01/2-30-сон 02.04.2025. SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining

buyrugʻi

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2025-yil 30-aprelda hisobga olindi, hisob raqami 347]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi hamda Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 23-apreldagi 231-son “Qurilish sohasidagi normativ hujjatlarni xalqaro standartlar bilan uygʻunlashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi qurilish vazirining 2019-yil 23-dekabrdagi 561-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan QMQ 2.01.08-19 “Shovqindan himoya” qurilish meʼyorlari va qoidalari oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi hamda Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi bilan kelishilgan.

4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir Sh. XIDOYATOV

Toshkent sh.,

2025-yil 2-aprel,

01/2-30-son

Kelishildi:

Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi raisi B. YUSUPALIYEV

2025-yil 27-mart

Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vaziri A. ABDUXAKIMOV

2025-yil 18-mart

Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vaziri B. ZAXIDOV

2025-yil 14-mart

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2025-yil 2-apreldagi 01/2-30-son buyrugʻiga
ILOVA

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) yangi quriladigan, rekonstruksiya qilinadigan va mukammal taʼmirlanadigan bino va inshootlarni loyihalashda shovqindan himoya qilishga oid boʻlgan talablarni belgilaydi.

1-bob. Sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar

1. Mazkur SHNQda quyidagi sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar keltirilgan:

GOST 27296-2012 “Qurilishda shovqindan himoyalash. Toʻsuvchi konsturksiyalarning shovqindan himoyasi. Oʻlchash usullari” (rasmiy manba: Zdaniya i soorujeniya. Metodi izmereniya zvukoizolyatsii ograjdayushix konstruksiy);

GOST 31295.2-2005 (ISO 9613-2.1996) “Shovqin. Oʻrin-joyda tarqalishda tovushning soʻnishi. 2-qism. Umumiy hisoblash uslubi” (rasmiy manba: Shum. Zatuxaniye zvuka pri rasprostranenii na mestnosti. Chast 2. Obshiy metod rascheta);

GOST R 53187-2008 “Akustika. Shahar hududlarining shovqin monitoringi” (rasmiy manba: Shumovoy monitoring gorodskix territoriy);

SanQvaN 0008-20 “Turar joylarda, jamoat binolarida, aholi yashash hududlarida va dam olish zonalarida ruxsat etilgan shovqin darajasining sanitariya qoidalari va meʼyorlari”.

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Ushbu SHNQda quyidagi atamalar va ularning taʼriflari qoʻllanilgan:

tovush bosimi — tovush tebranishlari natijasida vujudga keluvchi havo bosimining oʻzgaruvchan tarkib toptiruvchini;

derazaning tovush izolyatsiyasi — shahar transporti bilan hosil qilinadigan shovqin deraza orqali xonaning ichiga uzatilganda derazani tashqi shovqindan izolyatsiyalash;

tovush quvvati — shovqin manbai tomonidan vaqt birligida nurlatiladigan energiya miqdori;

havo shovqinidan izolyatsiyalash — toʻsuvchi konstruksiyaning u orqali oʻtadigan tovushni pasaytirish qobiliyati;

impulsli shovqin — har biri 1 s dan kam davomiylikka ega boʻlgan va bunda “impuls” va “sekin” vaqt tavsiflarida oʻlchangan tovush darajalari kamida 7 dBA ga farq qiladigan bir yoki bir nechta tovush signallaridan tashkil topadigan shovqin;

havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksi — toʻsuvchi konstruksiya bilan havo shovqinidan izolyatsiyalashni son bilan baholash uchun xizmat qiladigan, havo shovqinidan izolyatsiyalashning chastotani norma spektri bilan taqqoslash yoʻli orqali aniqlanadigan kattalik;

tovushni yutish koeffitsiyenti — yuzadan qaytarilmagan tovush energiyasi kattaligining yuzaga tushayotgan energiya kattaligiga nisbati;

doimiy boʻlmagan shovqin — tovush darajasi shovqin oʻlchagichning “sekin” vaqt tavsifida oʻlchashning aniqlash vaqti davomida 5 dBA dan ortiqqa oʻzgaradigan shovqin;

suqilib kiradigan shovqin — hisoblash nuqtalariga ega boʻlgan kenglikdan tashqarida vujudga keladigan va bu kenglikka binolarning toʻsuvchi konstruksiyalari, ventilyatsiya, havoni konditsiyalash, suv taʼminoti va isitish tizimlari orqali kiruvchi shovqin;

reverberatsiya — shovqin manbai ishlashdan toʻxtagandan keyin xonada tovush energiyasining asta-sekin pasayish hodisasi;

havo shovqinidan izolyatsiyalashning chastota tavsifi — 100 — 3150 Nz diapazonda chastotalarning uchdan bir oktava chiziqlarida (polosalarida) havo shovqinidan izolyatsiyalash kattaligi;

tovush darajasi — normalanadigan chastotalar diapazonida tovush bosimining GOST 17187 boʻyicha shovqin oʻlchagichning A chastota tavsifi boʻyicha tuzatilgan (korreksiyalangan) oktava darajalarining energetik yigʻindisi;

tovush quvvatining darajasi — tovush quvvatining tayanch tovush quvvatiga nisbatining oʻn karra oʻnlik logarifmi;

shovqindan himoya qiluvchi derazalar — xonadagi normal havo almashinishini taʼminlash bilan bir vaqtda tovush izolyatsiyasini taʼminlaydigan maxsus ventilyatsion qurilmalarga ega boʻlgan derazalar.

3-bob. Umumiy qoidalar

3. Aholi punktlarining hududlarini rivojlantirish va shaharsozlik jihatidan rejalashtirish loyihalarida shovqindan himoyalash boʻlimi quyidagilarni oʻz ichiga olishi zarur:

a) aholi punktining bosh rejasini tuzish bosqichida:

avtomobil yoʻllari, aholi punktlarining koʻchalari (ichki yoʻllar), temir yoʻllar, suv va havo transporti yoʻllari, sanoat korxonalari va energetika obyektlariga tutashuvchi aholi punktlarining shovqin xaritalari;

b) sanoat zonalarining bosh rejasini loyihalash bosqichida:

sanoat korxonalarining shovqin xaritalari, shuningdek shovqinning sanoat zonasi atrofiga yoki korxonalar guruhi atrofiga taʼsirini kamaytirish boʻyicha meʼmoriy-loyihaviy va qurilish-akustika tadbirlari;

v) aholi punktlarining batafsil rejalashtirishni loyihalash bosqichida:

tegishli hududning shovqin xaritalari;

turar joy obyektlari va jamoat binolari tarhlarining atrofida hamda dam olish maydonchalarida belgilangan shovqin darajalarining hisob-kitoblari.

4. Bino va inshootlarni yangitdan qurish, rekonstruksiya qilish va mukammal taʼmirlash loyihalarida shovqindan himoyalash chora-tadbirlari quyidagi boʻlimlarda koʻrsatilgan boʻlishi lozim:

a) “texnologik yechimlar” boʻlimida:

ishlab chiqarish korxonalari uchun texnologik asbob-uskunalar va ularni ishlab chiqarish sexlari hamda sanoat korxonalarining hududlariga joylashtirish sxemalarini tanlashda ish joylarida shovqin darajasini maksimal ruxsat etilgan darajagacha kamaytirishni taʼminlash masalalari belgilanishi lozim;

b) “qurilish yechimlari” boʻlimida:

ishlab chiqarish korxonalari uchun ish joylarida kutiladigan shovqin darajalarini akustik hisoblash asosida hisobiy shovqin darajalarining yoʻl qoʻyiladigan shovqin darajalariga muvofiqligi baholangan boʻlishi va keyingisi ortiq boʻlgan taqdirda, shovqindan himoyalash boʻyicha qurilish-akustik chora-tadbirlar tanlangan va loyihalangan boʻlishi kerak;

v) “meʼmoriy-qurilish yechimlari” boʻlimida:

turar joy, fuqarolik qurilishi obyektlari uchun shovqin darajalari normalanadigan xonalarda kutiladigan shovqin darajalari hisoblangan boʻlishi, bino konstruksiyalarining havo va zarba shovqinidan saqlaydigan tovush izolyatsiyasi aniqlangan boʻlishi va ularning texnik yechimlari ishlab chiqilgan boʻlishi lozim;

g) “muhandislik asbob-uskunalari” boʻlimida:

binodagi muhandislik asbob-uskunalari tomonidan hosil qilinadigan shovqin darajalarini hisoblash asosida muhandislik asbob-uskunalarining tovush va vibratsiya izolyatsiyasi bajarilgan hamda tegishli hisob-kitoblar bilan asoslangan boʻlishi kerak.

5. Bino va inshootlarning qurilish maydonlarida datchiklar yordamida shovqin darajasini onlayn koʻrsatuvchi hamda maʼlumotlarni saqlagan holda yozib boruvchi tablolarni oʻrnatish zarur.

6. Bino va inshootlarda shovqindan himoyalash boʻyicha quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish lozim:

a) sanoat obyektlarida:

sanoat obyektining bosh rejasini akustik jihatdan samarali tashkil etish;

tovush toʻsuvchi va yutuvchi konstruksiyalarni (tovushni yutadigan qoplamalar, pardalar, donabay tovush yutkichlar) qoʻllash;

ventilyatsiya va konditsionerlash tizimlarida shovqin soʻndirgichlarni oʻrnatish;

texnologik uskunalarni vibroizolyatsiyalash;

tovush izolyatsiyali kuzatish va masofadan boshqarish xonalarini qurish;

shovqinli agregatlarda tovushni izolyatsiyalaydigan kojux (izolyatsiyalovchi, olovbardosh material)larni qoʻllash;

akustik ekranlardan foydalanish (toʻsiqlar);

b) turar joy obyektlari va jamoat binolarida:

binolarning akustik jihatdan samarali loyihalash;

tovush izolyatsiyali konstruksiyalardan foydalanish;

jamoat binolarining xonalarini tovushni yutadigan materiallar bilan jihozlash;

ventilyatsiya va konditsionerlash tizimlarida shovqin soʻndirgichlar oʻrnatish;

sanitariya-texnik uskunalarni vibroizolyatsiyalash;

shovqindan himoyalangan binolar va yoʻllarga shovqin ekranlari oʻrnatish;

yashil belbogʻlarni (daraxtlar va koʻkalamzorlar) yaratish orqali shovqinni kamaytirish.

v) maxsus akustik shartlar talab etiladigan obyektlarda (auditoriyalar, teatrlar, kinoteatrlar, sanʼat saroylarining tomosha zallari, sport zallari, temir yoʻl vokzallari, avtovokzallar va aerovokzallarning kutish zallari va operatsion zallari):

binolarning akustik jihatdan samarali loyihalash;

ichki va tashqi shovqin manbalaridan himoyalash uchun tovush izolyatsiyali konstruksiyalar;

tovushni yutuvchi, qaytaruvchi hamda sochuvchi materiallar va konstruksiyalarni qoʻllash;

ventilyatsiya va konditsionerlash tizimlarida shovqin soʻndirgichlar oʻrnatish.

7. Akustik hisoblashlar quyidagi ketma-ketlikda amalga oshirilishi lozim:

shovqin manbalarini va ularning tavsiflarini aniqlash;

xonalar yoki hududlarda shovqinni baholash zarur boʻlgan nuqtalarni (hisoblash nuqtalari) belgilash;

shovqin manbasidan hisoblash nuqtasigacha boʻlgan tarqalish yoʻllarini aniqlab, har bir yoʻlda tovush energiyasining kamayishi (masofa, ekranlash, tovush izolyatsiyasi, toʻsuvchi konstruksiyalar, tovush yutilishi va boshqa omillar taʼsirida)ni hisobga olish;

hisoblash nuqtalarida kutiladigan shovqin darajalarini aniqlash;

kutiladigan shovqin darajalarini yoʻl qoʻyiladigan shovqin darajalari bilan taqqoslash asosida talab qilinadigan shovqinni pasaytirish darajasini aniqlash;

talab qilinadigan shovqinni pasaytirish darajasini taʼminlash boʻyicha samarali chora-tadbirlarni ishlab chiqish.

8. Akustik hisoblashni 63, 125, 250, 500, 1000, 2000, 4000 va 8000 Nz oʻrtacha geometrik chastotali oktava chiziq (polosa)larida tovush quvvatining darajalarida (L_w) yoki tovush bosimining darajalarida (Lp) bajarish lozim.

Akustik hisoblashni tovush quvvatining tuzatilgan (korreksiyalangan) darajasi (LA_w) yoki “A” tuzatilgan (korreksiyalangan) chastotali tovush darajasi (LA) boʻyicha bajarishga ham yoʻl qoʻyiladi.

9. Akustik hisoblash detsibelning oʻnlik ulushlarigacha aniqlikda bajarilishi va olingan natija butun qiymatgacha yaxlitlanishi lozim.

10. Loyihada shovqindan himoyalash boʻyicha qabul qilingan texnik yechimlar texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlar bilan asoslangan boʻlishi kerak.

Loyihalarda ishlatiladigan tovushni izolyatsiyalash, tovushni yutish va vibratsiyani yoʻqotish uchun foydalaniladigan materiallar yonmaydigan yoki qiyin yonadigan boʻlishi zarur.

4-bob. Shovqin manbalari va ularning shovqin tavsiflari

11. Koʻp funksiyali binolarni loyihalashda texnologik va muhandislik asbob-uskunalari shovqinning asosiy manbalari hisoblanadi. Bunda, doimiy va doimiy boʻlmagan shovqinlar uchun quyidagilarni hisobga olish zarur:

a) doimiy shovqin hosil qiluvchi texnologik va muhandislik asbob-uskunalar:

doimiy va doimiy boʻlmagan shovqinlarning shovqin tavsiflari sakkizta oktava chizigʻida (polosasida) (63-8000 Nz) beriladi;

tovush quvvatining darajasi (L_w) oktava chiziq (polosa)larida dB (detsibel) bilan ifodalanadi;

b) doimiy boʻlmagan shovqin hosil qiluvchi texnologik va muhandislik asbob-uskunalar:

doimiy va doimiy boʻlmagan shovqinlar uchun sakkizta oktava chizigʻida (polosasida) tovush quvvatining ekvivalent darajalari (L_wekv) va tovush quvvatining maksimal darajalari (L_wmaks) aniqlanadi.

12. Texnologik va muhandislik asbob-uskunalarining shovqin tavsiflari ularning texnik hujjatlarida koʻrsatilgan va loyihaning “Shovqindan himoyalash” boʻlimiga ilova qilingan boʻlishi lozim.

13. Tashqi shovqinning asosiy manbalariga quyidagilarni kiritishga yoʻl qoʻyiladi:

shahar transporti (avtobuslar, tramvaylar, trolleybuslar, metropoliten, yoʻnalishli va yoʻnalishsiz taksilar oqimlari, aeroportlarga qoʻnish uchun yaqinlashayotgan samolyotlar);

ishlab chiqarish va energetika obyektlari;

ochiq stadionlar.

Daha ichidagi shovqin manbalariga quyidagilar kiritilishiga yoʻl qoʻyiladi:

garajlar va avtoturargohlarga kirish-chiqish joylaridagi transport vositalari;

ventilyatsiya va konditsioner tizimlari, markaziy issiqlik taʼminoti korxonalari;

doʻkonlarning xoʻjalik hovlilari;

qurilish maydonchalari va boshqa shovqin chiqaruvchi obyektlar.

14. Tashqi shovqin manbalarining shovqin tavsiflarini quyidagicha aniqlash kerak:

a) koʻchalar va yoʻllardagi transport oqimlari uchun oʻlchash masofasi:

birinchi harakat chizigʻi (polosasi)ning oʻqidan 7,5 m masofada (tramvaylar uchun eng yaqindagi yoʻlning oʻqidan 7,5 m masofada);

b) temir yoʻl transporti uchun oʻlchash masofasi:

hisoblash nuqtasiga eng yaqin yoʻlning oʻqidan 25 m masofada;

LA_{ekv —}tovushning ekvivalent darajalari (dBA);

LA_maks — tovushning maksimal darajalari (dBA);

v) suv transporti uchun oʻlchash masofasi:

kemaning bortidan 25 m;

LA_ekv — tovushning ekvivalent darajalari (dBA);

LA_maks — tovushning maksimal darajalari (dBA);

g) sanoat va energetika korxonalari (reja (plan)dagi chiziqli oʻlchami 300 m gacha) uchun oʻlchash masofasi:

63 — 8000 Nz chastotali sakkizta oktava chizigʻida (polosasida);

LA_ekv — tovushning ekvivalent darajalari (dBA);

LA_maks — tovushning maksimal darajalari (dBA);

L_wekv — tovush quvvatining ekvivalent darajasi (dBA);

L_wmaks — tovush quvvatining maksimal darajasi (dBA);

F — nurlatishning yoʻnaltirilganlik omili (nomaʼlum boʻlsa, F = 1 ).

d) shovqin tavsiflarini tuzatilgan (korreksiyalangan) koʻrinishda ham koʻrsatishga yoʻl qoʻyiladi:

LwA_ekv — tuzatilgan (Korreksiyalangan) ekvivalent daraja (dBA);

LwA_maks — tuzatilgan (Korreksiyalangan) maksimal daraja (dBA);

sanoat va energetika korxonalari (reja (plan)dagi chiziqli oʻlchami 300 m dan ortiq).

5-bob. Shovqin darajalarining normalari

15. Hisoblash nuqtalarida shovqinning darajasi oktava chiziq (polosa)larida oʻlchanishi lozim. Bunda, ushbu oktava chiziq (polosa)larining oʻrtacha geometrik chastotalari 31.5, 63, 125, 250, 500, 1000, 2000, 4000 va 8000 Nz deb qabul qilinishi kerak.

Shovqinning darajasi L_p (tovush bosimi darajasi) detsibel (dB) da oʻlchanishi lozim. Taxminiy hisob-kitoblar uchun LA (tovush darajasi, dBA) dan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

16. Doimiy boʻlmagan (uzluksiz, vaqtincha tebranuvchi) shovqinning normativ parametrlari 31.5, 63, 125, 250, 500, 1000, 2000, 4000 va 8000 Nz li oʻrtacha geometrik chastotali oktava chiziqlarida (polosalarida) aniqlanishi kerak.

Bunda, L_rekv — tovush bosimining ekvivalent darajalari LA_maks — tovushning maksimal darajalari hamda LA_ekv — tovushning ekvivalent darajalari boʻlib qabul qilinishi lozim.

17. Ishlab chiqarish va yordamchi binolardagi ish joylari, sanoat korxonalarining maydonlari, turar joy obyektlari va jamoat binolarining xonalari, shuningdek ularning hududida tovush bosimining ruxsat etiladigan ekvivalent va maksimal tovush darajalari ushbu SHNQning 1-ilovasidagi 1-jadvalga asosan belgilanilishi lozim.

18. Chastotalarning oktava chiziq (polosa)larida tovush bosimining ruxsat etiladigan darajalari (tovush bosimining ekvivalent darajalari), ishlab chiqarish korxonalarining ish joylarida tovushning darajalari va tovushning ekvivalent darajalari SanQvaN 0008-20 ga muvofiq qabul qilinishi kerak.

6-bob. Hisoblash nuqtalarida tovush bosimining darajalarini aniqlashga qoʻyiladigan talablar

19. Hisoblash nuqtalari sanoat korxonalarining ish joylari yoki odamlar doimiy boʻladigan joylarda poldan 1,5 m balandlikda oʻrnatilishi kerak.

Bitta shovqin manbaiga yoki bir nechta bir turli shovqin manbaiga ega boʻlgan xonalarda birinchi hisoblash nuqtasi tovush manbaidan toʻgʻridan-toʻgʻri keladigan zonadan, ikkinchi hisoblash nuqtasi mazkur shovqin nuqtasining ishlashi bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan odamlar doimiy boʻladigan joyda qaytarilgan tovush zonasidan olinishi lozim.

20. Tovush quvvatining darajalari 10 dB va undan koʻproqqa farq qiladigan bir nechta shovqin manbalariga ega boʻlgan xonalarda hisoblash nuqtalari maksimal va minimal darajalarga ega boʻlgan manbalarning yonidagi ish joylarida tanlanishi lozim.

Bir turdagi asbob-uskunalar guruh qilib joylashtirilgan xonalarda hisoblash nuqtalari maksimal va minimal darajalarga ega boʻlgan guruhlarning markazidagi ish joyida tanlanishi kerak.

