;

технологик экспертиза протоколи — ихтисослик бўйича эксперт томонидан тузиладиган, тадқиқот ўтказишнинг техник воситалари ва ўтказиш услублари кўрсатилган, баҳолаш (маданий бойликлар) объектининг технологик экспертизаси натижаларини ўз ичига олган ҳужжат;

ихтисослик бўйича эксперт — маданий бойликлар объектлари билан боғлиқ бўлган муайян соҳа бўйича билимларга эга бўлган мутахассис (кимёгар, физик, археолог, ҳайкалтарош, рассом, тарихчи, манбашунос, хаттот ва бошқалар);

провенанс — маданий бойликлар объектига эгалик қилиш тарихи;

антиквариат — савдо ва тўплаш объекти бўлган қадимий ва ноёб санъат асарлари ёки қимматбаҳо буюмлар. Бундай буюмларнинг асосий белгилари эскилиги, ноёблиги ёки ўзига хослиги, кам миқдорда чиқарилганлиги, тарихий давр ёки тарихий воқеалар билан боғлиқлиги, такрор ишлаб чиқаришнинг имкони йўқлиги, бадиий қийматга эгалиги ва бошқалардан иборат.

605⁶³. Ушбу стандарт доирасига кирувчи баҳолаш объектлари қаторига қуйидаги маданий бойликлар объектлари ва улар билан боғлиқ бўлган мулкий ҳуқуқлар киради:

а) халқлар ҳаётидаги тарихий воқеалар, жамият ва давлат тараққиёти, фан ва техника тарихи, шунингдек, буюк шахслар (давлат, сиёсий, жамоат арбоблари, мутафаккирлар, илм-фан, адабиёт, санъат арбоблари)нинг ҳаёти ва ижоди билан боғлиқ бўлган тарихий қадриятлар;

б) археологик қазилмалар натижасида олинган объектлар ва уларнинг бўлаклари;

д) бадиий бойликлар, шу жумладан:

ҳар қандай асосда ва ҳар қандай материаллардан қўлда ишланган расмлар ва чизмалар;

ҳар қандай материаллардан ясалган ҳайкалтарошлик асарлари;

ҳар қандай материаллардан тайёрланган оригинал бадиий композициялар ва монтажлар;

босма графика асарлари, шу жумладан барча турдаги гравюралар, уларнинг кўчирма нусхалари ва оригинал босма шакллари, шунингдек фотосуратлар (босмалар, негативлар ва барча турдаги бошқа материаллар);

барча турдаги декоратив-амалий санъат асарлари, шу жумладан мебель, интерьер ва маиший объектлар, заргарлик ва қурол-яроғ санъати, анъанавий халқ бадиий ҳунармандчилиги, ёғоч, металл, тош, керамика, шиша, мато, суяк ва бошқа материаллардан тайёрланган буюмлар;

бадиий безатилган ибодат объектлари;

архитектура ва монументал санъат ёдгорликларининг бадиий аҳамиятга эга бўлган бўлаклари (қисмлари);

китоблар ва бошқа босма нашрлар, шу жумладан афишалар, реклама плакатлари, тарихий ва бадиий аҳамиятга эга бўлган ҳамда коллекция объекти ҳисобланувчи бошқа босма маҳсулотлар, алоҳида ва коллекцияларда;

нодир қўлёзмалар ва ҳужжатли ёдгорликлар;

хаттотлик асарлари ва намуналари;

архивлар, шу жумладан фото-, фоно-, кино- ва видеоархивлар;

ноёб ва камёб мусиқа асбоблари;

почта маркалари, бошқа филателия материаллари, алоҳида ёки коллекцияларда;

қадимий тангалар, орденлар, медаллар, муҳрлар ва бошқа коллекция объектлари;

ноёб коллекциялар, флора ҳамда фауна намуналари, минералогия, анатомия ва палеонтология сингари фан соҳаларини қизиқтирувчи объектлар;

э) бошқа кўчар объектлар, шу жумладан тарихий, бадиий, илмий ёки бошқа маданий аҳамиятга эга бўлган нусхалар, шунингдек, тарихий ва маданий ёдгорликлар сифатида давлат муҳофазасига олинган объектлар.

605⁶⁴. Маданий бойликларга бўлган мулк ҳуқуқи ҳамда мулкий ҳуқуқдаги улушлар ҳам баҳолаш объекти бўлиши мумкин.

3-боб. Баҳолашга оид вазифа, ахборотни тўплаш ва таҳлил қилиш ҳамда фаразлар

605⁶⁵. Баҳолашга оид вазифа ва баҳолаш учун зарур бўлган ахборотни тўплаш 2-сон МБС «Баҳолашга оид вазифа» ва 3-сон МБС «Баҳолаш жараёнида ўтказиладиган ўрганишлар ва таҳлиллар» талабларига мувофиқ амалга оширилиши лозим.

605⁶⁶. Баҳолаш вазифасини тузишда баҳоловчи малакали санъатшунос-экспертлар томонидан тузилган хулосанинг мавжудлиги маданий бойликлар қийматини баҳолашнинг энг муҳим шарти ҳисобланишини назарда тутиши лозим.

Бунда маданий бойликларни баҳолашда баҳолаш объектини қуйидаги ҳолларда технологик экспертизадан ўтказиш натижалари мавжуд бўлиши керак:

маданий бойликларни олиб чиқиш ва олиб кириш;

санъатшунос-экспертларда маданий бойликларнинг ҳақиқий ёки ҳақиқий эмаслиги бўйича шубҳа мавжуд бўлса;

баҳолаш давлат буюртмачилари ҳисобидан амалга оширилса ёки молиявий, гуманитар, хайрия ёрдами ва бошқа қайтариб берилмайдиган беғараз маблағлар ҳисобидан молиялаштирилса, агар молиявий, гуманитар, хайрия ёрдами ва бошқа беғараз (қайтариб берилмайдиган) молиялаштириш шартларида товарларни (ишлар, хизматлар) сотиб олишнинг бошқа тартиби белгиланмаган бўлса.

605⁶⁷. Маданий бойликлар объектларини экспертизадан ўтказиш натижалари мавжуд бўлмаган тақдирда, баҳоловчи буюртмачига экспертиза ўтказиш зарурлиги тўғрисида хабар бериши керак. Акс ҳолда, бу маданий бойликлар бўйича баҳолаш ишлари олиб борилмайди.

605⁶⁸. Маданий бойликлар объектларини экспертизадан ўтказиш бундай тадқиқотларни ўтказиш имконини берувчи тегишли ускуналар ва ходимларга эга бўлган ихтисослаштирилган ташкилотларда ёки малакали санъатшунос-экспертлар томонидан ўтказилиши шарт.

Маданий бойликлар объектларини экспертизадан ўтказиш унинг мулкдори ёки вакили томонидан амалга оширилади.

605⁶⁹. Баҳолаш объекти ҳақида маълумот тўплашда, агар баҳолаш топшириғида бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, баҳоловчи баҳолаш санасига энг яқин ҳужжатларни ўрганади.

605⁷⁰. Агар баҳолаш объекти бўйича малакали санъатшунос-экспертларнинг хулосалари ва бошқа тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд бўлса, баҳоловчи баҳолаш объектининг ҳақиқийлигини аниқлашнинг ишончлилиги, унинг маданий бойликларга мансублик белгилари, сақланиш даражаси, йўқотишлар миқдори, келиб чиқиши ҳамда провенансни аниқлаш билан боғлиқ масалалар бўйича жавобгар ҳисобланмайди.

605⁷¹. Баҳолашни амалга ошириш учун буюртмачи баҳоловчига қуйидагиларни тақдим этиши лозим:

баҳолаш объектига мулк ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатларнинг асл нусхалари ёки нусхаларини (агар мавжуд бўлса);

санъатшунос-эксперт хулосасининг нусхаси;

маданий бойликлар объектини технологик экспертизадан ўтказиш протоколи;

баҳолаш объекти билан боғлиқ ҳужжатлар ёки бошқа ахборот материаллари (кўргазмалар каталоглари, санъатшунослик соҳасига оид адабиётлар, музейлар ёки кўргазма галереяларининг веб-сайтлари ва бошқалар).

Заруратга кўра, баҳоловчи баҳолаш объектига мулк ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатларнинг нусхаларини (шартномалар, совғалар, васиятномалар ва бошқалар) талаб қилиши мумкин.

605⁷². Маданий бойликлар экспертизаси натижаларидан қатъи назар, баҳолашни амалга оширишдан аввал баҳоловчи баҳолаш объектини кўздан кечиради. Кўздан кечиришни ўтказиш баҳолаш объекти тўғрисидаги ҳисоботда келтирилган маълумотларни муҳокама қилиш учун зарурий шарт ҳисобланади.

605⁷³. Баҳолаш объектини кўздан кечиришнинг мақсади баҳолаш объектининг миқдорий-сифат хусусиятлари ва сақланиш ҳолатини таққослаш ва таърифлашдан иборат.

