toggle_night_mode
Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining
buyrugʻi
SHNQ 2.04.09-21 “Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 23-dekabrda hisobga olindi, hisob raqami 323]
Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 13-martdagi PF-5963-son “Oʻzbekiston Respublikasining qurilish sohasida islohotlarni chuqurlashtirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi hamda 2020-yil 27-noyabrdagi PF-6119-son “Oʻzbekiston Respublikasi qurilish tarmogʻini modernizatsiya qilish, jadal va innovatsion rivojlantirishning 2021 — 2025-yillarga moʻljallangan strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi farmonlariga muvofiq buyuraman:
1. SHNQ 2.04.09-21 “Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Ayrim shaharsozlik normalari va qoidalari 2-ilovaga muvofiq oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.
3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi hamda Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi bilan kelishilgan.
4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.
Vazir v.b. Sh. XIDOYATOV
Toshkent sh.,
2024-yil 21-noyabr,
01/2-81-son
Kelishildi:
Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmita raisi B. YUSUPALIYEV
2024-yil 17-oktabr
Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vaziri A. ABDUXAKIMOV
2024-yil 24-oktabr
Favqulodda vaziyatlar vaziri A. KULDASHEV
2024-yil 22-oktabr
Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2024-yil 21-noyabrdagi 01/2-81-son buyrugʻiga
1-ILOVA
SHNQ 2.04.09-21 “Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari
Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimini loyihalashga oid talablarni belgilaydi.
Ushbu SHNQning talablari quyidagilarga nisbatan tatbiq etilmaydi:
binolardan tashqarida joylashgan texnologik qurilmalarga;
koʻchma stellajlarga ega boʻlgan omborxonalarga;
aerozolli qadoqlarda mahsulotlarni saqlash uchun moʻljallangan omborxonalarga;
yuklarni 5,5 m dan ortiq boʻlgan balandlikda saqlaydigan omborxona binolariga;
D sinfidagi yongʻinlarga hamda kimyoviy faol modda va materiallardan foydalanish va saqlash joylariga;
oʻt oʻchirish moddasi bilan reaksiyaga kirishib, portlashga olib keluvchi moddalardan (aluminiy-organik birikmalar, ishqor metallar) foydalanish va saqlash joylariga;
oʻt oʻchirish moddasi bilan oʻzaro taʼsirlashganda parchalanib, yonuvchan gazlarni (litiy-organik birikmalar, qoʻrgʻoshin azid, aluminiy, rux, magniy gidridlari) hosil qiluvchi moddalardan foydalanish va saqlash joylariga;
oʻt oʻchirish moddasi bilan oʻzaro taʼsir qilish oqibatida kuchli ekzotermik taʼsiriga ega (sulfat kislota, titan xloridi, termit) moddalardan foydalanish va saqlash joylariga;
oʻzidan-oʻzi yonadigan (natriy gidrosulfit) moddalardan foydalanish va saqlash joylariga.
1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar
1. Mazkur SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar keltirilgan:
SHNQ 2.01.05-24 “Tabiiy va sunʼiy yoritish”;
SHNQ 2.05.06-22 “Magistral quvurlar”;
SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish”;
SHNQ 2.04.02-19 “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar”;
SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash”;
SHNQ 2.04.11-22 “Plastmassa quvurlaridan texnologik quvur oʻtkazgichlarni loyihalash boʻyicha”;
GOST 21.203-78 “Loyiha hujjatlarining asl nusxalarini hisobini yuritish va saqlash qoidalari” (rasmiy manba: “Sistema proyektnoy dokumentatsii dlya stroitelstva. Pravila ucheta i xraneniya podlinnikov proyektnoy dokumentatsii”);
GOST 12.1.005-88 “Ish zonasining havosiga qoʻyiladigan umumiy sanitariya-gigiyenik talablar” (rasmiy manba: “Sistema standartov bezopasnosti truda. Obshiye sanitarno-gigiyenicheskiye trebovaniya k vozduxu rabochey zoni”);
GOST 12.1.019-2017 “Elektr xavfsizligi. Umumiy talablar va himoya turlarining nomenklaturasi” (rasmiy manba: “Sistema standartov bezopasnosti truda. Elektrobezopasnost. Obshiye trebovaniya i nomenklatura vidov zashiti”);
GOST 12.1.030-81 “Elektr xavfsizligi. Yerga ulash, nollantirish” (rasmiy manba: “Sistema standartov bezopasnosti truda. Elektrobezopasnost. Zashitnoye zazemleniye, zanuleniye”);
GOST 12.2.047-86 “Yongʻin xavfsizligi texnikasi. Atamalar va talablar” (rasmiy manba: “Sistema standartov bezopasnosti truda. Pojarnaya texnika. Termini i opredeleniya”);
GOST 12.4.009-83 “Obyektlarni himoya qilish uchun yongʻin xavfsizligi texnikasi. Xavfsizlik texnikasining asosiy turlari, ularni joylashtirish va ularga xizmat koʻrsatish” (rasmiy manba: “Sistema standartov bezopasnosti truda. Pojarnaya texnika dlya zashiti obyektov. Osnovnie vidi, razmesheniye i obslujivaniye);
GOST 28130-89 “Yongʻin oʻchirish texnikasi. Yongʻin oʻchirgichlar, yongʻin oʻchirish va yongʻin signalizatsiyasi qurilmalari. Shartli grafik belgilar” (rasmiy manba: “Pojarnaya texnika. Ognetushiteli, ustanovki pojarotusheniya i pojarnoy signalizatsii. Oboznacheniya uslovnie graficheskiye”);
GOST 3262-75 “Suv-gaz poʻlat quvurlari. Texnik shartlar” (rasmiy manba: “Trubi stalnie vodogazovie. Texnicheskiye usloviya”);
GOST 8732-78 “Issiqlik deformatsiyalangan choksiz poʻlat quvurlar” (rasmiy manba: “Trubi stalnie besshovnie goryachedeformirovannie”);
GOST 8734-75 “Sovuq deformatsiyalangan choksiz poʻlat quvurlar” (rasmiy manba: “Trubi stalnie besshovnie xolodnodeformirovannie”);
GOST 10704-91 “Elektr payvandlangan toʻgʻri chokli poʻlat quvurlar” (rasmiy manba: “Trubi stalnie elektrosvarnie pryamoshovnie”);
GOST 21130-75 “Elektrtexnik buyumlar. Yerga ulash qisqichlari va yerga ulash belgilariyu Konstruksiyasi va oʻlchamlari” (rasmiy manba: “Izdeliya elektrotexnicheskiye. Zajimi zazemlyayushiye i znaki zazemleniya. Konstruksiya i razmeri”);
GOST 27331-87 “Yongʻin oʻchirish texnikasi. Yongʻinlarning tasnifi” (rasmiy manba: “Pojarnaya texnika. Klassifikatsiya pojarov”);
GOST 30379-2017 “Qoʻriqlash, yongʻin va qoʻriqlash-yongʻin elektrmagnitli signalizatsiya texnologik vositalarining bir-biriga qoʻshiluvchanligi. Shovqinbardoshlikka va industrial radioshovqinlarga sinash talablari, normalari va usullari” (rasmiy manba: “Sovmestimost texnologicheskix sredstv oxrannoy, pojarnoy i oxranno-pojarnoy signalizatsii elektromagnitnaya. Trebovaniya, norm i metodi ispitaniya na pomexoustoychivost i industrialnix radiopomex”);
OʻzDSt 1034:2003 “Optik-elektronli yongʻin tutun xabar bergichlar. Umumiy texnik talablar. Sinov usullari” (rasmiy manba: “Izveshateli pojarnie dimovie optikoelektronnie. Obshiye texnicheskiye trebovaniya. Metodi ispitaniy”);
GOST 26952-97 “Yongʻin oʻchiradigan kukunlar. Umumiy texnik talablar va sinash usullari” (rasmiy manba: “Poroshki ognetushashiye. Obshiye texnicheskiye trebovaniya i metodi ispitaniy”);
GOST R 53325-2012 “Yongʻin texnikasi. Yongʻin avtomatikasining texnik vositalari. Umumiy texnik talablar va sinov usullari” (rasmiy manba: “Texnika pojarnaya. Texnicheskiye sredstva pojarnoy avtomatiki. Obshiye texnicheskiye trebovaniya i metodi ispitaniy”);
GOST 5789-78 “Reaktivlar. Toluol. Texnik shartlar” (rasmiy manba: “Toluol. Texnicheskiye usloviya”);
GOST R 53280.3-2009 “Avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari. Oʻt oʻchirish moddalari. Umumiy texnik talablar. Sinov usullari” (rasmiy manba: “Ustanovki pojarotusheniya avtomaticheskiye. ognetushashiye veshestva. Obshiye texnicheskiye trebovaniya i metodi ispitaniy”);
GOST 6016-77 “Reaktivlar. Izobutil spirti. Texnik shartlar” (rasmiy manba: “Reaktivi. Spirt izobutiloviy. Texnicheskiye usloviya”);
NRB-2006, OSPORB-2006 Radiatsion xavfsizlik normalari (RXN-2006) va radiatsion xavfsizlikni taʼminlashning asosiy sanitariya qoidalari (rasmiy manba: Normi radiatsionnoy bezopasnosti (NRB-2006) i osnovnie sanitarnie pravila obespecheniya radiatsionnoy bezopasnosti);
Oldingi tahrirga qarang.
GOST 9941-2022 “Korroziyaga chidamli yuqori legirlangan poʻlatlardan sovuq deformatsiyalangan choksiz quvurlar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Trubi besshovnie xolodnodeformirovannie iz korrozionno-stoykix visokolegirovannix staley. Texnicheskiye usloviya);
GOST 32598-2013 “Suv va gaz uchun yumaloq kesimli mis quvurlar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Trubi mednie kruglogo secheniya dlya vodi i gaza. Texnicheskiye usloviya).
(1-band Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2026-yil 2-apreldagi 01/2-12-sonli buyrugʻiga (hisob raqami 400, 18.05.2026-y.) asosan xatboshilar bilan toʻldirilgan)
2-bob. Atamalar, taʼriflar va qisqartmalar
2. Mazkur SHNQda quyidagi atamalar va ularning taʼriflari qoʻllanilgan:
avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmasi — yongʻin signalizatsiyasi tizimi yoki qurilmaning oʻzida oʻrnatilgan yongʻinni inson aralashuvisiz aniqlovchi texnik vositalar orqali qabul qilingan boshqaruv signalidan soʻng oʻt oʻchirish moddasining uzatilishini (chiqarilishini) hamda yongʻin toʻgʻrisidagi signalni tashqi zanjirlarga uzatib berilishini taʼminlovchi yongʻin oʻchirish qurilmasi;
alanga yongʻin xabarlagichi — alanganing yoki choʻgʻlanayotgan oʻchoqning elektromagnit nurlanishga taʼsirlanuvchi moslama;
issiqlik yongʻin xabarlagichlari — haroratning maʼlum bir qiymatiga va (yoki) uning oʻsish tezligiga taʼsirlanadigan yongʻin xabarlagichlari;
yongʻin signalizatsiyasi shleyfi — yongʻin xabarlagichlardan tarqatish qutisigacha yoki yongʻin qabul-nazorat moslamasigacha tortilgan ulanish liniyalari;
yongʻin qabul-nazorat va boshqaruv moslamalari — yongʻin qabul qilish-nazorat moslamasi va yongʻin boshqaruv moslamasi funksiyalarini oʻzida birlashtirgan qurilmalar;
yongʻin signalizatsiya tizimi — yongʻinni aniqlash, yongʻinlar toʻgʻrisida signallarni, tizimning ish rejimlari haqida va boshqa maʼlumotlarni shakllantirish, yigʻish, qayta ishlash, qayd etish va ularni belgilangan shaklda uzatib berish, hamda yongʻindan himoya qilish texnik vositalari, texnologik, elektr va boshqa jihozlarga (zarur boʻlganda) boshqaruv signallarini shakllantirib berish uchun moʻljallangan, oʻzaro aloqa qiluvchi texnik vositalar toʻplami;
yongʻin oʻchirish stansiyasi — yongʻin oʻchirish qurilmasining idishlari va jihozlari joylashgan maxsus xona;
yongʻin signalizatsiyasi qurilmalari — yongʻinni aniqlash, yongʻin signalini va maxsus maʼlumotlarni qayta ishlash, ularni belgilangan shaklda uzatib berish va/yoki yongʻin oʻchirish qurilmalarni va texnik moslamalarni ishga tushirishga buyruq shakllantirib berish uchun moʻljallangan texnik vositalar toʻplami;
yongʻin oʻchirish qurilmasi — oʻt oʻchirish moddasini chiqarish orqali yongʻinni oʻchirishga moʻljallangan statsionar texnik vositalar toʻplami;
yongʻin avtomatikasi tizimi — obyektning yongʻin xavfsizligini taʼminlash uchun moʻljallangan oʻzaro aloqa qiluvchi yongʻin signalizatsiyasi, yongʻin toʻgʻrisida xabar berish, odamlarni ogohlantirish va evakuatsiya qilish, tutunga qarshi shamollatish tizimlari hamda avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari va boshqa avtomatik yongʻinga qarshi himoya texnik uskunalari majmui;
yongʻin xabarchisi — yorugʻlik, tovush, nutq signali (ularning kombinatsiyasi) yoki insonning sezgi aʼzolariga boshqa taʼsirlar orqali, odamlarga yongʻin haqida xabar berish uchun moʻljallangan texnik vosita;
yongʻin xabarlagichi — yongʻin oqibatida atrof muhit jismoniy parametrlaridagi oʻzgarishlarni kuzatish orqali yongʻinni aniqlash va (yoki) yongʻin haqida signalni shakllantirib berish uchun moʻljallangan texnik vositasi;
kechiktirish kamerasi — bosim signalizatori liniyasiga oʻrnatilgan va suv taʼminoti manbai bosimining keskin oʻzgarishi tufayli signal klapanining ochilishidan kelib chiqadigan soxta tashvish signallarni ehtimolini minimallashtirish uchun moʻljallangan moslama;
modulli yongʻin oʻchirish qurilmasi — yongʻin oʻchirish vazifasini mustaqil bajara oladigan bir yoki bir necha modullardan iborat alohida obyekt (bino, binoning bir qismi va (yoki) texnologik uskuna)ni oʻchirish uchun moʻljallangan avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmasi;
naycha — oʻt oʻchirish moddasini chiqarish va tarqatish uchun moʻljallangan moslama;
suv yoki koʻpik sepish xaritalari — sprinklerli yoki drencherli purkagichlarni oʻrnatilayotgan bino va inshootlarning xonalarida joylashuv xaritalari;
oʻt oʻchirish moddasi — yonishni toʻxtatish uchun sharoit yaratishga imkon beradigan fizik-kimyoviy xususiyatlarga ega modda;
qoʻl yongʻin xabarlagichlari — qoʻl orqali yongʻin haqida signalni shakllantirib beradigan yongʻin xabarlagichlari.
3. Ushbu SHNQda quyidagi shartli belgilanishlar va qisqartmalar qoʻllanilgan:
G-YOOʻQ — gazli yongʻin oʻchirish qurilmalari;
AYOOʻQ — avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari;
K-AYOOʻQ — kukunli avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari;
S-AYOOʻQ — sprinklerli avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari;
D-AYOOʻQ — drencherli avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari;
YOS — yonuvchan suyuqlik;
GOʻOʻM — gazli oʻt oʻchirish moddasi;
YEAS — yengil alangalanuvchi suyuqlik;
XBEBT — xabar berish evakuatsiyani boshqarish tizimi;
TH — texnik hujjat;
YOST — yongʻin signalizatsiya tizimlari.
3-bob. Umumiy qoidalar
4. Avtomatik yongʻin signalizatsiyasi va yongʻin oʻchirish qurilmalari bilan himoya qilinadigan bino, inshoot, xona va jihozlarning roʻyxati mazkur SHNQning 1-ilovasiga muvofiq boʻlishi lozim.
AYOOʻQ va YOST orqali himoya qilinadigan bino va inshootlar hamda ularning xonalarini ishlab chiqarish jarayonining xususiyatiga koʻra oʻt oʻchirish moddalardan foydalanish imkoniyati va shartlarini hisobga olgan holda loyihalashtirish kerak.
Havoda portlovchi muhit hosil boʻlmasa, “C” sinfidagi yongʻinlarni avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari bilan oʻchirishga yoʻl qoʻyiladi.
5. Yongʻin oʻchirish va yongʻin signalizatsiyasi qurilmalarining shartli grafikli belgilari GOST 28130-89 talablariga muvofiq boʻlishi lozim.
Avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari bir vaqtning oʻzida avtomatik yongʻin signalizatsiyasi funksiyalarini ham bajarishi kerak.
Avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmasining turi, oʻchirish usuli, oʻt oʻchirish moddasi yongʻin xavfini va ishlab chiqariladigan, saqlanadigan hamda foydalaniladigan moddalar, materiallarning fizik-kimyoviy, shuningdek himoyalanadigan jihozlarning xususiyatlarini hisobga olgan holda loyihalash topshirigʻiga asosan belgilanishi lozim.
6. Bino va inshootlarda yongʻin oʻchirish qurilmalarini loyihalashda faqat yongʻin signalizatsiyasi talab qilinadigan alohida xonalar mavjud boʻlsa, texnik-iqtisodiy asoslar orqali bu xonalarda avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarini loyihalashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, yongʻin oʻchiruvchi moddaning uzatish tezligini normativ deb qabul qilinishi, uning sarfi esa cheklangan boʻlmasligi kerak.
7. Yongʻin oʻchirish qurilmalari ishlab ketgan holatda texnologik reglamentga yoki ushbu SHNQning talablariga muvofiq himoyalanadigan xonada texnologik jihozni oʻchirish uchun signal berilishi lozim.
8. Bino va inshootlarning avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari hamda yongʻin signalizatsiyasi tizimlari loyihalashtirish topshirigʻiga muvofiq aniqlanishi lozim.
4-bob. Suv, past va oʻrta karralikdagi koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalari
1-§. Umumiy qoidalar
9. Suvli va koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalari GOST 28130-89 ga muvofiq bajarilishi kerak.
10. Yongʻin oʻchirish qurilmalarining parametrlari mazkur SHNQning 2-ilovasidagi 1 — 3-jadvallarga muvofiq aniqlanishi lozim.
11. Suv, past va oʻrta karralikdagi koʻpik hosil qiluvchi hamda namlantiruvchi vosita bilan aralashgan suvli yongʻin oʻchirish qurilmalari S-AYOOʻQ va D-AYOOʻQ boʻlishi kerak.
12. Oʻt oʻchirish moddasi sifatida suvga aralashtirib namlantiruvchi vosita qoʻllanilganda, maydon uchun hisoblanadigan qurilmalarning suv sarfi va ish vaqti mazkur SHNQning 1-jadvaliga muvofiq suvli yongʻin oʻchirish qurilmalari kabi hisoblanishi lozim.
13. Kuchlanish ostidagi ochiq izolyatsiyalanmagan elektr tokini oʻtkazuvchi qismlarga ega boʻlgan xonalar uchun suvli va koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalar oʻrnatilganda, ulardan chiqqan oʻt oʻchirish moddasi yongʻin oʻchogʻiga yetkazib berilgunga qadar, ushbu xonalarda elektr taʼminoti avtomatik tarzda oʻchirilishi lozim.
14. Texnologik jihozlar va texnik maydonchalari mavjud xonalarda avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari (K-AYOOʻQ, S-AYOOʻQ va D-AYOOʻQ)ni oʻrnatishda quyidagilar inobatga olinishi kerak:
eni yoki kesim diametri 0,75 m dan ortiq boʻlgan, yuza tekisligidan 0,7 m dan balandlikda joylashgan gorizontal va yotiq shamollatish kanallari;
avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalariga himoya maydoniga suyuqlik, koʻpiklarni sepishiga toʻsqinlik qilsa, bunda maydoncha va quti ostiga qoʻshimcha ravishda qoʻzgʻatish tizimi bilan jihozlangan sprinkler yoki drencher purkagichlar oʻrnatish.
15. Sprinklerli yoki drencherli purkagichlar mazkur SHNQning 1-jadvali talablariga muvofiq va ularning texnik tavsiflari hamda suv yoki koʻpik sepish xaritalarini hisobga olgan holda oʻrnatilishi lozim.
16. Yongʻin oʻchirish qurilmalarida qoʻllanadigan armaturalarni berkitish moslamalarining turlari (zulfinlar) holatini (“yopiq”, “ochiq”) koʻz orqali (vizual) nazorat qilish imkoniyati taʼminlanishi kerak.
Berkitish moslamasi holatini datchiklar orqali nazorat qilishga yoʻl qoʻyiladi.
17. Purkagichlarni oʻrnatish va ularning texnik tavsiflari, suv yoki koʻpik sepish xaritalari quyidagi 1-jadvalga muvofiq boʻlishi lozim.

1-jadval

Xonalar guruhi

Sepish jadalligi, l/(sm2), kam emas

Bitta sprinkler purkagichi yoki undovchi tizimidagi issiqlik qulfi tomonidan nazorat qilinadigan maksimal maydon m2

Suv sarfini, koʻpik hosil qiluvchi moddasi hamda eritmasini hisoblash uchun maydon, m2

Suvli yongʻin oʻchirish qurilmalari ishlashining davomiyligi,

min

Sprinkler purkagichlar yoki yengil eruvchan qulflar orasidagi maksimal masofa,

m

Suv bilan

Koʻpik hosil qiluvchi modda bilan

1

0,08

-

12

120

30

4

2

0,12

0,08

12

240

60

4

3

0,24

0,12

12

240

60

4

4.1

0,3

0,15

12

360

60

4

4.2

-

0,17

9

360

60

3

5

2-jadval boʻyicha

9

180

60

3

6

2-jadval boʻyicha

9

180

60

3

7

2-jadval boʻyicha

9

180

-

3

Izohlar:
1. Xonalarni drencher qurilmalari bilan jihozlashda suv sarfining miqdori, koʻpik hosil qiluvchi modda va bir vaqtning oʻzida ishlayotgan seksiyalar sonini hisoblash uchun maydon texnologik talablarni inobatga olgan holda aniqlanishi kerak.
2. Past va oʻrta karralikdagi koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarining ishlash davomiyligini quyidagicha qabul qilish lozim:
portlab-yonish va yongʻin xavfi boʻyicha “A”, “B”, “V1” toifali xonalar uchun — 15 min;
portlab-yonish va yongʻin xavfi boʻyicha “V2” va “V3” toifali xonalar uchun — 10 min.
3. Yongʻin oʻchirish qurilmalarida oʻt oʻchirish vositasi sifatida umumiy maqsadli, koʻpik hosil qiluvchi moddaga asoslangan namlovchi vosita qoʻshilgan suv ishlatilganda, suv yoki koʻpik sepish jadalligi suvli yongʻin oʻchirish qurilmalarga nisbatdan 1,5 baravar kam olinishi kerak.
4. S-AYOOʻQ lar uchun sugʻorish jadalligining hamda suv va koʻpik hosil qiluvchi moddaning sarf qilish uchun maydon qiymatlari balandligi 10 m gacha boʻlgan shuningdek, yorugʻlik fonarlarining umumiy maydonining 10 foizdan ortiq boʻlmagan maydonidagi fonarli xonalar uchun keltirilgan.
Fonarlarning maydoni 10 foizdan ortiq boʻlganda, ularning balandligini fonar tom qoplamasigacha olinishi kerak. Balandligi 10 m dan 20 m gacha boʻlgan xonalar uchun qurilmaning belgilangan parametrlari mazkur SHNQning 3-jadvalidan olinishi kerak.
5. Suvli va koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalari bilan himoyalanadigan maydon ushbu jadvalda keltirilgan suv sarfini hisoblash maydonidan kam boʻlsa, yongʻin oʻchirish qurilmasi uchun suv yoki koʻpik hosil qiluvchi eritmasining sarfi, haqiqiy maydondan kelib chiqqan holda aniqlanishi lozim.
18. Omborxonalarda saqlanadigan materiallarni taxlanish balandliklariga koʻra suv yoki koʻpik sepish jadalliklarining koʻrsatkichlari quyidagi 2-jadvalga muvofiq olinishi kerak.