21. Qurilish hududida hisoblash nuqtalarini GOST R 53187-2008 ga asosan tanlashga yoʻl qoʻyiladi.

22. Akustik hisoblashda quyidagi boshlangʻich maʼlumotlar hisobga olinishi kerak:

xonaning tarhi va kesimi — texnologik va muhandislik asbob-uskunalari va boshqa shovqin manbalari, hisoblash nuqtalarining joylashuvi toʻgʻrisidagi;

xonadagi toʻsuvchi konstruksiyalarning tavsiflari toʻgʻrisidagi (materiali, qalinligi, zichligi va boshqalar);

shovqin manbalarining shovqin tavsiflari va geometrik oʻlchamlari toʻgʻrisidagi.

23. Ishlab chiqaruvchi tomonidan texnik hujjatlarda doimiy boʻlmagan shovqin manbalari uchun texnologik va muhandislik asbob-uskunalarining shovqin tavsiflari quyidagicha koʻrinishda belgilanishi lozim:

L_w — tovush quvvatining oktava darajalari;

L_wA — tovush quvvatining tuzatilgan (korreksiyalangan) darajalari;

L_wA_ekv — tovush quvvatining ekvivalent darajalari;

L_wA_maks — tovush quvvatining tuzatilgan (korreksiyalangan) maksimal darajalari.

7-bob. Shovqin darajalarini talab qilinadigan pasaytirishni aniqlashga qoʻyiladigan talablar

24. Chastotalarning oktava chiziq (polosa)larida yoki tovush darajalarida L talab qilinadigan shovqin darajalarining talab qilinadigan pasaytirish miqdori ushbu SHNQ ga muvofiq ravishda tanlangan har bir hisoblash nuqtasi uchun alohida aniqlanishi lozim.

Koʻcha va yoʻllar, temir yoʻllar va tramvay liniyalaridagi transport oqimi, suv va havo transporti, shuningdek sanoat zonalari va alohida korxonalardan chiqadigan shovqinni hisoblashda shovqin darajalarini talab qilinadigan pasaytirish loyihalashning barcha bosqichlarida tovush darajalarida aniqlanishi kerak.

25. Loyihalash jarayonida ishlab chiqarish va yordamchi xonalardagi ish joylari, sanoat korxonalarining maydonchalari, turar joy obyektlari va jamoat binolarining xonalaridagi hisoblash nuqtalarida shovqin darajalarini talab qilinadigan pasaytirishni tovush darajalarida aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

26. Turar joy obyektlari va jamoat binolarini loyihalash bosqichida hisoblash nuqtalarida shovqin darajasining talab qilinadigan pasaytirilishi chastotalar diapazonining oktava chiziq (polosa)larida aniqlanishi kerak.

Ikki bosqichli loyihalashda ham shovqin darajasining talab qilinadigan pasaytirilishi aniqlanishi lozim.

27. Har bir shovqin manbai uchun shovqinning talab qilinadigan pasaytirilishi chastotalarning barcha oktava chiziq (polosa)larida barcha shovqin manbalaridan keladigan shovqin darajalari tovush bosimining yoʻl qoʻyiladigan darajalaridan oshmasligi kerak.

8-bob. Binolarning toʻsuvchi konstruksiyalarining tovush izolyatsiyasi

1-§. Umumiy qoidalar

28. Turar joy obyektlari va jamoat binolari, shuningdek ishlab chiqarish korxonalarining yordamchi binolari ichki toʻsuvchi konstruksiyalarining tovush izolyatsiyasining normalanadigan parametrlari quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:

R_w — toʻsuvchi konstruksiyalarning havo shovqinidan izolyatsiyalash indekslari (dB);

L_nw — zarba shovqining keltirilgan darajasining indekslari (zarba shovqinidan izolyatsiyalash indekslari) (toʻsiqlar uchun boʻlib hisoblanadi).

29. Tashqi toʻsuvchi konstruksiyalarning (jumladan, derazalar, vitrinalar va oynalarning boshqa turlari) transport shovqinidan talab qilinadigan tovush izolyatsiyasi himoya qilinadigan xonadagi shovqin normasidan kelib chiqib, hisoblash yoʻli bilan detsibel (dBA)larda aniqlanishi kerak.

Tovush izolyatsiyasining kattaligi sifatida shahar transport oqimi tomonidan hosil qilinadigan tashqi shovqindan izolyatsiyalashni taʼminlaydigan RA_tran kattalik qabul qilinishi zarur. RA_tran ni ushbu SHNQning 47-bandiga muvofiq aniqlash lozim.

30. Shovqinning boshqa manbalarida (sanoat korxonalari, bittalik shovqin manbalari va boshqalar) havo shovqinidan talab qilinadigan izolyatsiyalash quyidagilardan kelib chiqib, hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi kerak:

63—8000 Nz diapazonda himoya qilinadigan xonada shovqin normalari;

63—8000 Nz diapazonda tashqi shovqin manbalarining shovqin darajalari.

31. Turar joy obyektlari va jamoat binolari, shuningdek ishlab chiqarish korxonalarining yordamchi binolari uchun ichki toʻsuvchi konstruksiyalar bilan havo shovqinidan izolyatsiyalash indekslari (R_w) va keltirilgan zarba shovqini indekslari (L_nw)ning normativ qiymatlari mazkur SHNQ ning 2-ilovasi 2-jadvaliga muvofiq olinishi lozim.

Bunda, R_w ≥ R_{wtalab qilinadigan} va L_nw ≤ L_{nwtalab qilinadigan} boʻlishi kerak.

32. Shovqin pastdagi xonalardan kelgan taqdirda, turar joy obyektlari va jamoat binolari uchun zarba shovqinining keltirilgan darajasi indekslari (L_nw)ning normativ qiymatlari mazkur SHNQ ning 2-ilovasi 2-jadvaliga muvofiq olinishi zarur.

Bunda, L_nw keltirilgan zarba shovqini indeksining amaldagi yoki hisobiy qiymati talab qilinadigan (L_nw talab qilinadigan) kattalikdan kichik boʻlishi lozim.

33. Havo shovqinidan izolyatsiyalashning hisoblangan yoki oʻlchangan chastota tavsiflariga ega boʻlgan toʻsuvchi konstruksiya bilan havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksi (R_w, dB)ning chastota tavsifi ushbu SHNQning 3-ilovasi 1-jadvalida keltirilgan normalar bilan taqqoslash yoʻli orqali aniqlanishi kerak.

34. Havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksi (R_w)ni aniqlash uchun berilgan chastotalar tavsifini norma spektriga solishtirib, ular orasidagi noqulay ogʻish (chetlashish)lar yigʻindisini hisoblash lozim. Normadan pastga qarab boʻlgan ogʻish (chetlashish)lar “xohlanmagan” deb hisoblanishi kerak.

35. Noqulay ogʻishlarning yigʻindisi 32 dB ga maksimal darajada yaqinlashsa, havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksi (R_w)ning kattaligini 52 dB deb qabul qilish lozim.

36. Noqulay ogʻishlarning yigʻindisi 32 dB dan oshiq boʻlsa, norma spektri pastga qarab detsibelning butun soniga siljitilishi kerak. Bunda, noqulay ogʻishlarning yigʻindisi 32 dB oshmasligi lozim.

37. Havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksi (R_w)ning kattaligi sifatida 500 Nz da oʻrtacha geometrik uchdan bir chastotali chiziqda (polosada) yuqoriga yoki pastga siljitilgan norma spektrining ordinatasi qabul qilinishi kerak.

38. Zarba shovqinining keltirilgan darajasining maʼlum chastota tavsifiga ega boʻlgan toʻsiq uchun zarba shovqining keltirilgan darajasining indeksi (L_nw) berilgan chastota tavsifini mazkur SHNQning 3-ilovasi 1-jadvalida keltirilgan norma spektri bilan taqqoslash yoʻli orqali aniqlanishi lozim.

39. Zarba shovqining keltirilgan darajasining indeksi (L_nw)ni hisoblash uchun berilgan chastota tavsifining norma spektridan noqulay ogʻishlari yigʻindisini aniqlash zarur. Norma spektridan yuqoriga qarab ogʻishlarni noqulay ogʻishlar deb qabul qilish kerak.

40. Noqulay ogʻishlarning yigʻindisi 32 dB ga yaqinlashsa, zarba shovqining keltirilgan darajasining indeksi (L_nw)ning kattaligi 60 dB deb hisoblanishi lozim.

41. Noqulay ogʻishlarning yigʻindisi 32 dB dan oshsa, norma spektri yuqoriga qarab detsibelning butun soniga siljitilishi kerak. Bunda, siljitilgan norma spektridan noqulay ogʻishlarning yigʻindisi koʻrsatilgan kattalikdan oshmasligi lozim.

42. Noqulay ogʻishlarning yigʻindisi 32 dB dan kichik boʻlsa yoki noqulay ogʻishlar mavjud boʻlmasa, norma spektri pastga qarab detsibelning butun soniga siljitilishi kerak. Bunda, siljitilgan norma spektridan noqulay ogʻishlarning yigʻindisi 32 dB ga maksimal darajada yaqinlashishi lozim.

43. Zarba shovqining keltirilgan darajasining indeksi (L_nw)ning kattaligi sifatida 500 Nz oʻrtacha geometrik uchdan bir chastotali oktava chizigʻida (polosasida) yuqoriga yoki pastga siljitilgan norma spektrining ordinatasi qabul qilinishi kerak.

44. Shahar transporti oqimidan derazaning tovush izolyatsiyasi (RA_tran) shahar transport oqimining etalon shovqin spektri asosida, derazaning havo shovqinidan izolyatsiyalash chastotasi tavsifi yordamida aniqlanishi lozim.

75 dBA tovush darajasiga ega boʻlgan shovqin uchun “A” chastota korreksiyasi spektri boʻyicha tuzatilgan (korreksiyalangan) etalon spektrining darajalari mazkur SHNQning 3-ilovasi 1-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi kerak.

45. Havo shovqinidan izolyatsiyalashning chastota tavsifi maʼlum boʻlganda, derazaning tovush izolyatsiyasi (RA_tran)ni aniqlash uchun chastotalarning oktava chizigʻi (polosasi)ning har uchdan bir qismida etalon spektr darajasi (Li)dan derazani berilgan konstruksiyasining havo shovqinidan izolyatsiyalash kattaligi (Ri)ni ayirish kerak.

46. Darajalarning olingan kattaliklarini energetik qoʻshish va yigʻindini 75 dBA ga teng boʻlgan etalon shovqin darajasidan ayirish lozim.

47. Shahar transporti oqimidan derazaning talab qilinadigan tovush izolyatsiyasi (RA_tran)ni ekvivalent daraja boʻyicha ham, maksimal daraja boʻyicha ham suqilib kiruvchi shovqinning yoʻl qoʻyiladigan qiymatlarini taʼminlash boʻyicha hisob-kitoblar orqali aniqlash kerak.

Bunda, aniqlangan R_tran ning ikkita qiymatidan kattasi qabul qilinishi lozim.

48. Toʻsuvchi konstruksiyalarning tovush izolyatsiyasini hisoblash ishlari toʻsiqlarning konstruktiv yechimlarini ishlab chiqishda, yangi qurilish material va buyumlarini qoʻllashda bajarilishi lozim.

Toʻsuvchi konstruksiyalarning tovush izolyatsiyasini yakuniy aniqlash ishlari GOST 27296-2012 boʻyicha sinovlar asosida bajarilishi kerak.

49. Turar joy obyektlari va jamoat binolaridagi toʻsuvchi konstruksiyalarning tovush izolyatsiyasini hisoblash ushbu SHNQning 4-ilovasi asosida bajarilishi lozim.

50. Toʻsiqlarning elementlarini yelvizak gʻovakliklarga ega boʻlmagan zich tarkibli materiallardan loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

Gʻovakliklarga ega boʻlgan materiallardan ishlangan toʻsiqlar zich material, beton yoki qorishmadan ishlangan tashqi qatlamlarga ega boʻlishi lozim.

51. Gʻisht, keramik va shlakobloklarda quriladigan ichki devorlar va toʻsiqlardagi choklarni butun choklar boʻyicha toʻldirish (ochiq joy qoldirmasdan) va kirishmaydigan qorishma bilan ikki tomondan suvaladigan qilib loyihalash kerak.

52. Toʻsuvchi konstruksiyalarni loyihalashda qurish va ulardan foydalanish jarayonida ularning birikishlarida tirqishlar va yoriqlar boʻlmasligini hisobga olish lozim.

Ichki devorlar va toʻsiqlarni qurish jarayonida vujudga kelgan tirqishlar va yoriqlar ular tozalangandan keyin butun chuqurlik boʻylab konstruktiv choralar yordamida va qurimaydigan germetik hamda boshqa materiallar bilan bartaraf qilinishi kerak.

2-§. Qavatlararo yopmalarga qoʻyiladigan talablar

53. Tovushni izolyatsiyalaydigan qatlamning poli toʻsiqning koʻtaruvchi qismi, devorlar va binoning boshqa konstruksiyalari bilan qattiq bogʻlanishlarga (tovush koʻpriklariga) ega boʻlmasligi lozim.

Yogʻoch pol yoki polning tekislovchi qatlami (styajka) perimetr boʻylab devorlar va binoning boshqa konstruksiyalaridan 1-2 cm kenglikdagi oraliqlar bilan ajratilishi kerak.

Ajratilgan oraliqlar tovush izolyatsion material yoki buyumlar (yumshoq yogʻoch tolali plita, shishirilgan polietilendan ishlangan pogonaj buyumlar va boshqalar) bilan toʻldirilishi lozim.

Plintuslar yoki galtellarni faqatgina polga yoki devorga mahkamlash kerak. Tovush izolyatsion qatlamdagi pol konstruksiyasini devor yoki toʻsiqqa tutashtirish sxemasi ushbu SHNQning 5-ilovasi 1-rasmiga asosan qabul qilinishi lozim.

54. Polni zamin bilan monolit tekislovchi qatlam (styajka) va mineral tolali, shisha tolali plitalar hamda matlardan ishlangan qatlamlar koʻrinishida loyihalashda polni butun tovush izolyatsion qatlam boʻylab tutashuvlarda bir-biriga kamida 20 cm mindirish bilan yaxlit gidroizolyatsion (pergamin, gidroizol, ruberoid va boshqalar) qatlamni joylashtirish lozim.

Tovush izolyatsion plitalarning (matlarning) tutashuvlarida tirqishlar va oraliqlar boʻlmasligi kerak.

55. Pollarni tovush izolyatsiyasi zaxirasiga ega boʻlmagan yopmalarning konstruksiyalarida havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksi (R_w) boʻyicha havo shovqini izolyatsiyasini 1 dB ga pasaytiradigan tolali taglikda ishlangan linoleum bilan qoplashga yoʻl qoʻyilmaydi.

56. Pollarni koʻpiklangan qatlamli linoleum bilan qoplashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, bu qatlamlar havo shovqinidan izolyatsiyalashga taʼsir koʻrsatmasligi va koʻpiklangan qatlamlarida zarba shovqinidan zaruriy izolyatsiyalashni taʼminlashi kerak.

57. Tovush izolyatsion qatlamlarni qoʻllashda ularning dinamik qayishqoqlik moduli (E_din, ε nisbiy siqilish) va zarba shovqinining keltirilgan darajasi izolyatsiya (L_nw)larining yaxshilanish hisobiy qiymatlari ularga ilova qilinadigan texnik hujjat asosida qabul qilinishi lozim.

58. Havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksi 57 va 62 dB boʻlgan yashash va shovqinli xonalarni ajratuvchi qavatlararo yopmalarni yetarlicha qalinlikdagi monolit temir-betondan foydalanish bilan loyihalash zarur. Bunda, konstruksiyaning tovush izolyatsiyasining yetarliligi hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi kerak.

3-§. Ichki devorlar va toʻsiqlarga qoʻyiladigan talablar

59. Qoʻsh qavatli devor yoki toʻsiqlar perimetr boʻylab yoki alohida nuqtalarda qattiq bogʻlanishlar bilan loyihalanishi kerak. Qoʻsh qavatli devor yoki toʻsiqlarning elementlari oʻrtasidagi oraliq 4 mm dan kam boʻlmasligi lozim.

60. Karkas-qoplamali toʻsiqlarning konstruksiyalarida listlarni karkasga 0,3 m dan kichik boʻlmagan qadam bilan nuqtali mahkamlash kerak. Karkasning bir tomonida qoplama listlarning ikkita qatlami qoʻllanilsa, qoplama listlar oʻzaro yopishtirilmasligi lozim.

Karkas ustunlarining qadami va uning gorizontal elementlari oʻrtasidagi masofani 0,6 m dan ortiq qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

61. Oraliqni tovush yutadigan yumshoq materiallar bilan toʻldirish orqali karkas-qoplamalarning tovush izolyatsiyasini oshirish lozim. Karkas qoplamalarning tovush izolyatsiyasini oshirish uchun har bir qoplama uchun alohida mustaqil karkaslarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Shuningdek, toʻsiqning har bir tomonida ikki yoki uch qatlamli qoplamalarni qoʻllashga ham yoʻl qoʻyiladi.

62. Tovush izolyatsiya indekslarini kamaytirish kattaliklari (R_w, dB) ni ushbu SHNQning 6-ilovasi 1-jadvaliga muvofiq qabul qilish lozim.

63. Binolarning konstruktiv sxemalarida bu kattaliklar kamaytirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

64. Temir-beton, beton, gʻishtlardan qurilgan devor yoki toʻsiqning havo shovqinidan izolyatsiyasini oshirish maqsadida, qoʻshimcha qoplamadan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

65. Devorning qoplash materiallari sifatida devorga yogʻoch reykalar bilan yoki gips qorishmasidan tayyorlangan nuqtali mayaklar bilan mahkamlangan gipsokarton listlar, yogʻoch tolali qattiq plitalar va shunga oʻxshash listli materiallardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Devor bilan qoplama oʻrtasidagi havo oraligʻini 5 mm dan kam boʻlmagan qilib loyihalash va mazkur havo oraligʻini tovush yutadigan yumshoq material (mineral paxta yoki shisha tolali plita, mat va hokazo)lar bilan toʻldirishga yoʻl qoʻyiladi.

4-§. Tutashuv va tugunlarga qoʻyiladigan talablar

66. Ichki toʻsuvchi konstruksiyalar oʻrtasidagi, shuningdek ular va boshqa tutashuvchi konstruksiyalar oʻrtasidagi tutashuvlar ichki toʻsuvchi konstruksiyalarda qurish va binodan foydalanish jarayonida toʻsiqlarning tovush izolyatsiyasini keskin pasaytiradigan yoriqlar, tirqishlar va gʻovak joylarni vujudga keltirmasligi lozim.

67. Tutashuvchi elementlarning oʻzaro siljishiga qarshi bajarilgan konstruktiv chora-tadbirlarga qaramasdan, foydalanish jarayonida yuklama, harorat va kirishish deformatsiyasi tufayli tutashuvchi elementlarning oʻzaro siljishi ehtimoliy tutashuvlarni tutashuvchi yuzalarga yopishtiriladigan germetiklovchi qayishqoq material va buyumlarni qoʻllash bilan loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

68. Devorning yuk koʻtaruvchi elementlari va ularga tayanadigan toʻsiqlar oʻrtasidagi tutashuvlarni qorishma yoki beton bilan toʻldiriladigan qilib loyihalash lozim.

Yuklamalar yoki boshqa taʼsirlar natijasida choklarning ochilish ehtimoli mavjud boʻlsa, loyihalash paytida tutashuvlarda yoriqlar hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymaydigan chora-tadbirlar belgilanishi kerak.

69. Ichki devorlarning yuk koʻtaruvchi elementlari oʻrtasidagi tutashuvlar qorishma yoki beton bilan toʻldiriladigan qilib loyihalanishi lozim.

Tutashadigan elementlarning tutashuvchi yuzalarining koʻndalang oʻlchamlari tutashuvni elementning butun balandligi boʻylab montaj betoni yoki qorishma bilan zich qilib toʻldirish imkonini berishi kerak.

70. Loyihalashda tutashuvchi elementlarning oʻzaro siljishini cheklaydigan chora — tadbirlarni (shponkalar oʻrnatish, qoʻyilma detallarni payvandlash va boshqalar) amalga oshirishni hisobga olish lozim.

Tutashtiruvchi detallar, armaturalarning chiqib turgan uchlari tutashuv boʻshligʻini beton yoki qorishma bilan toʻldirishga toʻsqinlik qilmasligi kerak.

71. Tutashuvlarni kirishmaydigan (kengayadigan) beton yoki qorishma bilan toʻldirishga yoʻl qoʻyiladi.

72. Konstruksiyalarning yigʻma elementlarini loyihalashda germetiklaydigan material va buyumlarni qoʻllash koʻzda tutilgan taqdirda, tutashtiriladigan qismlarning konfiguratsiyasi va oʻlchamlari konstruksiyalarning yigʻma elementlarini joylashtirish, yopishtirish, qotirish va talab qilinadigan qisishni taʼminlashi kerak.