605⁷⁴. Қўшимча технологик ёки санъатшунослик тадқиқотларини амалга оширишда ёки қўшимча атрибуциялаш ишларини ўтказишда, шунингдек сақлаш ҳолатини аниқлаш ҳамда таъмирлаш-реставрация ишлари ҳажмини аниқлашда баҳолаш ташкилоти мустақил равишда тегишли йўналиш бўйича малакали санъатшунос-экспертларни ва ихтисослик бўйича экспертларни жалб қилиши мумкин.

Экспертлар шартнома асосида маданий бойликлар объектини технологик экспертизадан ўтказиш лабораторияси ёки баҳоловчи ташкилот томонидан жалб қилинади. Шартномада экспертиза шартлари, экспертнинг жавобгарлиги, меҳнат шароитлари, тўлов, эксперт хулосаси тақдим этиладиган вақт ва меҳнат муносабатлари билан боғлиқ бошқа масалалар кўрсатилади.

605⁷⁵. Баҳоловчи томонидан қўлланадиган баҳолаш услублари бозорнинг ҳолати ва динамикаси тўғрисидаги, шунингдек баҳолаш объекти билан амалга оширилган битимлар (санаси, аукцион нархлари (эстимейт), нарх омиллари, маълумот манбаи ва бошқалар) тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланишни талаб қиладиган ҳолларда, баҳоловчи баҳолаш объекти тегишли бўлган бозор сегменти ҳақида умумий маълумотларни тўплаши шарт.

605⁷⁶. Маданий бойликлар объектини баҳолаш вазифасида 2-сон МБС «Баҳолашга оид вазифа»да кўрсатилган маълумотларга қўшимча тарзда қуйидаги маълумотлар бўлиши шарт:

баҳолаш объектининг таърифи (уни идентификациялашга имкон берувчи), баҳолаш объектининг маданий бойликларга мансублиги, асар муаллифи белгилари кўрсатилган ҳолда;

сақланиш даражаси, объектив хусусиятлари (вазни, ўлчами, тайёрлаш материаллари ва техникаси), яратилиш (ишлаб чиқариш) жойи ва вақти;

баҳолаш объектида мавжуд бўлган нуқсонлар, ёриқлар, дарз кетишлар ва синишлар ҳамда бошқа шикастланишлар (агар мавжуд бўлса);

қайта тиклаш-таъмирлаш (реставрация) ишларининг зарурлиги, шунингдек, провенанс ёки баҳоловчи олиши мумкин бўлган шундай хусусиятларни ўз ичига олган ҳужжатлар ёки ҳужжатларга ҳаволалар.

4-боб. Баҳолаш ёндашувлари ва усулларини танлаш, асослаш ва қўллаш

605⁷⁷. Маданий бойликларни баҳолаш ёндашувлари 6-сон МБС «Баҳолаш ёндашувлари ва усуллари» қоидаларини ҳисобга олган ҳолда қўлланилади.

605⁷⁸. Агар баҳолаш объекти мулкий муаллифлик ҳуқуқига эга бўлса, у маданий мулкни баҳолаш ҳисоботида тўлиқ акс эттирилиши керак. Бир вақтнинг ўзида муаллифлик (ёки шериклик) ҳуқуқи объекти бўлган маданий бойлик объектига эгалик ҳуқуқи 11-сон МБС «Номоддий активлар ва интеллектуал мулк объектлари қийматини баҳолаш»га амал қилган ҳолда интеллектуал мулк ҳуқуқларига мувофиқ баҳоланиши керак.

1-§. Қиёсий ёндашув

605⁷⁹. Қиёсий ёндашув аналог-объектларнинг (ўхшаш объектларнинг) бозор қийматлари тўғрисидаги ахборотга ва уларнинг қийматини қиёслаш элементлари бўйича тузатишга асосланган ҳисоблаш усуллари йиғиндисидан иборат.

Аналог-объектларнинг бозор қийматлари деганда аналог маданий бойликлар бўйича битимлар ва таклифлар нархлари тушунилади.

605⁸⁰. Қиёслаш элементларига баҳолаш объектининг қийматига таъсир қилувчи омиллар ва маданий бойликлар объектлари билан боғлиқ битимларнинг хусусиятлари киради.

605⁸¹. Қиёсий ёндашув ёрдамида маданий бойликлар қийматини баҳолашда қуйидаги усуллардан фойдаланилади:

тўғридан-тўғри сотишни таққослаш усули;

рейтинг усули.

605⁸². Қиёсий ёндашувда сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усули айнан бир хил ёки аналог-объектлар нархига уларнинг баҳолаш объектидан фарқланишига қараб, тегишли тузатишлар (қиймат ва (ёки) фоиз) киритиш орқали қўлланилади.

605⁸³. Қиёслашнинг ҳар бир элементи бўйича тузатиш киритиш ушбу элементнинг объект қийматига қўшган ҳиссаси принципига асосланади ва аналог-объектдан баҳолаш объектига томон амалга оширилади.

605⁸⁴. Қиёсланадиган объектларнинг нархларини тузатиш пул бирликларида ёки фоизда амалга оширилиши мумкин. Агар аналог-объектлар нархига тузатишлар пул бирликларида ифодаланган бўлса, уларни киритиш ҳар қандай кетма-кетликда амалга оширилиши мумкин. Агар тузатишлар фоиз сифатида ифодаланган бўлса, унда биринчи тузатиш аналог-объектни сотиш нархига кўпайтирилади, кейинги тузатишлар кетма-кет занжирли ҳаракатлар шаклида амалга оширилади.

605⁸⁵. Баҳолаш мақсадида маданий бойликларнинг аналог-объекти - бу унинг қийматини белгилайдиган асосий хусусиятларига кўра, баҳолаш объектига максимал даражада ўхшаш объект ҳисобланади. Маданий бойликлар соҳасидаги аналог-объектларнинг ўхшашлигини аниқлашда баҳоловчи экспертиза натижаларига асосланиши керак.

605⁸⁶. Аналог-объектларни танлашда қуйидаги омиллар ҳисобга олиниши керак:

аналог-объектларнинг асосий миқдорий ва сифат (тавсиф) хусусиятларига кўра баҳолаш объекти билан ўхшашлиги;

танланган аналог-объектлар сони, улар билан баҳолаш объектини қиёслаш имконияти мавжудлиги ҳамда уларнинг миқдорий ва сифат хусусиятлари;

баҳолаш объекти муаллифининг муаллифлик асарлари (агар муаллиф оммага маълум бўлса).

Муаллифнинг машҳурлиги бўйича қуйидагилар тушунилади:

муаллифда фахрий ёки бошқа унвонлар мавжудлиги;

муаллифнинг кўргазмалар тарихи (қачон, қаерда ва қайси кўргазмаларда ишлари намойиш этилган);

муаллиф ишларининг жойлашган манзили (музейлар, галереялар, ижодий салонлар, хусусий коллекциялар, шу жумладан хорижда);

кенг оммага муаллиф ишларининг танишиш имконини берадиган бошқа омиллар.

605⁸⁷. Бошқа муаллифнинг объекти, агар у баҳолаш объекти муаллифига яқин мақомга эга бўлса, шу жумладан машҳурлиги, асарларининг бадиий аҳамияти, рейтинги ва бошқа хусусиятлари билан ўхшаш бўлса, аналог-объект сифатида бўлиши мумкин.

605⁸⁸. Бозорда мавжуд бўлган дастлабки маълумотларга кўра, маданий бойлик объектларини баҳолаш жараёнида миқдорий (миқдорий қиёслаш усули, жуфтлаштирилган сотиш усули ва бошқалар) ва сифат усулларидан (эксперт баҳолаш усули ва бошқалар), шунингдек уларнинг комбинацияларидан фойдаланиш мумкин.

2-§. Даромад ёндашуви

605⁸⁹. Даромад ёндашуви келажакдаги пул оқимини жорий қийматга айлантириш орқали қиймат ўлчовини таъминлайди. Даромад ёндашувини қўллашда маданий бойликларнинг қиймати баҳолаш объекти томонидан ишлаб чиқарилган даромад пул оқими ёки харажатларни тежаш қийматига қараб белгиланади.

605⁹⁰. Даромад ёндашуви маданий бойликлар қийматини баҳолашнинг ягона ёндашуви сифатида қуйидаги ҳолатларда қўлланиши лозим:

а) маданий бойликлар объектининг даромад олиш қобилияти, бозор иштирокчиси нуқтайи назаридан, унинг қийматига таъсир қилувчи энг муҳим омил ҳисобланса;

б) кўриб чиқилаётган маданий бойликларга нисбатан келажакдаги даромад миқдори ва муддатлари тўғрисида оқилона узоқ муддатли прогноз қилиш мумкин бўлса ҳамда бозорда фақат кам миқдорда аналог-объектлар мавжуд бўлса.