 

2-jadval

Omborxonalarda saqlanadigan materiallarni taxlanish balandligi, m

Xonalar guruhi

5

6

7

Sepish jadalligi, l /(sm2), kam emas

suv bilan

koʻpik hosil qiluvchi eritma bilan

suv bilan

koʻpik hosil qiluvchi eritma bilan

suv bilan

koʻpik hosil qiluvchi eritma bilan

1 gacha

0,08

0,04

0,16

0,08

-

0,1

1 dan yuqori

2 gacha

0,16

0,08

0,32

0,2

-

0,2

2 dan yuqori

3 gacha

0,24

0,12

0,4

0,24

-

0,3

3 dan yuqori

4 gacha

0,32

0,16

0,4

0,32

-

0,4

4 dan yuqori

5,5 gacha

0,4

0,32

0,5

0,4

-

0,4
Izohlar:
1. 6-guruhda rezina, rezina texnik mahsulotlarni (RTM), kauchuk va smolalarni suvga aralashgan namlovchi vosita yoki past karrali koʻpik bilan oʻchirishga yoʻl qoʻyiladi.
2. Omborxonalarda saqlanadigan materiallarni taxlanish balandligi 5,5 m gacha va xona balandligi 10 m dan ortiq boʻlgan omborlar uchun 5 — 7 guruhlardagi suv va koʻpik hosil qiluvchi eritmasining sarfining maydoni hamda jadallik qiymatlari xona balandligining har 2 m uchun 10 foizga oshirilishi kerak.
3. Umumiy maqsadli koʻpik hosil qiluvchi eritmasi bilan suv yoki koʻpik sepish jadalligi mazkur jadvalda keltirilganidek boʻlishi lozim.
2-§. S-AYOOʻQlar
19. Suvli va koʻpikli yongʻin oʻchirishning S-AYOOʻQ lari xonalardagi havo haroratini inobatga olib quyidagicha loyihalashtirishi lozim:
suv bilan toʻldirilgan — havoning minimal harorati 5°C va undan yuqori boʻlgan xonalar uchun;
havo bilan toʻldirilgan — binolarning 5°C dan past boʻlgan minimal haroratli isitilmaydigan xonalari uchun.
20. Balandligi 20 m dan ortiq boʻlmagan xonalar uchun S-AYOOʻQ larni loyihalashtirish lozim (bino va inshootlar tom yopmalarining konstruktiv elementlarini himoya qilish uchun moʻljallangan qurilmalar bundan mustasno).
20 m dan ortiq boʻlgan xonalar uchun qurilmalarning parametrlarini mazkur SHNQning 1-jadvaliga muvofiq xonalarning 1-guruhi boʻyicha qabul qilish kerak.
21. S-AYOOʻQ ning bir seksiyasi uchun 800 tadan ortiq boʻlmagan barcha turdagi sprinklerli purkagichlar qoʻllanilishi lozim.
Havo qurilmalarining har bir seksiyasidagi quvur oʻtkazgichlarning umumiy idishi 3 m3 dan oshmasligi kerak.
Sprinkler qurilmaning har bir seksiyasi mustaqil boshqaruv ulamaga ega boʻlishi lozim.

 

3-jadval

Xonalarning balandligi, m

Xonalar guruhi

1

2

3

4

5

1

2

3

4

5

Sugʻorish intensivligi, l/(sm2) kam emas

suv, koʻpik hosil qiluvchi eritma sarfini hisoblash uchun maydon, m2

suv bilan

suv bilan

koʻpik hosil qiluvchi eritma bilan

suv bilan

koʻpik hosil qiluvchi eritma bilan

suv bilan

koʻpik hosil qiluvchi eritma bilan

suv bilan

koʻpik hosil qiluvchi eritma bilan

10 dan

12 gacha

0,09

0,13

0,09

0,26

0,13

0,33

0,17

-

0,20

132

264

264

396

475

12 dan yuqori

14 gacha

0,1

0,14

0,1

0,29

0,14

0,36

0,18

-

0,22

144

288

288

432

518

14 dan yuqori

16 gacha

0,11

0,16

0,11

0,31

0,16

0,39

0,2

-

0,25

156

312

312

460

552

16 dan yuqori

18 gacha

0,12

0,17

0,12

0,34

0,17

0,42

0,21

-

0,27

166

336

336

504

605

18 dan yuqori

20 gacha

0,13

0,18

0,13

0,36

0,18

0,45

0,23

-

0,30

180

360

360

540

650
Izohlar:
1. Umumiy maqsadli koʻpik hosil qiluvchi eritma bilan sepish jadalligi mazkur jadvalda keltirilganidek qabul qilinishi lozim.
2. Akseleratorlar bilan jihozlangan boshqarish uzelidan foydalanilganda, havoli qurilmalardagi quvur oʻtkazgichlarning idishi 4,0 m3 gacha oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.
3. Bitta sprinklerli seksiya bilan binoning bir nechta qavatlari yoki xonalari himoya qilinganda, yongʻin chiqqan manzilni aniqlashtiruvchi signalni berish, shuningdek xabarlagich va tutunga qarshi himoya tizimlarini ishga tushirish uchun toʻydiruvchi quvur oʻtkazgichlariga suyuqlik oqimi signalizatorlarini oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi (shleyfli quvur oʻtkazgichlar bundan mustasno).
4. Suyuqlik oqimi signalizatoridan oldin berkitish armaturasini oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.
22. Sprinklerli purkagichlar pol sathi boʻylab bir xil suv yoki koʻpik sepishni taʼminlashi hamda yongʻin xavfliligi boʻyicha “K0” va “K1” sinfidagi toʻsinli tomyopmalari (qoplamalari) boʻlgan binolarda boʻrtib chiqadigan qismlarining balandligi 0,32 m dan, boʻrtib chiqmaganda esa 0,2 m dan ortiq boʻlganda, toʻsinlar, plitalarning qovurgʻalari va tomyopmaning (qoplamaning) boshqa boʻrtib chiqadigan elementlari orasiga oʻrnatilishi kerak.
23. Sprinklerli purkagichlarning rozetkasidan tomyopma (qoplama)ning tekisligigacha boʻlgan masofa 0,08 m dan 0,4 m gacha boʻlishi lozim.
Oʻzining oʻqiga nisbatan gorizontal holatda oʻrnatilgan sprinkler purkagichning qaytargichidan, tomyopma (qoplama) tekisligigacha boʻlgan masofa 0,07 m dan 0,15 m gacha boʻlishi kerak.
Purkagichlarni yashirin holatda yoki osma shiftlar ichiga oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.
24. Qiyaligi 1/3 dan ortiq boʻlgan, bir va ikki nishabli tomyopmalariga ega boʻlgan binolarda gorizontal boʻyicha sprinklerli purkagichlardan devorgacha va tomyopmasining eng yuqori qismigacha boʻlgan masofa yongʻin xavfliligi boʻyicha “K0” sinfidagi tomyopmalarida 1,5 m dan ortiq boʻlmasligi va qolgan yongʻin xavfi sinfiga tegishli tomyopmalarida esa 0,8 m dan oshib ketmasligi lozim.
25. Mexanik shikastlanish xavfi mavjud boʻlgan joylarda sprinklerli purkagichlar maxsus himoya panjaralari bilan himoyalangan boʻlishi kerak.
26. Sprinklerli purkagich rozetkalari quyidagicha oʻrnatilishi kerak:
suv bilan toʻldirilgan qurilmalarda — vertikal yuqoriga, pastga yoki gorizontal;
havo bilan toʻldirilgan qurilmalarda — vertikal yuqoriga yoki gorizontal holatda.
27. Qurilmalarning sprinkler purkagichlari xona va jihozlarda oʻrnatilayotganda, ularni ishlab ketish hamda atrof-muhitning haroratlari mazkur SHNQning 4-jadvaliga muvofiq hisobga olinishi lozim.
28. Himoyalanadigan xona ichida bir xil diametrdagi suv chiqarish ogʻziga ega boʻlgan sprinklerli purkagichlari oʻrnatilishi kerak.

4-jadval

Atrof-muhit harorati, °S

Ishlab ketish harorati, °S

38 gacha

57

39 dan 50 gacha (50 ham kiradi)

68 — 79

51 dan 70 gacha (70 ham kiradi)

93

71 dan 100 gacha (100 ham kiradi)

141

101 dan va 140 gacha (140 ham kiradi)

182

141 dan 200 gacha (200 ham kiradi)

240

201 dan 220 gacha (220 ham kiradi)

260

221 dan 300 gacha (300 ham kiradi)