5-§. Toʻsuvchi konstruksiyalarning muhandislik asbob-uskunalari bilan bogʻlanadigan elementlariga qoʻyiladigan talablar

73. Issiq suv bilan isitish, suv taʼminoti quvurlari va boshqa quvurlarni xonadonlar oʻrtasidagi devor orqali oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Issiq suv quvur oʻtkazgichlari, suv taʼminoti quvurlari va boshqa quvurlar quvurlarning tirqishlar hosil qilmasdan haroratdan siljishlar va deformatsiyalanishlariga yoʻl qoʻyadigan elastik gilza (gʻovakli polietilen va boshqa qayishqoq materiallardan ishlangan)lar bilan qavatlar oʻrtasidagi yopmalar va xonalar oʻrtasidagi devorlar (toʻsiqlar) orqali oʻtkazilishi ushbu SHNQning 7-ilovasi 1-rasmiga muvofiq loyihalanishi lozim.

74. Ichki devorlarning panellaridagi isitish quvurlarini tutashtirish uchun moʻljallangan boʻshliqlar kirishmaydigan beton yoki qorishma bilan toʻldirilishi kerak.

75. Yashirin elektr simlari xonadonlar oʻrtasidagi devor va toʻsiqlarda har bir xonadon uchun alohida moʻljallangan kanallar yoki shtablarda joylashishi lozim.

76. Devorlarda tarqatish qutichalari va shtepsel rozetkalari uchun moʻljallangan boʻshliqlar boʻlmasligi kerak.

Teshiklarni hosil qilish devor elementlarini ishlab chiqarish texnologiyasi mos kelsa, tarqatish qutichalari va shtepsel rozetkalari devorlarga faqatgina bir tomondan oʻrnatilishi lozim.

Tarqatish qutichalari va shtepsel rozetkalari uchun ajratilgan boʻshliqning boʻsh qolgan qismini 4 mm dan kam boʻlmagan qalinlikda gips yoki boshqa kirishmaydigan qorishma bilan toʻldirishga yoʻl qoʻyiladi.

77. Tarqatish qutichalari va shtepsel rozetkalarini xonadonlar oʻrtasidagi karkas-qoplamali toʻsiqlarga oʻrnatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Ularni oʻrnatishda qoplamalarning listlarida teshiklari qirqilmaydigan rozetkalar va oʻchirgichlardan foydalanish lozim.

78. Kattaroq diametrli yuqori qism kirishmaydigan qorishma bilan, pastki qism esa tovush yutadigan material bilan (oʻta yupqa shisha tola bilan) toʻldirilishi va ushbu SHNKning 8-ilovasi 1-rasmiga muvofiq, shift tomondan qorishma qatlami yoki zich dekorativ qopqoq bilan yopilishi lozim.

79. Ventilyatsion bloklarning konstruksiyasi kanallarni ajratuvchi devorlarning butunligini (ularda kavernalar, yoriqlar boʻlmasligini) taʼminlashi kerak. Ventilyatsion bloklarning gorizontal tutashuvi zichlanmagan joylar orqali shovqinning bir kanaldan boshqasiga suqilib oʻtishiga yoʻl qoʻymasligi lozim.

80. Vertikal boʻyicha qoʻshni xonadonlarning ventilyatsion teshiklari oʻzaro orada kamida bir qavat qoldirib yigʻma va qoʻsh kanallar orqali tutashtirilishi kerak.

6-§. Kuzatish, masofadan boshqarish xonalari, berkinish joylarining toʻsuvchi konstruksiyalari, kojux (izolyatsiyalovchi, olovbardosh material)larning tovush izolyatsiyasiga qoʻyiladigan talablar

81. Shovqin darajasi ruxsat etiladigan darajadan ortiq boʻlgan ishlab chiqarish sexlari va hududlarida ishchilar va xizmat koʻrsatuvchi xodimlarni shovqindan himoyalash uchun tovushdan izolyatsiyalaydigan xonalar qurilishi zarur.

82. Tovushdan izolyatsiyalaydigan xonalarga texnologik jarayonlar va asbob-uskunalarni nazorat qilish va boshqarish pultlari, ustalar va sex boshliqlarining xizmat joylari joylashtirilishi kerak.

83. Talab qilinadigan tovush izolyatsiyasiga bogʻliq ravishda xonalarni gʻisht, temir-beton va shu kabilardan loyihalashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, tovushdan izolyatsiyalaydigan xonalar oldindan tayyorlangan poʻlat, alyumin, plastik va boshqa listli materiallardan yigʻma yoki payvand karkasga yigʻiladigan yigʻma konstruksiyaga ega boʻlishi kerak.

84. Tovushdan izolyatsiyalaydigan xonalarni vibratsiyani xonaning toʻsuvchi konstruksiyalari va karkasiga uzatilishining oldini olish uchun rezina-vibroizolyatorlarga oʻrnatish lozim.

85. Xona zaruriy shovqin soʻndirgichlar bilan jihozlangan ventilyatsiya yoki havoni konditsiyalash tizimi bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

86. Xonaning ichki yuzalari 40—60 foiz tovushni yutadigan materiallar bilan qoplangan boʻlishi lozim.

87. Xonaning eshiklari tavaqalarda zichlashtiruvchi qatlamlarga va qatlamlarning qisilishini taʼminlaydigan tiqin qurilmalariga ega boʻlishi zarur.

88. Mashina va texnologik asbob-uskunalarning tovushdan izolyatsiyalaydigan toʻsiqlarini, yupqa listli materiallar (metall, plastik, shisha va boshqa shu kabilar)dan tayyorlangan tovushdan izolyatsiyalaydigan kojux (izolyatsiyalovchi, olovbardosh material)larni shovqin darajalarini pasaytirish maqsadida, quyidagi hollarda qoʻllash lozim:

bevosita shovqin manbaining yonida joylashgan ish joylarida;

boshqa qurilish-akustik chora-tadbirlarni qoʻllash maqsadga muvofiq boʻlmaydigan ish joylarida.

Kojux (izolyatsiyalovchi, olovbardosh material) konstruksiyasining akustik samaradorligi uning tovush izolyatsiyasi (R_k, dB) bilan baholanishi kerak.

89. Agregatda (mashinada) kojux (izolyatsiyalovchi, olovbardosh material)ni qoʻllash hisoblash nuqtasida kojux (izolyatsiyalovchi, olovbardosh material) tomonidan hosil qilinadigan shovqin kamida bitta oktava chizigʻida (polosasida) ruxsat etiladigan qiymatdan 5 dB ga ortiq boʻlganda, qolgan barcha texnologik asbob-uskunalarning kamida bitta oktava chizigʻidagi (polosasidagi) shovqini (shu hisoblash nuqtasida) ruxsat etiladigan qiymatdan 2 dB va undan ham kam boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

90. R_tr.k ning qiymati oʻrta va yuqori chastotalarda 10 dB dan oshmasa, izolyatsiyalovchi, olovbardosh materiallarni elastik vinil, rezina va boshqalardan tayyorlashga yoʻl qoʻyiladi. Kojux (izolyatsiyalovchi, olovbardosh material) elementlari karkasga mahkamlanishi lozim.

91. R_tr.k ning qiymati oʻrta va yuqori chastotalarda 10 dB dan oshiq boʻlsa, kojux (izolyatsiyalovchi, olovbardosh material)ni listli konstruksion materiallardan ishlash kerak.

92. Metalldan ishlangan kojux (izolyatsiyalovchi, olovbardosh material)ni vibratsiyani dempfirlaydigan listli material bilan yoki mastika koʻrinishida qoplash lozim. Bunda, qoplamaning qalinligi devorning qalinligidan 2-3-marta ortiq boʻlishi kerak.

Kojux (izolyatsiyalovchi, olovbardosh material)ning ichki tomoniga 40 — 50 mm qalinlikdagi tovush yutadigan material qatlami joylashtirilishi lozim. Mexanik taʼsirlar, chang va boshqa ifloslanishlardan himoyalash uchun shisha matoli metall toʻr yoki 20 — 30 mm qalinlikdagi yupqa plyonkadan foydalanish kerak.

93. Kojux (izolyatsiyalovchi, olovbardosh material) agregat, quvurlar tarmoqlari bilan bevosita kontaktga ega boʻlmasligi lozim. Texnologik va ventilyatsion teshiklar soʻndirgichlar va zichlashtirgichlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

7-§. Eshik, darvoza va derazalarga qoʻyiladigan talablar

94. Eshik, darvoza va derazalarni loyihalashda ularning havo shovqinidan izolyatsiyasini oshirish boʻyicha choralarni koʻrishga alohida eʼtibor qaratish lozim.

95. Eshik, darvoza va derazalarning havo shovqinidan izolyatsiyasini oshirishda quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish kerak:

toʻshama (polotno)larining yuzalarining zichligini oshirish;

toʻshama (polotno)ning kesakiga zich qisilishini taʼminlash;

zichlashtiruvchi qistirmalar yoki rezinalangan mato yoki rezinadan ishlangan ostonalar yordamida eshik (darvoza) bilan pol orasidagi tirqishni bartaraf qilish;

tavaqalarda zichlashtiruvchi qistirmalarni qoʻllash.

96. Eshik yoki darvozaning kesakisi bilan u tutashadigan toʻsiq orasidagi tirqishlar va zichlanmagan joylar zich qilib yopilishi lozim.

97. Eshik (darvoza)ning kesakiga zich qisilishini taʼminlaydigan tiqin qurilmalaridan foydalanish zarur. Bunda, qulflarning oʻyiqlari yopiq boʻlishi kerak.

98. Derazalarning tovush izolyatsiyasini oshirish uchun quyidagi ishlarni bajarish lozim:

oynalarning qalinligini oshirish;

oynalar oʻrtasidagi havo oraligʻining qalinligini oshirish;

tavaqalarini zichlashtirish;

oynalarni qayishqoq qistirmalar yordamida mahkamlash;

derazalarning zich yopilishini taʼminlaydigan tiqin qurilmalarini qoʻllash.

99. Shovqin soʻndirgichlarga ega boʻlgan ventilyatsion elementlar bilan taʼminlangan shovqindan himoyalovchi deraza konstruksiyalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

100. Shovqindan himoyalaydigan derazani tanlash tashqi shovqinni talab qilinadigan pasaytirishni akustik hisoblash asosida amalga oshirilishi lozim.

101. R_w indeksning kattaligi sifatida 500 Nz oʻrtacha geometrik chastotali oktavani uchdan bir chizigʻida (polosasida) yuqoriga yoki pastga siljitilgan norma spektrining ordinatasi qabul qilinishi kerak.

102. Zarba shovqinining keltirilgan darajasining maʼlum chastota tavsifiga ega boʻlgan yopma uchun zarba shovqinining keltirilgan darajasining indeksi L_nw chastota tavsifini mazkur SHNQning 3-ilovasi 1-jadvalida keltirilgan norma spektri bilan taqqoslash yoʻli bilan aniqlanishi lozim.

103. Toʻsuvchi konstruksiyalarning talab qilinadigan havo shovqinidan izolyatsiyalash normativ indekslari va tovush yuqoridan pastga uzatilganda yopmalarning zarba shovqinining keltirilgan darajalarining normativ indekslari ushbu SHNQning 9-ilovasi 1-jadvaliga asosan belgilanishi lozim.

104. Tovush pastdan yuqoriga uzatilganda, zarba shovqinining darajasi uchun talab qilinadigan normativ indekslarni ushbu SHNQning 10-ilovasidagi 1-jadvalga muvofiq aniqlash kerak.

105. Transport oqimining havo shovqinidan izolyatsiyalash norma spektri va etalon shovqin spektrining qiymatlari ushbu SHNQning 11-ilovasi 1-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi zarur.

106. Toʻsiq elementlarini yelvizak gʻovakliklarga ega boʻlmagan zich tuzilishga ega materiallardan loyihalashga yoʻl qoʻyiladi. Yelvizak gʻovakliklarga ega boʻlgan materiallardan ishlangan toʻsiqlar zich material, beton yoki qorishmadan ishlangan tashqi qatlamlarga ega boʻlishi lozim.

107. Gʻisht, keramik yoki shlakobloklardan ishlangan ichki devor va toʻsiqlar choklarini butun qalinlik boʻyicha toʻldirish (boʻsh joylarni qoldirmasdan) va ikki tomondan kirishmaydigan qorishma bilan suvaladigan qilib loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

108. Toʻsuvchi konstruksiyalarni loyihalashda qurish va foydalanish jarayonida toʻsuvchi konstruksiyalarning tutashuvlarida minimal yelvizak tirqishlar va yoriqlar boʻlmasligini hisobga olish kerak.

Qurish jarayonida vujudga kelgan tirqish va yoriqlar ular tozalangandan keyin konstruktiv choralar bajarish yoki butun chuqurlik boʻyicha qurimaydigan germetiklar va boshqa materiallar bilan toʻldirish orqali bartaraf qilinishi lozim.

109. Quyidagilar ushbu SHNQ ning 5, 7 va 8-ilovalarida keltirilgan rasmlarga muvofiq qabul qilinishi kerak:

qavatlar oʻrtasidagi yopmalar, ichki devorlar va toʻsiqlar, tutashuvlar va tugunlarning tovush izolyatsiyasini loyihalash boʻyicha tavsiyalar;

toʻsuvchi konstruksiyalarning muhandislik asbob-uskunalari bilan bogʻlanadigan elementlari;

konstruktiv yechim sxemalari.

9-bob. Tovush yutadigan konstruksiyalar, ekranlar, toʻsiqlarga qoʻyiladigan talablar

1-§. Umumiy qoidalar

110. Tovush yutadigan konstruksiyalar (osma shiftlar, yassi qoplamalar va hajmli elementlar)ni ishlab chiqarish va jamoat binolaridagi ish joylari va odamlar doimiy boʻladigan hududlarda shovqinni pasaytirish uchun qoʻllash lozim.

Tovush yutadigan qoplamalarning maydonlari va donabay tovush yutkichlarning soni hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi kerak.

111. Shovqinning talab qilinadigan pasayishini olish uchun quyidagi hollarda tovush yutadigan osma shiftning oʻrniga hajmli elementlarni qoʻllash lozim:

yassi qoplamalar yetarli boʻlmasa;

osma shiftlarni oʻrnatishning iloji boʻlmasa;

osma shiftlardan foydalanish kam samarali boʻlgan taqdirda (ishlab chiqarish xonalarining katta balandligi, koʻprikli kranlarning, yorugʻlik va aeratsion fonarlarning mavjudligi).

112. Tovush yutadigan konstruksiyalar qaytarilgan tovushning jadalligini (intensivligini) kamaytirish uchun moʻljallangan boʻlishi lozim.

Tovush bosimining darajalarini pasaytirishning eng katta samarasiga erishish maqsadida, tovush maydoni toʻligʻicha qaytarilgan tovush toʻlqinlarining (qaytarilgan maydonning) energiyasi zichligi bilan belgilanadigan nuqtalarda amalga oshirilishi kerak.

Toʻgʻridan-toʻgʻri tovush manbalarining yaqinida (ish joylarida) tovush bosimining darajalarining pasayish samarasini hisoblash yoʻli bilan aniqlash lozim.

113. Tovush yutadigan konstruksiyalar shovqinni pasaytirish va xonalarda optimal akustik parametrlarni taʼminlash boʻyicha majburiy chora sifatida quyidagi joylarda qoʻllanilishi lozim:

ishlab chiqarish korxonalarining shovqinli sexlari;

jamoat binolarining xonalari (qabulxona va ofislar);

umumiy oʻrta taʼlim va tibbiyot tashkilotlari, mehmonxonalar, pansionatlar hamda boshqalarning yoʻlaklari va xollari;

temir yoʻl vokzallari, aerovokzallar va avtovokzallarning operatsion zallari va kutish zallari;

sport zallari va suzish basseynlari;

tovushdan izolyatsiyalaydigan xonalar, bokslar va berkinish joylari.

114. Konstruktiv xususiyatlari boʻyicha tovush yutadigan konstruksiyalar quyidagilarga boʻlinishi kerak:

maʼlum bir qalinlikdagi qattiq bir jinsli materiallar qatlami yoki himoya qobiqlarida mato yoki plyonka va qattiq listlardan perforlangan qoplama qatlamidan tashkil topadigan yassi qoplamalar;

oʻzida maʼlum bir qalinlikdagi qattiq bir jinsli materiallar qatlami yoki himoya qobiqlarida mato elementlarining kombinatsiyasini taqdim qiladigan tovushni yutadigan turlicha shakldagi hajmli elementlar.

115. Tovush bosimining darajasini zaruriy pasaytirish, agar shovqin talab qilinadigan pasaytirishdan 5 — 8 dB ga ortiq boʻlmasa, birgina tovushni yutadigan konstruksiyalarni qoʻllash orqali taʼminlashga yoʻl qoʻyiladi.

116. Ishchilarni tovushdan himoyalash uchun shovqin manbai va xodimlar ish joylari oʻrtasiga akustik ekranlar oʻrnatilishi kerak. Ekranlarni tovush yutadigan konstruksiyalar bilan birgalikda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

117. Toʻsiq akustik ekranlarning bir turi boʻlib, oʻzida shovqin manbaini hamma tomondan qurshab turadigan yoki xonaning bir qismini boshqasidan ajratib turadigan va xonaning maʼlum bir qismini (shovqinli yoki tinch) izolyatsiyalaydigan ekran hisoblanadi.

118. Toʻsiq, akustik ekranlarning tovush quvvatining darajalari qolgan shovqin manbalariga qaraganda 15 dB dan ortiq boʻlgan shovqin manbasi uchun qoʻllanishi kerak.

119. Tovush yutadigan konstruksiyalarni shiftlarga yoki devorlarning yuqorigi qismlariga joylashtirish lozim. Tovush yutadigan konstruksiyalarni alohida qismlar yoki chiziqlar koʻrinishida joylashtirish kerak.

120. 250 Nz dan past chastotalarda tovush yutadigan qoplamani xonaning burchaklarida joylashtirish zarur.

2-§. Ekran va toʻsiqlarga qoʻyiladigan talablar

121. Ekran va toʻsiqlar akustik shovqin toʻsuvchi konstruksiya boʻlib, shovqin manbai va xonaning shovqindan himoyalanadigan qismi oʻrtasiga oʻrnatilishi kerak.

122. Ekran va toʻsiqlarni toʻgʻridan-toʻgʻri tovush taʼsir koʻrsatadigan zonalar va oraliq zonalarda tovush bosimining darajalarini pasaytirish uchun qoʻllash lozim. Ekranlarni shovqin manbaiga yaqin qilib oʻrnatish zarur.

123. Ekranlarning shovqin manbaiga qaratilgan yuzasi tovush yutadigan materiallar bilan qoplangan qattiq listli materiallar yoki alohida shitlardan tayyorlanishi lozim.

124. Ekranlar rejada yassi va P-, G- va O-simon shaklda boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

Akustik ekranning oʻlchamlarini ekranning joylashuv oʻrni va talab qilinadigan samaradorligidan kelib chiqib, tanlash lozim. Akustik ekranning oʻlchamlari shovqin manbaining chiziqli oʻlchamlaridan kamida uch marta katta boʻlishi zarur.

125. Akustik ekranning samaradorligi hisoblash yoʻli bilan yoki boʻgʻiq va reverberatsion kamera sharoitlarida oʻlchashlar uslubi bilan aniqlanishi kerak.

126. Akustik ekranni loyihalashda quyidagi bosqichlarni amalga oshirish lozim:

akustik ekranlanishga tortilishi lozim boʻlgan shovqin manbaini identifikatsiyalash;

xonani tovush yutadigan konstruksiyalar bilan qoplash variantini tanlash;

akustik ekranning kutiladigan akustik samaradorligini hisoblash;

olingan hisobiy samaradorlikni tovush bosimining darajalarini talab qiladigan pasaytirish bilan taqqoslash;

toki optimal variant topilmaguncha akustik ekranning joylashuv joyi, konfiguratsiyasi, konstruksiyasi va oʻlchamlarini, xonaga akustik ishlov berish variantini oʻzgartirish, akustik hisoblashni takrorlash.

10-bob. Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash tizimlari

1-§. Shovqin manbalari va ularning shovqin tavsiflariga qoʻyiladigan talablar

127. Sovuqlik bilan taʼminlash tizimlarida shovqin manbalariga sovitish mashinalari (kondensatorli va kondensatorsiz), havo sovutgichlar, quruq gradirnya (katta miqdordagi suvni atmosfera havosining yoʻnaltirilgan oqimi yordamida sovitish uchun moʻljallangan qurilma)lar, sirkulyatsion nasoslar, tutashtiruvchi quvurlar kirishi inobatga olinishi kerak.

128. Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash tizimlari elementlarining asosiy shovqin tavsiflari (tovush quvvatining oktava darajalari) L_wi mazkur SHNQning 14-bandi boʻyicha aniqlanishi lozim.

129. Sovitish mashinalari va sovutgichlar uchun shovqin tavsifini ulardan 1, 5 va 10 m masofalarda oʻlchangan oktava chiziq (polosa)laridagi tovush bosimi (L_i) darajalari orqali ifodalashga yoʻl qoʻyiladi.

130. Qoʻshimcha tavsif L_w tovush quvvatining umumiy darajasi yoki L_wA tovush quvvatining A shkala boʻyicha tuzatilgan (korreksiyalangan) umumiy darajasi boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

131. Barcha tizimlardagi ventilyatorlarning shovqin tavsiflari maksimal foydali ish koeffitsiyenti rejimida quyidagi joylarda oʻlchanishi lozim:

oʻlchash kamerasi yoki sinov quvurlarida L_wi soʻrish tomonida va L_wi haydash tomonida;

oʻlchash kamerasi yoki ochiq maydonchada L_wik korpusning atrofida.

132. Ventilyatorlarning shovqin tavsiflarini tovush quvvatining maʼlum solishtirma darajalari boʻyicha ventilyatorlarning ish rejimi, konstruktiv va ishchi parametrlarini hisobga olgan holda, hisoblash yoʻli orqali aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

133. Havo sovutgichlar, quruq gradirnya (katta miqdordagi suvni atmosfera havosining yoʻnaltirilgan oqimi yordamida sovitish uchun moʻljallangan qurilma)lar, kondensatorlarning shovqin tavsiflarini ushbu agregatlarning tarkibiga kiradigan va bir paytda ishlaydigan ventilyatorlarning tovush quvvati darajalarini bir-biriga qoʻshish orqali aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

134. Havoni rostlash va taqsimlash qurilmalari hamda fasonli elementlarning shovqin tavsiflari (L_wiel) oʻlchash kamerasida berilgan qurilma yoki elementdan butun aerodinamik foydalanish diapazonini qamrab oladigan rejimda oʻlchanishi kerak.

135. Mazkur oʻlchashda qurilma va elementda zaruriy sarf va bosimni taʼminlaydigan ventilyatorning shovqini sinovdan oʻtkaziladigan qurilma va elementning shovqinidan butun koʻrib chiqiladigan chastota diapazoni boʻyicha 8 dB ga kam boʻlishi lozim.

136. Shovqin tavsiflari isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash tizimlarining asbob-uskunalariga berilgan texnik pasportlar va kataloglarda koʻrsatilgan boʻlishi lozim.

2-§. Akustik hisoblash boʻyicha umumiy koʻrsatmalarga qoʻyiladigan talablar

137. Ventilyatsiya, havoni konditsiyalash va havo bilan isitish tizimlarining kutiladigan shovqin darajalarini hisoblash quyidagi joylarda tovush quvvatining oktava darajalari (L_wi) boʻyicha bajarilishi kerak:

binoning ushbu tizimlar xizmat koʻrsatadigan xonalari va ular orqali tranzit havo yoʻllari oʻtadigan xonalarning havoni soʻrish hamda chiqarish tomonlarida;

texnik xonalar (ventilyatsion kameralar), ularga qoʻshni xonalarda ventilyatorning korpusi atrofida;

qurilmaning binolari va hududlarida.

138. Xizmat koʻrsatiladigan xonada ventilyatsiya, havoni konditsiyalash va havo bilan isitish tizimlarining kutiladigan shovqin darajalarini hisoblashda quyidagilar hisobga olinishi kerak:

shovqinning tarqalish yoʻli boʻylab havo yoʻllarining toʻgʻri qismlari va burilishlarida, koʻndalang kesim oʻzgargan joylarda, havo yoʻlining oxiridan qaytish natijasida tarmoq tovush quvvati darajasi (L_w)ning yigʻindi pasayishi;

havo yoʻllari tarmogʻining elementlarida (drossellaydigan qurilmalar, fasonli va uchlardagi elementlar) L_wiel shovqin hosil boʻlish darajasi.

139. Hisoblashlarda havo yoʻllari boʻylab tarqaladigan shovqinning kutiladigan darajalari oʻlchanadigan xonada (boʻgʻiq, reverberatsion kamerada) ventilyatorning soʻrish va haydash tomonlarida oʻlchangan shovqin tavsiflaridan foydalanishda, ularga havo yoʻllarini ventilyatorning joʻmrak (patrubka)lariga ulashning taʼsirini hisobga oladigan L_qayt tuzatma kiritilishi lozim.

140. Sovuqlik bilan taʼminlash tizimining elementlari (sovitish mashinalari, havo sovutgichlar, quruq gradirnya (katta miqdordagi suvni atmosfera havosining yoʻnaltirilgan oqimi yordamida sovitish uchun moʻljallangan qurilma)lar, sirkulyatsion nasoslar va boshqalar) tomonidan hosil qilinadigan kutiladigan shovqin darajalarini hisoblash quyidagi joylarda ularning konturlaridan tayanch masofalarda (1, 5, 10 m) oʻlchangan tovush quvvati (L_wi)ning yoki tovush bosimi (L_i)ning oktava darajalari boʻyicha bajarilishi kerak:

ular oʻrnatiladigan joylarda (texnik xonalar, ochiq maydonchalar);

asbob-uskunalar oʻrnatilgan binoning shovqindan himoya qilinadigan xonalari;

qurilishga tutash hududlar.

141. Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash tizimlarining asbob-uskunalarining shovqinini talab qilinadigan pasaytirishni aniqlashda xonalarda hisoblash nuqtalarini quyidagi joylarda tanlash lozim:

odamlar boʻladigan zonalarda (ish joylari, uxlash joylari va boshqa joylar);

qurilish hududida shovqindan himoya qilinadigan xonalarning derazalaridan 2 m masofada;

dam olish zonalari va rekreatsion zonalar.

142. Shovqin xonaga shovqin havo yoʻllarining ichiga nurlatadigan bir nechta manbadan yoki bir yoki bir nechta havo taqsimlash qurilmalari orqali (ventilyatorlar, havoni rostlash qurilmalari, havo yoʻllari tarmogʻining elementlari) keladigan boʻlsa, hisoblash nuqtalaridagi tovush bosimining oktava darajalari (L_i) har bir manba uchun alohida aniqlanishi kerak.

3-§. Shovqin darajalarini talab qilinadigan pasaytirishni aniqlashga qoʻyiladigan talablar

143. Ventilyatsiya, havoni konditsiyalash, havo bilan isitish tizimining shovqinidan himoya qilinadigan xonadagi hisoblash nuqtalarida shovqin darajalarining talab qilinadigan pasaytirishni aniqlashda hisobga olinadigan shovqin manbalarining umumiy soniga quyidagilarni kiritish lozim:

haydash yoki soʻrish tizimining ventilyatorining shovqinining talab qilinadigan darajasini pasaytirishni hisoblashda (markaziy soʻndirgichni hisoblashda) — berilgan xonaga (hisoblash nuqtalariga ega boʻlgan xonaga) xizmat koʻrsatuvchi tizimlarning soni;

bitta ventilyatsiya tizimining havoni taqsimlash qurilmalari tomonidan (plafonlar, panjaralar va hokazolar) generatsiyalanadigan shovqinni talab qilinadigan darajasini pasaytirishni hisoblashda — koʻrib chiqilayotgan xonaga xizmat koʻrsatuvchi mexanik qoʻzgʻatishli ventilyatsiya tizimlarining soni (bunda ventilyator, havoni rostlash qurilmalari va fasonli elementlarning shovqini hisobga olinmasligi kerak);

koʻrib chiqilayotgan tarmoqlanishning fasonli elementlari va havoni taqsimlash qurilmalari tomonidan generatsiyalanadigan shovqinni talab qilinadigan darajasini pasaytirishni hisoblashda — berilgan oktava chizigʻida (polosasida) ularning shovqin darajalari bir-biridan 10 dB ga kam farq qiladigan fasonli elementlar va drossellarning soni (bunda, ventilyator va panjaralarning shovqini hisobga olinmasligi lozim).

144. Barcha shovqin manbalari bir paytda ishlaganda tekshirish yoki boshqa maqsad uchun xonadagi tovush bosimi oktava darajalarining talab qilinadigan umumiy pasaytirishni hisoblash nuqtasiga barcha shovqin manbalaridan keladigan tovush bosimining birgalikdagi oktava darajalari bilan chastotalarning oktava chiziq (polosa)larida yoʻl qoʻyiladigan shovqin darajalarining farqi sifatida aniqlash lozim.

4-§. Shovqinni pasaytirish va undan himoyalashning asosiy usullari va vositalariga qoʻyiladigan talablar

145. Ventilyatorning (ventilyatsion qurilmaning) shovqinini pasaytirish uchun quyidagi talablar bajarilishi kerak.

tovush quvvatining eng kichik solishtirma oktava darajalariga ega boʻlgan agregatning tanlanishi;

ventilyatorning maksimal foydali ish koeffitsiyenti rejimida ishlashini taʼminlash;

tarmoqning qarshiligini kamaytirish va ortiqcha bosim hamda sarfni hosil qiladigan ventilyatordan foydalanmaslik;

ventilyatorning kirish joʻmragiga (patrubkasiga) havoni bil xilda berishni taʼminlash.

146. Haydash yoki soʻrish tizimlari ventilyatsion qurilmalarining havo yoʻllari boʻylab tarqaladigan shovqinini pasaytirish maqsadida, quyidagi hollarda bevosita ventilyatorning yonida va havo yoʻlida yoki tizim xizmat koʻrsatadigan xonaga kirishning oldida soʻndirgichlarni qoʻllash lozim:

ventilyatsion qurilmaning parametrlarini tanlash va ularni umumlashtirishning imkoni boʻlmasa;

kam shovqinli ventilyatordan foydalanish bilan berilgan xona, zona yoki obyektda tovush bosimining yoʻl qoʻyiladigan darajadan oshmaydigan darajasini taʼminlashning imkoni boʻlmasa.

147. Uzunligi 3 m dan ortiq boʻlgan soʻndirgich talab qilinadigan hollarda, soʻndirgichni 2-3 ta seksiya (boʻlim)ga ajratish (boʻlish) lozim. Bunda, seksiya (boʻlim)larning orasidagi masofa bunday seksiyaning uzunligidan bir-ikki marotabadan kichik boʻlmasligi kerak.

148. Havoni rostlash va taqsimlash qurilmalarining shovqinini pasaytirish uchun quyidagilar inobatga olinishi kerak:

tarmoqlarda havo harakatining tezligini havoni rostlash va taqsimlash qurilmalari tomonidan hosil qilinadigan shovqin darajasining xizmat koʻrsatiladigan xonada yoʻl qoʻyiladigan qiymatlar doirasini taʼminlaydigan kattalik bilan chegaralanishi;

ventilyatsiya tarmoqlarida mahalliy qarshilik koeffitsiyentining minimal qiymatlariga ega boʻlgan havoni taqsimlash qurilmalaridan foydalanishi.

149. Ventilyatsiya, havoni konditsiyalash, havo bilan isitish tizimi shovqinini soʻndirgichlari sifatida absorbsion soʻndirgichlarni (naychasimon, silindrik, plastinkali, kanalli), kamerali soʻndirgichlar va ichki yuzasi tovush yutadigan materiallar bilan qoplangan havo yoʻllari va ularning burilishlarini qoʻllash kerak.

150. Soʻndirgichning konstruksiyasini quyidagilarga bogʻliq ravishda tanlash lozim:

tizimning moʻljallanishi;

shovqin darajasini talab qilinadigan pasaytirishi;

oʻrnatish joyida havo yoʻlining oʻlchami;

tarmoqda eng chekka yoʻl qoʻyiladigan gidravlik qarshilik.

151. Naychasimon soʻndirgichlardan (dumaloq va toʻgʻri burchakli) 450—500 mm gacha koʻndalang kesim oʻlchamlariga ega boʻlgan havo yoʻllarida foydalanish kerak. Naychasimon soʻndirgichlar havo yoʻllarining (kanallarning) dumaloq yoki toʻgʻri burchakli kesimli, tovush yutadigan devorli qismlaridan tashkil topishi lozim.

152. Havo yoʻlining (kanalning) shaklini saqlash va tovush oʻtkazuvchanlikka ega boʻlgan materiallar old qismida havo oqimi bilan deformatsiyalanishini uchun tovushga nisbatan yetarlicha shaffof boʻlgan qoplamalar ishlatilishi kerak.

Bunda, turli shisha matolar, plyonkalar va perforlangan metall list yoki toʻrdan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

153. Katta koʻndalang kesim oʻlchamlariga ega boʻlgan havo yoʻllarida tovushni soʻndirishni oshirish uchun tovush yutadigan materiallarni havo yoʻllarining kesimi boʻylab bir tekis taqsimlash kerak. Plastinkali soʻndirgichlarda ham mazkur usuldan foydalanish lozim.

154. Plastinkalarning qalinligi va ularning orasidagi masofa havo yoʻlining (kanalning) kesimi boʻylab oʻzgarmasligi kerak. Qalinlik va plastinkalar oʻrtasidagi masofa ortishi bilan maksimal soʻndirish sohasi pastroq chastotalar tomonga qarab siljishga yoʻl qoʻyiladi.

155. Plastinkalar va havo yoʻllari (kanallari)ning soni hamda balandligi eng kamida soʻndirgichning erkin kesimi va soʻndirgich oʻrnatiladigan havo yoʻli kesimining tengligi shartiga asosan aniqlanishi kerak.

Soʻndirgich tomonidan hosil qilinadigan gidravlik qarshilikni minimallashtirish, unda shovqin hosil boʻlishini kamaytirish maqsadida, yuqoridagi shart taʼminlanishi lozim.

Gidravlik qarshilikni qoʻshimcha pasaytirish maqsadida, soʻndirgichga kirish va undan chiqishdagi plastinkalarga obtekatel (harakatga boʻlgan aerodinamik qarshilikni kamaytiruvchi maxsus konstruksiya)lar oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.

156. 800×500 mm koʻndalang kesim oʻlchamli toʻgʻri burchakli havo yoʻllarida kanalli soʻndirgichlardan foydalanish kerak. Bunda, plastinkali soʻndirgichlarning qalinligi havo yoʻlining kichik oʻlchamining yarmiga teng boʻlishi lozim.

157. Absorbsion soʻndirgichlarning (1 m gacha uzunlikdagi) akustik samaradorligini belgilashda quyidagilar inobatga olinishi kerak:

tovush chastotasiga (bunda, 200 Nz gacha boʻlgan past chastotalar diapazonida yuqori emas va 500 — 2500 Nz chastotalar diapazonida maksimal boʻladi);

faol qismning uzunligi;

oʻtish kesimining perimetri;

tovushni yutadigan material qatlamining qalinligi;

tovushni yutish koeffitsiyenti.

158. Uzunligi 1 m gacha boʻlgan soʻndirgichlarning koʻrsatilgan past chastotalar diapazonida samaradorligi 10 — 15 dB dan oshmasligi, yuqori chastotalar diapazonida esa 33 — 38 dB gacha yetishi sinov tarzida aniqlanishi kerak.

159. Shovqin darajasini sezilarli darajada kamaytirishga oʻqi birgalikda boʻlmagan, ichki yuzasi tovush yutadigan material bilan qoplangan kamerali soʻndirgichlar hisobiga erishishga yoʻl qoʻyiladi.

Uzunligi 1 m gacha boʻlgan soʻndirgichlar tarmoqda ular tomonidan hosil qilinadigan yuqori gidravlik qarshilikni bartaraf etish maqsadida ham qoʻllanishi lozim.

160. Ichki yuzasida qoplamasi boʻlmagan kamerali soʻndirgichlarni ovqat tayyorlanadigan xonalarga xizmat koʻrsatadigan soʻruvchi tizimlarga oʻrnatish kerak.

Soʻndirgichlarning samaradorligini maxsus stendlarda tajriba yoʻli bilan aniqlash va ularning texnik pasportlari yoki kataloglarida koʻrsatish lozim.

161. Ichki yuzasi tovush yutadigan materiallar bilan qoplangan havo yoʻllari va burilishlarning samaradorligi tabiiy sharoitlarda (laboratoriya sharoitlarida emas) aniqlash kerak.

162. Tarmoqda soʻndirgichlar tomonidan hosil qilinadigan gidravlik qarshilikni quyidagicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

oʻlchash yoʻli bilan;

havo oqimining berilgan tezliklarida hisoblash yoʻli bilan.

163. Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash tizimlari asbob-uskunalarining oshirilgan shovqinining boshqa xonalarga suqilib kirishining oldini olish uchun quyidagilarni amalga oshirish lozim:

shovqindan oshirilgan himoyalashni talab qiladigan xonalarni asbob-uskunalar (ventilyatsion kameralar, nasoslar) oʻrnatilgan texnik xonalar bilan yonma-yon joylashtirmaslik;

agregatlarni prujinali, rezina yoki kombinatsiyalangan vibroizolyatorlar yordamida vibroizolyatsiyalash;

asbob-uskunalar joylashtiriladigan texnik xonalarga akustik ishlov berishni amalga oshirish — devor va shiftlarni tovush yutadigan material qatlami bilan qoplash (xonadagi shovqinni 4 — 7 dB ga qoʻshimcha pasaytirishda);

texnik xonalarda qayishqoq asosga yotqizilgan pollarni (suzuvchan pollarni), tizim elementlarining ostiga (ventilyatorlar, konditsionerlar, sovitish mashinalari, havo sovutgichlar, nasoslar va boshqalar) vibratsiyani dempfirlaydigan asoslarni qoʻllash;

asbob-uskunalar joylashtiriladigan texnik xonalarni havo shovqinidan hisoblash yoʻli bilan aniqlanadigan talab qilinadigan izolyatsiyalashni taʼminlaydigan toʻsuvchi konstruksiyalarni qoʻllash;

ventilyatorlar va havo yoʻllari oʻrtasiga qayishqoq vistavkalarni oʻrnatish.

164. Qayishqoq zaminli pollarni (suzuvchan pollarni) texnik xonaning butun maydoni boʻylab bajarish lozim.

Bunda, konstruktiv parametrlari (pol plitasining qalinligi, qayishqoq zaminning qalinligi) polning qayishqoq zaminining materialini tanlash, asbob-uskunalarning soni, tarkibi va massasiga, vibroizolyatsiyaning talab qilinadigan kattaligiga bogʻliq holda hisoblanishi kerak.

165. Texnik xonalar va turar joy obyektlari binolarida ventilyatsiya, havoni konditsiyalash va havo bilan isitish tizimlarining havo yoʻllarini suzuvchan polga tayanadigan ustunlarga oʻrnatish lozim.

Havo yoʻllarini shiftlarga osishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, turlashgan osmalarda samarali vibroizolyatsiyalash qurilmalari va vibrodempfirlaydigan joʻmrak (prokladka)lar qoʻllanilishi kerak.

166. Texnik xonalarning toʻsiqlari orqali oʻtish joylarida havo yoʻllari perimetr boʻylab vibroizolyatsiyalanishi lozim. Bunda, ventilyatorlar va havo yoʻllari orasida qayishqoq qistirmalar boʻlmasligi kerak.

167. Sovuqlik bilan taʼminlash tizimining sovitish mashinalari, sirkulyatsion nasoslari binolarning yer osti texnik qavatlariga joylashtirilishi va alohida poydevor va vibrozaminlarga oʻrnatilishi lozim.

Bunda, bu poydevor va vibrozaminlarning konstruksiyalari sovitish mashinalari va sirkulyatsion nasoslarning turi va oʻlchamlariga bogʻliq ravishda ishlab chiqilishi kerak.

168. Sovuqlik bilan taʼminlash tizimining sovitish mashinalari, sirkulyatsion nasoslariga quvurlar mustahkamlik qayishqoq qistirmalar yordamida ulanishi lozim.

169. Quvurlarni binoning qurilish konstruksiyalariga mahkamlash va texnik xonalarning toʻsiqlari orqali oʻtkazish joylarida quvurlar vibroizolyatsiyalanishi lozim.