605⁹¹. Мазкур Стандартнинг 605⁹⁰-бандида келтирилган мезонларга риоя қилинмаса, қуйидаги ҳолатларда даромад ёндашуви натижасида олинган қиймат кўрсаткичини қўллаб-қувватлаш учун бошқа ёндашувларни ҳам қўллаш имконияти кўриб чиқилиши керак:

а) баҳоланаётган маданий бойликлар объектининг даромад келтириш қобилияти унинг қийматига таъсир қилувчи омиллардан бири бўлса;

б) баҳоланаётган маданий бойлик объектига боғлиқ бўлган келажакдаги даромадлар миқдори ва муддати тўғрисида сезиларли ноаниқлик мавжуд бўлса;

д) баҳоланаётган маданий бойлик объекти ҳақидаги маълумотларни олиш имкони бўлмаганда;

э) баҳоланаётган маданий бойлик объекти ҳали даромад келтира бошламаган, аммо маълумотларга кўра, бу яқин келажакда содир бўлиши мумкин бўлса.

Шунингдек, баҳолаш жараёнида олинган натижаларни мувофиқлаштиришда даромад ёндашуви натижаси катта аҳамиятга эга бўлади.

3-§. Харажат ёндашуви

605⁹². Харажат ёндашуви қиймат кўрсаткичини олишга имкон беради, бунда харидор маданий бойлик объекти учун объектни тенг фойдалилик, вақт, ноқулайликлар, таваккалчилик ёки бошқа мураккаблаштирувчи омиллар мавжуд эмаслигида харид қилиш учун сарфланадиган миқдордан кўпроқ пул тўламайди деган иқтисодий принципдан фойдаланилади.

605⁹³. Харажат ёндашуви маданий бойликлар объектини алмаштириш ёки кўпайтириш бўйича жорий харажатларни ҳисоблаш ва вақт ўтиши билан маданий бойликлар учун тегишли эскириш турлари ва нархларнинг ошиши учун тузатишлар киритиш орқали қиймат кўрсаткичини олиш имконини беради.

605⁹⁴. Харажат ёндашуви қуйидаги ҳолатлар мавжуд бўлганда маданий бойликларнинг қийматини баҳолашнинг ягона ёндашуви сифатида қўлланилиши мумкин:

а) иштирокчилар баҳолаш объекти билан деярли бир хил фойдалилик хусусиятига эга бўлган маданий бойликлар объектини ҳеч қандай меъёрий ёки ҳуқуқий чекловларсиз қайта яратишга қодир бўлса ва бу маданий бойликлар объекти шу қадар тез яратилиши мумкинки, иштирокчи баҳоланаётган маданий бойликлар объектидан дарҳол фойдаланиш имконияти учун катта мукофот тўлашни хоҳламаса;

б) баҳоланаётган маданий бойлик объекти тўғридан-тўғри даромад келтирмаса ва унинг ўзига хос хусусияти даромад ва (ёки) қиёсий ёндашувлардан фойдаланишга имкон бермаса;

д) амалдаги қиймат тури асосан қайта ишлаш ёки алмаштириш харажатларига асосланса.

605⁹⁵. Мазкур Стандартнинг 605⁹⁴-бандида келтирилган мезонларга риоя қилинмаса, қуйидаги ҳолатларда ҳам харажатлар ёндашуви натижасида олинган харажатлар кўрсаткичини қўллаб-қувватлаш учун бошқа ёндашувларни ҳам қўллаш имконияти кўриб чиқилиши керак:

а) иштирокчилар маданий бойликлар объектини аналог-объектни қайта тиклаш имкониятини кўриб чиқишлари мумкин, аммо маданий бойликнинг бир хил объектини яратиш билан боғлиқ чекловлар мавжуд бўлса ёки кўп вақт талаб қилса;

б) маданий бойликлар объекти яқин вақт ичида яратилган ва харажатлар ёндашувида ишлатиладиган тахминлар юқори даражадаги ишончлиликка эга бўлса.

4-§. Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш

605⁹⁶. Турли хил ёндашувлар ва баҳолаш усулларидан фойдаланган ҳолда олинган маданий бойликларнинг қийматини баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш ва уни баҳолаш ҳисоботида акс эттириш 4-сон МБС «Баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот ва уни тузиш тартиби» ва 6-сон МБС «Баҳолаш ёндашувлари ва усуллари» талабларига мувофиқ амалга оширилади.

5-боб. Маданий бойликларни баҳолаш бўйича махсус қоидалар

605⁹⁷. Маданий бойликларни бошқа усуллар ёрдамида ҳам баҳолаш мумкин.

Маданий бойликларни баҳолашда баҳоловчи баҳоланаётган маданий бойликларнинг хусусиятларини ҳисобга олиши ва маълумотларнинг мавжудлиги ва бозор конъюнктурасидан келиб чиққан ҳолда баҳолаш усулларини танлаши керак.

Бундай ҳолда, баҳолаш ҳисоботида баҳоловчи томонидан танланган усул (усуллар) тавсифи кўрсатилиши керак, бу баҳолаш ҳисоботидан фойдаланувчига қийматни аниқлаш жараёнининг мантиқийлиги ва танланган усул(лар)нинг мувофиқлигини тушунишга имкон беради.

Баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот ҳар хил талқин қилинишига йўл қўймаслиги ва тушунмовчиликлар келтириб чиқармаслиги керак.

605⁹⁸. Ҳисоблаш усулини танлашда баҳоловчи муҳимлик, асослилик, ноаниқлик, текширилувчанлик ва етарлилик тамойилларига таяниши керак. Бундай ҳолда, баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда баҳоловчи танланган усул(лар)нинг асосланиши ва тавсифини, маданий қадриятлар (тасвирий ёки амалий санъат) йўналишидан келиб чиққан ҳолда нархлаш мезонларини кўрсатиши керак.

605⁹⁹. Маданий бойликларнинг қиймати уни яратиш учун молиялаштириш усулига боғлиқ эмас.

605¹⁰⁰. Маданий бойликларни баҳолаш бўйича ишларни бажаришда баҳоловчи қуйидагиларга мажбурдир:

баҳоланган маданий бойлик объектида муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар билан боғлиқ мажбуриятлар мавжудлигини аниқлаш;

мавжуд манбалардан баҳолаш объектида қонуний чекловлар мавжудлиги тўғрисида маълумот олиш.

605¹⁰¹. Баҳоланаётган маданий бойликларга нисбатан учинчи шахсларнинг ҳужжатлаштирилган мулкий ҳуқуқлари ёки чекловлар бўлмаган тақдирда, объектни баҳолаш, агар баҳолаш топшириғида бошқача тартиб кўрсатилмаган бўлса, текшириш пайтида аниқланган ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда бундай ҳуқуқ ва чекловлар йўқлиги ҳақидаги тахмин асосида амалга оширилади.

605¹⁰². Баҳоловчи баҳолаш усулини танлашда баҳоланаётган маданий бойликнинг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, муҳимлик, ишончлилик, тўғрилик, текширилувчанлик ва мувофиқлик тамойилларига асосланиши керак.

605¹⁰³. Молиявий ҳисоботлар учун белгиланган тартибда аниқланган маданий бойлик объектларининг қиймати мазкур Стандартда аниқланган қийматидан сезиларли даражада фарқ қилиши мумкин.».

4. Мазкур қўшимчаларнинг иловасига мувофиқ таҳрирдаги 11-илова билан тўлдирилсин.

Ўзбекистон Республикаси Ягона миллий баҳолаш стандартига киритилаётган қўшимчаларга
ИЛОВА

«Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартига
11-ИЛОВА

«Маданий бойликлар қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (16-сон МБС)

МЕТОДИКАСИ

Мазкур Методика 16-сон МБС «Маданий бойликлар қийматини баҳолаш»ни қўллаш тартибини белгилайди.

1-боб. Умумий қоидалар

1. Мазкур Методика ЯМБСга мувофиқ маданий бойликлар объектлари (бундан буён матнда МБО деб юритилади) қийматини баҳолаш учун зарур бўлган минимал услубларни белгилайди. Баҳоловчилар Ўзбекистон Республикасининг баҳолаш фаолияти тўғрисидаги қонунчиликка, ЯМБСга ҳамда баҳолашнинг халқаро тажрибасига зид бўлмаган бошқа услублардан ҳам фойдаланишлари мумкин. Бунда баҳоловчи баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда танланган баҳолаш усулини кўрсатиши ва асослаши керак.

2-боб. МБОни идентификация қилиш

2. Баҳоланаётган МБОни идентификация қилиш унинг миқдорий ва сифат кўрсаткичлари ва параметрларини аниқлаш, шунингдек, баҳоланаётган МБОнинг қийматини аниқлаш имконини берувчи тегишли параметрлар ва тавсифларга аналог-объектларнинг нархни шакллантирувчи параметрлари мослигини қиёслаш асосида амалга оширилади.

3. Индентификация жараёнида МБОнинг экспертизаси ўтказилади. Экспертиза МБОни баҳолаш учун асос бўлиб хизмат қилади, бу эса баҳолаш объектининг маданий (бадиий) қийматини аниқлаш ва уларни аналог-объектни идентификациялаш имконини беради.