343

29. Yongʻin xavfliligi “K1” sinfidagi devorlar (toʻsiqlar) bilan sprinkler purkagichlari orasidagi masofa mazkur SHNQning 1-jadvalida keltirilgan masofaning yarmidan oshmasligi kerak.
Yongʻin xavfliligi sinfi normalanmaydigan devorlar (toʻsiqlar) bilan sprinkler purkagichlari orasidagi masofa 1,2 m dan oshmasligi lozim.
Tekis orayopma (qoplamalar) ostida oʻrnatiladigan suvli yongʻin oʻchirish qurilmalarining sprinklerli purkagichlar orasidagi masofa 1,5 m dan kam boʻlmasligi kerak.
30. Sprinklerli purkagichlarning nominal ishlab ketish harorati 79°C dan oshmasligi kerak.
Purkagichlarning issiqlik qulfining nominal ishlab ketish haroratini tanlash mazkur SHNQning 27-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim.
3-§. D-AYOOʻQlari
31. D-AYOOʻQ larni loyihalash ishlarida ularni avtomatik ravishda ishga tushirish quyidagi texnik vositalarning turlaridan signal berish orqali amalga oshirishni inobatga olish kerak:
qoʻzgʻatuvchi tizimlardan;
yongʻin signalizatsiyasi qurilmalaridan;
texnologik jihozlar datchiklaridan.
32. Suv yoki koʻpik hosil qiluvchi eritma bilan toʻldirilgan drencher qurilmalarining qoʻzgʻatuvchi quvurlarini loyihalashda ularni signal klapaniga nisbatan taʼminlovchi quvurdagi doimiy bosimning 1/4 qismidan ortiq boʻlmagan balandlikda (m da) oʻrnatish lozim.
33. Funksional jihatdan bogʻliq boʻlgan bir nechta parda hosil qiladigan drencher uchun bitta boshqarish ulamasi boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.
34. Drencherli pardani ishga tushirish avtomatik tarzda yoki qoʻlda (masofadan turib yoki joyidan) amalga oshirilishi kerak.
35. Drencherli parda purkagichlari orasidagi masofani, suv yoki koʻpik hosil qiluvchi eritmaning sarfini 1 m ochiqlik kengligi uchun 1,0 l/s hisoblash orqali aniqlanishi lozim.
36. Qoʻzgʻatuvchi tizimining issiqlik qulfidan orayopma (tomyopma) tekisligigacha boʻlgan masofa 0,08 m dan 0,4 m gacha boʻlishi kerak.
37. Xona koʻpik bilan hajm usulida, koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmasi yordamida toʻldirilganligida, himoya qilinayotgan jihozlarning eng yuqori nuqtasidan kamida 1 m dan kam boʻlmagan balandlikda toʻldirilishi lozim.
Himoya qilinadigan xonaning umumiy hajmi aniqlanayotganda, xonada oʻrnatilgan jihozlarning hajmi himoya qilinayotgan hajmdan chiqarib tashlanmasligi kerak.
4-§. Qurilmalarning quvur oʻtkazgichlari
38. Quvur oʻtkazgichlarni GOST 10704-91 muvofiq payvandli va flanetsli, payvandli, flanetsli va rezbali bogʻlamalar bilan, shuningdek ajraluvchi quvur oʻtkazgich muftalarini GOST 3262-75 muvofiq poʻlatdan tayyorlangan quvurlardan loyihalashtirish lozim.
Ajraluvchi quvur oʻtkazgich muftalarini diametri 200 mm dan ortiq boʻlmagan quvurlar uchun qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
Yechilmaydigan osma shiftlar orqasida, yopiq shtroblarda quvur oʻtkazgichlar yotqizilganda ularni montaji payvandlash yoʻli bilan amalga oshirilishi kerak.
39. Keltiruvchi quvur oʻtkazgichlar (tashqi va ichki) shleyfli koʻrinishda loyihalanishi lozim.
Boshqaruv ulamalar uch va undan kam boʻlganda, keltiruvchi quvurlarni boshi berk holatda loyihalashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, tashqi boshi berk quvur oʻtkazgichlarning uzunligi 200 m dan oshmasligi lozim.
40. Shleyfli keltiruvchi quvur oʻtkazgichlar (tashqi va ichki) zulfinlar bilan taʼmirlanadigan qismlarga ajratilishi lozim. Bunda, bitta qismdagi boshqaruv ulamalarning soni uchtadan koʻp boʻlmasligi kerak.
Quvur uzatkichlarni gidravlik hisoblashda taʼmirlanadigan hududlarning shleyfli tarmoqlarga kiritilishi hisobga olinmasligi lozim.
Bunda, shleyfli quvur oʻtkazgichning diametri boshqaruv ulamalariga birlashadigan quvur oʻtkazgichning diametridan kichik boʻlmasligi kerak.
41. Suvli yongʻin oʻchirish qurilmalarining keltiruvchi (tashqi) va yongʻinga qarshi quvur oʻtkazgichlarining xoʻjalik-ichimlik yoki ishlab chiqarish suv taʼminoti tarmoqlarini umumiy boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.
42. Ishlab chiqarish hamda sanitariya-texnik jihozlarni yongʻin oʻchirish qurilmalarining toʻydiruvchi quvur oʻtkazgichlariga ulashga yoʻl qoʻyilmaydi.
43. Suv toʻldirilgan S-AYOOʻQ larda diametri 65 mm va undan ortiq boʻlgan taʼminlovchi quvurlarga SHNQ 2.04.01-22 boʻyicha oʻt oʻchirish kranlarini oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.
44. Sprinkler qurilmalarining quvur oʻtkazgichlariga ulanadigan ichki yongʻin oʻchirish kranlarini oʻrnatish SHNQ 2.04.01-22 talablariga muvofiq loyihalashtirilishi kerak.
45. Oʻn ikki va undan ortiq yongʻin oʻchirish kranlari boʻlgan sprinkler qurilmasining seksiyasida ikkita kirish joyi boʻlishi kerak.
Ikki yoki undan ortiq seksiyaga ega boʻlgan sprinklerli qurilmalari uchun ikkinchi kirish zulfin bilan tutash seksiya orqali amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.
Boshqaruv tugunlari ustidagi qoʻl bilan faollashtiriluvchi zulfinlarni oʻrnatish lozim.
Keltiruvchi quvur oʻtkazgichlar shleyflangan va boshqaruv uzellari oʻrtasida ajratuvchi zulfinlar oʻrnatilgan boʻlishi kerak.
46. Qurilmalarning taqsimlovchi quvur oʻtkazgichlarining bir tarmogʻida chiqish diametri 12 mm gacha boʻlgan, oltitadan koʻp boʻlmagan purkagichlar va chiqish diametri 12 mm dan ortiq boʻlgan, toʻrttadan koʻp boʻlmagan purkagichlar oʻrnatilishi lozim.
47. Himoyalanadigan xonalar ichidagi tarqatuvchi quvur oʻtkazgichlarda bir xil turdagi purkagichlar yoki sachratkichlar oʻrnatilishi kerak.
Yongʻin xavfi darajasi va yongʻin yuklamasi 181 MJ/m2 dan koʻp boʻlmagan I-guruhga hamda yongʻin xavfi darajasi va yongʻin yuklamasi 181 MJ/m2 dan 1400 MJ/m2 gacha boʻlgan II-guruhga kiritilgan xonalar uchun sprinklerli purkagich va sachratkichlarning issiqlik qulfi diametri 5 mm dan katta boʻlmagan issiqlikka sezgir kolba asosidagi sinuvchan issiqlikka sezgir element bilan bajarilishi lozim.
48. Sprinklerli qurilmalarga taalluqli toʻydiruvchi va tarqatuvchi quvur oʻtkazgichlariga eshik va texnologik teshiklarni sugʻorish uchun, drencher pardalarni va toʻydiruvchi quvur oʻtkazgichlarga qoʻzgʻatuvchi tizim bilan ishga tushiradigan drencherlarni ulashga yoʻl qoʻyiladi.
49. D-AYOOʻQ ning undovchi quvur oʻtkazgichi diametri 15 mm dan kam boʻlmasligi kerak.
50. Boshi berk va halqasimon taʼminot quvurlari shartli oʻtish diametri kamida 50 mm boʻlgan yuvish kranlari yoki tiqinlar bilan jihozlanishi lozim.
Berk quvur oʻtkazgichlarda kran yoki tiqinlarni hudud oxirida, shleyfli quvur oʻtkazgichlarda esa boshqaruv ulamalaridan eng chekka nuqtasida oʻrnatish kerak.
51. Diametri 40 mm va undan katta boʻlgan, metalldan tayyorlangan hamda quvur oʻtkazgichlarga oʻrnatilgan berkituvchi qurilmalar armaturaning ishlashi vaqtida paydo boʻladigan kuchlar uzatmalarga oʻtmasligi uchun binoning qurilish konstruksiyalariga mustahkam oʻrnatilishi lozim.
52. Toʻydiruvchi va tarqatuvchi uzatmalarga berkituvchi armatura oʻrnatilishiga yoʻl qoʻyilmaydi (mazkur SHNQning 19, 39, 43, 45, 47-bandlarida keltirilgan holatlar bundan mustasno).
Sprinklerli qurilmalar quvur oʻtkazgichlarining yuqori nuqtalarida havo chiqarish moslamalari sifatida tiqinli kranlar hamda xonaning eng uzoq va yuqori nuqtasida joylashgan purkagich oldidagi bosimni nazorat qilish uchun manometr ostiga kran oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.
53. Havoli sprinkler qurilmalarining toʻydiruvchi va tarqatuvchi quvur oʻtkazgichlari boshqaruv uzeliga yoki tushish moslamalariga quyidagi teng qiyalik bilan yotqizilishi kerak:
tashqi diametri 57 mm dan kam boʻlgan quvurlar uchun 0,01 (100 m uchun — 1 m nishab);
tashqi diametri 57 mm va undan ortiq boʻlgan quvurlar uchun 0,005 (100 m uchun — 0,5 m nishab).
54. Qurilmaning toʻydiruvchi quvur oʻtkazgichlarida bosimni 1,0 MPa dan oshib ketishini oldini olish choralarini koʻrish lozim.
55. Suv, past va oʻrta karralikdagi koʻpik hosil qiluvchi yongʻin oʻchirish qurilmalarini hisoblash usuli mazkur SHNQning 3-ilovasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
5-§. Quvur oʻtkazgichlarni mahkamlash
56. Quvur oʻtkazgichlarni mahkamlash va jihozlarni oʻrnatish QMQ 2.04.04-97, SHNQ 2.04.11-22 hamda QR 05.05-23 talablariga muvofiq amalga oshirish zarur.
57. Quvur oʻtkazgichlar tutqichlar bilan bevosita qurilish konstruksiyalariga mahkamlanishi, ulardan boshqa konstruksiyalar uchun tayanch sifatida foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
58. Quvuroʻtkazgichlarni binolardagi texnologik qurilmalar konstruksiyalariga faqat alohida hollardagina mahkamlashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, texnologik qurilmalar konstruksiyalariga tushadigan yuklama mahkamlash elementlari uchun hisoblangan yuklamadan kamida ikki barobar koʻp boʻlishi lozim.
59. Quvurlarni mahkamlash tugunlari 4 m dan ortiq boʻlmagan masofada ketma-ketlikda oʻrnatilishi lozim.
Shartli oʻtish diametri 50 mm dan ortiq boʻlgan quvurlar uchun mahkamlash tugunlari orasidagi masofani 6 m gacha oshirishga yoʻl qoʻyiladi.
60. Uzunligi 1 m dan ortiq boʻlgan tarqatuvchi quvur oʻtkazgichlarida tik (egri) quvurlar qoʻshimcha tutqichlar bilan mahkamlanishi kerak.
Tutqichdan tik (egri) quvurlardagi purkagichgacha boʻlgan masofa 0,15 m dan kam boʻlmasligi lozim.
61. Shartli oʻtish diametri 25 mm va undan kam boʻlgan quvur uchun taqsimlovchi quvur uzatkichdagi ushlagichdan oxirgi purkagichgacha boʻlgan masofa 0,9 m dan, diametri 25 mm dan ortiq boʻlsa 1,2 m dan oshmasligi kerak.
62. Qurilish konstruksiyasining gilzalari va tiqinlari orqali quvur oʻtkazgichlarni yotqizishda, qoʻshimcha mahkamlagichlarsiz tayanch nuqtalari orasidagi masofa 6 m dan oshmasligi lozim.
6-§. Boshqaruv uzellari
63. Boshqaruv uzellarini loyihalashda quyidagilarni inobatga olgan holda amalga oshirilishi kerak:
boshqaruv uzellarining ishga tushishi haqidagi signalni tekshirishni;
boshqaruv uzellaridan oldin va keyin bosimni oʻlchashni.
64. Boshqaruv uzellarining qurilmalarini boshqaruv ulamalari havo harorati 5°C va undan yuqori boʻlgan va texnik xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning erkin kirishini taʼminlaydigan nasos stansiyalari, yongʻin postlari hamda himoyalanadigan xonalarga joylashtirilishi kerak.
Himoyalanadigan xonada joylashgan boshqaruv ulamalari ushbu xonalardan olovbardoshlilik chegarasi kamida “REI 45” boʻlgan yongʻinga qarshi toʻsiqlar va orayopmalar hamda olovbardoshlilik chegarasi “EI 30” dan kam boʻlmagan eshiklar bilan ajratilishi lozim.
Himoyalanadigan xonalardan tashqarida joylashgan boshqaruv ulamalar oynali yoki toʻrsimon toʻsiqlar bilan ajratilishi kerak.
65. Suv bilan toʻldirilgan sprinkler qurilmalarining boshqaruv tugunlarida (yongʻin haqida) yolgʻon ishlab ketish signallarini oldini olish maqsadida, bosim signalizatori oldidan kechiktirish kamerasini oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.
66. Koʻpikli S-AYOOʻQ larni boshqaruv uzellariga burama ochish (zulfin)ni boshqaruv uzelidan yuqorida oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.
7-§. Suv va koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarining suv taʼminoti
67. Turli vazifalarni bajaruvchi suvoʻtkazgichlaridan suvli yongʻin oʻchirish qurilmalarini suv bilan taʼminlash manbai sifatida foydalanish kerak.
Suv uzatmasining gidravlik parametrlari (bosim kuchi, suv sarfi) qurilmaning hisoblangan parametrlarini taʼminlamasa, bunda bosimni oshirish uchun nasosli stansiya loyihalanishi lozim.
Koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarining suv taʼminoti manbai ichimlik suvi boʻlmagan maqsadlar uchun moʻljallangan suv quvurlari boʻlishi lozim. Bunda, suvning sifati qoʻllaniladigan koʻpik hosil qiluvchi moddalarga oid texnik talablariga muvofiq boʻlishi kerak.
Suv olish paytida oqimning uzilishini taʼminlovchi qurilma mavjud boʻlganda, ichimlik suvi quvuridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
68. Suvli yongʻin oʻchirish qurilmalari uchun suvning hisobiy miqdori suvoʻtkazgichlarning quvur oʻtkazgichlari idishlarida saqlanishi, bunda ulardagi suv boshqa ehtiyojlar uchun sarflanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
69. Suvli yongʻin oʻchirish qurilmalari uchun quvur oʻtkazgichlar idishining hajmini aniqlashda, yongʻinni oʻchirishning butun vaqti davomida ularni avtomatik ravishda suv bilan toʻldirish imkoniyatini hisobga olish kerak.
70. Suvning hajmi 1000 m3 yoki undan kam boʻlganda, suvni bitta idishda saqlashga yoʻl qoʻyiladi.
71. Koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalari uchun koʻpik hosil qiluvchi moddaning 100 foiz zaxirasi (hisoblangandan tashqari) boʻlishi lozim.
72. Koʻpik hosil qiluvchi moddaning saqlash sharoitlari mahsulotning texnik yoʻriqnomasi talablariga muvofiq boʻlishi kerak.
73. Koʻpik hosil qiluvchi moddaning tayyor aralashmasini aralashtirish uchun idishda saqlashda, uning perimetri boʻylab undagi hisoblangan suv sathidan 0,1 m pastroqda yotqizilgan teshikli quvur uzatkich boʻlishi lozim.
74. Koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalari uchun koʻpik hosil qiluvchi moddaning miqdorini aniqlashda yongʻin oʻchirish qurilmasi quvur oʻtkazgichlarining idishlari sonini ham hisobga olish kerak.
75. Suvli va koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalari uchun oʻt oʻchirish moddasining hisobiy miqdori uchun maksimal tiklanish muddati SHNQ 2.04.02-19 talablariga muvofiq olinishi lozim.
76. Sprinkler va drencher qurilmalarida avtomatik suv toʻydiruvchi suv (kamida 0,5 m3 ) va siqilgan havo bilan toʻldirilgan idish boʻlishi kerak.
Avtomatik suv toʻyintiruvchi sifatida quyidagicha suv quvurlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:
hajmi kamida 40 l boʻlgan;
oraliq membrana idishiga ega boʻlgan;
taʼminlab turuvchi nasos yoki turli maqsadlar uchun moʻljallangan boshqaruv uzellarini ishga tushirishni taʼminlovchi;
kafolatlangan bosimga ega boʻlgan.
77. Qoʻlda ishga tushiriladigan, ichki yonuv dvigatelidan ishlaydigan hamda ehtiyot zaxirasidagi yongʻin nasosi boʻlgan yongʻin oʻchirish qurilmalarida 10 min davomida oʻt oʻchirish moddasining hisobiy isteʼmoli (sarfi) bilan qurilmaning ishlashini taʼminlash uchun avtomatik suv toʻyintiruvchi uskuna boʻlishi kerak.
78. Asosiy nasoslar yoqilganda avtomatik suv toʻyintiruvchi oʻchirilishi lozim.
79. Balandligi 30 m dan ortiq boʻlgan binolarda yordamchi suv toʻyintiruvchini yuqori texnik qavatlarga joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
80. Yer osti inshootlarida yongʻin sodir boʻlganda, suvni chiqarib tashlash uchun uskunalar boʻlishi kerak.
81. Koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarida ularni sinab koʻrishda yoki quvur oʻtkazgichlarni taʼmirlashda, ulardan koʻpik hosil qiluvchi moddani maxsus idishga toʻplash lozim.
8-§. Yongʻin oʻchirish nasos stansiyalari
82. SHNQ 2.04.02-19 talablariga muvofiq avtomatik yongʻin oʻchirish nasos stansiyalarining suv uzatishni taʼminlanganlik darajasi boʻyicha 1-toifaga tegishli boʻlishi kerak.
83. Yongʻin oʻchirish nasos stansiyalari binolarning (turar joy obyektlari bundan mustasno) alohida xonalarida birinchi, yarim yertoʻla (sokol) yoki yertoʻla qavatlarida joylashtirilishi hamda alohida tashqariga chiqish yoʻliga yoki tashqariga olib chiquvchi zina katagiga ega boʻlishi kerak.
84. Yongʻin oʻchirish nasos stansiyalarini alohida yoki qoʻshimcha (yonma-yonma qurilgan) binolarda joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
Yongʻin oʻchirish nasos stansiyalarining xonasi boshqa xonalardan olovbardoshlilik chegarasi “REI 45” boʻlgan yongʻinga qarshi orayopmalar va toʻsiqlar bilan ajratilgan boʻlishi kerak.
Yongʻin oʻchirish nasos stansiyalarining xonalarida havo harorati 5 dan 35°C gacha, nisbiy namligi esa 25°C da 80 foizdan yuqori boʻlmasligi lozim.
Ishchi va favqulodda yoritish SHNQ 2.01.05-24 talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
Yongʻin oʻchirish nasos stansiyalari xonasi telefon aloqasi vositalari bilan jihozlangan yongʻin nazorati posti xonasiga ulangan boʻlishi lozim.
Yongʻin oʻchirish nasos stansiyalari xonasiga kirish joyining tepasida “Yongʻinni oʻchirish nasos stansiyasi” deb yozilgan nurli (elektron) tablo oʻrnatilishi va favqulodda yoritish tarmogʻiga ulanishi kerak.
85. Yongʻin oʻchirish nasos stansiyalari xonalarida jihozlarni joylashtirish SHNQ 2.04.02-19 talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
86. Yongʻin oʻchirish nasos stansiyalari koʻchma yongʻin oʻchirish texnikasiga ulash uchun nasos stansiyasi xonasidan tashqariga chiqarilgan quvur oʻtkazgichlarning tashqi qismi ulash kallaklari bilan jihozlangan boʻlishi lozim.
Quvur oʻtkazgichlar yongʻin oʻchirish qurilmalarining yetakchi seksiyalarini eng katta hisoblangan sarf bilan taʼminlashi kerak.
Tashqaridagi ulash kallaklari bir vaqtning oʻzida kamida ikkita yongʻin-qutqaruv texnikalarini ulash imkoniyatini hisobga olgan holda joylashtirilishi lozim.
87. Yongʻin oʻchirish nasos stansiyasida kamida ikkita yongʻin oʻchirish, dozator nasoslari (bitta zaxira) boʻlishi kerak.
88. Idishni oʻt oʻchiruvchi modda bilan toʻldirib turuvchi quvur oʻtkazgichlarga oʻrnatiladigan zulfinlar nasos stansiyasi xonasida oʻrnatilishi lozim.
89. Idishlarda (idishlarda) oʻt oʻchirish moddasining darajasini koʻz bilan (vizual) nazorat qilish uchun oʻlchov tayogʻi boʻlgan nazorat-oʻlchash uskunalari nasos stansiyasi xonasida joylashtirilishi kerak.
5-bob. Yuqori karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalari
1-§. Qurilmalarning tasniflari
90. Yuqori karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalari GOST 27331-87 ga muvofiq “A2” va “V” sinfidagi hajmli va mahalliy (lokal) yongʻinlarni oʻchirish uchun qoʻllanilishi lozim.
91. Yuqori karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalari xonalarni toʻliq himoya qilishda, qurilmalardan foydalanish texnik jihatdan imkonsiz yoki iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlmagan hollarda alohida agregatlar yoki jihozlardagi yongʻinlarini oʻchirish uchun oʻrnatilishi kerak.
92. Himoya qilinayotgan binolarga taʼsiri boʻyicha yuqori karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalari quyidagi tasniflarga boʻlinishi lozim:
hajm boʻyicha yongʻin oʻchirish qurilmalari;
hajm boʻyicha mahalliy yongʻin oʻchirish qurilmalari.
Hajm boʻyicha yongʻin oʻchirish qurilmalari quyidagicha joylashtirilishi kerak:
generatorlar xona shiftining orqasiga uning yuzasi boʻyicha bir tekis taqsimlanib, toʻsilgan joylarni ham kiritgan holda xona butun hajmining koʻpik bilan toʻldirilishini taʼminlagan holda;
generatorlar xonaning bevosita himoya qilinayotgan hududi yoki texnologik birlik ustiga.
Hajm boʻyicha yongʻin oʻchirish qurilmalarini hisoblash va loyihalash uchun dastlabki maʼlumotlar quyidagilardan tashkil topishi lozim:
yongʻin oʻchirish qurilmasi bilan himoyalanishi kerak boʻlgan xonalar roʻyxati, asosiy pol sathining ustiga oʻrnatiladigan mustahkam asosli qoʻshimcha pol qoplama (falshpol)lar va osma shiftlar boʻshliqlarining mavjudligi toʻgʻrisidagi;
bir vaqtning oʻzida yongʻin oʻchirish qurilmasi bilan himoyalanishi kerak boʻlgan xonalar (yoʻnalishlar) soni;
xonaning geometrik parametrlari (xona konfiguratsiyasi, toʻsuvchi konstruksiyalarning uzunligi, kengligi va balandligi);
orayopmalarining tuzilishi va muhandislik kommunikatsiyalarining joylashuvi;
toʻsuvchi konstruksiyalarda doimo ochiq boʻlgan teshiklar maydoni va ularning joylashuvi;
himoyalanadigan xonadagi ruxsat etilgan maksimal bosim toʻgʻrisidagi;
himoyalanadigan xonada va qurilmaning tarkibiy qismlari joylashgan xonadagi harorat, bosim va namlik diapazoni;
xonadagi moddalar va materiallarning yongʻin xavfi roʻyxati, koʻrsatkichlari va GOST 27331-87 boʻyicha tegishli yongʻin sinfi;
yongʻin yukini taqsimlash turi, hajmi va sxemasi;
shamollatish, konditsionerlash, havo isitish tizimlarining mavjudligi;
texnologik jihozlarning tavsiflari;
xonalar toifasi — elektr qurilmalarni oʻrnatish qoidalari boʻyicha tasdiqlangan normalar va zonalar sinflari boʻyicha;
xonadagi odamlarning mavjudligi va ularni evakuatsiya qilish yoʻllari.
93. Hajm boʻyicha mahalliy yongʻin oʻchirish qurilmalari hajmi boʻyicha yongʻin oʻchirish qurilmalaridan foydalanish texnik jihatdan imkonsiz yoki iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlmagan hollarda alohida agregatlar yoki uskunalarning yongʻinini oʻchirish uchun ishlatilishi lozim.
94. Hajm boʻyicha mahalliy yongʻinni oʻchirishning hisobiy hajmi himoyalanadigan agregat yoki uskunaning balandligini pol yuzasidagi proyeksiya maydoniga koʻpaytirish orqali aniqlanishi, bunda agregat yoki uskunaning barcha hisobiy oʻlchamlari (uzunligi, kengligi va balandligi) 1 m ga oshirilishi lozim.
95. Hajm boʻyicha mahalliy yongʻinni oʻchirish uchun karbonat angidriddan foydalanish kerak.
96. Karbonat angidrid bilan hajm boʻyicha mahalliy yongʻinni oʻchirishda normativ massali yongʻin oʻchirish konsentratsiyasi 6 kg/m3 tashkil etishi lozim.
97. Hajm boʻyicha mahalliy yongʻin oʻchirishda GOʻOʻMni yetkazib berish vaqti 30 s dan oshmasligi kerak.
2-§. Yuqori karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarini loyihalashtirish
98. Yuqori karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarida faqat yuqori karralikdagi koʻpiklarni olish uchun moʻljallangan maxsus koʻpik hosil qiluvchi moddalardan foydalanish lozim.
99. Yuqori karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalari himoya qilinayotgan hajmni, uning eng baland nuqtasidan kamida 1 m dan oshadigan balandlikkacha 10 min dan koʻp boʻlmagan vaqt davomida koʻpik bilan toʻldirilishini taʼminlashi kerak.
100. Yuqori karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarining inersionligi 180 s dan oshmasligi shartidan kelib chiqib jihoz hamda quvur oʻtkazgichlarni uzunligi va diametrini tanlash lozim.
101. Yuqori karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarining koʻpik hosil qiluvchi moddasining miqdori himoya qilinayotgan xonalarning hisobiy hajmidan kelib chiqqan holda mazkur SHNQning 4-ilovasiga muvofiq aniqlanishi kerak.
Agar qurilma bir necha xonalarda qoʻllanilayotgan boʻlsa, himoya qilish uchun eng katta miqdordagi koʻpik hosil qiluvchi moddani talab qiladigan xona hisobiy xona sifatida qabul qilinishi lozim.
102. Hajm boʻyicha mahalliy (lokal) yongʻin oʻchirish uchun qurilmalarni qoʻllashda himoya qilinayotgan agregatlar yoki uskunalar katakchasining oʻlchami 5 mm dan kichik boʻlmagan metall toʻr bilan toʻsilishi kerak.
Toʻsuvchi konstruksiyaning balandligi himoya qilinayotgan agregat yoki jihozning balandligidan kamida 1 m ga balandroq boʻlishi va undan 0,5 m dan kam boʻlmagan masofada joylashishi lozim.
103. Hajm boʻyicha mahalliy (lokal) yongʻin oʻchirish hajmi agregatni yoki uskunani toʻsuvchi konstruksiya asosining yuzasini shu konstruksiya balandligiga koʻpaytirish bilan aniqlanishi kerak.
Yongʻinni mahalliy (lokal) oʻchirishda himoya qilinayotgan hajmni toʻldirish vaqti 3 min dan oshmasligi lozim.
104. Yuqori karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarini taʼminlovchi quvur oʻtkazgichlarga purkagichdan oldinda oʻrnatiladigan filtrlovchi elementlar bilan jihozlangan boʻlishi lozim.
Filtrlovchi katakchaning oʻlchami purkagichdagi oqizish kanalining minimal oʻlchamidan kichik boʻlishi kerak.
105. Bitta xonada faqat bir xil turdagi va konstruksiyadagi koʻpikli generatorlardan foydalanish kerak.
Koʻpik generatorlari soni hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi hamda kamida ikkita qabul qilinishi lozim.
106. Koʻpik generatorlari mexanik shikastlanish mumkin boʻlgan joylarda oʻrnatilgan boʻlsa, ularning himoyasi koʻzda tutilgan boʻlishi kerak.
107. Yuqori karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarida hisoblangan miqdorga qoʻshimcha ravishda koʻpik hosil qiluvchi moddaning 100 foizli zaxirasi boʻlishi kerak.
108. Nasos stansiyalarini, yuqori karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarning suv taʼminotini, quvur oʻtkazgichlarni loyihalash va ularni mahkamlashda mazkur SHNQning 6-ilovasi talablariga amal qilish lozim.
Quvur oʻtkazgichlarni GOST 3262-75 ga muvofiq ruh qoplangan poʻlat quvurlardan loyihalash kerak.
3-§. Havoni majburiy ravishda uzatuvchi generatorlarga ega boʻlgan qurilmalar
109. Koʻpik generatorlari nasos stansiyasida yoki bevosita himoyalanadigan xonada joylashtirilishi, bunda koʻpik himoyalanadigan xonaga toʻgʻridan-toʻgʻri generatorning chiqish qisqa quvuridan (patrubkasidan) yoki diametri generatorning chiqish qisqa quvurining diametridan kam boʻlmagan, uzunligi esa 10 m dan oshmaydigan maxsus kanallar orqali uzatilishi lozim.
110. Koʻpikni yetkazib berish kanallari yongʻin xavfliligi boʻyicha “K0” sinfiga mos kelishi kerak.
111. Koʻpik kelib tushganda himoya qilinadigan xonalarning yuqori qismida havoni chiqarib yuborish moslamasi boʻlishi lozim.
112. Himoyalanadigan xonalarning maydoni 400 m2 dan oshsa, koʻpikni xonalarning qarama-qarshi qismlarida joylashgan kamida ikkita joydan amalga oshirish zarur.
6-bob. Mayda purkalanadigan suvli yongʻin oʻchirish qurilmalari
113. Mayda purkalanadigan suvli yongʻin oʻchirish qurilmalari GOST 27331-87 ga muvofiq “A”, “V” sinfidagi yongʻin oʻchogʻlarini yuza boʻyicha hajmli va mahalliy (lokal) oʻchirish uchun qoʻllanilishi lozim.
114. Qurilmalarning bajarilishi texnik yoʻriqnomalarga muvofiq boʻlishi kerak.
115. Choʻkindilar hosil qiladigan yoki uzoq muddat saqlanganda fazalarga ajralib ketadigan qoʻshimchalar qoʻshilgan suv ishlatilganda, qurilmalarda uni aralashtirish uchun maxsus moslamalar boʻlishi lozim.
116. Purkagichlarning chiqish joylari ichki va tashqi muhitning ifloslantiruvchi omillaridan himoyalangan boʻlishi kerak.
Himoya choralari, uskunalar, moslamalar (ichki yuzalarga ishlov berish, filtrlar, toʻrlar, dekorativ qobiqlar, qopqoqlar) qurilmaning ishlash parametrlarini buzmasligi lozim.
117. Mayda purkalanadigan suvli yongʻin oʻchirish qurilmalarining quvur oʻtkazgichlari ruxlangan va zanglamaydigan poʻlatdan tayyorlangan boʻlishi kerak.
118. Mayda purkalanadigan suvli yongʻin oʻchirish qurilmalarini hisoblash va loyihalash ishlarida ishlab chiqaruvchi korxonaning texnik tavsiyalarini inobatga olish lozim.
7-bob. G-YOOʻQ
1-§. Umumiy qoidalar
119. G-YOOʻQ lar GOST 27331-87 ga muvofiq “A”, “V”, “C” sinflarining va elektr jihozlari (ishlatiladigan GOʻOʻM uchun THda keltirilganidan oshmaydigan kuchlanishli elektr qurilmalari)ning yongʻinlarini bartaraf etish uchun ishlatilishi kerak.
Bunda, G-YOOʻQ lardan quyidagi yongʻinlarni oʻchirishda foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi:
moddaning hajmi ichida oʻz-oʻzidan yonishi va tutashga moyil boʻlgan tolali, sochiluvchan, gʻovakli va boshqa yonuvchan materiallar (yogʻoch qipiqlari, paxta);
kimyoviy moddalar va ularning aralashmalari, havo taʼsirisiz yonish va tutashga moyil boʻlgan polimer materiallar;
metall gidridlari va pirofor moddalari;
metall kukunlari (natriy, kaliy, magniy, titan) yongʻinlarini.
120. Hajm boʻyicha yongʻinni oʻchirish qurilmalari (azotli va argonli yongʻinni oʻchirish qurilmalari bundan mustasno) ushbu SHNQning 5-ilovasidagi 12-jadvalida keltirilgan qiymatlardan oshmaydigan germetiklik parametriga ega boʻlgan statsionar toʻsiq konstruksiyali xonalarni (jihozlarni) himoya qilish uchun qoʻllanilishi lozim.
Azotli va argonli yongʻin oʻchirish qurilmalari uchun germetik boʻlmagan parametri 0,001 m-1 dan oshmasligi kerak.
121. Himoyalanadigan xonaning hajmini tutash zonalarga (falshpol, falshshift va boshqalar) boʻlishda, germetik boʻlmagan parametri har bir zona uchun belgilangan qiymatlardan oshmasligi kerak.
Germetik boʻlmagan parametri agar bir vaqtning oʻzida gazli oʻt oʻchirish moddalarini yetkazib berishni taʼminlasa, tutash zonalar orasidagi toʻsuvchi yuzalardagi teshiklarni hisobga olmasdan aniqlanishi lozim.
122. Germetik boʻlmagan parametrining katta qiymatlari boʻlgan xonalarni himoya qilish uchun hajm boʻyicha yongʻin oʻchirish qurilmalarini loyihalash maʼlum bir bino-inshoot uchun ishlab chiqilgan texnik talablarga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
2-§. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmalarning tasnifi va tarkibi
123. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmalari quyidagi usullar boʻyicha ajratilishi lozim:
oʻchirish usuli boʻyicha: hajmliy oʻchirish, hajmi boʻyicha mahalliy oʻchirish;
gazli oʻt oʻchirish moddasini saqlash usuli boʻyicha: markazlashgan, modulli;
ishga tushirish impulsidan yoqish usuli boʻyicha: elektr, pnevmatik, mexanik ishga tushirish yoki ularning kombinatsiyasi bilan.
124. G-YOOʻQ uchun yoqish (ishga tushirish)ning quyidagi turlari nazarda tutilishi lozim:
avtomatik;
masofaviy;
mahalliy.
125. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmalarning texnologik qismi gazli oʻt oʻchirish moddasi bilan toʻldirilgan idishlar, quvur oʻtkazgichlar va naychalar hamda qurilmaning texnologik qismini qoʻzgʻatish tizimlarini oʻz ichiga olishi kerak.
126. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmalarida mazkur SHNQning 6-jadvalida keltirilgan GOʻOʻMlar qoʻllanilishi lozim.
127. Siqib chiqaruvchi gaz sifatida havo yoki azotdan foydalanilish lozim. Bunda, oʻsish nuqtasi minus 40ºC dan yuqori boʻlmasligi kerak.

6-jadval

Suyultirilgan gazlar

Siqilgan gazlar

Karbon dioksidi (CO2)

Azot (N2)

Xladon 23 (SF3N)

Argon (Ar)

Xladon 125 (S2F5N)

Inergen:

Xladon 218 (S3F8)

Azot — 52 foiz (umumiy)

Xladon 227ea (S3F7N)

Argon — 40 foiz (umumiy)

Xladon 318S (S4F8S)

Uglerod ikki oksidi — 8 foiz (umumiy)

Olti ftorli oltingugurt (SF6)