Koʻrsatilgan asbob-uskunalarni quyidagi hollarda binolarning tomlari, ochiq maydonchalariga oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi:

ularning ostida texnik qavatlar (xonalar) mavjud boʻlganda;

yuqorigi qavatlardagi shovqindan himoya qilinishi lozim boʻlgan xonalarda oshirilgan tarkibiy shovqinning vujudga kelishiga yoʻl qoʻymaydigan ishonchli vibroizolyatsiya mavjud boʻlganda.

170. Xonalarni binolarning tomlari, ochiq maydonchalariga oʻrnatiladigan sovitish mashinalari, havo sovutgichlar, quruq gradirnyalarning shovqinidan himoyalash uchun akustik ekranlar (tovush manbai tomonida tovush yutadigan materiallar bilan qoplangan qattiq akustik toʻsiqlar) va toʻsiqlar oʻrnatilishi lozim. Bunda, akustik ekran va toʻsiqlarning oʻlchamlari hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi kerak.

171. Mahalliy havoni konditsiyalash tizimlarining (split-tizimlar) tashqi bloklaridan qurilish konstruksiyalariga vibratsiyaning uzatilishini (xonalarda tarkibiy shovqinning vujudga kelish sabablarini) bartaraf qilish hamda berilgan binoning xonalari va qurilishga tutash hududlarning shovqinidan himoyalash boʻyicha chora-tadbirlar koʻzda tutilgan boʻlsa, tashqi bloklarni turar joy obyektlari, jamoat binolarining tomonlari va tomiga oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.

11-bob. Aholi punktlarining hududlari (Shahar va qishloq aholi punktlarining hududlari) shovqindan himoyalashga qoʻyiladigan talablar

172. Aholi punktlarining hududlarini rivojlantirish va qurishni shaharsozlik jihatidan rejalashtirishni turar joy obyektlari va jamoat binolarining shovqin darajalari normalanadigan xonalarida va hududda yoʻl qoʻyiladigan shovqin darajasini taʼminlashni hisobga olish bilan amalga oshirish lozim.

173. Shovqin darajalari normalanadigan turar joy obyektlari, jamoat binolari va hududlarni transport shovqinidan himoyalash quyidagilar yordamida amalga oshirilishi kerak:

shahar va qishloq aholi punktlarining hududlarini zonalashtirishni koʻzda tutadigan samarali rejalashtirish usullarini qoʻllash;

koʻcha-yoʻl tarmogʻini samarali trassalash;

transport magistrallari boʻylab shovqindan himoyalaydigan maxsus binolarni joylashtirish;

shovqindan himoyalaydigan va odatdagi binolarni guruhlashtirishning turli kompozitsion usullarini qoʻllash;

yuk transportining aholi turar joy hududlari orqali harakatini cheklash va transport vositalari turar joy obyektlari, rekreatsiya va davolash hududlaridan oʻtganda ularning tezligini pasaytirishga yoʻnaltirilgan tashkiliy chora-tadbirlarni qoʻllash;

yoʻl yoqalariga akustik ekranlar qurish, shovqin xohlanmaydigan taʼsir koʻrsatadigan zonalarda joylashgan binolarga shovqindan himoya qiladigan derazalarni oʻrnatishni koʻzda tutadigan konstruktiv chora-tadbirlarni qoʻllash.

174. Koʻrib chiqilayotgan hududda va unda joylashgan turar joy obyektlari va jamoat binolarining xonalarida shovqinning normativ darajalarini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlarni tanlashni akustik hisoblash natijalari yoki dala oʻlchov maʼlumotlari asosida amalga oshirish lozim.

175. Akustik hisoblashlarni amalga oshirishda quyidagi boshlangʻich maʼlumotlarni hisobga olish kerak:

avtomobil, temir yoʻl magistrallari, suv yoʻllari, shuningdek qurilishni aviatsiya shovqinidan chegaralash zonalari va mukammal qurilish obyektlarini joylashtirish sxemalari. Bunda, texnik-iqtisodiy asoslashda, maʼlum bir transport turi va mos ravishda u harakatlanadigan trassalar boʻlmasligi hamda sxemada barcha mavjud va loyihalanadigan (qurilishi rejalashtirilgan) binolar hamda ularning qavatliligini koʻrsatish;

avtomobil, temir yoʻl va suv transportining harakat parametrlari va tarkibi toʻgʻrisida maʼlumotlar, shuningdek samolyotlarning berilgan hudud ustidan uchib oʻtish jadalligi (intensivligi) va uchib oʻtadigan samolyotlarning turlari toʻgʻrisida maʼlumotlar. Bunda, koʻrsatilgan maʼlumotlarni kunning kunduzgi va tungi vaqtlari uchun hamda joriy davr holati uchun va prognoz uchun alohida-alohida taqdim qilinishi. Transport oqimlari uchun prognoz maʼlumotlarini olishning iloji boʻlmagan taqdirda, tegishli hisoblashlar amalga oshirilishi;

koʻrib chiqilayotgan hududda transformator podstansiyalari, issiqlik taʼminoti korxonalari va boshqa kommunal obyektlarning joylashuvi hamda ularga oʻrnatilgan asbob-uskunalarning shovqin tavsiflari toʻgʻrisida maʼlumotlar;

sanoat zonalarining yoki alohida sanoat korxonalari va energetika xoʻjaligi obyektlarining joylashish sxemalari, shuningdek koʻrsatilgan obyektlardagi shovqin manbalarining shovqin tavsiflari toʻgʻrisida maʼlumotlar.

176. Kutiladigan shovqin darajalarini hisoblashlar shovqindan himoya qilinadigan obyektga bogʻliq ravishda va quyidagi koʻrsatmalarni hisobga olish bilan tanlanadigan hisoblash nuqtalari uchun bajarilishi kerak:

kichik dahalar va turar joy obyektlari binolari guruhining dam olish maydonchalari, maktabgacha va umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlarining oʻyin maydonchalari, tibbiyot tashkilotlari va sanatoriylarning hududlarida hisoblash nuqtalari maydonchalarning shovqin manbaiga eng yaqin chegarasida, yer yuzasidan 1,5 m balandlikda tanlanishi;

maydoncha qisman bino, inshoot yoki maʼlum bir boshqa ekranlaydigan obyektning tovush soyasi zonasida va qisman tovush toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir koʻrsatadigan zonada joylashgan boʻlsa, hisoblash nuqtasi tovush soyasi zonasidan tashqarida joylashishi;

bino, inshoot yoki maʼlum bir boshqa ekranlaydigan obyektda suqilib kiradigan shovqin darajasi mazkur SHNQ ning 5-bobida keltirilgan normalanadigan turar joy obyektlari va boshqa binolarga bevosita tutashadigan hududlarda hisoblash nuqtalari binolarning shovqin manbai tomonga qaragan tomonlaridan 2 m masofada, bir-ikki qavatli binolar uchun yer yuzasidan 1,5 m balandlikda, uch qavatli va undan baland binolar uchun yer yuzasidan 4 m balandlikda tanlanishi.

177. Akustik hisoblashlarni GOST 31295.2-2005 (ISO 9613-2.1996) ga muvofiq amalga oshirish kerak.

178. Hududning shovqin rejimini aniqlashning shovqindan himoyalash chora-tadbirlarini samarali tanlashda hudud yoki umuman shaharning tovush darajalariga teng boʻlgan izoliniyalar kiritilgan operativ shovqin kartalari ishlab chiqilishi lozim.

Operativ shovqin kartasi yordamida quyidagilarni bajarish kerak:

normadan ortiq shovqinli hududlarni (akustik noqulay zonalarni) aniqlash;

ushbu hududlarning maydoni, hududda joylashgan binolarning soni va ularda yashaydigan odamlarning sonini baholash;

shovqindan himoyalaydigan chora-tadbirlarni belgilash va ularning talab qilinadigan hajmi va qiymatini hisoblash.

179. Hududiy rivojlantirish sxemalari va aholi punktining bosh rejasini ishlab chiqish bosqichida hududga shovqinning taʼsirini pasaytirish maqsadida quyidagi chora-tadbirlarni qoʻllash lozim:

rekreatsion zonalarni sanoat zonalari, kommunal-ombor zonalari va asosiy transport kommunikatsiyalaridan ajratish orqali hududni funksional zonalashtirish;

tezkor va yuk transporti harakatlanadigan magistral yoʻllarni turar joy zonalari va dam olish zonalarini aylanib oʻtadigan qilib trassalashtirish;

tezkor avtomobil yoʻllari va temir yoʻllarning transport koridorlarida trassalashtirishni shaharlar va boshqa aholi punktlari, shuningdek davolash-kurort zonalari va rekreatsion zonalarni aylanib oʻtadigan qilib birlashtirish;

koʻcha-yoʻl tarmogʻini transport oqimlarining tarkibi boʻyicha, yuk harakatining asosiy hajmini ajratish bilan ixtisoslashtirilgan magistrallarga differensiyalash;

asosiy transport oqimlarini turar joy zonalaridan tashqarida oʻtadigan, yuqori oʻtkazish qobiliyatiga ega boʻlgan unchalik koʻp sonli boʻlmagan magistral koʻchalarga yoʻnaltirish (sanoat zonalari va kommunal-ombor zonalarining chegaralari boʻylab, temir yoʻllarning shoxchalarining chiziq (polosa)larida);

asosiy qurilish massivlarini transport magistrallaridan ajratish uchun magistrallar oʻrtasidagi hududlarni yiriklashtirish;

turar joy zonalari va turar joy uylari chegaralarida avtoturargoxlar tizimini yaratish;

magistral koʻchalar va yoʻllarni trassalashtirishda oʻrin-joy relyefining shovqindan himoyalash xususiyatlaridan foydalanish;

aeroportlarning atrofini shovqindan himoyalaydigan zonalashtirish.

180. Turar joy zonasi, daha va kichik dahalarning rejaviy loyihasini ishlab chiqish bosqichida shovqindan himoyalash uchun quyidagi chora-tadbirlarni qabul qilish kerak:

turar joy obyektlari qurilmalarini magistral avtomobil yoʻli yoki temir yoʻlning yoqasida shovqinni zaruriy pasaytirish shart boʻlmagan masofada joylashtirishda, joy relyefining qiyaliklar, chuqurliklar, doʻngliklar koʻrinishidagi, vertikal yoki egilgan devorlar, galereyalar va boshqa qoʻrinishidagi shovqindan himoyalaydigan akustik ekranlardan foydalanish, shuningdek kombinatsiyalangan turdagi akustik ekranlarni (doʻnglik+devor) qoʻllash;

shahar qurilishida turar joy zonalari, dahalar va kichik dahalar uchun magistral koʻchalarni qurishning birinchi qatoriga dahaning ichidagi kenglikni transport shovqinidan himoyalaydigan akustik ekranlar sifatida shovqindan himoyalaydigan binolarni joylashtirish.

181. Bino-ekranlar sifatida savdo markazlari, garajlar, kommunal-maishiy xizmat koʻrsatish korxonalarining binolaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Shovqindan himoyalashda koʻp qavatli turar joy obyektlari va maʼmuriy binolardan foydalanish kerak.

Bunda, shovqin manbalari va himoya qilinadigan obyektlar orasiga joylashtiriladigan xizmat koʻrsatish binolarining texnologik asbob-uskunalari shovqinni soʻndirish va tovushdan izolyatsiyalash vositalari bilan taʼminlanishi va shovqindan himoya qilinadigan hudud yoki xonalarda shovqinning oshirilgan darajalarini hosil qilmasligi lozim.

182. Shovqindan himoyalanadigan turar joy obyektlari binolarida aholini shovqin manbaidan (magistral tomonidan) muhofaza qilish uchun quyidagi meʼmoriy, loyihaviy va texnik yechimlar bajarilishi kerak:

yordamchi xonalarni shovqin manbai tomonga qaratish. Bunda, oshxona, dushxona, sanuzel kabi yordamchi xonalar shovqin manbai tomonga (magistral yoʻlga) qaratiladi. Shuningdek, xonadonlardan tashqaridagi kommunikatsiyalar (zina-lift uzellari, yoʻlaklar) ham shovqin manbai tomonga joylashtiriladi;

yashash xonalarini shovqindan himoyalash. Bunda, xonadonda uchta yoki undan koʻp yashash xonasi boʻlsa, faqat bitta xona shovqin manbai tomonga qaratilishi kerak. Shuningdek, qolgan yashash xonalari shovqindan muhofazalangan tomonga qaratish lozim;

magistral tomonga qaragan, fasadi shovqin soʻndirgichlarga ega boʻlgan va shovqindan talab qilinadigan himoyalashni taʼminlaydigan maxsus ventilyatsion qurilmalar bilan taʼminlangan shovqindan himoya qiluvchi derazalarni oʻrnatish.

183. Shovqindan himoyalanadigan binolarning ekranlash samaradorligini maksimal darajada oshirish uchun binolar baland va uzun boʻlishi, qoʻllaniladigan materiallarning tovush oʻtkazmaslik xususiyatlariga mos kelishi va magistral koʻchalar va temir yoʻllardan 100 m masofada joylashtirish lozim.

184. Dahaning ichidagi kenglikka va qurilishning birinchi bosqich binolarining koʻndalang oʻqlariga yaqin boʻlgan zonalarga maktabgacha va umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlari, poliklinikalarning binolari, dam olish maydonchalarini joylashtirish lozim.

Qurilishning birinchi bosqich binolari uzilgan joylarning roʻparasida joylashgan zonalarga savdo, umumiy ovqatlanish shoxobchalarini, kommunal-maishiy xizmat, aloqa muassasalari va shu kabilarni joylashtirish kerak.

185. Loyihalanadigan qurilish sharoitlarida turlicha konstruksiyali vertikal yoki egilgan devorlar koʻrinishidagi shovqindan himoyalaydigan akustik ekranlarni qurishga yoʻl qoʻyiladi.

186. Shahar atrofidagi zonalarda doʻngliklar, tepaliklar yoki chuqurliklardan akustik ekran sifatida foydalanish lozim. Doʻngliklar, tepaliklar yoki chuqurliklarning qiyaliklari 1:2 yoki 1:1,5 nisbatdagi qiyalikka ega boʻlishi va beton yoki tosh plitalar bilan qoplash yordamida mustahkamlangan boʻlishi lozim.

Doʻngliklarga avtomobillarga texnik xizmat koʻrsatish shoxobchalari, garajlar, kollektorlar va shovqin darajasi chegaralanmaydigan boshqa bino va inshootlarni joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

187. Doʻngliklar, tepaliklar va chuqurliklar koʻrinishidagi akustik ekranning samaradorligi yetarli boʻlmagan taqdirda, doʻnglik yoki tepalikning ustiga va chuqurlikning yoqasiga qoʻshimcha ekran-devor oʻrnatish lozim.

188. Akustik ekranning oʻlchami, konstruksiyasi va materiali akustik hisoblashlar, tutash hududning xarakteri, qurilishning oʻziga xos xususiyatlari va akustik ekrandan foydalanishning qulayligini hisobga olgan holda aniqlanishi zarur.

189. Akustik ekranlar mustaqil poydevorlarga tayanishi lozim. Bunda, ularning barcha konstruktiv elementlari mexanik jihatdan mustahkam boʻlishi hamda qor, shamol va seysmik yuklamalarning taʼsiriga bardoshlilikka hisoblangan boʻlishi kerak.

190. Akustik ekranlarning alohida elementlarining konstruksiyalari ularning bir-biriga tirqishlar va teshiklar qoldirmasdan zich boʻlib tutashuvini taʼminlashi lozim. Akustik ekranlarning pastki akustik panellari poydevor yoki joyning yuzasiga zich qilib (oraliq qoldirmasdan) oʻrnatilishi kerak.

191. Akustik ekranning samaradorligini quyidagicha oshirishga yoʻl qoʻyiladi:

akustik ekranning shovqin manbaiga qaragan yuzasiga tovushni yuqori darajada yutadigan materiallar bilan ishlov berish bilan;

akustik ekranning yuqori qovurgʻasiga diafragmalanadigan tovush toʻlqinining sochilishi va yutilishini oshirish uchun xizmat qiladigan maxsus konstruktiv elementlarni oʻrnatish bilan (3 dB gacha).

Akustik ekranni qoplash uchun foydalaniladigan tovush yutadigan materiallar barqaror fizikaviy-mexanik tavsiflarga ega boʻlishi, biologik barqaror va namlikka barqaror boʻlishi, eng chekka yoʻl qoʻyiladigan qiymatlardan oshiq boʻlgan konsentratsiyalarda zararli moddalarni ajratib chiqarmasligi lozim.

192. Akustik ekranni konstruksiyalashda tovush energiyasining bir qismi bevosita ekranning oʻzi orqali suqilib kirishi mumkin boʻlgan materiallarni tanlash lozim. Bunda, akustik ekran konstruksiyasining havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksi 25 dB dan kichik boʻlmasligi zarur.

193. Akustik ekranlarning balandligini shovqindan himoya qilinadigan binolarning balandligi va ularning magistralga nisbatan joylashuviga bogʻliq ravishda 3 — 6 m atrofida tanlash kerak.

Kattaroq balandlikka ega boʻlgan akustik ekranlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, akustik ekranlarni qurish zarurati tegishli akustik va mustahkamlik hisob-kitoblar asosida amalga oshirilishi lozim.

12-bob. Xonalarning akustikasiga qoʻyiladigan talablar

194. Zal xonalarni akustik loyihalash jarayoni quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

zallarning hajm-loyihaviy yechimiga qoʻyiladigan umumiy talablarga rioya qilish bilan xonaning gabarit oʻlchamlari va shaklini tanlash;

zalning akustikasining global bahosining ishonchliligini statistik nazariya boʻyicha tekshirish;

uning hajmiy optimumga muvofiqligini aniqlash uchun zalning reverberatsiya vaqtining chastota tavsifini hisoblash va loyihani toʻsiqlarning konstruksiyasi qismida zaruriy korreksiyalashni bajarish ushbu SHNQning 12-ilovasida keltirilgan rasmga muvofiq boʻlishi;

zalning chizmalarini loyihani shakl va uning toʻsiqlarining chiziqlari qismida zaruriy tuzatish (korreksiyalash) bilan grafik tahlil qilish;

zalda tovush maydonining diffuzliligini yaxshilash boʻyicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish;

ularning optimum zonalariga muvofiqligini aniqlash maqsadida, zarurat boʻlgan hollarda loyihani qoʻshimcha tuzatish (korreksiyalash) bilan kompyuterda akustik modellashtirish yordamida mahalliy akustik tamoyillarni hisoblash;

zalning shovqin rejimini baholash, uni yaxshilash boʻyicha zaruriy chora-tadbirlarni ishlab chiqish;

xonaning meʼmoriy-akustik yechimi ishlab chiqilgandan keyin kompyuterli modellashtirish uslubi bilan zalning elektroakustik rejimini baholash, zaruriy chora-tadbirlarni ishlab chiqish.

195. Har bir zalda uning hajm-loyihaviy yechimiga qoʻyiladigan, zalning aniq moʻljallanishiga bogʻliq ravishda bitta tomoshabin oʻrniga toʻgʻri keladigan solishtirma havo hajmi boʻyicha ushbu SHNQ ning 13-ilovasiga asosan differensiallangan asosiy talablarga rioya qilinishi lozim.

196. Zallarning yoʻl qoʻyiladigan maksimal uzunligi L ushbu SHNQ ning 14-ilovasi 1-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi lozim.

Zallarning solishtirma akustik hajmi va maksimal uzunlik qiymatlaridan ehtimoliy chetlashishlari akustik hisoblashlar bilan asoslanishi lozim.

197. Tovush maydonining yetarlicha diffuzliligini olish uchun zalning shakli va nisbatini toʻgʻri tanlash kerak.

198. Zalning asosiy oʻlchamlari va nisbatlari quyidagi shartlardan tanlanishi lozim:

bu yerda:

L — markaziy oʻq boʻyicha zalning uzunligi, m;

L_{yoʻl qoʻy} — zalning eng chekka yoʻl qoʻyiladigan uzunligi, m;

B va N — mos ravishda zalning oʻrtacha kengligi va balandligi, m;

V — zalning umumiy havo hajmi, m³;

S_p — zalning polining maydoni, m².

199. Zallarning tanlangan oʻlcham va nisbatlarini akustik hisoblashlarning natijalari asosida tuzatishga yoʻl qoʻyiladi.

200. Tadqiq qilinadigan zallarning tavsiflarini hisoblashlarda statistik akustika uslublarini qoʻllash mumkinligini tekshirish uchun normalanadigan 125—4000 Nz chastotalar diapazonida undan yuqorida havo hajmi chastotalarining yetarlicha soni kuzatiladigan kritik chastotani (Nz) hisoblash lozim.