Баҳоланаётган МБОни экспертизадан ўтказишдан кўзланган асосий мақсад унинг ҳақиқий ёки ҳақиқий эмаслигини тасдиқлашдан иборат.

Маданий (бадиий) қийматни аниқлаш вазифаси аҳамиятли белгиларнинг энг катта ва энг аниқ миқдорини аниқлашдан иборатдир.

4. Баҳоланаётган маданий бойликлар объектининг ўзига хос хусусиятларига боғлиқ равишда баҳоловчи қуйидаги масалаларга алоҳида эътибор бериши лозим:

МБОни баҳолаш учун бошланғич маълумотлар;

санъатшунос-эксперт хулосасининг мавжудлиги;

МБОнинг технологик экспертизаси протоколи мавжудлиги (ихтисослик бўйича экспертлар хулосалари протоколда акс эттирилади);

МБО атрибуциясининг мавжудлиги (агар мавжуд бўлса);

МБО провенанси мавжудлиги (агар мавжуд бўлса);

МБОга нисбатан чекловлар мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги;

МБОнинг сақланиш даражаси ва реставрация қилиш зарурати;

МБО билан боғлиқ қўшимча маълумотларнинг мавжудлиги (кўргазмалар каталоглари, адабиётлар ва бошқалар);

баҳолаш учун тақдим этилган МБО аналоглари ҳақида маълумот.

5. МБОни баҳолаш учун бошланғич маълумотлар қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:

МБОнинг номи;

МБОнинг фотосурати;

МБО муаллифининг имзоси ёки шахсий тамғасининг мавжудлиги;

яратилган санаси;

МБОнинг мансублиги (тасвирий ёки амалий санъат);

санъатшунос-эксперт хулосаси;

МБОнинг савдо тарихи (сотувлар тарихи) (агар мавжуд бўлса).

6. МБО бўйича санъатшунос-экспертнинг хулосасида МБОнинг муаллифи, яратилган санаси, бадиий, илмий ва тарихий-маданий қиймати, муайян мактабга алоқадорлиги, ижро услуби, композицион ечими, кўргазма тарихи ва бошқалар акс эттирилади.

7. МБО экспертизага жалб этиладиган санъатшунос-эксперт баҳолаш объектининг тегишли соҳа йўналиши (тасвирий ёки декоратив-амалий санъат) бўйича малакага эга бўлиши керак.

Хулосада санъатшунос-эксперт ўзи ҳақидаги тўлиқ маълумотларни (фамилияси, исми, отасининг исми, илмий унвони ва даражаси (агар мавжуд бўлса), иш жойи (лавозими) (агар мавжуд бўлса) ҳамда ўзаро алоқа маълумотларини) кўрсатиши лозим.

Хулоса санъатшунос-экспертнинг ўзи томонидан имзоланади. Шунингдек, хулоса санъатшунос-экспертнинг штатида бўлган ташкилотнинг ёки у билан фуқаролик-ҳуқуқий шартнома тузган ташкилотнинг муҳри билан тасдиқланиши мумкин.

8. МБОни технологик экспертизадан ўтказиш тўғрисидаги баённомада тадқиқот турлари, тадқиқотлар ўтказилган ускуналар рўйхати, ўлчов воситаларининг амалдаги метрологик сертификати, соҳа эксперти ҳақидаги маълумотлар (фамилияси, исми, отасининг исми, илмий унвони ва даражаси, иш жойи (лавозими) ва технологик экспертизани ўтказган ташкилот) кўрсатилиши керак.

9. МБО атрибуцияси унинг яратилган жойи ва вақти, шунингдек, ушбу объектни яратган уста ёки у тегишли бўлган мактабни ўз ичига олади. Шунингдек, экспертизада МБО атрибуцияси бўйича бадиий асарнинг ишончлилиги, ҳақиқийлиги, унинг муаллифи, яратилган жойи ва вақти аниқланади. Бунда экспертиза муайян санъат тури бўйича эксперт томонидан амалга оширилади. Экспертнинг атрибуциядаги асосий фаолияти объектнинг муаллифлиги, хронологик мансублиги, аутентлигини тасдиқлаш учун объект типологиясининг ҳужжатли ва информацион таъминотини аниқлашга йўналтирилади.

10. МБО провенанси — бу МБОнинг олдинги эгалари ҳақида ҳужжатли маълумотларнинг мавжудлигидир. Провенансни ўрганишда баҳоловчи охирги мулкдордан унинг баҳолаш объектига эгалик ҳуқуқининг қонунийлиги ҳақида ёзма маълумотларни олиши, шунингдек, агар МБО Ўзбекистон Республикасининг «Маданий бойликларни олиб чиқиш ва олиб кириш тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси томонидан 1996 йил 21 майда ратификация қилинган Қуролли можаро чиққан ҳолларда маданий бойликларнинг ҳимоя қилиниши тўғрисидаги Конвенцияни бузган ҳолда олинган бўлса, МБО эгасини жавобгарликка тортилиши мумкинлиги тўғрисида огоҳлантириши шарт.

11. МБОга нисбатан чекловлар мавжудлигини текширишда баҳоловчи буюртмачидан баҳолаш объектига мулк ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатларнинг асли ёки нусхаларини ва баҳоланаётган МБО бўйича чекловлар йўқлигини тасдиқловчи ҳужжатларни (агар мавжуд бўлса) олиши лозим.

12. Заруратга кўра, баҳоловчи тегишли ташкилотлардан баҳолаш объектига мулк ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатларнинг (шартномалар, хайр-эҳсонлар, васиятномалар ва бошқалар) нусхаларини талаб қилишга ҳақли.

13. МБО экспертиза натижаларидан қатъи назар, баҳолашни амалга оширишдан олдин баҳоловчи баҳолаш объектини текширувдан ўтказади. Визуал текширувга қуйидагилар киради:

нуқсонлар, дарз кетишлар, бўлинишлар, синишлар ва бошқа шикастланишларнинг мавжудлиги;

сақланиш даражаси ва реставрация қилиш зарурати.

14. МБОнинг сақланиш даражаси бевосита баҳолаш нархига таъсир қилади. МБОни визуал текшириш вақтида нуқсонлар, моғор босиш ва деформация излари ёки бошқа камчиликлар аниқланган тақдирда, баҳоловчи баҳолаш объектини реставрация қилиш даражасини аниқлаш учун тегишли экспертни жалб қилиши лозим.

15. Текширув давомида МБОнинг қайси турга тегишлилиги ва типологик белгилари, муаллифи, мавзуси, сюжети, вақти, яратилиш жойи ва мавжудлиги, илмий аҳамияти, мемориаллиги, ижтимоий ва этник мансублиги, тайёрлаш материали ва усули, ўлчами, ранги, шакли, тузилиши, йўқотишлар рўйхати ва бошқа сифатлар ёки баҳолаш учун зарур бўлган алоҳида белгилар қайд этилади.

16. Текширувни ихтисослик бўйича эксперт жалб қилган ҳолда ўтказиш объектни баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда кўрсатилган маълумотларни исботлаш учун зарур шарт ҳисобланади.

17. МБО билан боғлиқ ҳужжатлар ёки бошқа ахборот материалларининг (кўргазмалар каталоглари, санъатшунослик соҳасидаги адабиётлар, музейлар ёки кўргазма галереяларининг веб-сайтлари ва бошқалар) мавжудлиги МБОнинг якуний баҳосига бевосита таъсир кўрсатади. Хусусан, республика миқёсидаги ёки халқаро кўргазмаларда МБОнинг кўргазмалар тарихи мавжудлиги баҳолаш объекти қийматини бир неча баробар ошириши мумкин.

3-боб. Ахборотни тўплаш ва таҳлил қилиш

18. Ахборотни тўплаш, ўрганиш ва таҳлил қилишда, шунингдек, баҳолаш объектини идентификация қилишда баҳоловчи 3-сон МБС «Баҳолаш жараёнида ўтказиладиган ўрганишлар ва таҳлиллар» талабларига амал қилиши керак.

19. Баҳолаш объектини таҳлил қилиш учун зарур бўлган маълумотларнинг тури ва миқдори баҳоловчи томонидан баҳолашдан кўзда тутилган мақсад, аниқланадиган қиймат тури, баҳолаш объектининг ўзига хос хусусиятлари, рухсатлар ва чекловчи шартларга қараб белгиланади.

20. МБОни баҳолаш ишлари сифатли бўлишини таъминлашнинг асосий шарти баҳолаш учун тақдим этилган МБО аналоглари борасидаги маълумотларни тўғри ва малакали танлашдан иборатдир. Аналогларни танлашда баҳоловчи муаллиф асарларининг маҳаллий бозорини ҳам, хорижий бозорини ҳам, шу жумладан аукцион савдоларини (агар мавжуд бўлса) ҳам ўрганиши керак. МБОнинг муаллифи бўлмаган ҳолатларда, баҳоланаётган МБО билан энг кўп ўхшаш тавсифларга эга бўлган объект аналог-объект сифатида олинади.