Izoh. Boshqa GOʻOʻMlardan foydalanish (suyultirilgan azot yoki argon hamda mazkur SHNQning 6-jadvalida keltirilganlar)ni maʼlum bir bino uchun ishlab chiqilgan texnik talablarga muvofiq amalga oshirish kerak.
128. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmalari va ularning tarkibiga kiritilgan uskunalarni loyihalash ularning ishlash boʻyicha texnik talablariga muvofiq boʻlishi kerak.
129. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmalarining texnologik qismini loyihalashda quyidagi hisob-kitoblar amalga oshirilishi lozim:
yongʻin oʻchirish qurilmasidagi GOʻOʻM ning massalarini hisoblash (GOʻOʻM ning massalari ushbu SHNQning 6-ilovasiga, massani hisoblash uchun dastlabki maʼlumotlar esa mazkur SHNQning 5-ilovasiga muvofiq olinishi kerak);
gazli yongʻin oʻchirish qurilma quvur oʻtkazgichlarining diametri, naychalarning turi va soni, GOʻOʻMni yetkazib berish vaqtini gidravlik hisoblash ishlari;
izotermik idishni oʻz ichiga olgan karbonat angidrid qurilmasi uchun hisoblash (mazkur SHNQning 7-ilovasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak);
gazli oʻt oʻchirish moddasi uzatilganda, himoyalanadigan xonada ortiqcha bosimni bartaraf etish uchun ochiq maydonlarni hisoblash (mazkur SHNQning 8-ilovasiga muvofiq bajarilishi kerak).
3-§. Gazli oʻt oʻchirish moddasining miqdori
130. Qurilmadagi GOʻOʻMlarning hisobiy miqdori himoyalanadigan xonada yoki bir vaqtning oʻzida himoyalanadigan xonalar guruhida normativ oʻt oʻchiruvchi konsentratsiyasini taʼminlash uchun yetarli boʻlishi kerak.
131. Markazlashgan qurilmalar, GOʻOʻMning hisobiy miqdoridan tashqari, uning 100 foiz zaxirasiga ega boʻlishi kerak.
Markazlashgan qurilmalar reversivli (ikki yoʻnalishli) yuritmaga ega boʻlgan qulflash va ishga tushirish qurilmasi hamda uni boshqarish uchun texnik vositalar bilan jihozlangan boʻlsa, GOʻOʻMning hisobiy miqdori va zaxirasini izotermik idishda birgalikda saqlashga yoʻl qoʻyiladi.
132. Modulli yongʻin oʻchirish qurilmalari GOʻOʻMning hisobiy miqdoridan tashqari, uning 100 foiz oʻt oʻchirish moddasi zaxirasiga ega boʻlishi kerak.
Bino va inshoot (xona)da bir nechta modulli qurilmalarni loyihalashda, uning himoyalangan xonalaridan istalganda ishga tushgan qurilmalarning ishlash qobiliyatini tiklash uchun yetarli miqdorda zaxira koʻzda tutilishi lozim.
Zaxirali modullar yongʻin oʻchirish qurilmalariga xizmat koʻrsatadigan alohida omborlarda saqlanishi kerak.
133. Modulli yongʻin oʻchirish qurilmasini sinovdan oʻtkazish zarur boʻlsa, keltirilgan sinovlarni oʻtkazish uchun GOʻOʻM zaxirasi boshqa talablar boʻlmasa, eng kichik hajmdagi xonani himoya qilish shartidan kelib chiqqan holda qabul qilinishi lozim.
134. Modulli yongʻin oʻchirish qurilmalari uchun siqib chiqaruvchi vosita sifatida havo, inert gazlari, “CO2”, “H2” dan foydalanilishi, bunda oʻt oʻchirish moddasining siqib chiqaruvchi vositalar sifatida qoʻllaniladigan siqilgan gazlar qurilmaning ishlash parametrlarini buzmasligi lozim.
135. Oʻt oʻchirish moddasini siqib chiqarish uchun qurilmalarda sanoat sinovlaridan oʻtgan va yongʻinga qarshi uskunalarda foydalanish uchun tavsiya etilgan gaz hosil qiluvchi elementlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
Gaz ishlab chiqaruvchi elementning tuzilishi uning har qanday boʻlaklarini oʻt oʻchirish moddasiga tushmasligi kerak.
136. Madaniy boyliklarni himoya qilishda gaz hosil qiluvchi elementlardan oʻt oʻchiruvchi moddasi sifatida foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
4-§. Vaqtinchalik tavsiflar
137. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmasini loyihalashda quyidagilarni taʼminlash kerak:
qurilma xonada evakuatsiya haqida xabar beruvchi moslamalar ishga tushgan paytdan boshlab 10 s dan kechiktirmasdan odamlarni xonadan evakuatsiya qilish uchun zarur boʻlgan vaqt davomida, avtomatik va masofadan ishga tushirish paytida himoyalanadigan xonaga gazli oʻt oʻchirish moddasini chiqarishni kechiktirishni;
shamollatish (konditsiyalashni) tizimlarini oʻchirishni;
toʻsma qopqoqlarni (yongʻinga qarshi klapanlar) yopishni.
Himoyalanadigan xonadagi shamollatish tizimlarining havo uzatkichlarida klapanlarni toʻliq yopish vaqti ushbu xonaga belgilangan kechikish vaqtidan oshmasligi lozim.
138. Yongʻinni oʻchirishda himoyalanadigan xonada texnologik jarayonning xavfsizligini taʼminlaydigan shamollatish qurilmalarini oʻchirmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
Bunda, qurilmani hisoblash himoyalanadigan xonaning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda maxsus usul boʻyicha amalga oshirilishi lozim.
139. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmasi 15 s dan koʻp boʻlmagan inersiyani taʼminlashi kerak.
140. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmasi himoyalanadigan xonada normativ oʻt oʻchirish konsentratsiyasini yaratish uchun zarur boʻlgan gazli oʻt oʻchirish modda massasini quyida oshmaydigan vaqt oraligʻi uchun kamida 95 foizini yetkazib berishni taʼminlashi kerak:
GOʻOʻM sifatida siqilgan gazlar (karbonat angidriddan tashqari) ishlatiladigan modulli qurilmalar uchun — 10 s;
GOʻOʻM sifatida siqilgan gazlar (karbonat angidrid bundan mustasno) ishlatiladigan markazlashtirilgan qurilmalar uchun 15 s;
GOʻOʻM sifatida karbonat angidrid yoki siqilgan gazlar ishlatiladigan modulli va markazlashtirilgan qurilmalar uchun 60 s.
Vaqt oraligʻining nominal qiymati GOʻOʻM solingan idishni 20°C haroratda saqlash orqali aniqlanishi kerak.
5-§. Gazli yongʻin oʻchirish moddasi uchun idishlar
141. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmalarida quyidagilar qoʻllanilishi lozim:
gazli yongʻin oʻchirish modullari;
gazli yongʻin oʻchirish batareyalari;
izotermik idishlar.
Markazlashgan qurilmalarga tegishli idishlarni yongʻin oʻchirish stansiyalariga joylashtirish kerak.
Modulli qurilmalardagi modullarni himoyalanadigan xonaning oʻzida uning tashqarisida, unga yaqin joyda joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
Gazli yongʻin oʻchirish moddasi uchun idishlardan issiqlik manbalari (isitish moslamalari)gacha boʻlgan masofa kamida 1 m boʻlishi kerak.
Tarqatish qurilmalari yongʻin oʻchirish stansiyasining xonalariga joylashtirilishi lozim.
142. Markazlashgan va modulli yongʻin oʻchirish qurilmalarining texnologik jihozlarini joylashtirish ularga texnik xizmat koʻrsatish imkoniyatini taʼminlashi kerak.
143. Gazli yongʻin oʻchirish moddasi uchun idishlar himoyalanadigan xonalarga yaqinroq joylashtirilishi, bunda idishlarni ularga yongʻin (portlash)ning xavfli omillari taʼsir qilishi mumkin boʻlgan joylarga, mexanik, kimyoviy yoki boshqa turdagi shikastlanishlar roʻy berishi, quyosh nurlarining toʻgʻridan-toʻgʻri tushishi mumkin boʻlgan joylarga joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.
144. Qurilmada bir xil oʻlchamdagi modullar uchun GOʻOʻM va siqib chiqaruvchi gazni toʻldirish uchun hisobiy qiymatlar bir xil boʻlishi kerak.
145. Ikki yoki undan ortiq modulni kollektorga ulashda suyultirilgan gaz GOʻOʻM sifatida va siqilgan gaz GOʻOʻM sifatida foydalanilganda, quyidagi bir xil oʻlchamdagi modullardan foydalanish lozim:
bir xil GOʻOʻM toʻldirish va siqib chiqaruvchi gaz bosimi bilan, agar suyultirilgan gaz GOʻOʻM sifatida ishlatilsa;
bir xil GOʻOʻM bosimi bilan, agar siqilgan gaz GOʻOʻM sifatida ishlatilsa.
Modullarni kollektorga ulash teskari (qaytish) klapani orqali amalga oshirilishi kerak.
146. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmalari algoritmi umumiy kollektorga ulangan barcha modullardan bir vaqtning oʻzida yetkazib berishni nazarda tutsa, ularni kollektorga ulash uchun qaytish klapanlarini oʻrnatmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
Bunda, modullarni uzishda kollektorni germetizatsiyalash (zich berkitish) uchun zulfinlar boʻlishi kerak.
147. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmaning bir qismi sifatida gazli yongʻin oʻchirish moddasi uchun idishlar ular uchun foydalanish qoidalariga muvofiq mahkamlanishi kerak.
148. Siqilgan gazlar GOʻOʻM sifatida qoʻllaniladigan qurilmalarda modullar yoki izotermik idishlar uchun texnik hujjatlariga muvofiq, GOʻOʻM massasini nazorat qilishni taʼminlaydigan texnik vositalar koʻzda tutilishi kerak.
149. GOʻOʻM — siqib chiqaruvchi gazi boʻlmagan siqilgan gazlarni oʻz ichiga olgan modulli qurilmalarni loyihalash jarayonida uning massasini nazorat qilish uchun moslamalar bilan jihozlashni hisobga olish kerak.
Siqilgan gazni GOʻOʻM hamda siqib chiqaruvchi gaz sifatida ishlatilganda, gazli yongʻin oʻchirish moddasi uchun idishlar bosimni nazorat qilish moslamalari bilan taʼminlanishi lozim.
6-§. Quvur oʻtkazgichlar
150. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmalarning quvur oʻtkazgichlari GOST 8732-78 yoki GOST 8734-75 boʻyicha poʻlat quvurlardan, shuningdek latun yoki zanglamaydigan poʻlatli quvurlardan, undash quvur oʻtkazgichlari esa GOST 10704-91 boʻyicha poʻlat quvurlardan tayyorlanishi kerak.
Quvurlarni rezba orqali ulash uchun poʻlat va latun materiallaridan tayyorlangan fitinglaridan foydalanish lozim.
151. Yongʻinni oʻchirish qurilmalaridagi quvurlarning birikmalari payvandlangan, rezbali, flanesli yoki kavsharlangan boʻlishi kerak.
152. Quvur oʻtkazgichlarning tuzilishi gidravlik sinovdan yoki toʻplangan kondensatni toʻkishdan soʻng suvni olib tashlash uchun tozalash imkoniyatini taʼminlashi lozim.
153. Quvur oʻtkazgichlar ishonchli tarzda mahkamlangan boʻlishi kerak.
Quvur oʻtkazgichlar bilan devor orasidagi oraliq masofa 2 cm dan kam boʻlmasligi lozim.
154. Quvur oʻtkazgichlar va ularning ulanishlari 1,25 Rish ga teng bosimda mustahkamlikni taʼminlashi va foydalanish sharoitida idishdagi GOʻOʻM ning maksimal bosimiga teng bosimda 5 min davomida germetiklikni taʼminlashi kerak (bu yerda Rish — foydalanish sharoitida idishdagi GOʻOʻM ning maksimal bosimi).
155. Qurilmalarning quvur oʻtkazgichlari yerlantirilgan (nollashtirilgan) boʻlishi kerak.
Yerlantirish belgisi va joyi — GOST 21130-75 boʻyicha aniqlanishi zarur.
156. Modullarni quvur oʻtkazgichlar bilan ulash uchun egiluvchan ulagichlardan (masalan, yuqori bosimli yenglar) yoki kamida 1,5 Rish bosim ostida mustahkamligini taʼminlab beradigan mis quvur oʻtkazgichlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
157. Tarqatish quvur oʻtkazgichlari tizimi simmetrik holatda boʻlishi kerak.
158. Quvur oʻtkazgichlarning ichki hajmi 20°C haroratda GOʻOʻMning hisobiy miqdorining suyuq fazasi hajmining 80 foizdan oshmasligi lozim.
7-§. Qoʻzgʻatuvchi tizimlar
159. Qoʻzgʻatuvchi tizimlarning haroratga sezgir elementlarini himoyalanadigan xonalarda joylashtirish mazkur SHNQning 8-bandi talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
160. Qoʻzgʻatuvchi quvur oʻtkazgichlarning shartli oʻtkazish diametri 15 mm ga teng boʻlishi lozim.
161. Qoʻzgʻatuvchi quvur oʻtkazgichlar va ularning qurilmalardagi ulangan joylari 1,25 R bosimdagi mustahkamlikni va kamida undovchi tizimdagi gaz (havo) yoki suyuqlikning maksimal bosimdagi germetiklikni (zichlikni) taʼminlashi kerak.
162. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmasini masofadan ishga tushirish moslamalari 1,7 m dan ortiq boʻlmagan balandlikda joylashgan boʻlishi lozim.
8-§. Naychalar
163. Naychalar turini tanlash ularning maʼlum bir GOʻOʻM uchun texnik xususiyatlari bilan belgilanishi lozim.
164. Naychalar himoyalanayotgan xonaning geometriyasini hisobga olgan holda joylashtirilishi va xonaning butun hajmi boʻylab normativ darajadan past boʻlmagan konsentratsiyada GOʻOʻM tarqalishini taʼminlashi kerak.
165. Normal sharoitlarda zichligi havo zichligidan katta boʻlgan GOʻOʻMni yetkazib berish uchun quvur oʻtkazgich ajratishlariga oʻrnatilgan naychalar himoyalanadigan xonaning orayopmasi (shift, osma shift, falshshift)dan 0,5 m dan ortiq boʻlmagan masofada joylashgan boʻlishi lozim.
166. Bitta tarqatuvchi quvur oʻtkazgichdagi ikki eng oxirgi naychalar orasidagi GOʻOʻMning sarfidagi farq 20 foizdan oshmasligi kerak.
167. Diametri 3 mm dan oshmaydigan, individual chiqish teshiklari boʻlgan naychaning kirish qismida filtrlar oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.
168. Bir xonada (himoyalanadigan hajmda) faqat bir xil oʻlchamdagi naychalarni qoʻllash lozim.
169. 1,25 Rish bosimda naychalarning mustahkamligi taʼminlangan boʻlishi zarur.
Naychalarning chiqish teshiklarining yuzasi korroziyaga chidamli materialdan tayyorlangan boʻlishi kerak.
170. Naychalarning chiqish teshiklari toʻgʻridan-toʻgʻri GOʻOʻM oqimlari himoyalanadigan xonaning ochiq maydonlariga yoʻnaltirilmagan boʻlishi lozim.
171. Naychalar mexanik shikastlanish yoki tiqilib qolishi mumkin boʻlgan joylarda joylashtirilganda, ular mexanik taʼsirlardan himoyalangan boʻlishi kerak.
9-§. Yongʻin oʻchirish stansiyasi
172. Yongʻin oʻchirish stansiyalarining xonalari boshqa xonalardan 1-turdagi yongʻinga qarshi toʻsiqlar va 3-turdagi orayopmalar bilan ajratilishi lozim.
Yongʻin oʻchirish stansiyasi xonalarini “A” va “B” toifalardagi (portlash xavfi mavjud) xonalarning ostida va tepasida joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Yongʻin oʻchirish stansiyalarining xonalari binolarning yertoʻlasida, yarim yertoʻla (sokol) qavatida yoki birinchi qavatida joylashgan boʻlishi kerak.
Yongʻin oʻchirish stansiyasini birinchi qavatdan yuqorida joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
Bunda, yongʻin oʻchirish stansiyasi bino va inshootlardagi koʻtarish-tashish uskunalari, qurilmalarni oʻrnatish joyiga yetkazib berish va foydalanish ishlarini bajarish imkoniyatini taʼminlashi kerak.
Yongʻin oʻchirish stansiyasi joylashgan xonadan tashqariga chiqish joyiga ega zinapoya katagi, vestibyul yoki yoʻlakka chiqish joyi quyidagi hollarda nazarda tutilishi kerak:
yongʻin oʻchirish stansiyasining chiqish joyidan zinapoya katagigacha boʻlgan masofa 25 m dan oshmasa;
ushbu yoʻlakka “A” va “B” toifadagi xonalardan chiqish joylari mavjud boʻlmasa.
173. Izotermik idishlar yongʻin oʻchirish stansiyasi binosidan tashqarida yogʻingarchilik va quyosh nurlaridan himoya qilish uchun soyabon bilan, hududning perimetri atrofida esa toʻsiq bilan oʻrnatilishi lozim. Bunda, quyidagilarga amal qilish kerak:
izotermik idishlarni oʻrnatish joyida favqulodda yoritishni taʼminlash;
izotermik idishlarga hamda uni boshqarish (ishga tushirish) tugunlari va taqsimlash moslamalariga odamlarning ruxsatsiz kirishni maksimal (yuqori) darajada istisno qilishni hisobga olish;
izotermik idishlarga kirish yoʻllarini taʼminlash.
174. Yongʻin oʻchirish stansiyasi xonasining balandligi modullar yoki batareyalar ishlatiladigan qurilmalar uchun kamida 2,5 m boʻlishi kerak.
Izotermik idishlardan foydalanganda, xonaning minimal balandligi undan kamida 1 m shiftgacha boʻlgan masofani taʼminlashi hamda idishlarning balandligi bilan belgilanishi lozim.
175. Yongʻin oʻchirish stansiyalarining xonalarida harorat 5 dan 35°C gacha boʻlishi, 25°C da nisbiy havo namligi 80 foizdan oshmasligi, yoritilganlik — lyuminessent lampalar bilan kamida 100 lk yoki choʻgʻlanma lampalar bilan kamida 75 lk boʻlishi kerak.
176. Favqulodda yoritish SHNQ 2.01.05-24 ning talablariga muvofiq boʻlishi zarur.
177. Yongʻin oʻchirish stansiyalari kamida ikkita havo almashinuviga ega tortish-chiqarish shamollatish jihozlariga, shuningdek telefon aloqasi bilan taʼminlangan kecha-kunduz navbatchilik qiluvchi xodimlarning xonasiga ega boʻlishi lozim.
Kirish eshigi yongʻin oʻchirish stansiyasining xonalariga odamlarning ruxsatsiz kirishini maksimal (yuqori) darajada istisno qiladigan qulflash moslamasiga ega boʻlishi lozim.
178. Yongʻin oʻchirish stansiyasining xonalarida moslama va jihozlarni joylashtirish ularga xizmat koʻrsatish imkoniyatini taʼminlashi kerak.
10-§. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmalarini mahalliy ishga tushirish moslamalari
179. Markazlashgan qurilmalar mahalliy ishga tushirish moslamalari bilan jihozlangan boʻlishi lozim.
180. Modullari himoyalanadigan xonada joylashgan modulli qurilmalardan qurilmalarni mahalliy ishga tushirishda foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Modullarda ishga tushirish elementlari mavjud boʻlsa, ular bloklanishi lozim.
181. Modullari himoyalanadigan xonalardan tashqarida joylashgan modulli yongʻin oʻchirish qurilmalarini mahalliy ishga tushirishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Qurilmalarni mahalliy ishga tushirishda foydalanishga ishga tushirish elementlari quyidagi shartlarga javob bergandagina yoʻl qoʻyiladi:
himoyalanadigan xonalardan tashqarida yongʻin omillari taʼsiridan xavfsiz joyda joylashgan boʻlishi;
odamlarning ruxsatsiz kirishini maksimal (yuqori) darajada istisno qiladigan qulflash moslamasiga ega boʻlishi;
qurilmaning barcha ishga tushirish elementlarini (yaʼni modullarni) bir vaqtning oʻzida ishga tushirishni taʼminlashi.
182. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmalarini mahalliy ishga tushirish moslamalarining ishga tushirish elementlari poldan 1,7 m dan ortiq boʻlmagan balandlikda joylashgan boʻlishi lozim.
183. GOʻOʻMni yetkazib berish uchun bir nechta yoʻnalishlar mavjud boʻlsa, batareyalar (modullar) va tarqatish qurilmalari mahalliy ishga tushirish moslamalarining ishga tushirish elementlari himoyalanadigan xonaning yoʻnalishini koʻrsatuvchi taxtachalarga ega boʻlishi kerak.
11-§. Himoyalangan xonalarga qoʻyiladigan talablar
184. Himoyalangan xonalarning germetik boʻlmagan parametri mazkur SHNQda keltirilgan qiymatlardan oshmasligi kerak.
Texnologik asossiz teshiklarni bartaraf etish choralarini koʻrish, deraza va eshiklarni yopish moslamalarini oʻrnatish, kabel oʻtkazmalarini zich holatda yopish kerak.
185. Xona, uning zarurligi mazkur SHNQning 8-ilovasida keltirilgan usul boʻyicha hisoblangan boʻlsa, bosimni kamaytirish uchun doimiy ochiq teshik GOʻOʻM yetkazib berilganda, teshigi ochiladigan qurilma boʻlishi lozim.
186. Umumiy almashinuv, shamollatish, havo isitish va himoyalanadigan xonalarni konditsiyalash havo uzatkichlari tizimlarida yongʻin aniqlanganda, avtomatik ravishda yopiladigan havo toʻsiqlari (toʻsma qopqoqlar yoki yongʻinga qarshi klapanlar) boʻlishi kerak.
Himoyalanadigan xonada texnologik jarayonning xavfsizligini taʼminlaydigan shamollatish moslamalarini qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.
Quyidagi hollarda havo oʻtkazgichlarga avtomatik tarzda ochilib-yopiladigan mexanizmlarni oʻrnatmaslikka yoʻl qoʻyiladi:
gazli yongʻin oʻchirish qurilmalarini loyihalashtirish jarayonida shamollatish oraliqlari har doim ochiq turadigan oraliqlar sifatida inobatga olingan boʻlsa;
shamollatish oqimlarining toʻxtalishi GOʻOʻMni bergunga qadar amalga oshirilsa.
187. Yongʻin oʻchirilgandan keyin GOʻOʻMlarni olib tashlash uchun bino-inshootlar va xonalarning umumiy almashinuv shamollatishdan foydalanilishi, bunda koʻchma shamollatish qurilmalari boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.
12-§. Xavfsizlik talablari
188. Qurilmalarni loyihalash ushbu turdagi qurilmalar uchun texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda belgilangan qurilmani oʻrnatish, ishga tushirish, qabul qilish va ishlatish vaqtida xavfsizlik talablariga javob berish imkoniyatini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.
189. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmasini qoʻlda ishga tushirish moslamalari (yongʻin oʻchirish stansiyasining xonalarida oʻrnatilgan mahalliy yoki yongʻin postlarini masofadan ishga tushirish moslamalari bundan mustasno) tasodifiy ishga tushirish yoki mexanik shikastlanishdan himoyalangan va muhrlangan boʻlishi kerak.
190. GOʻOʻM (gaz)ni chiqarib yuborish uchun saqlash moslamalari ishga tushirilganda, xodimlarning shikastlanishiga yoʻl qoʻymaydigan tarzda joylashtirilishi kerak.
191. Gazni xavfsiz hududga olib tashlash uchun drenaj quvur oʻtkazgichlari izotermik idishlarning saqlash moslamalarini chiqish tugunlariga ulanishi lozim.
192. Suyultirilgan GOʻOʻM uchun berk boʻshliqlar klapanlar oʻrtasida hosil boʻlishi mumkin boʻlgan quvur oʻtkazgichlari hududlaridagi qurilmalarda GOʻOʻMni xavfsiz tushirish uchun saqlash moslamalari boʻlishi kerak.
193. Gazli yongʻin oʻchirish qurilmalarining asbob va uskunalarini yerlantirish hamda nollashtirish elektr qurilmalarni oʻrnatish qoidalariga muvofiq amalga oshirilishi va uskunaning texnik yoʻriqnomalariga muvofiq boʻlishi kerak.
194. Qurilmalardan foydalanish, texnik xizmat koʻrsatish, sinovdan oʻtkazish va taʼmirlash vaqtida oʻt oʻchirish moddalari uchun qoʻyilgan texnik talablarga amal qilish lozim.
8-bob. Modul turidagi kukunli avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari
1-§. Umumiy qoidalar
195. “A”, “V”, “C” sinflari va elektr jihozlari (kuchlanish ostidagi elektr qurilmalari)ning yongʻinlarini tarqalishini cheklash va bartaraf etish uchun K-AYOOʻQ dan foydalanish lozim.
196. Portlab-yonish va yongʻin xavfi toifasiga mansub xonalarni himoyalashda, (SHNQ 2.01.19-22 ga muvofiq “A” va “B” toifalari va elektr qurilmalarni oʻrnatish qoidalari boʻyicha portlovchi zonalar) qurilma tarkibiga kiruvchi asbob-uskunalar himoyalanayotgan xonaga joylashtirilganda, portlashdan himoyalangan boʻlishi kerak.
197. Qurilmalarni himoyalanadigan hududdagi yongʻin tarqalishini cheklash yoki uni oʻchirish, hududning yoki hajmning bir qismini mahalliy oʻchirish hamda butun himoyalanadigan hajmni oʻchirishda mazkur SHNQning 209, 210-bandlari talablarini hisobga olgan holda ishlatilishga yoʻl qoʻyiladi.
198. Odamlar gavjum boʻladigan joylar (kino va teatrlar, savdo markazlari zallari hamda xonalari)da qurilmalar mazkur SHNQning 236 — 239, 246 — 249-bandlari talablariga muvofiq bajarilishi kerak.
199. Oʻt oʻchirish kukunlari GOST 26952-97 talablariga muvofiq boʻlishi, bunda kukunli yongʻin oʻchirishning impuls modullari uchun teshib oʻtuvchi kuchlanish parametrini hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
200. Yongʻin yuklamasi 1000 MJ/m2 dan, oʻchirish zonasida havo oqimlarining tezligi 1,5 m/s dan oshmaydigan, odamlarning doimiy boʻlishi nazarda tutilmagan hamda vaqti-vaqti bilan tashrif buyuriladigan (ishlab chiqarish zaruratiga koʻra hajmi 100 m3 dan oshmaydigan) xonalarni, elektr shkaflari, kabel inshootlari himoya qilish uchun faqat yongʻinni aniqlash va oʻchirish vazifalarini bajaradigan, shuningdek yongʻin signalini uzatuvchi qurilmalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
201. Quyidagi yongʻinlarni oʻchirishda modul turidagi K-AYOOʻQ dan foydalanmaslik kerak:
moddaning hajmida oʻz-oʻzidan yonishga va tutashga moyil boʻlgan yonuvchan materiallar (yogʻoch qipiqlari, paxta);
kimyoviy moddalar va ularning aralashmalari, havo kirishisiz tutashga va yonib ketishga moyil piroforik va polimerik materiallar yongʻinlarini.
2-§. Modul turidagi kukunli avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarini loyihalash
202. Modul turidagi K-AYOOʻQ uchun loyiha hujjatlari texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq boʻlishi lozim.
203. Kukunli yongʻin oʻchirish modulining tuzilishiga bogʻliq holda qurilmalar taqsimlovchi quvur oʻtkazgichlarga ega boʻlishi yoki ega boʻlmasligiga yoʻl qoʻyiladi.
204. Kukunli yongʻin oʻchirish idishlarida siqib chiqaruvchi gazni saqlash usuliga koʻra quyidagilarga boʻlinishi kerak:
dam beriluvchiga;
gaz hosil qiluvchi elementga;
siqilgan yoki suyultirilgan gaz balloniga.
205. Kukunli yongʻin oʻchirish idishlarni himoyalanadigan xonaga joylashtirishda mahalliy qoʻlda ishga tushirishni hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
206. Himoyalanadigan xonalarning hajmini hisoblashda agar asbob-uskunalar va qurilish konstruksiyalari yonmaydigan materiallardan tayyorlangan boʻlsa, ularning hajmini xonalarning hisobiy hajmidan olib tashlashga yoʻl qoʻyiladi.
207. Alohida ishlab chiqarish maydonlari, hududlari, agregatlari va uskunalarini mahalliy himoya qilish havo oqimi tezligi 1,5 m/s dan oshmaydigan yoki kukunli yongʻin oʻchirish moduli uchun texnik hujjatlarda (TH) koʻrsatilgan parametrlarga ega boʻlgan xonalarda olib borilishi kerak.
208. Mahalliy yongʻin oʻchirishning nazorat zonasini hisob-kitobi sifatida 10 foizga oshirilgan himoyalangan maydon oʻlchami 15 foizga oshirilgan himoyalangan hajm oʻlchami qabul qilinishi lozim.
209. Germetik boʻlmaganlik darajasi 1,5 foizgacha boʻlgan xonalarda ularning butun himoyalanadigan hajmini oʻchirishni taʼminlashga yoʻl qoʻyiladi.
210. Hajmi 400 m3 dan ortiq boʻlgan xonalarda maydoni (hajmi) boʻyicha yoki butun maydon boʻyicha mahalliy yongʻinni oʻchirish usullari qoʻllanilishi kerak.
211. K-AYOOʻQ (kukunli avtomatik yongʻin oʻchirish qurilma)laridagi quvur ulanishlari payvandlangan, gardishli yoki rezbali (burama tishli) boʻlishi lozim.
212. Quvur oʻtkazgichlar va ularning yongʻin oʻchirish qurilmalaridagi ulanishlari Rish. ga teng boʻlgan sinov bosimida germetiklikni taʼminlashi kerak.
213. K-AYOOʻQlardagi quvur oʻtkazgichlar va ularning ulanishlari 1,25 Rish sinov bosimida mustahkamlikni taʼminlashi lozim.