Zallarning tavsiflarini hisoblashlar f_kr 125 Nz ekanligini koʻrsatsa, zalda reverberatsiya vaqtini 125, 250, 500, 1000, 2000 va 4000 Nz oʻrtacha geometrik chastotali oltita chastota chiziq (polosa)larida aniqlash kerak.

201. Turlicha foydalanish maqsadlariga ega boʻlgan zallar uchun 500 — 1000 Nz oʻrtacha chastotalar sohasida reverberatsiya vaqtining optimal qiymatlari ularning hajmiga bogʻliq ravishda, ushbu SHNQning 12-ilovasi 1-rasmiga muvofiq boʻlishi hamda ushbu qiymatlarni keltirilgan qiymatlardan 10 foizgacha chetlashishiga yoʻl qoʻyiladi.

Shuningdek, 125 — 250 Nz chastotalarning oktava chiziq (polosa)larida reverberatsiya vaqtini 20 foizdan koʻp boʻlmagan oshirishga, 2000 — 4000 Nz chastotalar diapazonida 10 foizdan koʻp boʻlmagan kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi.

T_opt ni ushbu SHNQning 12-ilovasi 1-rasmi boʻyicha aniqlashning xatoligi ham, reverberatsiya vaqtini hisoblashlarning xatoligi ham ± 0,05 s dan oshmasligi lozim.

202. Chastota chiziq (polosa)larining kamida bittasida Tf_i, zalning reverberatsiya vaqti T_opt dan farq qilsa, Tf_i ni T_opt ga yaqinlashtirish uchun konstruktiv yechimlarga baʼzi bir oʻzgarishlarni kiritishga yoʻl qoʻyiladi.

203. f_kr — 125 Nz da 125 Nz chastota polosasi uchun olingan natijani moʻljallama natija deb hisoblash lozim.

204. Zalning chizmalarini grafik tahlil qilishda nutq uchun 20 — 25 ms (millisekund) va musiqa uchun 30 — 35 ms kechikishlarga yoʻl qoʻyiladi.

205. Geometrik qaytishlarni qoʻllash mumkinligi tovush toʻlqinining uzunligi, qaytaruvchi yuzaning oʻlchamlari va qabul qilish nuqtasida uning tovush manbaiga nisbatan joylashuviga bogʻliq boʻlishi kerak. Qaytargichning eng kichik tomoni 1,5 — 2,0 m dan kichik boʻlmasa, geometrik qaytishlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

206. Toʻgʻridan-toʻgʻri tovushning taʼsir koʻrsatish radiusi (r_toʻgʻri) nutq uchun 8-9 m ni, musiqa uchun 10 — 12 m ni tashkil qilishi kerak.

r _toʻgʻri doirasida joylashgan tomoshabinlarning joylari uchun toʻgʻridan-toʻgʻri tovushni qaytarishlar yordamida kuchaytirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

207. r toʻgʻridan boshlab intensiv birinchi qaytishlar tomoshabinlarning joylari joylashgan butun zonani qoplashi lozim.

Devorlar yoki shiftning yuzalari alohida seksiyalardan tashkil topgan boʻlsa, qoʻshni elementlardan qaytishlar bir-birini qoplamasligi, orada qaytarilgan tovush yetib bormaydigan “oʻlik zonalar” qolmasligi kerak.

208. Nisbatan katta balandlik va kenglikka ega boʻlgan zallarda birinchi qaytishlarning yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan kechikish bilan kelishini toʻgʻirlash uchun shift va devorlarda portal oldi zonasida maxsus tovushni qaytaradigan konstruksiyalarni qoʻllash lozim.

209. Yuzalarni balkonlar, pilyastralar, botiqlar va shunga oʻxshash notekisliklar bilan ajratish kerak.

210. Zal interyerining shakli va konstruksiyalarini akustik loyihalash tugagandan keyin akustik mezonlarni (nutq uchun — nutqning tushunarliligining obyektiv parametrlari va musiqa uchun — shaffoflik indeksi, kenglik taassurotini uygʻotish darajasi, tovush balandligi indeksi) qaytadan hisoblash lozim.

Akustik mezonlarni kompyuterli akustik modellashtirish uslublari bilan hisoblash kerak.

211. Modellashtirish zamonaviy kompyuter dasturlaridan biri boʻyicha nurlarni yoki yashirin manbalarni kuzatib borish uslublari (ularning turli modifikatsiyalarida) bilan amalga oshirilishi lozim.

212. Hisoblanadigan akustik mezonlarning minimal toʻplami quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

nutqning tushunarliligini baholash uchun — STI (yoki RASTI);

tovush tarqalishining shaffofligini baholash uchun — S80;

kenglik taassurotini uygʻotish uchun — LF;

tovush balandligini baholash uchun — G.

Mezonlardan kamida bittasining koʻrsatkichi optimumlar zonasidan farq qilsa, zalning loyihasiga qoʻshimcha tuzatishlar kiritilishi lozim.

213. Zalning orqa devori shiftga 90 burchak ostida tutashsa, tovushning shift va devordan tovush manbai tomonga katta kechikish bilan keladigan qaytishini bartaraf qilish uchun shiftning bir qismini orqa devor tomonga egilishiga yoʻl qoʻyiladi.

214. Zallarning toʻsuvchi konstruksiyalarida katta bukilgan yuzalarning boʻlishi (gumbazlar, peshtoqlar, rejada bukilgan orqa devor) qaytishlarning toʻplanish xavfini vujudga keltirishini hisobga olish kerak.

Bunda, tovush zalning bir qismiga fokuslanishi, kuchli aks-sado hosil qilishi, zalning qolgan qismlari esa qaytgan tovushlarni olmasligi lozim.

215. Gumbazning loyiha yechimining uchta varianti ushbu SHNQning 15-ilovasida keltirilgan rasmga muvofiq quyidagicha qabul qilinishi kerak:

a variantda gumbazning egrilik radiusi taxminan zalning balandligiga teng boʻlishi va tovush zalning markaziga fokuslanishi;

b variantda egrilik radiusi zal balandligining yarmini tashkil qilishi, qaytishlar fokus nuqtasi orqali oʻtishi va soʻngra polning maydoni boʻylab taqsimlanishi;

v variantda egrilik radiusi taxminan zalning ikkilangan balandligini tashkil qilishi.

216. Gumbaz shaklini oʻzgartirishning iloji boʻlmasa (masalan, sirk binosi), tovushning fokuslanishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida, gumbazning yuzasini boʻlaklarga ajratish usulini qoʻllash yoki gumbazni tovushni yutadigan materiallar bilan qoplash lozim.

Bunda, ularni qoʻllash zalning reverberatsiya vaqtini optimallashtirish boʻyicha hisob-kitoblar bilan muvofiqlashtirilgan boʻlishi kerak.

Musiqa zallarida reverberatsiya vaqtining qiymatini akustik hisoblashlar bilan asoslangan taqdirda, 1 egri chiziqning qiymatlaridan yuqori qilib qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

50000 m³ dan oshiq hajmli yopiq sport zallarida ularning hajmidan qatʼiy nazar, oʻrtacha chastotalarda (500 — 1000 Nz) reverberatsiya vaqti 2 s dan oshmasligi lozim.

Faqatgina tovushni kuchaytirish bilan foydalanish uchun moʻljallangan zamonaviy estrada musiqasi konsert zallarida reverberatsiya vaqtining chastota tavsifining shakli gorizontal chiziqqa yaqin boʻlishi lozim.

217. Tomosha zallarida normativ shovqin rejimini taʼminlash uchun quyidagi talabalarni bajarish lozim:

binoning meʼmoriy-loyihaviy yechimida zal bilan qoʻshni boʻlgan xonalarga faol shovqin manbalarini joylashtirmaslik (ventilyatsion kameralar, nasoslar va boshqalar);

zalda talab qilinadigan tovush izolyatsiyasiga ega boʻlgan toʻsuvchi konstruksiyalarni qoʻllash, nisbatan katta boʻlmagan tovush izolyatsiyasiga ega boʻlgan elementlarni (derazalar, eshiklar) hisobga olish;

ventilyatsiya va havoni konditsiyalash tizimlarining shovqinini yoʻl qoʻyiladigan kattaliklargacha pasaytirish choralarini koʻrish (soʻndirgichlar, havoni taqsimlash qurilmalarida havoning tezligini cheklash).

218. Zal loyihasining elektroakustika qismini ishlab chiqish kompyuterli modellashtirish uslubi bilan bajarilishi (maxsus dastur boʻyicha) va zalning avvalgi tabiiy akustikasini hisoblashda olingan parametrlarga asoslanishi kerak.

13-bob. Shovqinni hisoblash sxemalari klassifikatsiyasi

219. Shovqin tarqalishini hisoblash sxemalari tovushning turar joy obyektlari binolarida tarqalishining oʻziga xos xususiyatlariga asoslangan boʻlishi kerak.

220. Shovqin tarqalishini hisoblash sxemalar uchun hisoblash nuqtasida shovqin hosil boʻlishini ifodalovchi xususiyatlari quyidagi holatlarni qamrab olishi lozim:

tovushning binolar orasidagi uzilishlar orqali kirib borishi;

tovushning binolarning ikkinchi qatoriga, yaʼni birinchi binodan yetarli darajada uzoqda joylashgan binolarga qadar yetib borishi;

tovushning yoriq orqali yopiq hududga (“quduq” koʻrinishidagi hovliga) kirib borishi;

“kema” koʻrinishidagi uzun (uzunligi balandligidan ortiqroq) va alohida joylashgan “nuqtali” bino (uzunligi bino balandligiga teng yoki undan kam boʻlgan bino)lardagi tovushning binoga yaqin yerda joylashgan nuqtada alohida joylashgan bino ortiga difraksiyasi;

tovush difraksiyasi va baland boʻlmagan va uzun toʻsiq ortida soʻnishi (masalan, temir yoʻl balandligi, zich joylashgan garajlar va boshqalar).

221. Hisob-kitoblarni amalga oshirishda asosiy hisoblash sxemalarining klassifikatsiyasi mazkur SHNQ ning 16-ilovasi 1-jadvaliga muvofiq boʻlishi kerak.

14-bob. Binolarni loyihalashda shovqin darajalarini hisobga olish

222. Tovushning binolar orqali va bino ortiga difraksiyasi holatini batafsil hisoblashda bino yetarli uzunlikda joylashgan va tovush uning tomlari ortiga ham kirib borish ehtimolini qabul qilish lozim.

Bunda, tovushning ikkilamchi tarqatuvchisi sifatida uzunligi bino uzunligiga teng l, kengligi esa b boʻlgan chiziqli tarqatuvchi qabul qilinsa, bu kabi tarqatuvchining akustik quvvati quyidagicha aniqlanishi kerak:

W=I x l x b, W (2)

bu yerda:

I — transport oqimi tovushining jadalligi, W/m²;

l — bino uzunligi, m;

b — ikkilamchi tarqatuvchining kengligi, m, shartli ravishda 1 m ga teng.

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari qoidalariga
1-ILOVA

													1-jadval

Turar joy obyektlari va jamoat binolarining xonalari, turar joy qurilmasi hududida suqilib kiradigan shovqinning eng chekka yoʻl qoʻyiladigan tovush bosimi, tovush darajasi, ekvivalent va maksimal tovush darajalari

T/r	Bino yoki hududlarning nomlari	Sutkaning vaqtlari	Tovush bosimi darajalari, dB, oʻrtacha geometrik chastotalar bilan oktava bandlari chastotalarida, Nz									Tovush darajalari, L_Ava tovushni ekvivalent darajalari, L_Aekv., dBA	Tovushni maksimal darajalari, dBA
T/r	Bino yoki hududlarning nomlari	Sutkaning vaqtlari	31,5	63	125	250	500	1000	2000	4000	8000		Tovushni maksimal darajalari, dBA
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	13	14
1.	Shifoxona va sanatoriylar palatalari hamda operatsiya xonalari	soat 7 dan 23 gacha	76	59	48	40	34	30	27	25	23	35	50
1.		soat 23 dan 7 gacha	69	51	39	31	24	20	17	14	13	25	40
2.	Poliklinika, ambulatoriya, dispanser, shifoxona, va sanatoriylardagi shifokorlar xonalarida	-	76	59	48	40	34	30	27	25	23	35	50
3.	umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlari sinf, oʻquv va oʻqituvchilar xonalari, oliy taʼlim tashkilotlari auditoriyalari, anjuman va seminarlar oʻtkazish uchun zallari, masjidlar, kutubxonalar oʻqish zallarida	-	79	63	52	45	39	35	32	30	28	40	55
4.	Xonadonlarning yashash xonalari, dam olish uylari, pansionatlar, qariyalar va nogironligi boʻlgan shaxslar uchun internat uylari, maktabgacha taʼlim tashkilotlari va maktab-internatlarning yotoqxonalarida	soat 7 dan 23 gacha	79	63	52	45	39	35	32	30	28	40	55
4.		23 dan 7 gacha	72	55	44	35	29	25	22	20	18	30	45
5.	Mehmonxona va kempinglar xonalari va yotoqxonalarning yashash xonalarida	soat 7 dan 23 gacha	76	67	57	49	44	40	37	35	33	45	60
5.		soat 23 dan 7 gacha	76	59	48	40	34	30	27	25	23	35	50
6.	Kafe, restoran, bar va oshxonalarning ovqatlanish zallarida	-	90	75	66	59	54	50	47	45	43	55	70
7.	Bozorlar hududlarida, doʻkonlarning savdo zallarida, aeroport va vokzallarning yoʻlovchilar zallarida, maishiy xizmat korxonalari qabul punktlarida	-	93	79	70	63	59	55	53	51	49	60	75
8.	Shifoxona va sanatoriylar bilan bevosita tutashgan hududlarda	soat 7 dan 23 gacha	83	67	57	49	44	40	37	35	33	45	60
8.		soat 23 dan 7 gacha	76	59	48	40	34	30	27	25	23	35	50
9.	Aholi yashaydigan uylar, poliklinikalar, ambulatoriyalar, dispanserlar, dam olish uylari, pansionatlar, qariyalar va nogironligi boʻlgan shaxslar uchun internat uylari, maktabgacha va umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlari hamda kutubxonalar bilan bevosita tutashgan hududlarda	soat 7 dan 23 gacha	90	75	66	59	54	50	47	45	43	55	70
9.		soat 23 dan 7 gacha	83	67	57	49	44	40	37	35	33	45	60
10.	Mehmonxonalar, kempinglar va yotoqxonalar binolari bilan bevosita tutashgan hududlarda	soat 7 dan 23 gacha	93	79	70	63	59	55	53	51	49	60	75
10.		soat 23 dan 7 gacha	86	71	64	54	49	45	42	40	39	50	65
11.	Shifoxona va sanatoriylar hududlaridagi dam olish joylarida	-	79	63	52	45	39	35	32	30	28	40	55

Izoh. Tashqi hamda ichki manbalardan hosil boʻlayotgan shovqin impulsli shovqin yoki tonal shovqin tavsifiga kiradi, jadvalda koʻrsatilgan normalarga nisbatan 5dBA dan past qabul qilinadi.

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
2-ILOVA

		1-jadval

Havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksini aniqlash

T/r	Parametrlar	Uchdan bir oktava chiziq (polosa)larining oʻrtacha geometrik chastotalari, Nz
T/r	Parametrlar	100	125	160	200	250	315	400	500	630	800	1000	1250	1600	2000	2500	3150
1.	Hisobiy chastota tavsifi, dB	36	36	36	36	36	36	38	40	42	44	46	48	50	52	54	56
2.	Baholash egri chizigʻi R_i dB	33	36	39	42	45	48	51	52	53	54	55	56	56	56	56	56
3.	Noqulay ogʻishlar, dB	-	-	3	6	9	12	13	12	11	10	9	8	6	4	2	-
4.	7 dB ga pastga siljitilgan baholash egri chizigʻi	26	29	32	35	38	41	44	45	46	47	48	49	49	49	49	49
5.	Siljitilgan baholash egri chizigʻidan noqulay ogʻishlar, dB	-	-	-	-	2	5	6	5	4	3	2	1	-	-	-	-
6.	Izolatsiyalash indeksi R_w, dB								45

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
3-ILOVA

		1-jadval

Derazaning **R_A..TPAH.. tovush izolyatsiyasini aniqlash**

T/r	Parametrlar	Uchdan bir oktava chiziq (polosa)larining oʻrtacha geometrik chastotalari, Nz
T/r	Parametrlar	100	125	160	200	250	315	400	500	630	800	1000	1250	1600	2000	2500	3150
1.	Etalon spektrning tovush bosimining darajasi L_i, dB	55	55	57	59	60	61	62	63	64	66	67	66	65	64	62	60
2.	Deraza bilan havo shovqinidan izolyatsiyalash R_i, dB	23	24	22	21	25	28	29	31	34	36	38	38	39	39	37	35
3.	L_i — R_i, farq, dB	32	31	35	38	35	33	33	32	30	30	29	28	26	25	25	25

Izoh:

Etalon spektrning tovush bosimining darajalari L_i (1-ilova) va berilgan konstruksiya bilan havo shovqinidan izolyatsiyalashning qiymatlari R_i (2-ilova) oʻrtasidagi farqni aniqlab, deraza orqali shartli ravishda “oʻtgan” shovqinning tovush bosimi darajalarining kattaliklarini olish kerak (3-ilova).

Energetik qoʻshishni soddalashtirish uchun darajalarni (3-ilova) bir xil qiymatlar boʻyicha guruhlash lozim.

Guruhlashda 25 dB dan uchta darajani, 32, 35, 33 va 30 dB qiymatlarga ega boʻlgan ikkita darajani, 38, 31, 29, 28 26 dB qiymatlarga ega boʻlgan bitta darajani olish kerak.

3-ilovaning qiymatlarini qoʻshish bilan deraza orqali shartli ravishda “oʻtgan” shovqinning tovush darajasi (dBA)ni aniqlash kerak:

10lg

=10lg (3×102,5+2×103,2+2×103,5+2×103,3+2×10³+10^3.8+10^3.1+10^2.9+10^2.8+10^2.6=10 lg (3× 316 + 2 ×1585 +2 ×3162 + 2 ×1995 + 2 ×1000 + 6309 +1259 + 794 + 631+ 398) =10 lg 25823 = 44,1 dBA.

Berilgan derazaning tovush izolyatsiyasi (shahar transport oqimining shovqiniga nisbatan) R_A..TPAH.= 75 − 44,1 = 30,9 ≈ 31, dBA.

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
4-ILOVA

Turar joy va jamoat binolarining toʻsuvchi konstruksiyalarining tovush izolyatsiyasini hisoblash

1. Havo shovqinidan izolyatsiyalashning oʻlchangan yoki hisoblangan chastota tavsifiga ega boʻlgan toʻsuvchi konstruksiya bilan havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksi (R_w) chastota tavsifini quyidagi 1-jadvalda keltirilgan baholash egri chizigʻi bilan taqqoslash yoʻli orqali aniqlash lozim.

		1-jadval

Havo shovqinidan izolyatsiyalashning baholash egri chizigʻi bilan taqqoslash yoʻli bilan olingan chastota tavsifi

T/r	Parametrlar	Uchdan bir oktava chiziq (polosa)larining oʻrtacha geometrik chastotalari, Nz
T/r	Parametrlar	100	125	160	200	250	315	400	500	630	800	1000	1250	1600	2000	2500	3150
1.	Havo shovqinidan izolyatsiyalash R_w, dB	33	36	39	42	45	48	51	52	53	54	55	56	56	56	56	56
2.	Zarba shovqinining keltirilgan darajasi L_nw, dB	62	62	62	62	62	62	61	60	59	58	57	54	51	48	45	42
3.	Etalon spektrning tovush bosimining tuzatilgan (korreksiyalangan) darajasi L_p, dB	55	55	56	59	60	61	62	63	64	66	67	66	65	64	62	60

Izoh:

havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksini aniqlash uchun berilgan chastota tavsifining norma spektridan noqulay ogʻishlari yigʻindisini aniqlash kerak. Norma spektridan pastga qarab ogʻishlar noqulay ogʻishlar deb qabul qilinishi lozim.

2. Noqulay ogʻishlarning yigʻindisi 32 dB ga maksimal darajada yaqinlashsa (lekin bu kattalikdan oshmasa), R_w indeksning kattaligi 52 dB ni tashkil qilishi kerak.

Noqulay ogʻishlarning yigʻindisi 32 dB dan ortiq boʻlsa, norma spektri pastga qarab detsibelning butun soniga siljitilishi lozim. Bunda, noqulay ogʻishlarning yigʻindisi koʻrsatilgan kattalikdan oshmasligi kerak.