21. Баҳолаш объект бозорининг таҳлили қуйидаги изчилликда амалга оширилади:

аналог-объектлар бозорининг таҳлили;

баҳолаш объекти бозорига тегишли секторнинг жорий ҳолати, ривожланиш истиқболлари ва ривожланиш тенденциялари таҳлили;

баҳолаш объекти билан ёки аналог-объектлар билан тузилган битимлар таҳлили (агар мавжуд бўлса);

баҳолаш объекти билан қиёсланаётган аналогларга бўлган талаб, таклиф ва нархга таъсир қилувчи асосий омиллар таҳлили.

Маданий бойликлар бозорининг келажак тенденцияларини прогноз қилишда MeiMoses All Art Index, Artprice Global Index, ArtNet, Zurich Art and Antiques Index, Skateʼs Art Stocks Index (SASI), ARTIMX сингари машҳур индекслар, шунингдек, Christieʼs, Sothebyʼs, Heritage Auctions, Phillips de Pury & Company, Bonhamс ва бошқа нуфузли аукцион уйлари ва санъат асарлари бозорини таҳлили қилишга ихтисослашган таҳлилий компаниялар маълумотларидан фойдаланиш мумкин.

22. Баҳоловчи томонидан қўлланилаётган баҳолаш услублари бозорнинг ҳолати ва динамикаси, шунингдек баҳолаш объекти билан тузилган битимлар (санаси, аукцион нархлари (estimeyt), нарх омиллари, маълумот манбаи ва бошқа) тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланишни талаб қиладиган ҳолатларда, баҳоловчи баҳолаш объекти тегишли бўлган бозор сегменти ҳақида умумий маълумотларни тўплаши лозим.

23. Қуйидагилар МБОни баҳолашнинг мақсадлари бўлиши мумкин:

олди-сотди;

декларациялаш;

устав капитали (жамғармаси)га киритиш;

суғурталаш (суғурта хатарларининг барча ҳолатлари);

олиб чиқиладиган ва олиб кириладиган маданий бойликларга қўйиладиган божхона божи қийматини белгилаш;

ваколатли давлат органи томонидан МБОни олиб чиқиш ва вақтинча олиб чиқиш учун бериладиган сертификатни олиш;

ҳибсга олинган ёки мусодара қилинган МБОнинг бозор қийматини аниқлаш;

гаровга қўйиш;

бошқа давлатлардан ноқонуний тарзда олиб чиқилган, ўғирланган ёки бошқа давлатларда йўқотилган МБО қонуний эгасига қайтарилганида, уни ҳалол харид қилган инсон учун бериладиган компенсация миқдорини аниқлаш.

Бунда баҳоловчи баҳолашда қиймат турини танлаш бевосита баҳолаш мақсадига боғлиқлигини эътиборга олиши керак.

24. МБО қийматининг тури баҳолаш мақсади ва унинг натижаларидан фойдаланиш билан боғлиқ равишда 5-сон МБС «Қиймат турлари»га мувофиқ тарзда белгиланади.

4-боб. Баҳолаш ёндашувлари ва услубларини танлаш, асослаш ва қўллаш

25. МБОни баҳолаш қиёсий, даромад ва харажатларга асосланган ёндашувлардан фойдаланган ҳолда амалга оширилади. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда баҳоловчи у ёки бу ёндашувни қўллашнинг мақсадга мувофиқлигини асослаб бериши керак. Баҳоловчи баҳолаш учун танланган ёндашув (ёндашувлар) доирасида баҳолаш объекти қийматини ҳисоблашнинг муайян услубларини мустақил равишда белгилаш ҳуқуқига эга.

26. МБОни баҳолаш қуйидаги асосий босқичларни ўз ичига олиши лозим:

баҳолашнинг мақсади ва вазифасини аниқлаш, баҳолаш топшириғини тайёрлаш, МБО қийматини баҳолаш бўйича кўрсатиладиган хизматларга оид шартнома тузиш;

баҳолаш объектини идентификация қилиш, яъни баҳолаш объектини, унинг тарихи, миқдорий ва сифат тавсифлари ва параметрларини аниқ таърифлаш;

баҳолаш объекти муаллифининг ижодий тарихини таърифлаш (агар мавжуд бўлса);

санъатшунослик ва (ёки) технологик экспертиза натижаларини таърифлаш;

маданий бойликлар муомалада бўлган бозорни таҳлил қилиш, баҳоланаётган МБОнинг бозор сегменти тўғрисидаги маълумотларни тўплаш ва тизимлаштириш;

нархларни шакллантирувчи омилларни ва уларнинг нархга таъсирини аниқлаш;

баҳолашга оид ёндашув (ёндашувлар)ни ва баҳоланаётган МБО қийматини ҳисоблаш услубини (услубларини) танлаш ва асослаш;

баҳоланаётган МБОнинг қийматини аниқлаш бўйича баҳолаш ёндашувларини қўллаш ва ҳисоблаш-таҳлилий процедураларни бажариш;

олинган натижаларни умумлаштириш ва баҳолаш объектининг якуний қийматини аниқлаш;

МБОни баҳолаш бўйича ҳисобот тайёрлаш.

27. МБО қийматини баҳолаш ишларини бажаришда баҳоловчи қуйидагиларни амалга оширади:

баҳоланаётган МБО муаллифлик ва турдош ҳуқуқлар билан боғлиқ бўлган мажбуриятлар мавжудлигини аниқлаш;

мавжуд ахборот манбаларидан баҳолаш объектига нисбатан қонуний чекловлар тўғрисида маълумот олиш.

28. МБОнинг қиймати уни яратишдаги молиялаштириш усулига боғлиқ бўлмайди.

29. Баҳоланаётган МБОга нисбатан учинчи шахсларнинг ҳужжатлар билан тасдиқланган мулкий ҳуқуқлари ва чекловлар мавжуд бўлмаган тақдирда, объектни баҳолаш, агар баҳолаш топшириғида бошқача кўрсатилмаган бўлса, текшириш пайтида аниқланган ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда бундай ҳуқуқ ва чекловлар мавжуд эмас деган тахмин асосида амалга оширилади.

30. Ҳисоблаш услубини танлашда баҳоловчи баҳоланаётган МБОларнинг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда муҳимлик, асослилик, аниқлик ва етарлилик тамойилларига асосланиши керак. Баҳолаш ҳисоботида баҳоловчи МБО йўналишидан (тасвирий ёки амалий санъат) келиб чиққан ҳолда танланган услуб (услублар)нинг асосланиши ва таърифини, шунингдек, нарх шаклланиши мезонларини кўрсатиб ўтиши лозим.

Баҳолаш ҳисоботини тайёрлашда муҳимлик принципидан фойдаланган ҳолда ишни амалга ошириш давомида аниқланган барча муҳим ҳолатларнинг баён этилиши баҳоловчи томонидан бошқа ҳеч қандай муҳим ҳолатлар аниқланмаганини англатади.

Асосланганлик принципи қўлланаётган услублар ва алоҳида ҳисоб-китоблар асосли эканлиги ва мантиқий тушунтиришга эгалиги, ҳисоблашда фойдаланилган бошланғич маълумотлар ва тахминлар бир-бирига ва бозор шароитларига мос келишини кўзда тутади.

Аниқлик принципи баҳолаш ҳисоботининг мазмуни ушбу ҳисоботдан фойдаланувчиларни чалғитмаслиги, шунингдек, турли талқин қилиш мумкин эмаслигини англатади.

Етарлилик принципига кўра, МБОни баҳолаш ҳисоботини тайёрлаш жараёнида ҳар қандай фикр-мулоҳаза фақат унинг ишончлилигига етарли асослар келтирилган, яъни фойдаланилган ахборот манбаларига ҳаволалар ва ҳужжатларнинг нусхалари бўлсагина, тўғри деб ҳисобланади.

1-§. Қиёсий ёндашув

31. Қиёсий ёндашув аналог-объектларнинг нархлари ва тавсифлари тўғрисида ишончли ва фойдаланиш мумкин бўлган маълумотлар мавжуд бўлган ҳолларда қўлланади. Баҳолаш объектини бир хил ёки аналог МБОлар билан таққослаш учун тегишли маълумотларнинг мавжудлиги қиёсий ёндашувни қўллаш шарти ҳисобланади. Бундай аналог-объектлар баҳоланаётган МБО билан бир бозорда ёки баҳоланаётган МБО билан бир хил бозорда сотилиши керак. Бунда амалга оширилган келишувлар нархи ҳам, таклифлар нархи ҳам қўлланиши мумкин.

32. Баҳолаш мақсадлари учун ўзининг қийматини белгиловчи асосий тавсифлари бўйича баҳолаш объектига максимал ўхшаш бўлган объект аналог-объект сифатида тан олинади. Маданий бойликлар соҳасидаги аналогларнинг ўхшашлигини аниқлашда баҳоловчи санъатшунослик ва (ёки) технологик экспертиза натижаларига асосланиши лозим.