214. Kukunli yongʻin oʻchirish idishlari va sachratgich naychalar modullar uchun texnik hujjatlarga muvofiq himoyalanadigan hududga joylashtirilishi kerak.
215. Sachratgich naychalari bilan modulli uskunalar yoki quvur oʻtkazgichlarni oʻrnatish uchun ishlatiladigan konstruksiyalar oʻrnatiladigan elementlar ogʻirligining besh baravariga teng boʻlgan yuk taʼsiriga bardosh berishi va ularning saqlanishini hamda tasodifiy shikastlanishlardan himoyalanishini taʼminlashi lozim.
216. K-AYOOʻQlarning sachratgich naychalarini tiqilib qolish ehtimolini istisno qilish uchun choralar koʻrilishi kerak.
217. Eng katta xona yoki hududni himoya qiluvchi qurilma uchun butlovchi qismlar, qayta quvvatlanmaydigan modulli uskunalar va almashtirish kukuni zaxirasining 100 foiz miqdori koʻzda tutilishi lozim.
Bir bino-inshoot (xona)da turli oʻlchamdagi bir nechta modulli uskunalar ishlatilsa, zaxira har bir oʻlchamdagi modulli uskunalar bilan qurilmalarning ishlash qobiliyatini tiklashni taʼminlashi kerak.
218. Zaxira obyekt omborida saqlanishi lozim.
219. Kukunli yongʻin oʻchirish modullari foydalanish harorati oraligʻini hisobga olgan holda joylashtirilishi kerak.
220. Tarqatish quvur oʻtkazgichlari boʻlgan modullarni quyidagi xonalarda joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi:
himoyalanadigan xonaning oʻzida (moʻljallangan yonish zonasidan uzoqda) va uning tashqarisida;
himoyalanadigan xonaga bevosita yaqin joyda;
maxsus toʻsib olingan joyda, alohida xonada.
221. Yongʻinni oʻchirish uchun zarur boʻlgan modullar sonini hisoblash himoyalanadigan hajmni oʻt oʻchirish kukuni bilan bir xilda toʻldirishni yoki mazkur SHNQning 9-ilovasiga muvofiq purkash diagrammalarini (modul uchun THda berilgan) hisobga olgan holda, hududga bir xilda suv sepishni taʼminlash sharti bilan amalga oshirilishi kerak.
222. Sachratgich naychalarning joylashishi modul uchun THga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
Himoyalanuvchi xonaning balandligi naychalar oʻrnatilishining maksimal balandligidan yuqori boʻlsa, bunda ularni joylashtirish purkash diagrammalarini hisobga olgan holda, qatlamlarda amalga oshirilishi kerak.
223. K-AYOOʻQdan foydalanishda (loyihada asoslangan holda) zaxiralashga yoʻl qoʻyiladi.
Bunda, modulli uskunalarning umumiy soni hisoblanganiga nisbatan ikki barobar koʻpaytirilishi va modulli uskunalarni ikki bosqichli ishga tushirish amalga oshirilishi kerak.
Ikkinchi bosqichni yoqish uchun masofadan boshqarish tizimini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
3-§. Himoyalanadigan xonalarga qoʻyiladigan talablar
224. Hajmi boʻyicha oʻchirish paytida xonaning germetik boʻlmaganlik darajasi texnik koʻrsatkichlari qiymatlaridan oshmasligi kerak.
Maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda, germetik boʻlmaganlik darajasi mazkur SHNQning 209-bandiga muvofiq olinishi va “K4” ni hisoblash mazkur SHNQning 9-ilovasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
225. Butun himoya qilinadigan hajmni oʻchirish koʻzda tutilgan xonalarni loyihalashda quyidagilarga yoʻl qoʻyilmaydi:
asosiz ochiq oraliqlarni;
oʻz-oʻzidan ochilib ketadigan eshiklarning boʻlishiga.
226. Himoyalangan xonalarning umumiy almashinuv ventilyatsiyasi, havo bilan isitish va havoni konditsiyalash tizimlarining havo oʻtkazgichlarida havo toʻsiqlari yoki yongʻinga qarshi klapanlar oʻrnatilishi lozim.
Himoyalangan xonalarni loyihalash ishlarida K-AYOOʻQ oʻchirilgandan soʻng yonish mahsulotlari va havoda muallaq holatdagi kukunni yoʻqotish maqsadida, umumiy almashinuv ventilyatsiyasi nazarda tutilishi kerak.
Bunda, koʻchma ventilyatsiya qurilmalaridan foydalanishni ham hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.
Choʻkkan kukun changyutgich yordamida yoki nam tozalash orqali olib tashlanishi kerak.
4-§. Xavfsizlik talablari
227. Qurilmalarni loyihalash GOST 12.1.019-2017, GOST 12.3.046-91, GOST 12.4.009-83, GOST 12.1.005-88, GOST 28130-89, EOʻQ talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
228. Qurilmani qoʻlda masofadan va mahalliy ishga tushirish uchun moslamalar muhrlangan boʻlishi lozim (yongʻin postlari xonalarida oʻrnatilgan qoʻlda ishga tushirish moslamalari bundan mustasno).
229. K-AYOOʻQ himoya qilinayotgan xonadan odamlarni evakuatsiya qilish, shamollatishni (konditsionerlash) oʻchirish, toʻsma qopqoqlarni (yongʻinga qarshi klapanlar) yopish uchun zarur boʻlgan vaqt davomida, biroq evakuatsiya toʻgʻrisida xabar berish qurilmalaring ulanish vaqtida 10 s dan kam boʻlmagan vaqt davomida kukun chiqarilishini ushlab turishni taʼminlashi lozim.
9-bob. Mustaqil (avtonom) yongʻin oʻchirish qurilmalari
230. Mustaqil (avtonom) yongʻin oʻchirish qurilmalari (YOQ) ishlatmasdan avtomatik tarzda yongʻinni aniqlash va oʻchirish funksiyalarini bajaradigan quyidagi qurilmalarni oʻz ichiga olishi kerak:
tashqi quvvat manbalari;
bir vaqtning oʻzida yongʻin haqida xabarlashlarni bajaradigan yongʻin oʻchirish qurilmalari;
muhandislik tizimlari;
ijro etuvchi (masofadan boshqarish pultlari, qisqa tutashuv nazorati va izolyatsiya qurilmalari, rele modullari hamda ovozli va yorugʻlik signalli ogohlantiruvchi) moslamalarning bir vaqtning oʻzida ishlab ketishi uchun signal va buyruq impulslarini beruvchi boshqarish va nazorat qilish tizimlari.
231. Mustaqil (avtonom) qurilmalar oʻt oʻchirish moddasi aerozolli, suvli, koʻpikli, gazli, kukunli va kombinatsiyalashgan turlarga boʻlinishi kerak.
232. K-AYOOʻQlarga ishlab chiqarish zaruriyatidan kelib chiqqan holda texnik xizmat koʻrsatish, taʼmirlashlarni bajarishda, odamlar xavfsizligini taʼminlash uchun texnik va tashkiliy choralar koʻrilishi kerak.
233. Mustaqil (avtonom) aerozolli yongʻin oʻchirish qurilmalari faqat hajmi 5 m3 gacha boʻlgan elektr uskuna jihozlarining (40 kv gacha kuchlanish ostidagi elektr shitlari) cheklangan joylarida qoʻllanilishi kerak.
234. Hajmli usulda aerozolli yongʻin oʻchirish qurilmalarini quyidagi xonalarda oʻrnatilgan elektr qurilmalarida qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi:
generatorning tashqi yuzasidan 150 mm masofada joylashgan zona tashqarisida 400 °C dan yuqori haroratga ega boʻlgan yongʻin oʻchiruvchi aerozol generatorlaridan foydalangan holda, III va undan past darajadagi olovbardoshlilik darajasidagi bino va inshootlar xonalarida, shuningdek aerozolni masofadan uzatish quvurlaridan;
ish oʻrinlari mavjud boʻlganda va odamlar boʻlganda;
“A” va “B” toifalar;
modda qatlami (hajmi) ichida oʻz-oʻzidan yonib ketishga va (yoki) chirib ketishga moyil boʻlgan tolali, sochiluvchan, gʻovakli va boshqa yonuvchi materiallar (yogʻoch qipigʻi, paxta, oʻt uni);
havo kirmasdan chirish va yonishga moyil boʻlgan kimyoviy moddalar va ularning aralashmalari, polimer materiallar;
metallar va pirofor moddalarining gidridlari;
metallar kukunlari (magniy, titan, sirkoniy);
generatorlar ishlay boshlagunga qadar odamlar chiqib ketishi mumkin boʻlmagan xonalarda.
Mustaqil (avtonom) aerozolli yongʻin oʻchirish qurilmalaridan foydalanganda, yonuvchan materiallar va jihozlarning aerozolli yongʻin oʻchirish qurilmasining xavfli yuqori haroratli zonalari bilan aloqa qilish imkoniyatini istisno qilish uchun ishlab chiqaruvchi korxonasining THda keltirilgan tegishli konstruktiv choralari (himoya ekranlari, toʻsiqlar) taʼminlanishi kerak.
235. Har bir turdagi mustaqil avtonom yongʻin oʻchirish qurilmalari uchun oʻt oʻchirish tarkibi miqdorini hisoblash avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmasining oʻt oʻchirish tarkibi turiga mos kelishi lozim.
236. Mustaqil (avtonom) qurilmalarning tarkibiga quyidagilar kiritilishi kerak:
oʻt oʻchirish moddasini saqlash va yetkazib berish funksiyalarini bajaradigan qurilmalar;
yongʻin oʻchoqlarini aniqlash qurilmalari;
avtomatik ishga tushirishni taʼminlaydigan qurilmalar.
Mustaqil (avtonom) yongʻin oʻchirish qurilmalari oʻrnatilgan bino va inshootlar hamda xonalar yongʻin signalizatsiyasi texnik vositalari bilan jihozlangan boʻlishi lozim.
10-bob. Yongʻin oʻchirish qurilmalarini boshqaruv uskunalari
1-§. Avtomatik suvli, koʻpikli, gazli, kukunli va yupqa purkaladigan suvli yongʻin oʻchirish qurilmalarini boshqaruv uskunalariga qoʻyiladigan talablar
237. Yongʻin oʻchirish qurilmalarining boshqaruv uskunalarini loyihalash jarayonida quyidagilar koʻzda tutilishi lozim:
qurilmalarni oʻchirish va ularni avtomatik ishga tushirish rejimini qayta tiklash oʻrnatmalarini navbatchi post xonasiga yoki sutka davomida navbatchilikni olib boruvchi xodim oʻtiradigan boshqa xonaga joylashtirishni;
odamlarning ruxsatsiz kirishini maksimal (yuqori) darajada istisno qilish tizimi mavjud boʻlsa, avtomatik ishga tushirishni tiklash moslamalarni himoyalanadigan xonalarning kirish joylariga joylashtirilishni.
238. Umumiy talablardan tashqari suvli va koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarini boshqarish uskunalari quyidagilarni taʼminlashi kerak:
ishlaydigan nasoslarni avtomatik tarzda ishga tushirish (yongʻin va oʻlchash nasoslari);
ishga tushirilmagan yoki ishlovchi nasoslar belgilangan muddatda rejimga yetib bormaganda, zaxira nasoslarni (yongʻin va dozator nasoslarini) avtomatik tarzda ishga tushirish;
yopib-ochadigan moslamaning elektr uzatmalarini avtomatik tarzda yoqish;
drenaj nasosini avtomatik ishga tushirish va oʻchirish;
nasoslarni mahalliy va masofadan ishga tushirish va oʻchirish (sprinkler tizimlari bundan mustasno);
quvur oʻtkazgichlar va gidropnevmatik (atmosferaga nisbatan yopiq, gaz va suyuq muhitlarni ajratib turadigan elastik membranali) idishlardan oʻt oʻchirish moddasini va siqilgan havo oqishini qoplash uchun uskunalarni avtomatik va mahalliy boshqarish.
Uskunalarni avtomatik nazorat qilish quyidagilarni taʼminlashi lozim:
uzilishi uchun elektr uzatmasiga ega boʻlgan qulflash moslamalarining elektr zanjirlarini;
yongʻin nasoslarini va uzilish va qisqa tutashuvlar uchun oʻlchash nasoslarini avtomatik ravishda yoqish buyrugʻini shakllantirish, boshqaruv tugunlarining ishga tushishini roʻyxatdan oʻtkazuvchi qurilmalarning elektr zanjirlarini;
alohida saqlash vaqtida gidropnevmatik (atmosferaga nisbatan yopiq, gaz va suyuq muhitlarni ajratib turadigan elastik membranali) idishdagi, drenaj chuqurida, koʻpik hosil qiluvchi bilan idishdagi favqulodda darajani;
gidropnevmatik idishdagi bosimni avtomatik nazorat qilishni.
239. Odamlar boʻlishi mumkin boʻlgan va himoyalanadigan xonalar uchun hajmiy yongʻin nazorati posti xonasida joylashgan koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarida avtomatik ishga tushirishni oʻchirish uchun yorugʻlik va ovozli signallarni berish yoʻli bilan mazkur qurilmani avtomatik ishga tushirishni masofadan boshqarishga oʻtkazish uchun moslamalar boʻlishi kerak.
240. Nasos stansiyasining xonasiga quyidagi qurilmalar joylashtirilishi lozim:
nasoslarni mahalliy ishga tushirish va toʻxtatish (navbatchi post xonasidan yongʻin nasoslarini ishga tushirish va toʻxtatishga yoʻl qoʻyiladi);
kompressorni mahalliy ishga tushirish va toʻxtatish.
241. Avtomatik gazli va kukunli yongʻinni oʻchirish qurilmalarini loyihalash jarayonida mazkur qurilmalar uchun boshqaruv uskunalari quyidagilarni taʼminlab berishi hisobga olinishi kerak:
qurilmani masofadan ishga tushirishni (himoyalanadigan xonalarga kirishda, yongʻin nazorati posti xonasida);
ishga tushirish moslamalarini boshqarish uchun elektr zanjirlari va ishga tushirish moslamalarining uzilishi uchun zanjirlarni;
avtomatik gazli yongʻin oʻchirish qurilmalari uchun ishga tushirish idishlari va qoʻzgʻatiluvchi quvur oʻtkazgichlardagi bosimlar;
himoyalanadigan xonaga eshiklarni ochishda oʻchirilgan holatni koʻrsatgan holda qurilmani avtomatik va masofadan ishga tushirishni oʻchirishni avtomatik nazorat qilishni.
242. Avtomatik gazli va kukunli yongʻin oʻchirish qurilmalarni masofadan ishga tushirish uchun moslamalar himoyalanadigan xonalardan tashqarida, favqulodda chiqish joylariga joylashtirilishi kerak.
Ushbu qurilmalar GOST 12.4.009-83 ga muvofiq himoyalangan boʻlishi lozim.
Masofadan ishga tushirish moslamalarini yongʻin nazorati postining xonalarida yoki sutkalik navbatchilik qiladigan xodimlar joylashgan boshqa xonalarda joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
243. Himoyalanadigan xonalarning eshiklarida ular ochilganda qurilmani avtomatik ishga tushirishni oʻchirish uchun signal beradigan moslamalarni taʼminlash kerak.
Odamlar ommaviy tarzda toʻplanmaydigan va yongʻin yuklamasi 1000 MJ/m2 dan oshmaydigan, hajmi 100 m3 dan ortiq boʻlmagan xonalarni, shuningdek elektr shkaflari, kabel inshootlarini hamda kukunli yongʻin oʻchirish qurilmalarini avtomatik ishga tushirishni oʻchirib qoʻyadigan moslamalar bilan jihozlamaslikka, ruxsatsiz kirishdan himoyalangan avtomatik ishga tushirishni tiklash moslamalari himoyalanadigan xonalarning kirish qismida oʻrnatilishiga yoʻl qoʻyiladi.
244. Yupqa purkalgan suvli avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarini boshqaruv uskunalari quyidagilarni taʼminlashi kerak:
yupqa purkalgan suvli avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmani masofadan ishga tushirish (himoyalanadigan xonalarga kirish oldida);
ishga tushirish moslamalarini boshqarish uchun elektr zanjirlarini va ularning zanjirlarini uzilishi uchun avtomatik nazorat qilishni.
245. Yupqa purkalgan suvli avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarini masofadan ishga tushirish moslamalari himoyalanadigan xonadan tashqarida, evakuatsiya chiqish joylariga joylashtirilishi lozim.
246. Ushbu qurilmalar GOST 12.4.009-83 ga muvofiq himoyalangan boʻlishi kerak.
247. Masofadan ishga tushirish moslamalarini yongʻin nazorati posti xonalarida yoki kecha-kunduz navbatchilik qiladigan xodimlar boʻlgan boshqa xonalarda joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
2-§. Avtomatik suvli, koʻpikli, gazli, kukunli va yupqa purkaladigan suvli yongʻin oʻchirish qurilmalarini boshqaruv uskunalarining signalizatsiyasiga qoʻyiladigan talablar
248. Navbatchi post xonasi yoki sutka davomida navbatchilikni olib boruvchi xodim oʻtiradigan boshqa xonalarda yorugʻlikli va ovozli signalizatsiyalar boʻlishi lozim.
Oldingi tahrirga qarang.
Koʻp kvartirali turar joy binolarida oʻrnatilgan avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarining signallari parallel ravishda koʻp kvartirali uylarni boshqarish organlarining avariya-dispetcherlik xizmatiga uzatilishi lozim.
Odamlar ommaviy boʻladigan, qavat maydoni 1500 m2 dan ortiq va qavatlari soni ikki qavatdan koʻp boʻlgan savdo hamda savdo-koʻngilochar majmualarda, shuningdek barcha baland binolarda oʻrnatilgan avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarining signallari parallel ravishda eng yaqin yongʻin-qutqaruv qismining dispetcherlik xizmatiga uzatilishi kerak.
(248-band Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2026-yil 2-apreldagi 01/2-12-sonli buyrugʻiga (hisob raqami 400, 18.05.2026-y.) asosan xatboshilar bilan toʻldirilgan)
249. Ovozli signalizatsiyalarni loyihalash va ularni joylashtirishda quyidagilarni taʼminlashini hisobga olish kerak:
yongʻin roʻy berganligi haqida yongʻin signalizatsiyasining manzilli tizimlarini qoʻllagan holda yoʻnalishlar yoki xonalar boʻyicha batafsil sharhlash yoʻli (rasshifrovka) bilan;
yongʻin roʻy bergandan soʻng, qurilmalarni ishlaganligi toʻgʻrisida yoʻnalishlar yoki xonalar boʻyicha batafsil sharhlash yoʻli (rasshifrovka) bilan xabar berishni.
250. Yorugʻlikli signalizatsiyalarni loyihalash va ularni joylashtirishda quyidagilarni taʼminlashini hisobga olish lozim:
elektr taʼminotining kirish va zaxiraviy kirish joylarida kuchlanish mavjudligi toʻgʻrisida;
yongʻin haqida xabar beruvchi ovozli signalizatsiyaning oʻchirilganligi toʻgʻrisida (signalizatsiyaning avtomatik qayta tiklanishi mavjud boʻlmaganda);
nosozliklar haqida ovozli signalizatsiyaning oʻchirilganligi toʻgʻrisida xabar berishni (signalizatsiyaning avtomatik qayta tiklanishi mavjud boʻlmaganda).
251. Yongʻin haqidagi signal qurilmaning nosozligi va uning ishlab ketganligi toʻgʻrisidagi signaldan impulsligi yoki ovozning tavsifi farq qilish kerak.
252. Hajmiy koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalari bilan himoyalanadigan xonalar va ularning kirishlari oldida hamda ular orqali kirish mumkin boʻlgan qoʻshni xonalarda GOST 12.4.009-83 ga muvofiq yongʻin signalizatsiya va qurilmani avtomatik ishga tushirishni oʻchirish haqida yorugʻlik signalizatsiyasi tizimi loyihalanishi lozim.
253. Yongʻin nazorati posti xonasida yoki sutkalik navbatchilikni olib boradigan xodimlar joylashgan boshqa xonalarda quyidagicha signalizatsiyalar bilan taʼminlanishi kerak:
yorugʻlik va tovush signalizatsiyasi;
nasoslarni ishga tushirish haqida;
oʻt oʻchirish moddasini yetkazib berish yoʻnalishlarini koʻrsatgan holda qurilma ishlashining boshlanishi haqida;
nasoslar va qurilmalarni avtomatik ishga tushirishni oʻchirish toʻgʻrisida;
mazkur SHNQning 237-bandi beshinchi xatboshisi, 238-bandning sakkizinchi, oʻninchi xatboshilari boʻyicha qurilmaning nosozligi, qurilmaning asosiy va zaxira elektr taʼminoti kirish joylarida kuchlanishning yoʻqolishi, ochish buyrugʻi berilganda elektr yuritmali qulflash qurilmalarining toʻliq ochilmasligi, qulflash qurilmalarining elektr boshqaruv zanjirlarining nosozligi, suv sathi va havo bosimining ruxsat etilgan darajadan pasayib ketishi haqida (umumiy ovozli signal);
yongʻin idishidagi favqulodda daraja toʻgʻrisida, drenaj chuquridagi koʻpik hosil qiluvchi bilan idish (umumiy signal) haqida;
elektr uzatma (ochiq, yopiq) bilan eshik surilma qopqoqlarining holatini yorugʻlik signalizatsiyasi.
254. Nasos stansiyasining xonalarini loyihalash ishlarida yorugʻlik signalizatsiyasi quyidagilarni taʼminlashi kerak:
asosiy va zaxira elektr taʼminoti kirishlarida kuchlanish mavjudligini;
yongʻin, oʻlchash, drenaj nasoslarini avtomatik ishga tushirish va oʻchirishni;
boshqaruv tugunlarining ishlashini roʻyxatdan oʻtkazadigan va qurilma hamda qulflash moslamalarini yoqish buyrugʻini beruvchi uskunalarning elektr zanjirlarining notoʻgʻri ishlashi (yoʻnalishlar boʻyicha batafsil sharhlash yoʻli bilan);
qulflash moslamalarining surilma qopqoqlarini elektr uzatma bilan boshqarish uchun elektr zanjirlarining notoʻgʻri ishlashi (yoʻnalishlar boʻyicha batafsil sharhlash yoʻli bilan);
elektr uzatma bilan qulflash moslamalarining surilma qopqoqlarini ochish uchun buyruq berish rejimida (yoʻnalishlar boʻyicha rasshifrovka qilish bilan) toʻliq ochilishi yoʻqligi;
yongʻin idishidagi favqulodda daraja toʻgʻrisida, drenaj chuquridagi koʻpik hosil qiluvchi bilan idish (umumiy signal) toʻgʻrisida xabar berishni.
Nasos stansiyasining xonalarida elektr surilma qopqoqlari oʻrnatilmagan boʻlsa, bunda ushbu bandning beshinchi va oltinchi xatboshilarida keltirilgan signallar elektr surilma qopqoqlari oʻrnatilgan joyda berilishi lozim.
255. Yongʻin nazorati posti xonalarida yoki sutka davomida navbatchilik qiladigan xodimlar boʻlgan boshqa xonalari quyidagi signalizatsiya turlari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak:
mazkur SHNQning 237-bandining beshinchi xatboshisi va 238-bandning uchinchi xatboshilariga muvofiq oʻrnatishning notoʻgʻri ishlashi toʻgʻrisida yorugʻlik va ovozli signalizatsiya, elektr taʼminotining asosiy va zaxira kirishlarida kuchlanishning yoʻqolishi haqida umumiy ovozli signal;
avtomatik ishga tushirishni oʻchirish uchun yorugʻlik signalizatsiyasi (himoyalanadigan yoʻnalishlar yoki xonalar boʻyicha batafsil sharhlash yoʻli bilan).
Oldingi tahrirga qarang.
101-bob. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari
1-§. Umumiy qoidalar
2551. Odamlar ommaviy yigʻiladigan koʻp funksiyali binolar va majmualarda joylashgan umumiy ovqatlanish korxonalarida (restoranlar, kafeteriylar, fud-kortlar, oshxonalar va oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlash xonalarida), shuningdek mehmonxonalar, baland binolar hamda koʻp qavatli turar joy binolarining noturar qismlarida joylashgan oshxona (bundan buyon matnda oshxona deb yuritiladi) bloklarida ochiq alanga yoki qizdirilgan yogʻdan foydalaniladigan quyidagi texnologik jihozlar oʻrnatilganda hamda ushbu jihozlarning umumiy issiqlik quvvati 20 kVtdan ortiq boʻlgan hollarda avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari nazarda tutilishi lozim:
pishirish va qovurish plitalari;
qizdirilgan yogʻda qovurish uskunalari (frityurnitsalar);
grillar, mangallar, pechlar hamda shunga oʻxshash issiqlik hosil qiluvchi uskunalar.
2552. Oshxona jihozlarining quyidagi qismlari avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari bilan himoyalangan boʻlishi kerak:
oshxona jihozlarining yuzalari;
havo tortish (soʻrish) zontlarining ichki hajmi;
yogʻ ajratuvchi (yigʻuvchi) filtrlar;
birinchi yongʻinga qarshi toʻsiqqacha boʻlgan havo tortish (soʻrish) quvurlarining ichki boʻshligʻi.
2553. Oshxona jihozlarining umumiy issiqlik quvvati mazkur SHNQning 91-ilovasiga muvofiq aniqlanishi lozim.
2-§. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarining turlari va oʻt oʻchirish moddalari
2554. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarining turi va soni oshxona jihozlarining turi, quvvati, miqdori, shuningdek atrof-muhit sharoitlarini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.
2555. Oshxona jihozlari uchun moʻljallangan har bir avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmasi faqat bitta himoyalanadigan maydonni yongʻindan himoya qilishi lozim.
2556. Bitta himoyalanadigan maydonni yongʻindan himoya qilish uchun bir nechta avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmasi talab etilganda, ularning bir vaqtda ishga tushirilishi taʼminlanishi kerak.
2557. Oshxona jihozlari zonasida qizdirilgan yogʻ va moylar bilan aloqada boʻlishi mumkin boʻlgan suvli avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarini qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.
2558. Oshxona jihozlari uchun quyidagi turdagi avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:
moylarni oʻchirish uchun moʻljallangan suyuq modda asosidagi yongʻin oʻchirish qurilmalarini;
maxsus maqsadlar uchun moʻljallangan koʻpikli qurilmalarni.
2559. Yongʻinni oʻchirish moddalari odamlar va asbob-uskunalar uchun xavfsiz boʻlishi, shuningdek ishga tushganda zaharli moddalar hosil qilmasligi lozim.
3-§. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarining qismlarini loyihalash va joylashtirish
25510. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarida avtomatik hamda qoʻlda (mexanik) ishga tushirish imkoniyati boʻlishi lozim.
25511. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarining elementlari oshxona jihozlarining normal ishlashiga toʻsqinlik qilmasligi hamda shamollatish tizimining bevosita havo oqimi taʼsir zonasida joylashtirilmasligi kerak.
25512. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari ishga tushirilganda, oshxona jihozlariga gaz (suyuq yoqilgʻi) uzatishni toʻsuvchi klapan hamda elektr taʼminoti avtomatik ravishda yopilishi (oʻchirilishi) lozim.
25513. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarining boshqaruv, xabarlash hamda qoʻlda ishga tushirish jihozlari ulardan foydalanish, nazorat qilish va texnik xizmat koʻrsatish ishlarini bajarish uchun qulay joylashtirilgan boʻlishi zarur.
25514. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarining boshqaruv qurilmalari yongʻin oʻchirish qurilmasining ishchi holatini toʻliq aks ettirishi lozim.
25515. Barcha ishga tushirish qurilmalari mexanik, atrof-muhit hamda boshqa taʼsirlar natijasida tizimning tasodifiy ishga tushishiga yoʻl qoʻymaydigan tarzda loyihalanishi, joylashtirilishi va himoyalanishi kerak.
25516. Yongʻin oʻchirish tizimining qoʻlda ishga tushirish qurilmalari va ajratuvchi klapanlari joylashgan joylarda aniq hamda yaxshi koʻrinadigan belgilar oʻrnatilishi lozim.
4-§. Purkagichlar
25517. Purkagichlarning soni, turi va joylashuvi quyidagilarni hisobga olgan holda qabul qilinishi lozim:
oshxona jihozlarining oʻlchamlari;
oʻrnatish balandligi;
soʻrib olinadigan havo oqimining jadalligi;
himoya qilinadigan zonaning toʻliq qamrab olinishi.
25518. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari ishga tushirilganda, bitta himoyalanadigan maydon doirasida joylashgan barcha purkagichlar yongʻin oʻchirish moddasining bir vaqtda berilishini hamda himoyalanadigan yuzaga bir tekis purkalishini taʼminlashi kerak.
25519. Havo tortish (soʻrish) zontini himoya qilish uchun purkagichlar yogʻ tutuvchi filtrlarning yuqori qismida joylashtirilishi, bunda gorizontal purkash usulini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
25520. Har bir dudburonning zontga ulanish joyining ichki qismida kamida bitta purkagich oʻrnatilishi lozim.
25521. Dudburon vertikal yoʻnalishda joylashgan boʻlsa, uning ichki qismini himoya qilish uchun purkagich zontning eng yaqin kirish joyidan dudburon ichkarisiga koʻra kamida 6 m masofada yoʻnaltirilishi zarur.