Noqulay ogʻishlarning yigʻindisi 32 dB dan juda kichik boʻlsa yoki noqulay ogʻishlar mavjud boʻlmasa, norma spektri yuqoriga qarab detsibelning butun soniga siljitilishi lozim. Bunda, siljitilgan norma spektridan noqulay ogʻishlarning yigʻindisi 32 dB ga maksimal darajada yaqinlashishi, biroq bu kattalikdan oshmasligi kerak.

3. R_windeksning kattaligi sifatida 500 Nz oʻrtacha geometrik uchdan bir oktava chiziq (polosa)larida yuqoriga yoki pastga siljitilgan baholash egri chizigʻining ordinatasi qabul qilinishi lozim.

γ = 2500 kg/m³ ogʻir betondan 100 mm qalinlikda ishlangan toʻsiq bilan R_w havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksi aniqlanishi kerak. Toʻsiqning hisobiy chastota tavsifi quyidagi 2-jadvalga muvofiq qabul qilinishi lozim.

		2-jadval

Havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksini aniqlash

T/r	Parametrlar	Uchdan bir oktava chiziq (polosa)larining oʻrtacha geometrik chastotalari, Nz
T/r	Parametrlar	100	125	160	200	250	315	400	500	630	800	1000	1250	1600	2000	2500	3150
1.	Hisobiy chastota tavsifi, dB	36	36	36	36	36	36	38	40	42	44	46	48	50	52	54	56
2.	Baholash egri chizigʻi R_i, dB	33	36	39	42	45	48	51	52	53	54	55	56	56	56	56	56
3.	Noqulay ogʻishlar, dB	-	-	3	6	9	12	13	12	11	10	9	8	6	4	2	-
4.	7 dB ga pastga siljitilgan baholash egri chizigʻi	26	29	32	35	38	41	44	45	46	47	48	49	49	49	49	49
5.	Siljitilgan baholash egri chizigʻidan noqulay ogʻishlar, dB	-	-	-	-	2	5	6	5	4	3	2	1	-	-	-	-
6.	Izolyatsiyalash indeksi R_w,dB								45

Izoh: Hisoblash 2-jadval shaklida bajarilishi kerak.

			3-jadval

Uchdan bir oktava chiziq (polosa)larining oʻrtacha geometrik chastotalari

1/3 oktava chizigʻi (polosasi)ning oʻrtacha geometrik chastotasi	1/3 oktava chizigʻi (polosasi)ning chegaralari	1/3 oktava chizigʻi (polosasi)ning oʻrtacha geometrik chastotasi	1/3 oktava chizigʻi (polosasi)ning chegaralari
50	45 — 56	630	562 — 707
63	57 — 70	800	708 — 890
80	71 — 88	1000	891 — 1122
100	89 — 111	1250	1123 — 1414
126	112 — 140	1600	1415 — 1782
160	141 — 176	2000	1783 — 2244
200	177 — 222	2500	2245 — 2828
250	223 — 280	3150	2829 — 3563
315	281 — 353	4000	3564 — 4489
400	354 — 445	5000	4490 — 5657
500	446 — 561

Izoh:

Jadvalga baholash egri chizigʻining R qiymatlarini kiritish va hisobiy chastota tavsifining baholash egri chizigʻidan noqulay ogʻishlarini aniqlash kerak (3-ilova). Noqulay ogʻishlarning yigʻindisi 105 dB ni tashkil qilishi lozim (bu 32 dB dan anchagina katta).

Baholash egri chizigʻini 7 dB ga pastga siljitish va siljitilgan baholash egri chizigʻidan noqulay ogʻishlarning yigʻindisini aniqlash kerak. Bunda, noqulay ogʻishlarning yigʻindisi 28 dB ni tashkil qilishi lozim (bu 32 dB dan kichik).

4. Havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksining kattaligi sifatida 500 Nz chastotali 1/3 oktava chizigʻida (polosasida) siljitilgan baholash egri chizigʻining qiymatini qabul qilish kerak (R_w=45 dB)

Tashqi toʻsiqlarning tovush izolyatsiyasini R_A..TPAH.aniqlash uslubi

5. Derazaning tovush izolyatsiyasi R_A..TPAH.shahar transport oqimi shovqinining etalon spektri yordamida havo shovqinidan izolyatsiyalashning chastota tavsifi asosida aniqlanishi kerak. Etalon spektrning darajalari 75 dBA darajali shovqin uchun “A” chastota korreksiyasining egri chizigʻi boʻyicha tuzatilgan (korreksiyalangan).

6. Derazaning tovush izolyatsiyasini (R_A..TPAH.) aniqlash uchun (havo shovqinidan izolyatsiyalashning maʼlum chastota tavsiflari boʻyicha) chastotalarning har uchdan bir oktava chizigʻida (polosasida) L_ietalon spektr darajasidan derazaning berilgan konstruksiyasining R_ihavo shovqinidan izolyatsiyalash kattaligini ayirish lozim.

Darajalarning olingan kattaliklarini energetik qoʻshish va yigʻindini 75 dBA ga teng boʻlgan etalon shovqin darajasidan ayirish kerak.

7. Derazaning tovush izolyatsiyasi (R_A..TPAH.) kattaligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

L_i — etalon spektrning tovush bosimining chastotalarning i — uchdan bir oktava polosasida “A” chastotani korreksiyalash egri chizigʻi boʻyicha tuzatilgan (korreksiyalangan) darajalari, dB;

— chastotalarning i — uchdan bir oktava polosasida derazaning berilgan konstruksiyasining havo shovqinidan izolyatsiyasi, dB.

Hisoblashning natijasi butun songacha, dB, yaxlitlanishi lozim.

Derazaning R_A..TPAH.tovush izolyatsiyasi (shahar transport oqimi tomonidan hosil qilinadigan havo shovqinidan izolyatsiyasi) aniqlanishi lozim.

8. Deraza konstruksiyasining havo shovqinidan izolyatsiyasi ishlab chiqaruvchi tomonidan laboratoriya sinovlari natijalari boʻyicha aniqlangan chastota tavsiflari ushbu SHNQning 2-ilovasi 4-jadvaliga muvofiq boʻlishi kerak (deraza PVX profildan ikki tavaqali qilib ishlangan, derazaga 4 — 12 — 4 — 12 — 4 mm ikki kamerali oyna paketi qoʻyilgan, tavaqalarga ikki kontur qilib zichlashtiruvchi qatlamlar qoʻyilishi zarur).

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
5-ILOVA

1-rasm. Tovush izolyatsion qatlamdagi polni devorga (toʻsiqqa) tutashtirish tugunining konstruktiv yechimi sxemasi.

1 — qavatlararo toʻsiqning koʻtaruvchi qismi; 2 — polning beton asosi; 3 — polning qoplamasi; 4 — tovush izolyatsion materialdan ishlangan qatlam; 5 — qayishqoq plastmassa plintus; 6 — devor; 7 — yogʻoch galtel; 8 —lagalarga yotqizilgan yogʻoch pol.

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
6-ILOVA

	1-jadval

Tabiiy sharoitlarda qoʻllashda konstruksiyalarning izolyatsiya indekslarini kamaytirish kattaliklari

Rw, dB	Rw, dB
≤ 45	0
≤ 46 — 50	1
≤ 51 — 55	2
≤ 56 — 61	3
≥ 62 — 65	4

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
7-ILOVA

1-rasm. Isitish tirgagini qavatlar oʻrtasidagi yopma orqali oʻtkazish tugunining konstruktiv yechim sxemasi

1 — devor; 2 — kirishmaydigan beton yoki qorishma; 3 — tovushni izolyatsiyalaydigan materialdan ishlangan qatlam; 4 — polning beton asosi; 5 — toʻsiqning koʻtaruvchi qismi; 6 — elastik gilza; 7 — isitish tirgagi quvuri.

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
8-ILOVA

1-rasm. Simni yopmadan shiftdagi yoritgichga chiqarishning konstruktiv yechim sxemasi ( teshikli toʻsiq)

1 — toʻsiqning paneli; 2 — elektr kanali; 3 — ilmoq (dumaloq poʻlat plastinkaga mahkamlangan); 4 — qorishma (teshikning pastki qismini toʻldirish shartli ravishda koʻrsatilmagan).

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
9-ILOVA

1-jadval
Toʻsuvchi konstruksiyalarning havo shovqinidan talab qilinadigan izolyatsiyalashning normativ indekslari va tovush yuqoridan pastga uzatilganda toʻsiqlarning keltirilgan zarba shovqini darajalari
Toʻsuvchi konstruksiyalarning nomi va joylashishi	**R_w, dB**	*L_nw, dB
Turar joy obyektlari binolari
1. Xonadonning xonalari oʻrtasidagi yopmalar va xonadonlarning xonalarini xollar, zinalar va foydalaniladigan chordoq xonalaridan ajratib turuvchi yopmalar	52	60
2. Xonadonning xonalari va ularning ostida joylashgan doʻkonlar oʻrtasidagi yopmalar	55	60
3. Xonadondagi ikkita sathda joylashgan xonalar oʻrtasidagi yopmalar	45	63
4. Yotoqxonalarning yashash xonalari oʻrtasidagi yopmalar	50	60
5. Xonadonning xonalari va ularning ostida joylashgan restoranlar, kafelar, sport zallari oʻrtasidagi yopmalar	57	63**
6. Xonadonning xonalari va ularning ostida joylashgan maʼmuriy xonalar, ofislar oʻrtasidagi yopmalar	52	63
7. Xonadonlar oʻrtasidagi, xonadonning xonalari va ofislar oʻrtasidagi, xonadonning xonalari va zinalar, xollar, yoʻlaklar, vestibyullar oʻrtasidagi devorlar va toʻsiqlar	52	—
8. Xonadonlarning xonalari va doʻkonlar oʻrtasidagi devorlar	55	—
9. Xonadonlarning xonalarini restoranlar, kafelar, sport zallaridan ajratib turuvchi devorlar va toʻsiqlar	57	—
10. Xonadondagi xonalar oʻrtasidagi, oshxona bilan xona oʻrtasidagi eshiksiz toʻsiqlar	43	—
11. Bitta xonadondagi sanuzel va xona oʻrtasidagi toʻsiqlar	47	—
12. Yotoqxonalarning xonalari oʻrtasidagi devorlar va toʻsiqlar	50	—
13. Xonadonlarning zina, vestibyul va yoʻlaklarga chiqadigan kirish eshiklari	32	—
Mehmonxonalar
14. Xonalar oʻrtasidagi yopmalar:
xalqaro tasnif boʻyicha besh va toʻrt yulduzli mehmonxonalar; xalqaro tasnif boʻyicha uch yulduzli mehmonxonalar; xalqaro tasnif boʻyicha uchtadan kam yulduzli mehmonxonalar	53 51 50	55 58 60
15. Xonalarni umum foydalanadigan xonalardan (vestibyullar, xollar, bufetlar) ajratib turuvchi yopmalar:
xalqaro tasnif boʻyicha besh va toʻrt yulduzli mehmonxonalar; xalqaro tasnif boʻyicha uch yulduzli va uchtadan kam yulduzli mehmonxonalar	53 51	55 58
16. Xonalarni restoranlar, kafelarning xonalaridan ajratib turuvchi yopmalar:
xalqaro tasnif boʻyicha besh va toʻrt yulduzli mehmonxonalar; xalqaro tasnif boʻyicha uch yulduzli va uchtadan kam yulduzli mehmonxonalar	60 57	58 60
17. Xonalar oʻrtasidagi devorlar va toʻsiqlar:
xalqaro tasnif boʻyicha besh va toʻrt yulduzli mehmonxonalar; xalqaro tasnif boʻyicha uch yulduzli mehmonxonalar; xalqaro tasnif boʻyicha uchtadan kam yulduzli mehmonxonalar	53 51 50	— — —
18. Xonalarni umum foydalanadigan xonalardan (zinaxonalar, vestibyullar, xollar, bufetlar) ajratib turuvchi devorlar va toʻsiqlar:
xalqaro tasnif boʻyicha besh va toʻrt yulduzli mehmonxonalar; xalqaro tasnif boʻyicha uch yulduzli va uchtadan kam yulduzli mehmonxonalar	53 51	— —
19. Xonalarni restoranlar, kafelardan ajratib turuvchi devorlar va toʻsiqlar:
xalqaro tasnif boʻyicha besh va toʻrt yulduzli mehmonxonalar; xalqaro tasnif boʻyicha uch yulduzli va uchtadan kam yulduzli mehmonxonalar	60 57	— —
Maʼmuriy binolar, ofislar
20. Ishchi xonalar, xonalar va kotibiyatlar oʻrtasidagi va bu xonalarni umum foydalanadigan xonalardan (vestibyullar, xollar) ajratib turuvchi yopmalar	45	63
21. Xonalar oʻrtasidagi va bu xonalarni ishchi xonalardan ajratib turuvchi devorlar va toʻsiqlar	45	—
22. Turli tashkilotlarning ofislari oʻrtasidagi, turli tashkilotlarning xonalari oʻrtasidagi devorlar va toʻsiqlar	48	—
Shifoxonalar va sanatoriylar
23. Palatalar oʻrtasidagi, shifokorlarning xonalari oʻrtasidagi yopmalar	48	60
24. Jarrohlik xonalari oʻrtasidagi va jarrohlik xonalarini palatalar va xonalardan ajratib turuvchi yopmalar	54	60
25. Palatalar va shifokorlarning xonalarini umum foydalanadigan xonalardan (vestibyullar, xollar) ajratib turuvchi yopmalar	50	63
26. Palatalar, shifokorlarning xonalarini oshxonalardan ajratib turuvchi yopmalar	54	63
27. Palatalar, shifokorlarning palatalari oʻrtasidagi devorlar va toʻsiqlar	48	—
28. Jarrohlik xonalari oʻrtasidagi va jarrohlik xonalarini boshqa xonalardan ajratib turuvchi devorlar va toʻsiqlar	54	—
Umumiy oʻrta va oliy taʼlim tashkilotlari
29. Sinf xonalari, oʻqituvchilar xonalari, auditoriyalar oʻrtasidagi va ularni umum foydalanadigan xonalardan (yoʻlaklar, vestibyullar, xollar) ajratib turuvchi yopmalar	47	63
30. Umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlarining musiqa sinflari oʻrtasidagi yopmalar	55	58
31. Oliy taʼlim tashkilotlarining musiqa sinflari oʻrtasidagi yopmalar	57	55
32. Sinflar, oʻqituvchilar xonalari, auditoriyalar oʻrtasidagi va ularni umum foydalanadigan xonalardan ajratib turuvchi devorlar va toʻsiqlar	48	—
33. Umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlarining musiqa sinflari oʻrtasidagi va ularni umum foydalanadigan xonalardan ajratib turuvchi devorlar va toʻsiqlar	55	—
34. Oliy taʼlim tashkilotlarining musiqa sinflari oʻrtasidagi devorlar va toʻsiqlar	57	—
Maktabgacha taʼlim tashkilotlari
35 Guruh xonalari, yotoqxonalar oʻrtasidagi yopmalar	47	63
36. Guruh xonalari, yotoqxonalarni oshxonalardan ajratib turuvchi yopmalar	51	63
37. Guruh xonalari, yotoqxonalar va boshqa bolalar xonalari oʻrtasidagi devorlar va toʻsiqlar	47	—
38. Guruh xonalari, yotoqxonalarni oshxonalardan ajratib turuvchi devorlar va toʻsiqlar	52	—

* Ushbu talablar shovqindan himoya qilinadigan xonaga zinalar joylashgan kirish — chiqish yoʻlaklarida zina maydonchalarining poli va zinapoyalarga koʻrsatiladigan (jumladan, xuddi shu qavatning oʻzida joylashgan) zarba shovqinining uzatilishiga ham taalluqli hisoblanadi.

** Koʻrsatilgan xonalarda baland musiqadan foydalanishda talab qilinadigan tovush izolyatsiyasini akustik hisoblash orqali bajarish kerak.

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
10-ILOVA

	1-jadval

Tovush pastdan tepaga uzatilganda zarba shovqinining keltirilgan darajasining normativ indekslari

Toʻsuvchi konstruksiyaning nomi va joylashishi	**L_nw, dB**
1. Doʻkonlar va ularning ustida joylashgan xonadonlar oʻrtasidagi yopmalar	43
2. Oziq — ovqat doʻkonlari, kechayu — kunduz ishlaydigan doʻkonlar va ularning ustida joylashgan xonadonlar oʻrtasidagi yopmalar	38
3. Doʻkonlar va ularning ustida joylashgan yotoqxonalarning yashash xonalari oʻrtasidagi yopmalar	45
4. Oziq — ovqat doʻkonlari, kechayu — kunduz ishlaydigan doʻkonlar va ularning ustida joylashgan yotoqxonalarning yashash xonalari oʻrtasidagi yopmalar	41
5. Restoranlar, kafelar, sport zallari va ularning ustida joylashgan xonadonlarning xonalari oʻrtasidagi yopmalar	38
6. Maʼmuriy xonalar, ofislar va ularning ustida joylashgan xonadonlarning xonalari oʻrtasidagi yopmalar	45
7. Umum foydalanadigan xonalarni (vestibyullar, bufetlar, xollar) mehmonxona raqamlaridan ajratuvchi yopmalar:
besh va toʻrt yulduzli mehmonxonalar; uch yulduzli va undan kam yulduzli mehmonxonalar.	43 45
8. Restoranlar, kafelarning xonalarini mehmonxona raqamlaridan ajratuvchi yopmalar:
besh va toʻrt yulduzli mehmonxonalar; uch yulduzli va undan kam yulduzli mehmonxonalar.	38 41
9. Umum foydalanadigan xonalarni (vestibyullar, xollar) palatalar, shifokorlarning xonalaridan ajratuvchi yopmalar	43
10. Oshxonalarni shifokorlarning xonalaridan ajratuvchi yopmalar	43
11. Oshxonalarni guruh xonalari, yotoqxonalardan ajratuvchi yopmalar	43

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
11-ILOVA

		1-jadval

Havo shovqini, zarba shovqinining keltirilgan darajasining normativ spektrlari va transport oqimining shovqini etalon spektrining qiymatlari

T/r	Koʻrsatkich	100	125	160	200	250	315	400	500	630	800	1000	1250	1600	2000	2500	3150
1	Havo shovqinidan izolyatsiyalash R_w, dB	33	36	39	42	45	48	51	52	53	54	55	56	56	56	56	56
2	Zarba shovqinining keltirilgan darajasi L_nw, dB	62	62	62	62	62	62	61	60	59	58	57	54	51	48	45	42
3	Etalon spektrning tovush bosimining tuzatilgan (korreksiyalangan) darajasi L_p, dB	55	55	56	59	60	61	62	63	64	66	67	66	65	64	62	60

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
12-ILOVA

1-rasm. Turli maqsadlar uchun moʻljallangan zallar uchun oʻrtacha chastotalarda (500 — 1000 Nz) ularning hajmiga bogʻliq ravishda tavsiya qilinadigan reverberatsiya vaqti.

1-oratoriya va organ musiqasi zallari; 2 — simfonik musiqa zallari, opera teatrlarining zallari; 3 — kamer musiqasi zallari, musiqiy-drama teatrlarining zallari; 4 — koʻp maqsadli zallar, drama teatrlarining zallari; 5 — leksiya zallari, majlislar zallari, zamonaviy estrada musiqasi konsert zallari, yoʻlovchilar zallari, kutish zallari, sport zallari.