33. Қуйидагилар аналог-объектларни танлашда ҳисобга олинадиган омиллар ҳисобланади:

аналог-объектларнинг баҳоланаётган МБО билан асосий миқдорий ва сифат тавсифлари бўйича ўхшашлиги;

танланаётган аналог-объектларнинг сони, уларнинг миқдорий ва сифат хусусиятларини текшириш имконияти мавжудлиги;

муаллифлик (агар мавжуд бўлса).

34. Қиёсий ёндашувдан фойдаланган ҳолда баҳолаш объектининг қийматини аниқлаш аналог-объектларнинг нархларини тузатиш орқали амалга оширилади, бу уларнинг баҳоланаётган объектдан фарқини бартараф қилиш имконини беради.

35. Қиёсий ёндашув тегишли қиёслаш элементлари асосида танланган аналог-объектларнинг нархларидан фойдаланган ҳолда қўлланилади. Қиёслаш элементлари қаторига баҳолаш объектининг қийматига ва маданий бойликларга тааллуқли бўлган объектлар билан тузиладиган битимларнинг хусусиятларига таъсир қиладиган омиллар киради.

36. Сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш услуби бозори чаққон, кўплаб таклифлар ва битимларга бой бўлган серияли ва оммавий МБОлар учун қўлланилади. Аналог-объектлар билан тузилган муайян битимга боғлиқ ҳолда МБОни харид қилиш ва сотиш бўйича битимлар тузиладиган бозорларнинг қуйидаги турлари ажратиб кўрсатилади:

аукцион;

галерея;

ярмарка (арт-ярмарка, бадиий ярмарка, санъат ярмаркаси ва бошқа);

коллекциячи ёки меросхўр томонидан амалга ошириладиган тўғридан-тўғри сотувлар;

рассом (муаллиф) устахонаси;

онлайн аукционлар ва электрон савдо майдончалари.

37. Аукцион савдолари маданий бойликлар қийматининг юқори чегарасини шакллантиради ҳамда бундай битимлар тўғрисидаги маълумотларнинг ишончли ва ҳақиқий эмаслик хавфи минимал ҳисобланади.

38. Аукционда шаклланадиган МБО баҳоси эстимейт деб аталади ва қуйидаги таркибий қисмларни ўз ичига олади:

болғача нархи (лот сотилган нарх);

болғача нархига қўшимча йиғимлар (харидор томонидан аукцион уйига тўланадиган харидор мукофоти, заруратга кўра, сотиб олинган МБОни мамлакатдан олиб чиқиш учун рухсат олишга сарфланадиган харажатлар);

агар аукцион ўтказилаётган мамлакатнинг амалдаги қонунчилигига мувофиқ МБОга нисбатан интеллектуал мулк ҳуқуқи мавжуд бўлса, муаллиф ёки унинг меросхўрларига ҳақ тўлаш;

транспорт харажатлари;

етказиб беришда МБОни суғурталашга сарфланадиган харажатлар қиймати,

ҳар бир муайян ҳолатда юзага келиши мумкин бўлган ва кўзда тутилмаган бошқа харажатлар.

39. Битта аукцион савдоси маданий бойлик объектининг якуний нархи бўлиши мумкин эмас. Шунга аналог МБОнинг камида иккита савдоси мавжудлиги муаллифнинг муайян санъат асарлари бўйича шаклланган нархлардан далолат бериши мумкин.

40. Сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усулидан фойдаланганда:

бозорга оид маълумотлар таҳлил қилинади ва аналог-объектлар (estimeytлар) аниқланади;

танланган аналог-объектларнинг баҳолаш объекти билан қиёслаш элементлари (нархни белгиловчи кўрсаткичлар) аниқланади;

танланган аналог-объектларнинг ҳар бири баҳолаш объекти билан нархларни шакллантирувчи омиллар (қиёслаш элементлари) бўйича таққосланади;

баҳолаш объекти ва аналог-объектлар ўртасидаги нархларни шакллантирувчи омиллардаги фарқлар аниқланади;

аналог-объектнинг нархи (ёки унинг солиштирма кўрсаткичи) аниқланган фарқларга мувофиқ тузатилади;

баҳоланаётган объектнинг қиймати аналог-объектларнинг тузатилган нархларини умумлаштириш орқали аниқланади.

41. МБОнинг бозор қиймати сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш услубига мувофиқ қуйидаги формула бўйича аниқланади:

V = Vkor ± Kor

бу ерда:

V — МБОнинг бозор қиймати;

Vkor — аналог-объектни сотиш (сотишга оид таклифлар) қиймати;

Кor — таққосланаётган аналог-объектнинг тузатилган қийматига киритилган тузатишларнинг баҳолаш санасидаги умумий қиймати.

Тузатишлар асосланган ҳолда киритилиши лозим ва баҳоловчи баҳолаш ҳисоботида тузатишлар киритилиши сабабларини ҳужжатлаштириши ҳамда миқдорий кўрсаткичларни ҳисоблаш тартибини кўрсатиши керак.

42. Аукцион нархлари билан ишлашда баҳоловчи аукцион савдоси санасига мос равишда аналог-объект нархига тузатиш киритишни қўллаши лозим. Агар сотиш санаси баҳолаш санасидан фарқ қилса, баҳолаш санасига тузатиш киритилиши керак.

43. Аналог-объектларнинг қиймати баҳолаш санасига индексациялаш орқали келтирилади. Индексациялашни амалга оширишда баҳоловчи баҳолаш объекти учун харажатлар элементларини назарга олган ҳолда нарх ўзгариши индексларига амал қилади. Харажатлар элементлари учун нарх ўзгариши индекслари тўғрисида ишончли маълумотлар мавжуд бўлмаганда, тегишли тармоқлар учун нарх ўзгариши индексларидан ёки баҳолаш объектининг моҳиятига мос келадиган бошқа индекслардан фойдаланиш мумкин.

Индексациялаш коэффициенти баҳолаш объектини яратишда иштирок этаётган усталарнинг иш ҳақи ўзгаришини, энг барқарор валютанинг ўзгариши ёки материаллар, бутловчи қисмлар ёки тайёр маҳсулотлар нархларининг ўзгариши ва бошқаларни акс эттирувчи кўрсаткич сифатида ҳисобланади.

44. Тузатишларнинг фоиз қийматлари таққосланадиган объект нархига бериладиган мулкий ҳуқуқлар, молиялаштириш шартлари, сотиш шартлари, аукционда сотиш шартлари билан боғлиқ бўлган қўшимча харажатлар, бозор конъюнктураси, жойлашуви, иқтисодий тавсифлари, фойдаланиш тури ва бошқа компонентлар бўйича баҳолаш объектидан қанчалик ошиб кетиши ёки ундан пастлигини ҳисобга олиш учун қўлланилади.

45. Тузатишларни киритиш барча тузатишлар киритилгунга қадар давом эттирилади. Баҳолаш объектини улар бўйича тузилган битимлар ёки бозорга чиқарилаётган бошқа аналог-объектлар билан қиёслаш учун қуйидаги қиёслаш элементлари қўлланилади:

сотиш шартлари (битим санаси ва баҳолаш санаси орасидаги нарх ўзгариши, нархнинг савдолар жараёнидаги ўзгаришлари);

аналог-объект харид қилинганидан кейинги харажатлар (етказиб бериш, солиқлар ва тегишли йиғимларни тўлаш);

жисмоний хусусиятлар;

иқтисодий хусусиятлар;

тарихий хусусиятлар;

баҳолаш объектининг жойлашуви;

бошқа шартлар.

46. Аналог-объектлар бўйича тузатишлар санъатшунос-экспертнинг профессионал фикри асосидаги эксперт хулосасидан олинган маълумотлар, шунингдек, аналог-объектларни тавсифловчи маълумотлар асосида киритилади.

47. МБОнинг бадиий қиймати, шакли, материали, безак тури, техникаси ва тайёрлаш мураккаблиги бўйича тузатишлар аналог-объект ва баҳолаш объекти ўртасида сезиларли фарқ кузатилганда, ихтисосликнинг мазкур йўналиши бўйича санъатшунос-экспертларни жалб қилиш орқали киритилиши мумкин.

48. Рейтинг усули МБОнинг турли тавсифларини ҳисобга олувчи ва унинг нархига таъсир кўрсатувчи асосий (базис) қийматни аниқлаш ва мультипликатив тузатишларни киритиш орқали қўлланади.

49. Асосий (базис) қиймат қуйидагича ҳисобланади:

бир қиймат учун (материалларнинг солиштирма харажатлари, иш ҳақи, қўшимча ва маъмурий харажатлар, агар мавжуд бўлса);

баҳоланаётган МБОнинг компенсациявий нусхасини замонавий яратиш қийматини қайта ишлаб чиқаришдан келиб чиққан ҳолда;

тарихий қиймат ёки тайёрловчи (муаллиф) томонидан амалий сотиш нуқтайи назаридан баҳоланаётган МБОни яратиш давридаги нархини амалдаги нархлар бўйича қайта ҳисоблаш (нархларни индексация қилиш) асосида.