25522. Purkagichlar oʻrnatilgandan soʻng ularning turi, texnik xususiyatlari, oʻrnatish joyi hamda purkash teshiklarining yoʻnalishi loyiha talablariga muvofiq tekshirilishi lozim.
25523. Purkagichlarni oʻrnatishda ularning zichlovchi elementlari va ichki qismlariga begona jismlar tushishining oldini olish choralari koʻrilishi kerak.
25524. Purkagichlarning purkovchi teshiklari chang yoki moy bilan tiqilib qolishini oldini olish uchun ular himoya qopqoqchalar bilan jihozlanishi hamda oʻt oʻchirish moddasi berilganda ular avtomatik tarzda ochilishi lozim.
5-§. Qoʻzgʻatuvchi tizim
25525. Qoʻzgʻatuvchi tizim quyidagi vazifalarni taʼminlashi lozim:
yongʻin sodir boʻlganda oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari avtomatik ishga tushirilishini;
xodimlar tomonidan oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarini qoʻlda ishga tushirish imkoniyatini;
qurilmaning ishga tushganligi toʻgʻrisidagi signallar uzatilishini;
himoyalanadigan uskunalarning elektr energiyasi va yoqilgʻi manbalarini oʻchirish boʻyicha buyruqlar shakllantirilishini;
binodagi boshqa muhandislik tizimlari hamda yongʻin signalizatsiyasi tizimlari bilan oʻzaro aloqani.
25526. Qoʻlda va avtomatik qoʻzgʻatish zanjirlari funksional jihatdan mustaqil boʻlishi zarur.
25527. Qoʻzgʻatuvchi tizim elementlari quyidagi taʼsirlardan himoyalangan boʻlishi lozim:
mexanik shikastlanishlardan;
yuqori harorat, namlik hamda yogʻ qatlamlari taʼsiridan;
xodimlar tomonidan tizimning tasodifiy yoki qasddan oʻchirilishidan.
25528. Qoʻzgʻatuvchi tizim va binodagi boshqa tizimlarning holatidan qatʼi nazar ishchi qobiliyatini saqlab qolishi lozim.
6-§. Avtomatik tarzda ishga tushirish (qoʻzgʻatish)
25529. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarining avtomatik ishga tushirilishi issiqlikni aniqlash vositalari orqali taʼminlanishi lozim.
25530. Issiqlikni aniqlash vositalari oshxonaning xonalariga mos boʻlgan yogʻ tutuni, bugʻ hamda yuqori namlik taʼsiriga chidamli boʻlishi kerak.
25531. Avtomatik issiqlikni aniqlash vositalari sifatida quyidagilarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:
chiziqli issiqlik xabarlagichlari (termokabellar);
issiqlikka sezgir elementlar (yengil eruvchi qulflar);
oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari tarkibiga kiruvchi boshqa issiqlik xabarlagichlari.
25532. Avtomatik issiqlikni aniqlash vositalari quyidagi joylarda oʻrnatilishi lozim:
tutun soʻruvchi zont ostida himoyalanadigan zona boʻylab toʻliq uzunligi boʻyicha;
havo soʻruvchi kanallarning kirish zonasida;
himoyalanadigan har bir oshxona jihozi ustida.
25533. Avtomatik ishga tushirish elementlarining ishga tushish harorati oshxona jihozlarining normal ish haroratlarini hisobga olgan holda tanlanishi kerak.
25534. Avtomatik issiqlikni aniqlash vositalari faollashganda, oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari darhol ishga tushirilishini taʼminlashi lozim.
7-§. Qoʻlda ishga tushirish (qoʻzgʻatish)
25535. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari qoʻlda ishga tushirish moslamasi bilan jihozlangan boʻlishi hamda qurilmadagi avtomatik aniqlash vositalarining holatidan qatʼi nazar uni ishga tushirish imkoniyati boʻlishi kerak.
25536. Qoʻlda ishga tushirish moslamasi quyidagilarga muvofiq oʻrnatilishi lozim:
evakuatsiya yoʻlida;
alanga taʼsiri ehtimoli mavjud boʻlgan zonadan tashqarida;
ishga tushirish uchun qulay joyda.
25537. Qoʻlda ishga tushirish moslamasi uning vazifasi hamda ishga tushirish tartibi koʻrsatilgan aniq belgi bilan jihozlangan boʻlishi kerak.
25538. Qoʻlda ishga tushirish moslamasi faollashtirilganda quyidagilar taʼminlanishi lozim:
yongʻin oʻchirish qurilmasining ishga tushirilishi;
elektr taʼminoti hamda gaz yoqilgʻisi manbalarining uzilishi;
qurilmaning ishga tushganligi toʻgʻrisidagi signallarning shakllantirilishi.
25539. Qoʻzgʻatuvchi tizimning avtomatik qismi ishdan chiqqanda qoʻlda ishga tushirish moslamasi oʻz ishchanlik qobiliyatini saqlab qolishi kerak.
8-§. Signalizatsiya va indikatsiya
25540. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari oʻrnatilgan xona “Yongʻin oʻchirish qurilmasini ishga tushirish” yozuvli yorugʻlik tablolari, tovushli hamda yorugʻlik xabarchilari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.
25541. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarining boshqaruv jihozlari quyidagilarga signallarni uzatishi kerak:
yorugʻlik va (yoki) tovushli xabarchilariga;
binoning umumiy yongʻin signalizatsiyasi tizimiga yoki dispetcherlik punktiga.
9-§. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarini loyihalashtirish
25542. Oshxona jihozlari uchun avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarining himoya maydoni, himoya qilinayotgan jihozning geometrik oʻlchamlaridan kelib chiqqan holda belgilanishi hamda quyidagilar inobatga olinishi kerak:
oshxona jihozlari uchun himoya doirasi ularning maksimal gorizontal proyeksiya maydoniga koʻra aniqlanishi;
havo tortish (soʻrish) zontlar uchun himoya doirasi ularning yogʻ tutuvchi filtrlarining yuzasiga koʻra belgilanishi;
havo tortish (soʻrish) kanallari uchun himoya doirasi himoyalanadigan kanallarning ichki maydonidan kelib chiqib aniqlanishi.
25543. Himoyalanadigan zona uchun talab etiladigan purkagichlar sonini hisoblash usuli ushbu SHNQning 92-ilovasida keltirilgan.
10-§. Oʻt oʻchirish moddasini saqlash sigʻimlari
25544. Yongʻin oʻchirish moddasini saqlash sigʻimlari himoyalanadigan oshxona jihozlariga yaqin joyda joylashtirilishi hamda korroziyadan himoyalangan boʻlishi lozim.
25545. Yongʻin oʻchirish moddasini saqlash sigʻimlari joylashgan hududdagi muhit harorati 4 °C dan 55 °C gacha boʻlishi kerak.
25546. Yongʻin oʻchirish moddasini saqlash sigʻimlarining joylashuvi ularni koʻrikdan oʻtkazish va texnik xizmat koʻrsatish imkonini taʼminlashi, shuningdek moy bugʻlari hamda issiqlik manbalari taʼsiridan holi boʻlishi lozim.
25547. Ishchi (siqib chiqaruvchi) gaz sifatida inert gazdan foydalanilishi, bunda sigʻimdagi ishchi gaz bosimi 6,0 MPa dan yoki ishlab chiqaruvchining texnik hujjatlarida belgilangan bosim qiymatidan oshmasligi kerak.
25548. Yongʻin oʻchirish moddasini saqlash sigʻimlari ishonchli tarzda oʻrnatilishi va mahkamlanishi, shuningdek loyiha hujjatlarida nazarda tutilgan yechimlarga muvofiq boʻlishi lozim.
11-§. Quvur armaturasi va fitinglar
25549. Quvur oʻtkazgichlar, armatura va fitinglar mazkur SHNQda keltirilgan atrof-muhit harorati oraligʻida ishchi bosimga bardosh berishini taʼminlashi lozim.
25550. Yongʻin oʻchirish moddasini saqlash sigʻimlaridan tashqarida joylashgan, yongʻin oʻchirish moddasini uzatishga moʻljallangan quvurlar zanglamaydigan poʻlatdan tayyorlangan choksiz quvurlardan iborat boʻlishi lozim. Bunda ularning sifati GOST 9941-2022 ga muvofiq boʻlishi tavsiya etiladi.
Uglerodli poʻlat va kompozit quvurlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
25551. Ishchi gazni yetkazib beruvchi quvurlar mis quvurlardan yoki yuqori bosimga moʻljallangan shlanglardan tayyorlanishi lozim.
Mis quvurlar qoʻllanilganda ularning sifati GOST 32598-2013 ga muvofiq boʻlishi tavsiya etiladi.
25552. Quvurlar diametri oʻzgarganda oʻtkazgichlardan foydalanish kerak.
25553. Quvurlar doimiy (statsionar) tayanchlar va osmalar bilan jihozlanishi, bunda tayanchlar hamda osmalar orasidagi masofa 2,5 m dan oshmasligi lozim.
25554. Polimer quvurlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
25555. Quvurlar ishonchli tarzda mahkamlanishi, tayanchlar va osmalar orasidagi masofa loyiha talablariga mos kelishi kerak.
25556. Quvurlar konstruksiyasi gidravlik sinovlar oʻtkazish va havo bilan purkash imkoniyatini taʼminlashi kerak.
(101-bob Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2026-yil 2-apreldagi 01/2-12-sonli buyrugʻiga (hisob raqami 400, 18.05.2026-y.) asosan kiritilgan)
11-bob. Yongʻin signalizatsiyasi tizimlari
1-§. Himoyalanadigan obyekt uchun yongʻin xabarlagichlari turlarini tanlashda umumiy talablar
256. Nuqtali tutunni sezib ishlaydigan yongʻin xabarlagichi turini tanlash GOST R 53325-2012 boʻyicha aniqlanishi mumkin boʻlgan turli xil tutun turlarini aniqlash qobiliyatiga muvofiq amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.
257. Quyidagi yongʻin rivojlanishining yuqori tezligi hollarida alanga yongʻin xabarlagichlaridan foydalanish kerak:
dastlabki bosqichda yongʻin sodir boʻlganida;
nazorat zonasida ochiq alanga yoki qizib ketgan yuzalar (600°C dan yuqori) paydo boʻlishi kutilsa;
alangali yonish mavjud boʻlganda;
xonaning balandligi tutun yoki issiqlik xabarlagichlarini ishlatish qiymatlaridan oshib ketganda;
boshqa turdagi xabarlagichlar tomonidan yongʻinni aniqlash vaqti odamlar va moddiy boyliklarni olib chiqish vazifalarini bajarishga imkon bermasa.
258. Alanga yongʻin xabarlagichning spektral sezgirligi xabarlagichning nazorat zonasida joylashgan yonuvchi materiallar alangasining nurlanish spektriga mos kelishi kerak.
259. Issiqlik yongʻin xabarlagichlaridan quyidagi hollarda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:
nazorat zonasida yongʻinning dastlabki bosqichida issiqlik chiqishi (sezilarli darajada) kutilganda;
yongʻin boʻlmagan holatlarda boshqa turdagi xabarlagichlarning notoʻgʻri ishga tushishiga olib keladigan omillar mavjud boʻlganda.
260. Nazorat hududida yongʻin bilan bogʻliq boʻlmagan va bu turdagi xabarlagichlar ishga tushishiga sabab boʻlishi mumkin boʻlgan harorat oʻzgarishlari kutilmasa, differensial va maksimal-differensial issiqlik yongʻin xabarlagichlari yongʻin oʻchogʻini aniqlash uchun qoʻllanilishi lozim.
Yongʻin paytida havo harorati xabarlagichlarning haroratiga yetib bormasligi yoki qabul qilib boʻlmaydigan darajada uzoqroq vaqtdan keyin yetib boradigan xonalarda maksimal issiqlik yongʻin xabarlagichlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
261. Issiqlik yongʻin xabarlagichlarini tanlashda maksimal va maksimal-differensial xabarlagichlarning ishlash harorati xonada ruxsat etilgan maksimal havo haroratidan kamida 20°C yuqori boʻlishini hisobga olish kerak.
262. Nazorat zonasida yongʻinning boshlangʻich bosqichida yongʻin sodir boʻlganda maʼlum turdagi gazlarning konsentratsiyalarda ajralib chiqishi taxmin qilinayotgan boʻlsa, gazli yongʻin xabarlagichlaridan foydalanish (xabarlagichlarning ishga tushishiga olib kelishi)ga yoʻl qoʻyiladi.
Gazli yongʻin xabarlagichlarini yongʻin boʻlmaganda xabarlagichlarning ishga tushishiga olib keladigan konsentratsiyadagi gazlar paydo boʻlishi mumkin boʻlgan xonalarda qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.
263. Nazorat zonasida ustunlik qiluvchi yongʻin omili aniqlanmagan boʻlsa, turli xil yongʻin omillariga javob beradigan yongʻin xabarlagichlarini yoki kombinatsiyalangan yongʻin xabarlagichlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
264. Himoyalanadigan xonalarning maqsadi va yongʻin yuklamasining turiga koʻra yongʻin xabarlagichlarining turlarini tanlash mazkur SHNQning 10-ilovasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
265. Xabarlagichlarning turi va parametrlari ularning joylashgan joylarida iqlimiy, mexanik, elektromagnit, optik, radiatsiya va boshqa atrof-muhit omillari taʼsiriga chidamliligini taʼminlashi kerak.
266. AYOOʻQ, tutunni olib tashlash, yongʻin signalizatsiyasini boshqarish maqsadida xabar berish uchun moʻljallangan yongʻin xabarlagichlari GOST 30379-2017 boʻyicha ikkinchisidan past boʻlmagan qattiqlik darajasi bilan elektromagnit shovqinlarga chidamli boʻlishi lozim.
267. Yongʻin signalizatsiyasi shleyfi orqali taʼminlanadigan va oʻrnatilgan tovushli xabarlagichga ega tutunli yongʻin xabarlagichlarini bir vaqtning oʻzida quyidagi shartlar bajariladigan xonalarda tezkor, mahalliy xabar berish va yongʻin joyini aniqlash uchun qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:
dastlabki bosqichda yongʻin oʻchogʻi paydo boʻlishining asosiy omili tutun paydo boʻlishi;
himoyalanadigan xonalarda odamlarning mavjudligi.
268. Tovushli xabarlagichga ega boʻlgan tutunli yongʻin xabarlagichlarni mehmonxonalar, tibbiyot muassasalari, muzeylarning koʻrgazma zallari, sanʼat galereyalari, kutubxonalarning oʻqish zallari, savdo binolari, axborot markazlarida qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
269. Tovushli xabarlagichga ega boʻlgan tutunli yongʻin xabarlagichlardan foydalanish mazkur SHNQning 12-ilovasiga muvofiq xonaning xabarlash tizimi bilan jihozlanishini istisno qilmasligi kerak.
2-§. Yongʻin signalizatsiyasini nazorat qilish zonalarini tashkil etishga qoʻyiladigan talablar
270. Manzilli boʻlmagan yongʻin xabarlagichlari bilan jihozlangan yongʻin signalizatsiyasining bitta shleyfi quyidagilarni oʻz ichiga olgan nazorat zonasini jihozlashga yoʻl qoʻyiladi:
umumiy maydoni 300 m2 va undan kam boʻlgan, bir-biri bilan bogʻlangan 2 qavatdan oshmaydigan xonalar;
binoning bir qavatida joylashgan, umumiy maydoni 1600 m2 dan oshmaydigan oʻntagacha alohida va tutash xonalar, (alohida xonalar umumiy yoʻlak, xoll, vestibyulga chiqish imkoniyatiga ega boʻlishi lozim);
binoning bir qavatida joylashgan, umumiy maydoni 1600 m2 dan oshmaydigan yigirmatagacha alohida va tutash xonalar (alohida xonalar umumiy yoʻlak, xoll, vestibyulga chiqish imkoniyatiga ega boʻlishi, shuningdek har bir nazorat qilinadigan xonaga kirish joyida yongʻin xabarlagichlarining ishlashi haqida tashqi yorugʻlik signalizatsiyasi mavjud boʻlishi zarur);
yongʻin signalizatsiyasining manzilli boʻlmagan shleyflari xonalarni ularning himoya zonalariga boʻlinishiga muvofiq birlashtirishiga.
Yongʻin signalizatsiyasi shleyflari xonalarni navbatchi xodimlar tomonidan yarim avtomatik boshqarishda yongʻin sodir boʻlgan joyni aniqlash vaqti, odamlarni xavfsiz evakuatsiya qilish va yongʻinni oʻchirish mumkin boʻlgan vaqtning 1/5 qismidan oshmasligini hisobga olgan holda birlashtirishi kerak.
Yongʻin sodir boʻlgan joyni aniqlashda odamlarni xavfsiz evakuatsiya qilish va yongʻinni oʻchirish mumkin boʻlgan vaqt keltirilgan qiymatdan oshsa, boshqaruv avtomatik boʻlishi lozim.
Signalizatsiya shleyfi orqali taʼminlanadigan manzilli boʻlmagan yongʻin xabarlagichlarining maksimal miqdori, qoʻllaniladigan qabul-nazorat qurilmasida koʻzda tutilgan barcha xabarlarni roʻyxatga olishni taʼminlashi zarur.
271. Manzilli yongʻin xabarlagichlari oʻrnatilgan bitta shleyfli yoki radial shleyfda himoyalanadigan xonalarning maksimal soni va maydoni qabul-nazorat qurilmasining texnik imkoniyatlari hamda shleyfga ulanadigan xabarlagichlarning texnik xususiyatlari xonalarning binodagi joylashuviga bogʻliq boʻlmagan holda belgilanishi kerak.
Yongʻin signalizatsiyasining manzilli shleyflariga quyidagilar kiritilishiga yoʻl qoʻyiladi:
manzilli yongʻin xabarlagichlari bilan bir qatorda kiritish/chiqarishning manzilli qurilmalari;
manzilsiz shleyflarga ulangan manzilsiz yongʻin xabarlagichlarini nazorat qiluvchi manzilli modullar;
qisqa tutashuv separatorlari va manzilli ijro qurilmalari.
Manzilli qurilmalarni manzilli shleyfga kiritish imkoniyati va ularning soni ishlab chiqaruvchining texnik hujjatlarida keltirilgan foydalanilayotgan uskunaning texnik xususiyatlari bilan aniqlanishi lozim.
Qabul-nazorat qilish uskunalarining manzil chiziqlariga manzilli qoʻriqlash xabarnomalarini yoki manzil qurilmalari orqali manzilsiz qoʻriqlash xabarnomalarini, yongʻindan himoya va qoʻriqlash tizimlarining zarur ishlash algoritmlarini taʼminlash sharti bilan ulashga yoʻl qoʻyiladi.
3-§. Yongʻin xabarlagichlarini joylashtirish
272. Avtomatik yongʻin xabarlagichlari soni xonalarning nazorat qilinadigan hududlarida sodir boʻlishi mumkin boʻlgan yonishlarni aniqlash zarurati bilan va alanga xabarlagichlari soni esa jihozning nazorat qilinadigan maydoni bilan belgilanishi kerak.
273. Har bir himoyalanadigan xonada ikkitadan kam boʻlmagan yongʻin xabarlagichi oʻrnatilishi va ular “YOKI” mantiqiy sxemasiga muvofiq yoqilishi kerak.
274. Aspiratsion tutunli yongʻin xabarlagich qoʻllanilganda bitta nuqtaviy (manzilli boʻlmagan) yongʻin xabarlagichi sifatida bitta havo soʻrish teshigini hisobga olinishi, bunda xabarlagich havo soʻrish quvuridagi havo oqimi sarfi ishchi parametri sifatida belgilangan boshlangʻich qiymatidan 20 foiz miqdorga oʻzgarganda nosozlik signalini hosil qilishi lozim.
275. Quyidagi shartlar bir vaqtning oʻzida bajarilgan boʻlsa, himoyalanadigan xonada (hududda) bitta yongʻin xabarlagichini oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi:
xonaning maydoni uning texnik hujjatlarida keltirilgan yongʻin xabarlagichi tomonidan himoyalanadigan maydondan va mazkur SHNQning 5-, 8-jadvallarida keltirilgan oʻrtacha maydondan koʻp boʻlmaganda;
yongʻin xabarlagichining ishlashini avtomatik nazorat qilish taʼminlanganda;
uning funksiyalarini bajarishini qabul-nazorat qilish moslamasiga nosozlik haqida xabar berish orqali aniqlanganda;
qabul-nazorat qilish moslamasi tomonidan nosoz xabarlagichni aniqlash taʼminlanganda;
yongʻin xabarlagichining signaliga koʻra, mazkur SHNQning 12-ilovasiga muvofiq avtomatik yongʻin oʻchirish va tutun tortish qurilmalarini, shuningdek 5-toifali yongʻin haqida xabar berish tizimlarini ishga tushiruvchi boshqaruv qurilmasini ishga tushirish uchun signal shakllantirilmaganda.
276. Nuqtali yongʻin xabarlagichlari alanga xabarlagichlaridan tashqari, ustma-ust oʻrnatilishi lozim.
Xabarlagichlarni bevosita tom ostida oʻrnatish imkoni boʻlmaganda, ularni devorlarga, ustunlarga va boshqa yuk koʻtaruvchi qurilish konstruksiyalariga oʻrnatishga, shuningdek troslarga mahkamlashga yoʻl qoʻyiladi.
Tomyopma ostidagi yongʻin xabarlagichlarni oʻrnatishda, ular devorlardan kamida 0,1 m masofada joylashtirilishi kerak.
Devorlarga nuqtali yongʻin xabarlagichlarni oʻrnatishda, ular devorlarning burchagidan 0,5 m kam boʻlmagan masofada va tomyopmadan 0,1 m dan 0,3 m gacha boʻlgan masofada, shuningdek xabarlagichning oʻlchamlarini hisobga olgan holda joylashtirish lozim.
Xabarlagichlarni poʻlat arqonga osishda ularning barqaror holati va fazodagi yoʻnalishi taʼminlanishi lozim. Bunda, tomyopmadan xabarlagichning eng quyi nuqtasigacha boʻlgan masofa 0,3 m dan oshmasligi kerak.
Aspiratsion tutunli yongʻin xabarlagichlaridan foydalanilganda, gorizontal va vertikal tekislikda havo olish quvurlarini oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.
Yongʻin xabarlagichlari 6 m dan baland joylashtirilganda, ularga xizmat koʻrsatish va taʼmirlash uchun kirish imkoniyatini taʼminlaydigan usul aniqlanishi lozim.
277. Tik tomlari boʻlgan, diagonal, ikki nishabli, toʻrt qiyalik, chodirsimon, tishli, qiyaliklari 10º dan yuqori boʻlgan xonalarda xabarlagichlarning bir qismi tom tizmasining vertikal tekisligiga yoki binoning eng yuqori qismiga oʻrnatilishi kerak.
Tomlarning yuqori qismlariga oʻrnatilgan bitta xabarlagich bilan himoyalanadigan maydon 20 foizga oshirilishi lozim.
278. Tomyopma tekisligi turli xil qiyaliklarga ega boʻlsa, bunda xabarlagichlar kichikroq qiyaliklarga ega boʻlgan tomyopma yuzalariga oʻrnatilishi kerak.
279. Nuqtali, issiqlik va tutun yongʻin xabarlagichlarini joylashtirish himoyalanadigan xonada yetkazib berish yoki tortib olish ventilyatsiyasi natijasida yuzaga keladigan havo oqimlarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi, bunda xabarlagichdan shamollatish tuynugigacha boʻlgan masofa 1 m dan kam boʻlmasligi lozim.
Aspiratsion tutunli yongʻin xabarlagichlari qoʻllanilganda, teshikli havo olish quvuridan ventilyatsiya teshigigacha boʻlgan masofa xabarlagichning texnik hujjatlariga muvofiq, ushbu turdagi xabarlagichlar uchun ruxsat etilgan havo oqimi miqdori bilan belgilanishi kerak.
Xabarlagichlardan yaqin atrofdagi jihoz, qurilma va elektr lampalargacha boʻlgan gorizontal va vertikal masofa 0,5 m dan kam boʻlmasligi lozim.
Yongʻin xabarlagichlarini quyidagicha joylashtirish kerak:
yaqin atrofdagi jihoz va qurilmalar (quvurlar, havo oʻtkazgichlari, asbob-uskunalar) yongʻin omillarining xabarlagichlarga;
yorugʻlik nurlanish manbalariga;
elektromagnit shovqinlar xabarlagichning ishlash qobiliyatini saqlashga taʼsir qilmasligi lozim.
280. Shiftning har bir boʻlinmasida 0,75 m va undan ortiq kenglikdagi tutun hamda issiqlik yongʻin xabalargichlari oʻrnatilib, ular 0,4 m dan ortiq masofada shiftdan chiqib turgan qurilish konstruksiyalari (nurlar, tayanchlar, ustunlar, plitalarning qovurgʻalari) bilan chegaralangan boʻlishi kerak.
Qurilish konstruksiyalari shiftdan 0,4 m va undan koʻproq masofada chiqib turgan va ularni tashkil etuvchi boʻlmalarining kengligi 0,75 m dan kam boʻlsa, mazkur SHNQning 7 hamda 9-jadvallarida keltirilgan yongʻin xabarlagichlari tomonidan nazorat qilinadigan maydon 40 foizga kamaytirilishi lozim.
Qurilish konstruksiyalari shiftdan 0,08 m dan 0,4 m gacha boʻrtib chiqib turgan xonalarda mazkur SHNQning 5 va 8-jadvallarida keltirilgan yongʻin xabarlagichlarining nazorat maydoni 25 foizgacha kamaytirilishi kerak.
Qutilar kengligi 0,75 m va undan ortiq, yaxlit tuzilishga ega boʻlgan hamda shiftdan pastki belgi boʻylab 0,4 m dan ortiq va pol tekisligidan 1,3 m dan kam boʻlmagan masofada joylashgan texnologik maydonchalar mavjud boʻlgan nazorat qilinadigan xonalarida texnologik maydonchalar ostida qoʻshimcha yongʻin xabarlagichlar oʻrnatilishi lozim.
281. Nuqtali, chiziqli, tutunli va issiqlik yongʻin xabarlagichlari, shuningdek aspiratsion tutunli yongʻin xabarlagichlar materiallarning taxlamlari, tokchalar, asbob-uskunalar va materiallar uyumlari bilan hosil qilingan xonaning har bir boʻlmasiga oʻrnatilishi lozim.
Ularning yuqori chetlari shipdan 0,6 m va undan kam masofada joylashgan boʻlishi kerak.
282. Kengligi 3 m dan kam boʻlgan xonalarda, asosiy pol sathining ustiga oʻrnatiladigan mustahkam asosli qoʻshimcha pol qoplama (falshpol) ostida yoki falshshiftdan yuqorida balandligi 1,7 m dan kam boʻlgan boshqa joylarda nuqtali tutun xabarlagichlarini oʻrnatishda ushbu SHNQning 5-jadvalida keltirilgan xabarlagichlar orasidagi masofa 1,5 barobarga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.
283. Yongʻin xabarlagichlarini asosiy pol sathining ustiga oʻrnatiladigan mustahkam asosli qoʻshimcha pol qoplama (falshpol) ostida, falshshift ostida va koʻrish imkoni boʻlmagan boshqa joylarda oʻrnatish (loyihalash) ishlari quyidagilarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak:
ishga tushirilgan xabarlagichning joylashishini aniqlash imkoniyati boʻlishini;
ular manzilli qurilmaga ega boʻlishini;
ular mustaqil yongʻin signalizatsiya shleyflariga ulangan yoki masofaviy optik koʻrsatkichga ega boʻlishini.
284. Yongʻin xabarlagichlarini oʻrnatish ularning texnik hujjatlar talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
285. Xabarlagichga mexanik shikastlanish xavfi mavjud boʻlgan joylarda uning ishlash qobiliyatini va alangani aniqlash samaradorligini buzmaydigan himoya tuzilishi taʼminlanishi lozim.
286. Bir nazorat hududida turli xil yongʻin xabarlagichlari oʻrnatilganda, ularni joylashtirish har bir turdagi xabarlagich uchun ushbu SHNQning talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
287. Ustunlik qiluvchi yongʻin omili aniqlanmagan boʻlsa, kombinatsiyalangan (tutunli va/yoki issiqlik) yongʻin xabarlagichlarini oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.
Bunda, xabarlagichlarni joylashtirish mazkur SHNQning 10-jadvaliga muvofiq bajarilishi lozim.
Tutun yongʻinning asosiy omili sifatida qabul qilinganda, xabarlagichlarni joylashtirish mazkur SHNQning 5 yoki 9-jadvallariga muvofiq amalga oshirilishi, bunda xabarlagichlar sonini aniqlashda birlashtirilgan xabarlagich bitta xabarlagich sifatida qabul qilinishi lozim.
288. Quyidagi shartlar bir vaqtning oʻzida bajarilsa, tomyopmaga oʻrnatilgan xabarlagichlarni teshilgan falshshift ostidagi maydonni himoya qilish maqsadida ishlatishga yoʻl qoʻyiladi:
teshilish davriy tuzilishga ega va uning maydoni yuzaning 40 foizdan oshganda;
har qanday kesimdagi har bir teshilishning minimal oʻlchami kamida 10 mm boʻlganda;
falshshiftning qalinligi teshilish katakchasining minimal oʻlchamidan uch baravardan ortiq boʻlmaganda.
Ushbu talablardan kamida bittasi bajarilmaganda, xabarlagichlar asosiy xonaning falshshiftiga oʻrnatilishi zarur.
289. Osma shift ortidagi boʻshliqni himoya qilish zarur boʻlgan hollarda esa qoʻshimcha xabarlagichlar asosiy shiftga oʻrnatilishi lozim.
290. Xabarlagichlar joylashtirishda indikatorlar xonadan chiqishga olib boruvchi eshik tomon yoʻnaltirilishi lozim.
4-§. Nuqtali tutun yongʻin xabarlagichlari
291. Bitta nuqtaviy tutunli yongʻin xabarlagichi tomonidan nazorat qilinadigan maydon, xabarlagichlar va devor orasidagi maksimal masofa mazkur SHNQning 7-jadvali boʻyicha aniqlanishi, bunda maydon va masofalar qiymati texnik shartlar va muayyan turdagi xabarlagichlarning texnik tavsiflarida keltirilgan miqdorlardan oshmasligi (ushbu SHNQning 282-bandida keltirilgan hollar bundan mustasno) lozim.