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
13-ILOVA

		1-jadval

Bitta tomoshabinning joyiga toʻgʻri keladigan solishtirma havo hajmi

T/r	Moʻljallanishi	m³
1.	Drama teatrlarining zallari, auditoriyalar va konferens — zallarda	4 — 5
2.	Musiqiy drama teatrlarining zallarida (operetta zallarida)	5 — 7
3.	Opera va balet teatrlarining zallarida	6 — 8
4.	Kamer musiqasi konsert zallarida	6 — 8
5.	Simfonik musiqa konsert zallarida	8 — 10
6.	Xor va organ konsert zallarida	10 — 12
7.	Koʻp maqsadli zallarda	4 — 6
8.	Zamonaviy estrada musiqasi konsert zallarida (kinokonsert zallari)	4 — 6

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
14-ILOVA

		1-jadval

Zallarning yoʻl qoʻyiladigan maksimal uzunligi

T/r	Moʻljallanishi	L, m
1.	Drama teatrlarining zallari, auditoriyalar va konferens — zallarda	24 — 25
2.	Operetta teatrlarida	28 — 29
3.	Opera va balet teatrlarida	30 — 32
4.	Kamer musiqasi konsert zallarida	20 — 22
5.	Simfonik musiqa, xor va organ konsert zallarida	42 — 46
6.	Sahnaga ega boʻlmagan koʻp maqsadli zallarda	27 — 28
7.	Sahnaga ega boʻlgan koʻp maqsadli zallarda (orqa devordan pardagacha)	24 — 26
8.	Zamonaviy estrada musiqa konsert zallarida	48 — 50

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
15-ILOVA

1-rasm. Gumbazli zalning yechim variantlari

SHNQ 2.01.08-24 “Shovqindan himoya” shaharsozlik normalari va qoidalariga
16-ILOVA

			1-jadval

Shovqinni hisoblash sxemalari tasnifi

T/r	Sxema	Sxemadagi belgilanish	Tovush tarqalishi xususiyati
1.		1-transport oqimi. 2-alohida turar joy obyektlari binosi. 3-hisobiy nuqta.	HN dagi alohida turgan bino orqasiga shovqin tarqalishi
2.		4-ikkita yonma-yon joylashgan bino orasidagi masofa bilan.	shovqin binolar orasidagi boʻshliq orasidagi XN ga kiradi
3.		6-boshqa bino orqasida turuvchi bino (2) 7-hisobiy nuqta.	shovqinning XN ga va bino orqasida joylashgan binoga kirib borishi
4.		8-yopiq hajmni tashkil etuvchi bino 9-ichki hajmli hisobiy nuqta 10-oraliq	Shovqin proyom orqali kirib borib yopiq fazoda kuchayadi
5.		11-oʻyma 12-hisobiy nuqta	shovqin oʻyma boʻylab tarqaladi

Turar joy obyektlari binolarining toʻsuvchi konstruksiyalarining havo shovqinidan izolyatsiyalash chastota tavsiflarini tuzish uslubi

1. Akustik bir jinsli konstruksiyalarga (bitta materialdan tashkil topgan yaxlit konstruksiyalardan tashqari) oʻzaro qattiq bogʻlangan turli jinsli materiallarning bir nechta qatlamidan tashkil topgan konstruksiyalar (masalan, gʻisht yoki keramzitobetondan terilgan va suvalgan devorlar, turli jinsli materiallardan yopishtirilgan toʻsiqlar va boshqalar)ni ham kiritish lozim.

2. Akustik bir jinsli toʻsiqlarning havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksini hisoblash bir jinsli toʻsiqning izolyatsiyalash qobiliyatining chastota tavsifi (R_w)ni qurish havo shovqinidan izolyatsiyalash indeksi (dB)ni hisoblash va uni quyidagi 2-jadval boʻyicha normativ indeks bilan taqqoslash orqali bajarilishi kerak.

		2-jadval

Turar joy obyektlari binolari va yotoqxonalar uchun ichki toʻsuvchi konstruksiyalar bilan havo shovqinidan izolyatsiyalash indekslari va zarba shovqinining keltirilgan darajasi indekslarining normativ qiymatlari

Toʻsuvchi konstruksiyaning nomi va joylashuvi	dB	, dB*
Turar joy obyektlari binolari
1. Xonadonlarning xonalari oʻrtasidagi yopmalar va xonadonlarning xonalarini xollar, zinaxonalar va foydalaniladigan chordoq xonalaridan ajratuvchi yopmalar:
A toifali uylarda B toifali uylarda V toifali uylarda	54 52 50
2. Xonadonlarning xonalari va ularning ostida joylashgan doʻkonlar oʻrtasidagi yopmalar:
A toifali uylarda	59	55
B va V toifali uylarda	57
3. Yotoqxonalarning yashash xonalari oʻrtasidagi yopmalar	50	60
4. Xonadonlarning xonalari va ularning ostida joylashgan restoranlar, kafelar, sport zallari oʻrtasidagi yopmalar:
A toifali uylarda	62	55
B va V toifali uylarda	60
5. Xonadonlarning xonalari va ularning ostida joylashgan maʼmuriy xonalar, ofislar oʻrtasidagi yopmalar:
A toifali uylarda B va V toifali uylarda	52 50
6. Xonadonlar oʻrtasidagi, xonadonlarning xonalari va zinalar, xollar, yoʻlaklar, vestibyullar oʻrtasidagi devorlar va toʻsiqlar:
A toifali uylarda B toifali uylarda V toifali uylarda	54 52 50	- - -
7. Bitta xonadonda sanuzel va xona oʻrtasidagi toʻsiqlar	47	-
8. Yotoqxonalarning xonalari oʻrtasidagi devorlar va toʻsiqlar	50	-
9. Yotoqxonalardagi madaniy-maishiy xizmat koʻrsatish xonalarini bir biridan va umum foydalanadigan xonalardan (xollar, vestibyullar, zinalar) ajratuvchi devorlar va toʻsiqlar	47	-

Izohlar:

1.Talablar qoʻshni xonadonning (jumladan, xuddi oʻsha qavatda joylashgan va diagonal boʻyicha joylashgan) poliga zarba taʼsiri koʻrsatilganda zarba shovqinining uzatilishiga nisbatan ham tatbiq etilishi lozim.

2 Talablar shovqin manbai boʻlib hisoblanadigan xonaning poliga zarba taʼsiri koʻrsatilganda shovqindan himoya qilinadigan xonada zarba shovqinining uzatilishiga nisbatan ham tatbiq etilishi kerak.

* — Binoning toifasi loyihalashga berilgan texnik topshiriq bilan belgilanadi:

A toifa — yuqori shinam shart-sharoitlar;

B toifa — shinam shart-sharoitlar;

V toifa — eng chekka yoʻl qoʻyiladigan shart-sharoitlar.

3. Beton, temir-beton, gʻisht va shunga oʻxshash materiallardan ishlangan, 100 dan 800 kg/m² gacha yuza zichligiga ega boʻlgan yaxlit kesimli bir qavat yassi toʻsuvchi konstruksiya (1-rasm) bilan havo shovqinidan izolyatsiyalashning chastota tavsifini ushbu ilovaning 2-rasmidagi ABCD chiziqqa oʻxshash boʻlgan siniq chiziq koʻrinishida tasvirlash orqali aniqlash lozim.

4. Akustik bir jinsli toʻsiqning tovushdan izolyatsiyalash qobiliyatining chastota tavsifini hisoblash va tuzish quyidagi tartibda amalga oshirilishi kerak:

a) grafik quriladi, uning abssissalar oʻqi boʻylab 100 — 6000 Nz diapazondagi chastotalar qoʻyiladi (masshtabda: oktava — 3 cm), ordinatalar oʻqi boʻylab esa tovushdan izolyatsiyalash qobiliyatining kattaliklari dB larda qoʻyiladi (masshtab: 10 dB — 2 cm).

b) toʻsiqning m yuza zichligi aniqlanadi:

m = h ×γ, kg/m²

1-rasm. Akustik bir jinsli konstruksiyalar (a — zalvorli, b — yupqa)

2-rasm. Bir qavat yassi toʻsiq bilan havo shovqinidan izolyatsiyalashning chastota tavsifi

v) egri chiziqni tuzish VA gorizontal qismdan boshlanadi. V nuqtaning abssissasi — f_B ni konstruksiyaning materialining qalinligi va zichligiga bogʻliq ravishda mazkur ilovaning 4 — jadvali boʻyicha aniqlash lozim.

f_B ning qiymatini f_B unda joylashadigan chegaralarda oʻrtacha geometrik chastotagacha yaxlitlash lozim. Uchdan bir oktava chiziq (polosa)larining chegaralari ushbu SHNQning 4 — ilovasi 3 — jadvalida keltirilgan.

V nuqtaning ordinatasi — R_B ni me yuzaning ekvivalent zichligiga bogʻliq ravishda quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:

m_e— yuzaning ekvivalent zichligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi.

bu yerda:

m — yuzaning zichligi, kg/m² (qovurgʻali konstruksiyalar uchun qovurgʻalarni hisobga olmasdan qabul qilinadi);

K — yengil toʻldiruvchilar bilan toʻldirilgan betondan, gʻovak beton va boshqalardan ishlangan toʻsiqning bukilishga qattiqligining toʻldiruvchilar bilan toʻldirilgan yuza zichligiga ega boʻlgan ogʻir betondan ishlangan konstruksiyalarga nisbatan nisbiy ortishini hisobga oluvchi koeffitsiyent.

Yengil toʻldiruvchilar bilan toʻldirilgan betondan, gʻovak betondan ishlangan, gʻishtdan yoki ichi boʻsh keramik bloklardan terilgan yaxlit toʻsuvchi konstruksiyalar uchun K quyidagi 3-jadval boʻyicha aniqlanishi kerak.

			3-jadval

K koeffitsiyentni aniqlash

Materialning turi	Material sinfi	Zichlik, kg/m³	K
Keramzitobeton	V 7,5 V 12,5 — V 15	1500-1550 1300-1450 1200 1100 1700-1750 1500-1650 1350-1450 1250	1,1 1,2 1,3 1,4 1,1 1,2 1,3 1,4
Perlitobeton	V 7,5	1400-1450 1300-1350 1100-1200 950-1000	1,2 1,3 1,4 1,5
Agloporitobeton Shlakopemzobeton Gazobeton,penobeton, gazosilikat	V 7,5 V 12,5 V 7,5 V 12,5 V 5,0	1300 1100-1200 950-1000 1500-1800 1600-1700 1700-1800 1000 800 600	1,1 1,2 1,3 1,2 1,2 1,2 1,5 1,6 1,7
Gʻisht, ichi boʻsh keramik bloklardan terish Gipsobeton, gips (shuningdek, gʻovak yoki yengil toʻldiruvchilar bilan toʻldirilgan gipsobeton)	V 7,5	1500-1600 1200-1400 1300 1200 1000 800	1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6

Izohlar: γ = 1800 kg/m³ va undan yuqori zichlikka ega boʻlgan yaxlit toʻsuvchi konstruksiyalar uchun K = 1.

Dumaloq boʻshliqlarda 1800 kg/m³ va undan yuqori zichlikka ega boʻlgan beton toʻsiqlar uchun K koeffitsiyent

formula boʻyicha aniqlanadi.

bu yerda: J — kesimning inersiya momenti, m⁴

b — kesimning eni,

h_KELT— kesimning keltirilgan qalinligi, m.

K koeffitsiyent yengil betonlardan ishlangan yaxlit konstruksiyalar va dumaloq boʻshliqlarga ega boʻlgan konstruksiyalar uchun alohida aniqlangan koeffitsiyentlarning koʻpaytmasi sifatida qabul qilinishi lozim.

Dumaloq boʻshliqlarga ega boʻlgan, yengil betondan ishlangan toʻsuvchi konstruksiyalar uchun (ushub ilovaning 4-rasmi) K koeffitsiyent yengil betondan ishlangan yaxlit konstruksiyalar va dumaloq boʻshliqlarga ega boʻlgan konstruksiyalar uchun alohida aniqlangan koeffitsiyentlarning koʻpaytmasi sifatida qabul qilinishi kerak.

g) V nuqtadan chap tomonga VA gorizontal kesma oʻtkazilishi lozim. V nuqtadan oʻngga esa R_c =65 dB ordinataga ega boʻlgan S nuqtagacha har oktavada 6 dB nishablikka ega boʻlgan VS kesma oʻtkazilishi kerak. S nuqtadan oʻng tomonga SD gorizontal kesma oʻtkazilishi lozim.

S nuqta chastotalarning chegaralanadigan diapazonidan tashqarida yotsa (f_c= > 3150 Nz), CD kesma oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.

R tovush izolyatsiyasining qiymatini 0,5 dB gacha yaxlitlash lozim.

Mazkur SHNQning 2 — formulasida ifodalangan hisoblashlar ajratib turuvchi toʻsiqning (hisoblanishi lozim boʻlgan) qalinligini unga tutashadigan toʻsiqlarning qalinligiga nisbati 0,5 < h /h_TUTASH < 1,5 oraliqda boʻlganda ishonchli natijalarni beradi.

5. Qalinliklarning boshqa nisbatlarida tovushning tutashuvchi konstruksiyalar orqali bilvosita uzatilishining ortishi yoki kamayishi hisobiga DR tovush izolyatsiyasining oʻzgarishini hisobga olish zarur.

Ularda toʻsuvchi konstruksiyalar beton, temir-beton, yengil toʻldiruvchilar bilan toʻldirilgan betondan ishlangan yirik panelli binolar uchun DR tuzatma quyidagi qiymatlarga ega boʻlishi kerak:

Monolit betondan ishlangan binolar uchun DR kattalik 1 dB ga kamaytirilishi lozim.

Ularda karkas elementlari (kolonnalar va rigellar) panellarning tutashuvida vibratsiyani ushlab qoluvchi massalar vazifasini bajaradigan karkas-panelli binolarda hisoblashlarning natijalariga DR = + 2 dB qoʻshimcha tuzatma kiritilishi lozim.

6. 1400 kg/m³ zichlikka va 120 mm qalinlikka ega boʻlgan, V 7,5 sinfidagi keramzitobetondan ishlangan toʻsiq bilan (1 — rasm) havo shovqinidan izolyatsiyalashning chastota tavsifi quyidagicha tuzilishi kerak:

a) grafikni tuziladi (3-rasm);

b) 4-jadval boʻyicha V nuqtaga mos keladigan chastota aniqlanadi.

	4 — jadval

V nuqtaning abssissasi — f_B ni aniqlash

Betonning zichligi γ, kg/m³	*f_B* , Nz
³ 1800	29000/h
1600	31000/h
1400	33000/h
1200	35000/h
1000	37000/h
800	39000/h
600	40000/h

Izohlar:

1. h — toʻsiqning qalinligi, mm.

2. γ ning oraliq qiymatlari uchun

ning chastotasi interpolyatsiya usuli orqali aniqlanishi kerak.

γ = 1400 kg/m³ da nuqtaning abssissasi

= 33000 / 120 = 275 ≈ 250 Nz ni tashkil qilishi lozim.

Oktava chizigʻi (polosasi)ning

uning chegaralarida yotadigan uchdan birini oʻrtacha chastotagacha yaxlitlanadi.

v) toʻsiqning yuza zichligini aniqlanadi:

m= 1400·0,12 = 168 kg/m²

3-jadval boʻyicha K = 1,2 koeffitsiyentni aniqlashda toʻsiqning ekvivalent yuza zichligi m_e = 168·1,2 = 201,6 kg/m² ni tashkil qilishi lozim.

V nuqtada tovush izolyatsiyasi R_B=20lg201,6-12=34 dB ni tashkil qilishi kerak.

V nuqtadan chap tomonga VA gorizontal kesmani oʻtkazish lozim. V nuqtadan oʻng tomonga har bir oktavaga 6 dB ga nishablik bilan VS kesmani oʻtkazish kerak.

S nuqta chastotalarning chegaralanadigan diapazonidan tashqarida yotishi lozim (ushbu ilovaning 3 rasmi).

Chastotalarning chegaralanadigan diapazonida havo shovqinidan izolyatsiyalash quyidagini tashkil qiladi:

f Nz

R, dB

Chastota, Nz

3.rasm. 3-misolga hisobiy chastota tavsifi

4-rasm. Koʻp boʻshliqli plita

7. γ = 2500 kg/m3 zichlikka ega boʻlgan ogʻir betondan ishlangan, h=220 mm qalinlikka va h_KELT =120 mm keltirilgan qalinlikka ega boʻlgan koʻp boʻshliqli plitalarning (4 — rasm) koʻtaruvchi qismi bilan havo shovqinidan izolyatsiyalashning chastota tavsifi quyidagicha tuzilishi lozim:

a) grafikni tuzamiz (5-rasm);

b) toʻsiqning yuza zichligini quyidagicha aniqlanadi:

m= 2500·0,12 = 300 kg/m²

v) K koeffitsiyentni aniqlash uchun J kesimning inersiya momentini hisoblash zarur.

1,2 m kenglikdagi koʻp boʻshliqli plita kesimning oʻrtasida joylashgan 0,16 m diametrli 6 ta dumaloq boʻshliqlarga ega.

Inersiya momentini

toʻgʻri burchakli kesimning inersiyasi va

oltita dumaloq boʻshliqlarning inersiyasining farqi sifatida quyidagicha aniqlash kerak:

Ushbu ilovaning 3-jadvalidagi formula boʻyicha K koeffitsiyentni quyidagicha aniqlash lozim:

Plitaning oʻrtacha zichligi (boʻshliqlarni hisobga olish bilan) 1364 kg/m3 ni tashkil qilishi kerak.

4-jadval boʻyicha V nuqtaning chastotasini quyidagicha aniqlash lozim:

f_Buning chegaralarida yotadigan oktava chizigʻi (polosasi)ning uchdan birigacha yaxlitlanishi kerak.

Konstruksiyaning ekvivalent yuza zichligini aniqlanadi:

V nuqtaning ordinatasini quyidagicha aniqlash lozim:

g) V nuqtadan chap tomonga VA gorizontal kesma oʻtkazilishi kerak. V nuqtadan oʻng tomonga har bir oktavaga 6 dB ga nishablik bilan VS kesmani oʻtkazish lozim.

S nuqta chastotalarning chegaralanadigan diapazonida oktava chizigʻi (polosasi)ning oxirgi uchdan biriga tushishi kerak.

Chastotalarning chegaralanadigan diapazonida havo shovqinidan izolyatsiyalash quyidagini tashkil qiladi:

f Nz	100	125	160	200	250	315	400	500	630	800	1000	1250	1600	2000	2500	3150
R, dB	34	34	34	34	34	36	38	40	42	44	46	48	50	52	54	56

Chastota, Nz

5-rasm. 5-misolga hisobiy chastota tavsifi

Bir qatlam yupqa toʻsiqlarning chastota tavsiflarini tuzish uslubi

8. Metall, shisha, asbotsement va gipsokarton listlar hamda boshqa shunga oʻxshash materiallardan ishlangan bir qatlam yupqa yassi toʻsuvchi konstruksiya bilan havo shovqinidan izolyatsiyalashning chastota tavsifini ushbu ilovaning 6-rasmidagi AVSD chiziqqa oʻxshash boʻlgan siniq chiziq koʻrinishida tasvirlash bilan grafik usul orqali aniqlash lozim.

9. Bir qatlam yupqa toʻsiqlarning tovushdan izolyatsiyalash qobiliyatining chastota tavsifini hisoblash va tuzish quyidagi tartibda amalga oshirilishi kerak:

a) grafik tuziladi, uning abssissalar oʻqi boʻylab 100 — 6000 Nz diapazondagi chastotalar qoʻyiladi (masshtabda: oktava — 3 cm), ordinatalar oʻqi boʻylab esa tovushdan izolyatsiyalash qobiliyatining kattaliklari dB larda qoʻyiladi (masshtab: 10 dB — 2 cm).

b) egri chiziqni qurish VS qismdan boshlanadi.

v) V va S nuqtalarning koordinatalarini quyidagi 5-jadval boʻyicha aniqlash lozim, bunda, f_V va f_S ning qiymatlari 1/3 oktava chizigʻi (polosasi)ning eng yaqin oʻrtacha geometrik chastotasigacha yaxlitlanishi kerak.

						5 — jadval

1/3 oktava chizigʻi (polosasi)ning oʻrtacha geometrik chastotalari

T/r	Materiallar	Zichlik, kg/m³	f_B, Nz	f_c, Nz	R_B, dB	R_C, dB
1.	Poʻlat	7800	6000/h	12000/h	40	32
2.	Alyumin qotishmalari	2500 — 27000	6000/h	12000/h	32	22
3.	Silikat oyna	2500	6000/h	12000/h	35	29
4.	Organik oyna	1200	17000/h	34000/h	37	30
5.	Asbestotsement listlar	2100 1800 1600	9000/h 9000/h 10000/h	18000/h 18000/h 20000/h	35 34 34	29 28 28
6.	Gipsokarton listlar (quruq gips suvoq)	1100 850	13000/h 13000/h	26000/h 26000/h	32 30,5	27 26
7.	Yogʻoch — qirindi plita (DSP)	850 650	13000/h 13500/h	26000/h 27000/h	32 30,5	27 26
8.	Qattiq yogʻoch tolali plita (DVP)	1100	19000/h	38000/h	35	29

Izoh: h — toʻsiqning qalinligi, mm.

g) V nuqtadan AV qismning nishabligini har oktavaga 4,5 dB deb qabul qilish lozim (mazkur ilovaning 6-rasmi).

d) S nuqtadan har oktavaga 7,5 dB nishablik bilan SD qism tuzilishi kerak.

6-rasm. Bir qatlam yupqa yassi toʻsiq bilan havo shovqinidan izolyatsiyalashning chastota tavsifi

Chastota, Nz

7-rasm. 5-misolga hisobiy chastota tavsifi