50. МБОнинг бозор қийматини ҳисоблашда тасвирий санъат асари (расм) мисолида кўриб чиқамиз. МБОнинг бозор қиймати базавий қиймат ҳамда санъатшунослик ва технологик экспертизанинг 20 та мезони (Xi) асосида қуйидаги тарзда аниқланади:

РС = БPС * РК/СБР *(∑ Х20/ ∑ Xmax)*(1 — Кфун) * (1-Кфи)*(1-Кэу)

бунда:

РС — МБОнинг бозор қиймати;

БРС — МБОнинг базавий ҳисоб қиймати;

СБР — тасвирий санъат асари (расм)нинг стандарт базавий ўлчами, тўртта гуруҳдаги ижро техникаси орқали белгиланади:

1-техника — холст, мойбўёқ (акрил, темпера ва бошқалар), катта ишлар учун 100×120 см стандарт ўлчам, ўрта ишлар учун 70×90 см стандарт ўлчам,майда ишлар учун 30×50 см стандарт ўлчам;

2-техника — қоғоз, акварель (гуаш, пастель ва бошқалар), 30×50 см стандарт ўлчам;

3-техника — дастгоҳ графикаси (туш, қалам ва бошқалар), 20×30 см стандарт ўлчам;

4-техника — муаллифлик босма графикаси (офорт, литография, ўйма ва бошқалар), стандарт ўлчам 20×30 см;

РК — тасвирий санъат асари (расм)нинг квадрат сантиметрдаги ўлчами;

Xmax — санъатшунослик ва технологик экспертизанинг мезонлари бўйича умумий балл.

51. Умумий эскириш қуйидаги компонентлар асосида аниқланади:

Кфун — функционал эскириш коэффициенти;

Кфи — жисмоний эскириш коэффициенти. Ушбу коэффициент мазкур Методиканинг иловасида келтирилган МБОнинг жисмоний ҳолатини эксперт баҳолаш шкаласи бўйича аниқланади;

Кэу — иқтисодий эскириш коэффициенти.

52. МБОнинг базавий қиймати қуйидагича аниқланади:

БPС = БРВ *БС

бунда:

БРС — МБОнинг базавий ҳисоблаш қиймати (минимал);

БС — МБОнинг фойдаланилаётган техника асосидаги базавий қиймати.

53. Қуйидаги ҳолатларда қиёсий ёндашув МБОни баҳолаш учун ягона ёндашув сифатида қўлланиши мумкин:

баҳолаш объекти яқин вақт ичида қўлланаётган қиймат турига мос равишда эътиборга олиниши мумкин бўлган битим асосида сотилган бўлса;

баҳолаш объекти, у билан бир хил ёки аналог МБОлар бозорда фаол муомалада айланаётган бўлса;

баҳолаш объекти билан бир хил ёки аналог МБОлар билан тез-тез бўладиган ва (ёки) яқин вақт ичида тузилган битимлар мавжуд бўлса;

муаллифнинг асарлари аукционлар ёки кўргазмаларда сотилган бўлса.

Юқорида кўрсатиб ўтилган мезонлар мавжуд бўлмаган тақдирда, қуйидаги ҳолатларда қиёсий ёндашув натижасида олинган қиймат кўрсаткичини қўллаб-қувватлаш учун бошқа ёндашувларни ҳам қўллаш имконияти кўриб чиқилиши лозим:

баҳоланаётган МБО ёки аналог-объектлар билан бозорда тузилаётган битимлар бозорнинг беқарорлиги ва фаоллигининг мавжуд даражасини ҳисобга олган ҳолда унчалик янги бўлмаса;

баҳоланаётган МБО ёки аналог-объектлар бозорда ўзаро муомалада бўлса-да, бироқ унчалик фаол бўлмаса;

бозор келишувлари тўғрисидаги маълумотлар мавжуд, бироқ таққосланаётган МБОлар баҳолаш объектидан сезиларли даражада фарқ қилса, бу эса тузатишлар киритишни талаб қилиши мумкин бўлса;

МБО билан яқин вақт ичида амалга оширилган битимлар тўғрисидаги маълумотлар ишончли бўлмаса (яъни, миш-мишлар, маълумотларнинг йўқлиги, синергетик харидор, бозор шартларига мос бўлмаган битим, муаммоли сотув ва бошқалар);

МБОнинг қийматига таъсир қилувчи муҳим омил уни ишлаб чиқариш харажатлари ёки унинг фойда келтириши имконияти эмас, балки бозорда унга бериладиган нарх бўлса.

Шунингдек, олинган натижаларни мувофиқлаштириш жараёнида қиёсий ёндашув натижаси катта аҳамиятга эга бўлади.

54. Бозорда мавжуд бўлган дастлабки маълумотларга боғлиқ ҳолда МБОни баҳолаш жараёнида турли хил миқдорий (миқдорий тўғрилаш услуби, жуфт сотувлар услуби ва бошқалар) ва сифатга оид услублардан (эксперт баҳолаш услуби ва бошқалар), шунингдек, уларнинг комбинацияларидан фойдаланиш мумкин.

Сифатга оид услублардан фойдаланганда МБОни баҳолаш аналог-объектлар билан амалга оширилган битимлар ва (ёки) таклифлар қийматини таҳлил қилиш ёхуд санъатшунос-экспертлардан олинган тегишли маълумотларни ўрганиш ва танланган баҳолаш ёндашуви методикасидан фойдаланиш йўли билан амалга оширилади.

55. Статистик таҳлил усулларини қўллашда баҳоловчи баҳолаш объектининг бозор сегменти маълумотларидан фойдаланган ҳолда ушбу объект бозорига мос келадиган қийматни белгилайди ва унга мувофиқ тегишли нархнинг ҳисоблаш қийматини аниқлайди.

2-§. Даромад ёндашуви

56. Маданий бойликнинг ҳар бир баҳоланаётган объекти учун даромад ёндашувини қўллаш имкониятини белгилашда унинг даромад олиш қобилиятини ўрганиш керак. Бундай даромадлар қаторига баҳоланаётган маданий бойликлар қўйилган мунтазам фаолият олиб борувчи кўргазмадан келадиган пул тушумлари ёки баҳоланаётган МБО келтирадиган бошқа даромад (фойда) манбаи кириши мумкин.

57. Бунда МБОнинг иқтисодий муомалада бўлиш муддати номуайян эканлигини ҳам эътиборга олиш лозим.

58. Баҳоланган МБОдан келаётган даромадларни ишончли аниқлаш имконияти мавжуд бўлса, унинг қиймати иқтисодий муомалада бўлиш даври учун кутилаётган ушбу даромадларни капиталлаштириш ёки дисконтлаш йўли билан аниқланади.

59. Баҳолаш жараёнида даромад ёндашувни қўллаган ҳолда баҳоловчи:

прогноз даврини белгилаши керак. Прогноз даври деганда келажакдаги давр тушунилиб, унда баҳолаш санасидан бошлаб баҳолаш объекти томонидан келтирилиши кутилаётган даромадларни, шунингдек, баҳолаш объекти ва даромад олиш билан боғлиқ бўлган харажатлар, шу жумладан амалдаги қонунчиликка мувофиқ ўрни тўлдирилмайдиган солиқлар ва йиғимларни прогнозлаш ҳам амалга оширилади.

баҳолаш объектининг прогноз даврида даромадлар оқимини келтириш қобилиятини ўрганиш, шунингдек, прогноз давридан кейинги даврда объектнинг даромадлар оқимини келтириш қобилияти тўғрисида хулоса чиқариш;

келажакдаги даромадлар оқимларини баҳолаш санасига етказиш учун фойдаланиладиган баҳолаш объекти билан таваккалчилик нуқтайи назаридан таққосланадиган инвестиция объектларига қўйилмалар даромадлилигини акс эттирувчи дисконт ставкасини аниқлаш;

кутилаётган даромадлар оқимини баҳолаш санасидаги қийматга келтириш жараёнини амалга ошириш.

60. Алоҳида ноёб қимматга эга бўлган МБОлар учун сақлаш (бир жойдан иккинчи жойга кўчириш, реставрация қилиш, реклама акциялари ва бошқалар) харажатларини ҳисобга олиш ва авторизациялаш (МБО экспертиза харажатлари, кўчириш учун рухсат олиш ва бошқа) ишларини амалга ошириш зарурати юзага келиши мумкин.

3-§. Харажат ёндашуви

61. Харажат ёндашувини қўллаш МБОни қайта тиклаш учун кетадиган харажатлар миқдорини ҳисобга олиш имкониятини пухта кўриб чиқишни талаб этади. МБОнинг ноёблиги нархни шакллантирувчи асосий омил ҳисобланади.