 

 

 

7-jadval

Himoyalanadigan xonaning balandligi, m

Bitta xabarlagich tomonidan nazorat qiladigan oʻrtacha maydon, m2

Maksimal masofa, m

xabarlagichlar orasida

xabarlagichdan devorgacha

3,5 — gacha

85 gacha

9,0

4,5

3,5 — dan 6,0 — gacha

70 gacha

8,5

4,0

6,0 dan 10,0 gacha

65 gacha

8,0

4,0

10,5 dan 12,0 gacha

55 gacha

7,5

3,5
5-§. Chiziqli tutunli yongʻin xabarlagichlari
292. Chiziqli tutunli yongʻin xabarlagichining nur tarqatgichi va qabul qiluvchisi (qabul qilgich-uzatgich va qaytargich) devorlar, toʻsiqlar, ustunlar va boshqa konstruksiyalarga mustahkam oʻrnatilishi, bunda ularning optik oʻqi orayopma sathidan kamida 0,1 m va koʻpi bilan 0,6 m masofada oʻtishini taʼminlash kerak.
293. Aniqlash vaqti yongʻinga qarshi himoya vazifalarini bajarish uchun yetarli boʻlsa, asoslangan hisob-kitoblar orqali xabarlagichlarni orayopma sathidan 0,6 m dan pastroqqa oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.
294. Chiziqli tutunli yongʻin xabarlagichining nur tarqatgichi va qabul qiluvchisi (qabul qilgich-uzatkich va qaytargich)ni xonaning qurilish konstruksiyalariga joylashtirishda xabarlagich ishlagan vaqtida turli xil obyektlar yongʻinni aniqlash zonasiga tushmasligi lozim.
Nur tarqatgich va qabul qiluvchi yoki xabarlagich va qaytargich oʻrtasidagi minimal va maksimal masofa xabarlagichlarning texnik tavsiflarida keltirilgan maʼlumotlar asosida qabul qilinishi kerak.
295. Balandligi 12 m gacha boʻlgan xonalarda ikki yoki undan ortiq chiziqli tutun yongʻin xabarlagichlari bilan himoyalanadigan hududni nazorat qilishda ularning parallel optik oʻqlari orasidagi maksimal masofa 9,0 m dan, optik oʻq va devorgacha boʻlgan maksimal masofa esa 4,5 m dan oshmasligi lozim.
296. Balandligi 12 m dan 21 m gacha boʻlgan xonalarda chiziqli xabarlagichlar, mazkur SHNQning 8-jadvaliga muvofiq ikki qavatda (yarusda) quyidagicha joylashtirilishi kerak:
xabarlagichlarning birinchi qavati yongʻin yuklamasining yuqori sathidan 1,5 — 2 m masofada, biroq pol tekisligidan kamida 4 m masofada;
xabarlagichlarning ikkinchi qavati tomyopma sathidan 0,8 m dan oshmaydigan masofada.

 

 

 

 

8-jadval

Himoyalanayotgan xonaning balandligi

Qavat

(yarus)

Xabarlagichni oʻrnatish balandligi

Maksimal masofa

Chiziqli tutun yongʻin xabarlagichi optik oʻqlar orasida

Chiziqli tutun yongʻin xabarlagichi optik oʻqdan devorgacha

12 m dan 21 m gacha

1

1,5 — 2 yongʻin yuklamasidan, 4 m pol yuzasigacha

9 m

4,5 m

2

tom qoplamadan 0,8 m gacha

9 m

4,5 m
297. Chiziqli tutun yongʻin xabarlagichlarni oʻrnatishda uning optik oʻqidan devor va atrofdagi jihozlargacha boʻlgan minimal masofalar 0,5 m dan kam boʻlmasligi lozim.
Chiziqli tutun yongʻin xabarlagichlarning optik oʻqlari orasidagi minimal masofa optik oʻqlardan devor va atrofdagi jihozlargacha boʻlgan oʻzaro shovqinlarni oldini olish xabarlagichlarning texnik tavsiflarida keltirilgan maʼlumotlarga muvofiq belgilanishi kerak.
6-§. Nuqtali issiqlik yongʻin xabarlagichlari
298. Bitta nuqtali issiqlik yongʻin xabarlagichlarini loyihalashda ular tomonidan nazorat qilinadigan maydon, shuningdek xabarlagichlar hamda xabarlagichlar va devor oʻrtasidagi maksimal masofa mazkur SHNQning 9-jadvali boʻyicha aniqlanishi (ushbu SHNQning 280-bandida keltirilgan hollar bundan mustasno) kerak.

 

 

 

9-jadval

Himoyalanadigan xonaning balandligi, m

Bitta nuqtali issiqlik yongʻin xabarlagichi tomonidan nazorat qilinadigan oʻrtacha maydon, m2

Maksimal masofa, m

nuqtali issiqlik yongʻin xabarlagichlar orasida

nuqtali issiqlik yongʻin xabarlagichdan devorgacha

3,5 gacha

25 gacha

5,0

2,5

3,5 dan 6,0 gacha

20 gacha

4,5

2,0

6,0 dan 9,0 gacha

15 gacha

4,0

2,0
299. Nuqtali issiqlik yongʻin xabarlagichlari ularga yongʻin bilan bogʻliq boʻlmagan issiqlik taʼsirining istisno qilishni hisobga olgan holda loyihalashtirilishi va joylashtirilishi kerak.
7-§. Chiziqli issiqlik yongʻin xabarlagichlari
300. Chiziqli va koʻp nuqtali issiqlik yongʻin xabarlagichlarining sezgir elementi orayoma ostida yoki yongʻin yuklamasining bevosita ustiga joylashtirilishi lozim.
301. Chiziqli issiqlik yongʻin xabarlagichlarini mazkur SHNQning 9-jadvalidagi hollardagina yongʻin yuklamasi ustidagi orayopma ostida oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.
Bunda, ushbu SHNQning 9-jadvalida keltirilgan kattaliklarning qiymatlari ishlab chiqaruvchining texnik hujjatlarida keltirilgan kattaliklarning qiymatlaridan oshmasligi kerak.
Chiziqli issiqlik yongʻin xabarlagichning sezgir elementidan orayopmagacha boʻlgan masofa kamida 25 mm boʻlishi lozim.
Materiallarni tokchalarda saqlashda chiziqli issiqlik yongʻin xabarlagichlarning sezgir elementini qavat (yarus)lar va tokchalarning ustki qismiga oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.
8-§. Alanga yongʻin xabarlagichlari
302. Alanga yongʻin xabarlagichlari bino va inshootlarning orayopmalari, devorlari qurilish konstruksiyalariga, shuningdek texnologik uskunalarga oʻrnatilishi kerak.
Yongʻinning dastlabki bosqichida tutun chiqishi mumkin boʻlsa, alanga yongʻin xabarlagichdan orayopmagacha boʻlgan masofa kamida 0,8 m boʻlishi lozim.
303. Alanga yongʻin xabarlagichlarini oʻrnatishda, ularni optik shovqinlarning ehtimoliy taʼsiridan himoyalashni hisobga olish zarur.
Yongʻin oʻchogʻining yonish maydoni 3 s ichida xabarlagichning nazorat zonasi maydonidan oshib ketadigan boʻlsa, pulsatsiya turidagi alanga yongʻin xabarlagichlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
304. Nazorat zonasi ikkitadan kam boʻlmagan alanga yongʻin xabarlagichlari tomonidan nazorat qilinishi, bunda alanga yongʻin xabarlagichlarning joylashuvi himoyalanadigan yuzani qarama-qarshi tomonlardan nazorat qilishni taʼminlashi lozim.
Bir vaqtning oʻzida xabarlagich butun maydonni nazorat qilishi mumkin boʻlsa va ushbu SHNQning 275-bandining shartlari bajarilsa, nazorat zonasida bitta yongʻin xabarlagichidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
305. Alanga yongʻin xabarlagichi tomonidan nazorat qilishda xona yoki jihozning maydoni quyidagicha aniqlanishi kerak:
alanga yongʻin xabarlagichning nazorat qilish burchagi qiymati va GOST R 53325-2012 boʻyicha belgilangan sinfiga muvofiq;
texnik hujjatlarida keltirilgan yonuvchan materialning olovga sezgirligi asosida.
9-§. Qoʻl yongʻin xabarlagichlari
306. Qoʻl yongʻin xabarlagichlarini devor va konstruksiyalarga yer yoki pol sathidan boshqaruv qismigacha (tutqich, tugma va boshqalargacha) 1,5 m balandlikda loyihalash lozim.
Qoʻl yongʻin xabarlagich qurilmalarini oʻrnatish joylari mazkur SHNQning 11-ilovasiga muvofiq aniqlanishi kerak.
307. Qoʻl yongʻin xabarlagichlari elektromagnit, doimiy magnit va boshqa qurilmalardan uzoqda joylashgan joylarda quyidagicha masofada joylashtirilishi lozim:
binolar ichida bir-biridan 50 m gacha;
binolar tashqarisida bir-biridan 150 m gacha;
qoʻl yongʻin xabarlagichga erkin kirishga toʻsqinlik qiladigan boshqa boshqaruv elementlari va predmetlardan kamida 0,75 m.
308. Qoʻl yongʻin xabarlagichi oʻrnatish joyidagi yorugʻlik ushbu turdagi xonalar uchun SHNQ 2.01.05-24 ga belgilangan qiymatlaridan kam boʻlmasligi kerak.
10-§. Gaz yongʻin xabarlagichlari
309. Bino va inshootlarning shifti, devori va boshqa qurilish konstruksiyalari joylashgan xonalarga gaz yongʻin xabarlagichlarini oʻrnatish mazkur SHNQning 8-jadvaliga muvofiq boʻlishi kerak.
11-§. Aspiratsion tutunli yongʻin xabarlagichlari
310. ATYOX sezgirlik sinfiga bogʻliq holda quyidagi 10-jadvalga muvofiq oʻrnatilishi kerak.

 

 

 

10-jadval

GOST R 53325-2012 ga muvofiq aspiratsion tutunli yongʻin xabarlagichning sezgirlik sinfi