62. Маданий бойликларнинг баъзан яратилиш ёши аҳамиятга эга бўлиб, уларни қайта яратишни моделлаштиришда етарлича тўғри ҳисобга олиш қийин бўлган иқтисодий шароитларда яратилганлиги ҳисобга олиниши лозим. Баҳолаш объектига ўхшаш (ўрнини босувчи) МБОни қайта яратиш унинг ҳақиқийлиги ва тарихий-маданий қийматини йўқотиш эҳтимоли билан боғлиқ бўлади. Ноёб ва қайта такрорлаб бўлмайдиган МБОни қайта яратиш ёки алмаштириш мумкин эмас.

63. Харажат ёндашувини қўллаш учун тегишли маълумотлар мавжуд бўлса, бу ёндашувни серияли ва оммавий МБОларга нисбатан қўллаш лозим.

64. Харажат ёндашувини қўллашда, агар ҳақиқийлиги ва тарихий-маданий қийматини йўқотиш принципиал аҳамиятга эга (нархни шакллантирувчи асосий омил) бўлмаса, баҳоланаётган МБОни харид қилиш, қайта яратиш ёки ўрнини босиш учун зарур бўлган харажатлар аниқланади.

65. Қайта яратиш харажатлари баҳоланаётган МБОнинг асл нусхаси яратилган даврдаги услублар (технологиялар)ни қўллаган ҳолда табиати, сифати ва ёши нуқтайи назаридан унга яқин бўлган материаллардан қайта тайёрланган аниқ нусхаси (оригинал) учун тўланиши мумкин бўлган пул миқдорини билдиради.

66. Ўрнини босиш харажатлари баҳолаш объектига ўхшаш ёши, ўлчами, ранги ва ҳолатдаги МБО учун тўланадиган пул миқдорини билдиради. Мазкур харажатлар баҳолаш объектига муқобил нусхани ёки унинг репликасини ёхуд имкон қадар асл нусхага яқинроқ бўлган, аммо замонавий усуллар ёрдамида қайта яратилган нусхасини яратиш (сотиб олиш) харажатларига асосланади.

67. Харажат ёндашувини қўллаш саноат томонидан ишлаб чиқариладиган, кўп нусхаларга эга бўлган тасвирий ва амалий санъат объектлари (серияли ёки оммавий ишлаб чиқариш) каби МБОларни баҳолашда фойдали бўлиши мумкин (масалан, заргарлик буюмлари, керамика буюмлари ва ҳайкалчалар, штамплаш орқали тайёрланган маҳсулотлар, гиламлар, ёғоч ўймакорлиги ва бошқалар).

68. Қуйидаги ҳолатларда харажат ёндашуви МБО қийматини баҳолашнинг ягона ёндашуви сифатида ишлатилиши мумкин:

иштирокчилар баҳоланаётган объект билан деярли бир хил фойдалиликка эга бўлган МБОни ҳеч қандай меъёрий ёки ҳуқуқий чекловларсиз қайта яратишга қодир бўлганда ва бу маданий бойликлар объекти шу қадар тез яратилганидан бозор қатнашчиси баҳоланаётган МБОдан дарҳол фойдаланиш имконияти учун катта миқдорда пул тўлашни хоҳламаганда;

баҳоланаётган МБО бевосита даромад келтирмаганда ҳамда унинг ўзига хос хусусияти фойдали ва (ёки) қиёсий ёндашувлардан фойдаланишга имкон бермаганда;

амалдаги қиймат тури асосан харажатларга асосланса;

МБОни қайта яратиш ёки алмаштириш зарурияти мавжуд бўлганда.

69. Юқорида кўрсатиб ўтилган мезонларга риоя қилинмаса, қуйидаги ҳолатларда харажатлар ёндашуви натижасида олинган қиймат кўрсаткичини мустаҳкамлаш учун бошқа ҳар қандай ёндашувларни ҳам кўриб чиқиш керак:

иштирокчилар МБОни қиёсий фойдалилик билан қайта тиклаш имкониятини кўриб чиқишлари мумкин, бироқ ўхшаш МБОни яратиш билан боғлиқ бўлган қонуний тўсиқлар мавжуд бўлса ёки кўп вақт талаб қилса;

МБО яқин вақт ичида яратилган ва шу сабабли харажатлар ёндашувида ишлатиладиган тахминлар юқори даражадаги ишончлиликка эга бўлса.

70. Маданий бойликлар бошқа услублар ёки уларни комбинациялаш орқали ҳам баҳоланиши мумкин.

Баҳоловчи бошқача ҳисоб-китоб методикасидан фойдаланиш ва танланган ёндашувларнинг ҳар бири доирасида МБОни баҳолаш услубини (усулларини) мустақил равишда белгилаш ҳуқуқига эга. Бунда у муҳимлик, асосланганлик, аниқлик, текширувчанлик ва етарлилик тамойилларига асосланади. Шунингдек, баҳолаш ҳисоботида баҳоловчи томонидан танланган услуб(услублар)га таърифи берилиши лозим. Бу баҳолаш ҳисоботидан фойдаланувчига қийматни аниқлаш жараёни мантиғини ва баҳоловчи томонидан танланган услуб(услублар)нинг баҳолаш объектига ва баҳолаш принципларига мувофиқлигини тушуниш имконини беради.

4-§. Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш

71. Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш ва баҳолаш объектининг якуний қийматини аниқлаш 6-сон МБС «Баҳолаш ёндашувлари ва усуллари»га мувофиқ амалга оширилади.

72. МБОни харажатлар ва қиёсий ёндашувларни қўллаган ҳолда баҳолашда аналог-объектлар билан баҳолаш санасидан кейин содир бўлган, шу жумладан, нархни тескари индексациялаш тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланишга рухсат берилади. Бунда баҳоловчи баҳолаш кунидан тегишли воқеа содир бўлган кунгача бўлган даврдаги нархлар динамикасини таҳлил қилади ва тегишли тузатишларни киритади. Агар баҳоловчи ҳисоботда баҳолаш санасида мавжуд бўлган бозор кўрсаткичларига мувофиқлиги учун олинган ҳисоблаш қийматларининг таҳлилини, шунингдек ушбу маълумотлардан фойдаланиш билан боғлиқ тахминларни амалга оширган ва ошкор қилган бўлса, бундай нарх маълумотларидан фойдаланишга йўл қўйилади.

5-боб. Айрим МБОларни баҳолашнинг ўзига хос хусусиятлари

73. Тижорат мақсадида даромад олиш учун фойдаланилмайдиган ноёб МБОларни баҳолашда харажатлар ёндашуви уларни баҳолашнинг ягона ёндашуви ҳисобланади.

74. Баҳоланаётган МБОларнинг муайян хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда баҳолаш ҳисоботи ҳисоботдан фойдаланувчига қийматни аниқлаш жараёнининг мантиғини ва баҳоловчи томонидан танланган услуб (услублар)нинг баҳолаш объекти, баҳолаш тамойиллари, аниқланаётган қиймат тури ва кўзда тутилаётган баҳолаш натижаларидан фойдаланишга қанчалик мос келишини тушуниш имконини бериши лозим.

«Маданий бойликлар қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (16-сон МБС) Методикасига
ИЛОВА

Маданий бойлик объектларининг жисмоний ҳолатини эксперт баҳолаш

ШКАЛАСИ

Маданий бойлик объектларининг жисмоний ҳолатини баҳолаш	Маданий бойлик объектлари жисмоний ҳолатининг умумий тавсифи	Эскириш даражаси, фоизда
АЪло	Маданий бойлик объектининг шикастланиш ва деформацияси мавжуд эмас, жорий таъмирлаш вақтида бартараф этиладиган ва умумий кўринишига таъсир қилмайдиган индивидуал майда нуқсонлар мавжуд	0 — 5
Яхши	Маданий бойлик объектининг шикастланиш ва деформацияси мавжуд эмас, жорий таъмирлаш вақтида бартараф этилиши мумкин бўлган ва объектнинг ноёблигини ҳисобга олган ҳолда ташқи кўринишига сезиларли таъсир кўрсатмайдиган майда нуқсонлар мавжуд. Улар таъмирлаш жараёнида осонгина бартараф этилади.	6 — 15
Қониқарли	Маданий бойлик объектининг умумий элементлари яроқли, ташқи кўриниши анча эскирган, майда тешикчалар, дарз кетган жойлар, қоплама сиртида нуқсонлар кўринади.	16 — 40
Қониқарсиз	Маданий бойлик объектининг элементлари шикастланган, жиддий нуқсонлар, дарз кетишлар, баъзи элементларининг етишмаслиги мавжуд, аммо реставрация қилиш мумкин.	41 — 60
Эскирган	Маданий бойлик объектининг элементлари эскирган, жиддий нуқсонлар, дарз кетган жойлар, катта элементларнинг етишмаслиги мавжуд, жиддий реставрация қилинмаса, у бадиий аҳамиятга эга эмас, аммо тарихий аҳамиятга эга.	61 — 80
Яроқсиз	Маданий бойлик объекти яроқсиз ёки вайрон бўлган ҳолатда, реставрация қилиб бўлмайди, бадиий қимматга эга эмас, аммо тарихий қийматга эга.	81 — 100
		».

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 13.04.2026 й., 10/26/3487-3/0351-сон)