Havo olish quvurlarini oʻrnatish balandligi, m

Havo olish teshiklari orasidagi maksimal masofa, m

Havo olish teshiklaridan devorgacha boʻlgan maksimal masofa, m

“S” sinfi, normada sezuvchanlik

8

9,0

4,5

“V” sinfi, oshirilgan sezuvchanlik

15

9,0

4,5

“A” sinfi, yuqori sezuvchanlik

21

9,0

4,5
“A”, “V” sinfidagi aspiratsion tutunli yongʻin xabarlagichlaridan katta ochiq joylar, balandligi 8 m dan yuqori boʻlgan xonalar va quyidagilarni himoya qilishda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:
atriumlar;
ishlab chiqarish sexlari;
omborlar;
savdo zallari;
yoʻlovchi terminallari;
sport zallari va stadionlar;
sirklar;
muzey koʻrgazma zallari;
sanʼat galereyalari;
elektron uskunalarning katta konsentratsiyasi boʻlgan binolarni himoya qilish uchun server xonalari;
ATS;
maʼlumotlarni qayta ishlash markazlari.
311. Aspiratsion tutunli yongʻin xabarlagichining havo olish quvurlarini, havo olish teshiklariga kirishni saqlagan holda, qurilish konstruksiyasiga yoki xonaning pardozlash elementlariga joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
Aspiratsion tutunli yongʻin xabarlagichning quvurlari havo olish teshigi binoning asosiy boʻshligʻiga chiqadigan falshshift/falshpol orqali oʻtadigan, oʻzgaruvchan uzunlikdagi qoʻshimcha kapillyar naychalar orqali havoni olish bilan osma shift orqasida (falshpol ostida) joylashtirilishiga yoʻl qoʻyiladi.
Asosiy va ajratilgan maydonda (falshshift orqasida/falshpol ostida) tutun mavjudligini nazorat qilish uchun havo qabul qilish quvuridagi teshiklardan (kapillyar naychalar orqali) foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
312. Erishish qiyin boʻlgan joylarni himoya qilish uchun, shuningdek agregatlar, mexanizmlar, ustunlarning ichki qismidan havo olish uchun oxirida (uchida) teshikli kapillyar naychalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
313. Havo olish quvurining maksimal uzunligi, shuningdek havo olish teshiklarining maksimal soni aspiratsion tutunli yongʻin xabarlagichining texnik xususiyatlariga koʻra belgilanishi lozim.
314. Aspiratsion tutunli yongʻin xabarlagichlarining quvurlarini kengligi 3 m dan kam boʻlgan xonalarda, falshpol ostida yoki falshshiftdan yuqorida va balandligi 1,7 m dan kam boʻlgan boshqa joylarda oʻrnatishda, mazkur SHNQning 10-jadvalida keltirilgan havo olish quvurlari va devor orasidagi masofalarni 1,5 barobarga koʻpaytirishga yoʻl qoʻyiladi.
12-§. Yongʻin qabul qilish-nazorat va boshqaruv moslamalari asboblari
315. Yongʻin qabul-nazorat, boshqaruv moslamalari va boshqa jihozlarni ularning oʻrnatilgan joylaridagi iqlimiy, mexanik, elektromagnit taʼsirlarni hisobga olgan holda loyihalashtirish kerak.
316. Yongʻin qabul-nazorat, yongʻin boshqaruv moslamalari va yongʻinni avtomatlashtirish tizimlarida ishlaydigan boshqa jihozlar tashqi shovqinlarga nisbatan GOST 30379-2017 boʻyicha ikkinchi darajadan kam boʻlmagan chidamlikka ega boʻlishi kerak.
317. Xonada joylashish oʻrni maʼlum boʻlmagan yongʻin xabarlagichlari bilan ishlash uchun moʻljallangan qabul-nazorat moslamalarining shleyflar soni 10 va undan ortiq boʻlganda 10 foizni tashkil etishi lozim.
318. Yongʻin qabul-nazorat va boshqaruv moslamalarini loyihalashda quyidagilarni taʼminlangan hollarda kecha-kunduz navbatchilik qilinmaydigan xonalarga joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi:
yongʻin haqidagi xabarlar va nosozliklar haqidagi maʼlumotlarni kecha-kunduz navbatchilik qiladigan xodimlar boʻlgan xonalarga uzatish;
xabarlarni uzatish kanallarini nazorat qilish.
Bunda, moslamalar oʻrnatilgan xona xavfsizlik va yongʻin signalizatsiyasi bilan jihozlangan hamda ruxsatsiz kirishdan himoyalangan boʻlishi kerak.
319. Yongʻin qabul-nazorat va boshqaruv moslamalari yonmaydigan materiallardan tayyorlangan devor, toʻsiq va konstruksiyalarga oʻrnatilishi lozim.
Yongʻin qabul-nazorat va boshqaruv moslamalarini yonuvchi materiallardan tayyorlangan konstruksiyalarga oʻrnatish, ushbu konstruksiyalarni qalinligi kamida 1 mm boʻlgan poʻlat list yoki qalinligi kamida 10 mm boʻlgan boshqa yonmaydigan list materiali bilan himoyalash sharti bilan yoʻl qoʻyiladi. Bunda, list materiali oʻrnatiladigan uskuna chegarasidan kamida 100 mm ga chiqib turishi lozim.
320. Yongʻin qabul-nazorat va yongʻin boshqaruv moslamasining yuqori chetidan yonuvchan materiallardan tayyorlangan xonaning tomyopmasigacha boʻlgan masofa kamida 1 m boʻlishi kerak.
321. Bir nechta qabul-nazorat va boshqaruv uskunalarining qoʻshni joylashuvi bilan ular orasidagi masofa kamida 50 mm boʻlishi lozim.
322. Yongʻin qabul-nazorat va boshqaruv moslamalarini joylashtirishda pol sathidan ushbu moslamalarning boshqaruv elementlarigacha boʻlgan balandlik 0,8 — 1,5 m boʻlishi lozim.
323. Yongʻin oʻchirish posti xonasi yoki kecha-kunduz navbatchilik olib boruvchi xodimlar joylashgan xona binoning birinchi yoki yarim yertoʻla (sokolʼ qavati)da joylashtirilishi lozim.
Mazkur xonani birinchi qavatdan yuqorida joylashtirishga undan chiqish vestibyulga yoki binoning tashqarisiga toʻgʻridan-toʻgʻri chiqish imkoniyatiga ega boʻlgan zinapoya katagi yonidagi yoʻlakka olib borishi sharti bilan yoʻl qoʻyiladi.
324. Yongʻin oʻchirish posti xonasining eshigidan yoki kecha-kunduz navbatchilik olib boruvchi xodimlar joylashgan xonadan tashqariga chiqadigan zinapoya katagigacha boʻlgan masofa 25 m dan oshmasligi kerak.
325. Yongʻin oʻchirish posti xonasi yoki kecha-kunduz navbatchilik olib boruvchi xodimlar joylashgan xona quyidagicha taʼminlangan boʻlishi kerak:
maydoni 15 m2 dan kam boʻlmasligi;
tabiiy, sunʼiy va favqulodda yoritish (tabiiy yorugʻlik 100 lk dan kam boʻlmasligi), tabiiy yoki sunʼiy shamollatish mavjudligi;
150 lk kam boʻlmagan lyuminessent va 100 lk kam boʻlmagan choʻgʻlanma lampalar bilan jihozlanganligi;
50 lk kam boʻlmagan favqulodda yoritish bilan jihozlanganligi;
obyekt yoki joyning yongʻin-qutqaruv qismi bilan telefon aloqasi mavjudligi.
Ushbu xonalarda belgilanganlardan tashqari, zaxira quvvatli batareyalar oʻrnatilmasligi lozim.
326. Kecha-kunduz navbatchilik olib boruvchi xodimlar joylashgan xonalarni loyihalash ishlarida ushbu xonalarda asosiy yoritish oʻchirilgan vaqtda favqulodda yoritish avtomatik ravishda yoqilishini hisobga olish kerak.
Oldingi tahrirga qarang.
3261. Koʻp kvartirali turar joy binolarida oʻrnatilgan yongʻin signalizatsiyasi tizimining signallari parallel ravishda koʻp kvartirali uylarni boshqarish organlarining avariya-dispetcherlik xizmatiga uzatilishi lozim.
3262. Odamlar ommaviy boʻladigan, qavat maydoni 1500 m2 dan va qavatlari soni ikki qavatdan koʻp boʻlgan savdo va savdo-koʻngilochar majmualarda, shuningdek barcha baland binolarda oʻrnatilgan yongʻin signalizatsiyasi tizimining signallari parallel ravishda eng yaqin yongʻin-qutqaruv qismining dispetcherlik xizmatiga avtomatik uzatilishi kerak.
(3261-3262-bandlar Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2026-yil 2-apreldagi 01/2-12-sonli buyrugʻiga (hisob raqami 400, 18.05.2026-y.) asosan kiritilgan)
13-§. Yongʻin signalizatsiyasining shleyflari. Yongʻin signalizatsiyalari va boshqaruv apparatlarini ulanish liniyalari
327. Yongʻin signalizatsiya tizimlarini loyihalashda ularning shleyflari va ulanish liniyalarini tashkil etish uchun simlar va kabellarni tanlash, ularni yotqizish usullari EOʻQ, SHNQ 2.05.06-22 ga muvofiq amalga oshirish kerak.
328. Simli va simsiz yongʻin signalizatsiyasi shleyflari, shuningdek simli va simsiz ulanish liniyalari axborot uzatishning zarur ishonchliligini taʼminlash va ularning butun uzunligi boʻylab xizmat koʻrsatish qobiliyatini doimiy avtomatik nazorat qilish sharti bilan amalga oshirilishi lozim.
329. Yongʻin signalizatsiya tizimining elektr simlari va ulanish liniyalarini loyihalashda ularni mis yadroli mustaqil simlar va kabellar orqali amalga oshirilishi lozim.
330. Yongʻin signalizatsiya tizimlarining elektr simli shleyflari loyiha topshirigʻiga asosan yongʻin qabul-nazorat moslamalari uchun maxsus turdagi simlar yoki kabellardan foydalanishni nazarda tutmasa, bunda yongʻin signalizatsiya tizimlarining elektr simli shleyflari aloqa simlari bilan amalga oshirilishi lozim.
331. Yongʻindan himoya qilish vositalarini avtomatik boshqarish mavjud boʻlmasa, maxsus aloqa liniyalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
332. Optik va elektr boʻlmagan (pnevmatik, gidravlik) ulanish liniyalarni elektromagnit taʼsirlar katta boʻlgan zonalarda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
333. Yongʻin avtomatikasi tizimlarining turli qismlariga ulangan simlar va kabellarning olovbardoshliligi ushbu komponentlarni oʻrnatish uchun sarflanadigan vaqtdan kam boʻlmasligi kerak.
334. Obyektning kompleks aloqa tarmogʻidagi mis simli telefon kabellari orqali bajariladigan ulanish liniyalaridan quyidagi hollarda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:
yongʻin signalizatsiyasi tizimi obyektning avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari, xabarlash tizimlari, tutun tortish va boshqa yongʻin xavfsizligi muhandislik tizimlarini boshqarish uchun moʻljallanmaganda;
60 V gacha kuchlanishli radial turdagi yongʻin signalizatsiyasi shleyflarini qabul-nazorat moslamalariga ulash uchun aloqa kanallari ajratilganda.
Bunda, yongʻin signalizatsiyasi shleyflarini oʻrnatishda qoʻllaniladigan krossdan taqsimlash qutilargacha ajratilgan boʻsh juftliklarni har bir taqsimlash qutisi doirasida guruhlarga ajratib joylashtirish va qizil rang bilan belgilash lozim.
335. Telefon va nazorat kabellari bilan bajarilgan ulanish liniyalari 10 foiz dan kam boʻlmagan kabel kesim yuzalari va ulanish qutilari qisqichlarining ehtiyot zaxirasiga ega boʻlishi lozim.
336. Radial turdagi yongʻin signalizatsiyasi shleyflari ulanish qutilari va krosslar orqali yongʻin qabul-nazorat moslamalariga ulanishi kerak.
Moslamalarning axborot sigʻimi 20 ta shleyfdan oshmaydigan boʻlsa, radial turdagi yongʻin signalizatsiyasi shleyflarini bevosita yongʻin moslamalariga ulashga yoʻl qoʻyiladi.
337. Halqasimon turdagi yongʻin signalizatsiyasi shleyflari alohida simlar va aloqa kabellari yordamida amalga oshirilishi, bunda halqasimon shleyfning boshlanish va tugash nuqtalari yongʻin qabul-nazorat moslamalarining tegishli qisqichlariga ulanishi zarur.
338. Mis tolali simlar va kabellarning kesim yuzalari diametri ruxsat etilgan kuchlanish pasayishini hisoblash orqali aniqlanishi, biroq 0,5 mm dan kam boʻlmasligi kerak.
339. Qabul-nazorat va yongʻin boshqarish moslamalarining elektr taʼminoti liniyalari, shuningdek avtomatik yongʻinni oʻchirish, tutun tortish yoki xabarlash qurilmalari uchun ulanish liniyalari mustaqil alohida simlar va kabellar orqali bajarilishi lozim.
Ularni portlovchi va yongʻinga xavfli xonalar (zonalar) orqali loyihalashga, olib oʻtishga va yotqizishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Elektr taʼminoti liniyalari, shuningdek avtomatik yongʻinni oʻchirish, tutun tortish yoki xabarlash qurilmalari uchun ulanish liniyalarini K0 sinfiga mansub qurilish konstruksiyalarining boʻshliqlaridan yongʻin xavfi yuqori boʻlgan xonalar (zonalar) orqali oʻtkazishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, olovbardosh simlar va kabellardan yoki GOST 3262-75 ga muvofiq poʻlat quvurlarga yotqizilgan kabellar va simlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
340. Yongʻin signalizatsiyasining shleyflari va ulanish liniyalarini 60 V gacha kuchlanishli, avtomatik yongʻin oʻchirish va xabar berish tizimlarini boshqarish liniyalarini 110 V va undan yuqori kuchlanishli liniyalar bilan bir quti, quvur, oʻram, bino konstruksiyasining yopiq kanali yoki bir lotokda birgalikda yotqizishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Mazkur liniyalarni birgalikda oʻtkazishga yonmaydigan materialdan tayyorlangan, 0,25 h yongʻinga chidamlilik chegarasiga ega boʻlgan uzluksiz boʻylama toʻsiqli quti va lotoklarning turli boʻlmalarida bajarishga yoʻl qoʻyiladi.
341. Parallel ochiq yotqizish bilan yongʻin signalizatsiyasi simlari hamda 60 V gacha kuchlanishli kabellardan quvvat va yoritish kabellarigacha boʻlgan masofa kamida 0,5 m dan kam boʻlmasligi kerak.
Ushbu sim va kabellarni ular elektromagnit shovqinlardan himoyalangan boʻlsagina quvvat va yorugʻlik kabellaridan 0,5 m dan kam masofada yotqizishga yoʻl qoʻyiladi.
Yongʻin signalizatsiyasining shleyf simlari va ulanish liniyalaridan yakka yoritish simlari va nazorat kabellarigacha boʻlgan masofani tashqi taʼsirlardan himoyalanmagan holda 0,25 m gacha qisqartirishga yoʻl qoʻyiladi.
342. Yongʻin signalizatsiyasi shleyf (shleyf)larini va ulanish liniyalarini elektromagnit shovqinlardan himoya qilish zarur boʻlganda, metall quvurlar, boʻlmalarga yotqizilgan ekranlangan (oʻz elektromagnit maydonlarining tarqalishiga toʻsqinlik qiladigan va simni tashqi taʼsirlardan himoya qiluvchi) yoki ekranlanmagan sim va kabellardan foydalanilishi, bunda sim va kabellar nollashtirilgan boʻlishi lozim.
343. Yongʻin signalizatsiyasi tizimlarining tashqi elektr simlari yer ostiga yoki oqova quvurlariga yotqizilishi lozim.
Mazkur usulda yotqizish imkoni boʻlmasa, ularni bino va inshootlarning tashqi devorlari boʻylab, soyabonlar ostida, koʻcha va yoʻllardan tashqaridagi binolar orasidagi tayanch ustunlarda EQOʻ qoidalari talablariga muvofiq yotqizishga yoʻl qoʻyiladi.
344. Yongʻin signalizatsiyasi tizimlarining asosiy va zaxira kabel elektr taʼminoti liniyalari nazorat qilinayotgan obyektda yongʻin chiqish holati yuz berganda, ularning bir vaqtning oʻzida ishdan chiqish ehtimolini istisno etuvchi turli yoʻnalishlar boʻylab oʻtkazilishi lozim. Bunda, liniyalarni turli kabel inshootlari orqali oʻtkazish kerak.
Yorugʻlikda ular orasidagi masofa kamida 1 m boʻlganda, yongʻin signalizatsiyasi tizimlarining asosiy va zaxira kabel elektr taʼminoti liniyalarini xonalarning devorlari boʻylab parallel ravishda yotqizishga yoʻl qoʻyiladi.
Yongʻin signalizatsiyasi tizimlarining asosiy va zaxira kabel elektr taʼminoti liniyalarini ulardan kamida bittasi olovbardoshlik chegarasi 0,75 h boʻlgan yonmaydigan materiallardan bajarilgan qutiga (quvurga) yotqizilgan boʻlsa, birgalikda yotqizishga yoʻl qoʻyiladi.
Koʻrsatilgan liniyalarni xona devorlari boʻylab parallel ravishda oʻtkazishga, ular orasidagi ochiq masofa kamida 1 m boʻlgan holda yoʻl qoʻyiladi.
Koʻrsatilgan kabel liniyalarini birgalikda oʻtkazishga, ularning kamida bittasi 0,75 h olovga bardoshlilik chegarasiga ega boʻlgan yonmaydigan materiallardan tayyorlangan quvur ichiga joylashtirilganda yoʻl qoʻyiladi.
345. Yongʻin signalizatsiyasining shleyflarini ulash qutilari yordamida qismlarga ajratishga yoʻl qoʻyiladi.
Shleyfning oxirida uning yoqilgan holatini koʻz bilan (vizual) kuzatishni taʼminlovchi qurilma (qizil rangdan farqli, miltillovchi chastotasi 0,1 — 0,3 Nz boʻlgan yaltiroq signalli qurilma)ni oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.
Yongʻin signalizatsiyasi tizimining holatini baholash uchun moslamani ulash maqsadida, ulanish qutisi yoki boshqa kommutatsiya qurilmani koʻzda tutish lozim.
Ushbu qurilmalarni qulay joy va balandlikda joylashtirish zarur.
346. Avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarini boshqarishda radiokanal aloqa liniyalari axborot uzatishni taʼminlashi kerak.
14-§. Yongʻin signalizatsiya tizimlarining boshqa tizimlar, bino va inshootlarning texnologik va elektrotexnik jihozlari bilan oʻzaro aloqasi
347. Obyektning xabarlash, tutun tortish qurilmalari yoki muhandislik jihozlarini avtomatik rejimda boshqarish uchun signallar shakllantirilishi evakuatsiya yoʻllarini toʻsib qoʻyish vaqtining minimal qiymati bilan yongʻin haqida xabar berilgandan keyingi evakuatsiya vaqti oʻrtasidagi farqdan oshmaydigan muddat ichida amalga oshirilishi lozim.
Yongʻin oʻchirish qurilmalarini avtomatik rejimda boshqarish uchun signallarni shakllantirish quyidagicha amalga oshirilishi lozim:
yongʻin oʻchogʻini rivojlanishi uchun cheklash vaqti va yongʻin oʻchirish qurilmalarining inersiyaliligi oʻrtasidagi farqdan oshmagan, biroq xavfsiz evakuatsiya qilish uchun zarur boʻlgan vaqtdan koʻp boʻlmagan vaqt davomida;
yongʻinni oʻchirish, tutun tortish, xabarlash qurilmalari yoki muhandislik jihozlarini avtomatik rejimda boshqarish uchun signallarni shakllantirish va kamida ikkita yongʻin xabarlagich yoqilganda.
Bunda, xabarlagichlarni joylashtirish mazkur SHNQning 7 — 9-jadvallariga muvofiq (belgilangan normaning yarmidan koʻp boʻlmagan masofada) amalga oshirilishi lozim.
348. Mazkur SHNQning 12-ilovasiga muvofiq 1, 2, 3-turdagi xabarlash tizimlari, shuningdek yongʻin signalizatsiya tizimi tomonidan bloklangan texnologik, elektrotexnikaviy uskunalar uchun boshqaruv signallarini shakllantirishga bitta yongʻin xabarlagichni ishga tushirish orqali yoʻl qoʻyiladi.
349. Himoyalanadigan xonada yoki hududda boshqaruv buyrugʻini shakllantirish uchun kamida quyidagilar boʻlishi kerak:
uchta yongʻin signalizatori — ular ikki bosqichli qurilmalarning shleyflariga yoki manzilli shleyflarga yoki bir bosqichli qurilmalarning uchta mustaqil radial shleyflariga ulangan holda;
toʻrtta yongʻin signalizatori — ular bir bosqichli qurilmalarning ikkita shleyfiga ulangan holda, bunda har bir shleyfga ikkitadan signalizator ulanadi.
350. Navbatchi xodimlar kecha-kunduz boʻladigan xonadan tashqarida oʻrnatilgan nazorat va boshqaruv asboblarining, shuningdek yongʻin paytida odamlarni ogohlantirish va evakuatsiyani boshqarish texnik vositalarini nazorat qilish va boshqarish aloqa liniyalarining, tutundan himoya qilish, avtomatik yongʻin oʻchirish hamda boshqa yongʻinga qarshi himoya qurilmalari va moslamalarining nosozligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ushbu xonaga yetkazilishi kerak.
351. Sprinkler yongʻinni oʻchirish tizimi ishlatilganda, tutun tortish tizimini ishga tushirish tutun yoki gaz yongʻin xabarlagichlardan amalga oshirilishi lozim.
Tutunga qarshi shamollatish tizimini yongʻin xabarlagichlari orqali ishga tushirish kerak:
avtomatik sprinkler yongʻin oʻchirish qurilmasining ishga tushish vaqti tutunga qarshi shamollatish tizimining ishlashi va xavfsiz evakuatsiyani taʼminlash uchun zarur boʻlgan vaqtdan koʻproq boʻlsa;
suvli yongʻin oʻchirish sprinklerli qurilmasining oʻt oʻchirish moddasi (suv) odamlarni evakuatsiya jarayonini qiyinlashtirsa.
Tutunga qarshi shamollatish tizimlari sprinkler yongʻin oʻchirish qurilmasi orqali yoqilishiga yoʻl qoʻyiladi.
352. Himoyalanadigan xonalarda avtomatik yongʻin oʻchirish (gazli, kukunli va aerozolli) va tutundan himoya qilish qurilmalarining bir vaqtning oʻzida ishlashiga yoʻl qoʻyilmaydi.
12-bob. Yongʻin oʻchirish qurilmalari va yongʻin signalizatsiyasi tizimlarining elektr taʼminoti
1-§. Umumiy talablar
353. Elektr taʼminotining ishonchliligini taʼminlash darajasiga koʻra, avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari va yongʻin signalizatsiyasi tizimlarining elektr qabul qilgichlarini EQOʻ qoidalariga muvofiq, I toifaga mansub holda loyihalashtirish lozim.
Bunda, elektr taʼminotining III toifasiga mansub boʻlgan kompressor elektr motorlari, drenaj va koʻpik hosil qiluvchi modda haydovchi nasoslar, shuningdek mazkur SHNQning 357 va 360-bandlarida keltirilgan holatlarni I toifaga mansub holda loyihalashga yoʻl qoʻyilmaydi.
“F1.1” funksional yongʻin xavfi sinfiga mansub boʻlgan, odamlar sutka davomida tashrif buyuradigan binolarning yongʻinga qarshi himoya tizimlarini elektr bilan taʼminlash uchta mustaqil, oʻzaro zaxiralovchi taʼminot manbalaridan amalga oshirilishi lozim.
Ushbu manbalardan biri sifatida mustaqil (avtonom) elektr generatorlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
354. Elektr qabul qiluvchilarni elektr taʼminoti mazkur SHNQning 353-bandida keltirilgan talablarni hisobga olgan holda EOʻQ boʻyicha amalga oshirilishi lozim.
355. Bitta elektr taʼminoti manbai mavjud boʻlganda (elektr taʼminoti ishonchliligining III-toifasidagi obyektlarda), mazkur SHNQning 353-bandida keltirilgan elektr qabul qiluvchilar uchun zaxira quvvat manbai sifatida akkumulyatorli batareyalar yoki uzluksiz quvvat manbalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
Ular ushbu elektr qabul qiluvchilarni kutish rejimida 24 h va “Tashvish” rejimida kamida 3 h quvvat bilan taʼminlashi kerak.
356. Mazkur SHNQning 353-bandida keltirilgan elektr qabul qiluvchilarni loyihalash jarayonida ikkita mustaqil manbadan quvvatlantirish imkoni boʻlmasa, elektr qabul qiluvchilarni:
bitta manbadan — ikki transformatorli podstansiyaning turli transformatorlaridan;
turli yoʻnalishlar boʻylab yotqizilgan turli xil taʼminot liniyalariga ulangan ikkita yaqin bitta transformatorli podstansiyalardan;
avtomatik zaxira kiritish moslamasi bilan, past kuchlanishli tomondan yetkazib berishni koʻzda tutishga yoʻl qoʻyiladi.
357. Avtomatik zaxira kiritish moslamasining joylashuvi quyidagicha loyihalash orqali belgilanishi kerak:
avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari va yongʻin signalizatsiya tizimlarining elektr qabul qiluvchilarining kirish joylarida markazlashtirilgan;
elektr taʼminoti ishonchliligining I-toifasidagi elektr qabul qiluvchilarda markazlashtirilmagan;
masofaviy elektr qabul qiluvchilarga yetkazib berish liniyalarini yotqizishning oʻzaro joylashuvi va shartlari asosida.
358. Elektr taʼminotining I toifadagi ishonchliligiga ega boʻlgan, avtomatik ravishda ishga tushiriladigan texnologik zaxiraga (bitta ishchi va bitta zaxira nasos mavjud boʻlganda) ega avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarining elektr qabul qilgichlarini loyihalash ishlarida ular uchun zaxirani avtomatik ishga tushirish qurilmasi talab etilmasligi hisobga olinishi lozim.
359. Suv va koʻpikli yongʻinni oʻchirish qurilmalarida zaxira quvvat manbai sifatida dizel elektr stansiyalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
360. Yongʻin oʻchirish avtomatik qurilmalari va yongʻin signalizatsiyasi tizimining elektr qabul qiluvchi qurilmalari zaxira manbasidan taʼminlanganda, zarurat tugʻilganda, obyektdagi elektr taʼminotining II va III ishonchlilik toifasidagi elektr qabul qiluvchi qurilmalarni oʻchirish orqali yongʻin oʻchirish avtomatik qurilmalari va yongʻin signalizatsiyasi tizimining elektr qabul qilgichlarining elektr taʼminotini taʼminlashga yoʻl qoʻyiladi.
361. Avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari va yongʻin signalizatsiya tizimlarining elektr zanjirlarini himoya qilishni loyihalashtirish ishlari EOʻQga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
Yongʻinni oʻchirish avtomatik qurilmalarining boshqaruv zanjirlarida yongʻin oʻchogʻiga oʻt oʻchiruvchi moddaning yetkazib berilishini toʻxtatib qoʻyilishini oldini olish maqsadida, issiqlik va maksimal himoya tizimlarini oʻrnatishga yoʻl qoʻyilmaydi.
2-§. Himoyaviy yerlantirish, nollashtirish va xavfsizlik talablari
362. Avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari va yongʻin signalizatsiya tizimlarining elektr jihozlarini himoyaviy yerlantirish (nollashtirish)ni loyihalashtirish ishlari EOʻQ, SHNQ 2.05.06-22, GOST 12.1.030-81 talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
363. Avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarini mahalliy ishga tushirish uchun moslamalar tasodifiy kirishdan himoyalangan va muhrlangan boʻlishi kerak (yongʻin oʻchirish stansiyasi yoki yongʻin postlari xonalarida oʻrnatilgan mahalliy ishga tushirish moslamalari bundan mustasno).
364. Turli maqsadlarga moʻljallangan bino va inshootlar (muzey, koʻngilochar markazlar, teatrlar, kimyo mahsulotlari saqlash omborlari)ni loyihalashtirishda radiatsiyaviy xavfsizlik talablariga rioya qilish kerak.
3-§. Yongʻin avtomatikasining texnik vositalarini tanlashda hisobga olinadigan talablar
365. Yongʻin xabarlagichlari, qabul-nazorat moslamalari va boshqarish qurilmalarining turlarini tanlashda GOST 12.1.004-91 ga muvofiq boʻlishi kerak.
366. Yongʻinni aniqlash va boshqaruv signalini shakllantirishning texnik vositalari quyidagi boshqaruv signallarini shakllantirishi kerak:
xabar berish va evakuatsiyani boshqarish vositalarini yoqish uchun — yongʻinning xavfli omillari chegaraviy qiymatlariga yetishidan oldin odamlarning xavfsiz evakuatsiyasini taʼminlaydigan vaqt davomida;
yongʻinni oʻchirish vositalarini yoqish uchun — yongʻinni oʻchirish (yoki lokalizatsiya qilish) mumkin boʻlgan vaqt davomida;
tutunga qarshi himoya qilish vositalarini yoqish uchun — yongʻin xavfining chegaraviy qiymatlariga yetishidan oldin odamlarga evakuatsiya yoʻllari orqali oʻtishga yoʻl qoʻyilgan vaqt davomida;
yongʻindan himoya qilish tizimlarining ishlashiga jalb qilingan texnologik qurilmalarni texnologik reglamentda belgilangan vaqt davomida boshqarish.
“Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
1-ILOVA
Avtomatik yongʻin signalizatsiyasi va yongʻin oʻchirish qurilmalari bilan himoya qilinadigan binolar, inshootlar, xonalar va jihozlarning roʻyxati
1. Mazkur SHNQning 1-ilovasi 1-jadvalida keltirilgan roʻyxat bino, inshoot, xona va uskunalarni AYOS va AYOOʻQ bilan barcha bosqichlarda himoyalash, oʻrnatish, ishlatish, taʼmirlashning tartibga soluvchi asosiy talablarni belgilab berishi lozim.
Roʻyxatga kiritilmagan obyektlar, qurilish, yongʻin xavfsizligi boʻyicha texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq (QMQ, SHNQ, RH, YOXQ) hamda idoraviy qurilish normalari talablariga muvofiq AYOS va AYOOʻQ bilan jihozlanishi kerak.
AYOS, AYOOʻQ va yongʻinni oʻchirish vositasining turlari va koʻrsatkichlarini aniqlash himoyalanayotgan obyektlarning texnologik, konstruktiv va hajmiy-rejaviy xususiyatlarini, moddalar va materiallarning yongʻinga xavfli xususiyatlarini, uskunalarning texnik xususiyatlarini hisobga olgan holda mazkur SHNQga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
Mustaqil (avtonom) avtomatik yongʻinni oʻchirish qurilmalarini (AYOOʻQ) alohida yongʻin-xavfli hududlar, hajmli uskunalarni muhofaza qilishda qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.
2. Binolarning yer osti qismi mazkur SHNQga muvofiq yongʻinga qarshi devor (yongʻinga qarshi otsek)lar bilan ajratilgan binoning bir qismi sifatida qabul qilinishi kerak.
Xona maydonining koʻrsatkichi bino yoki inshootning olovbardoshlilik chegarasi “YEI 45” kam boʻlmagan toʻsiqlar hamda olovbardoshlilik chegarasi “REI 45” kam boʻlmagan yongʻinga qarshi devor va orayopmalarning bir qismi sifatida qabul qilinishi lozim.
3. Quyidagi xonalardan tashqari bino va inshootlarda barcha xonalar maydonidan qatʼi nazar, AYOS va AYOOʻM bilan himoya qilinishi kerak:
nam jarayonlar bilan (dush, sanitar xonalari, sovitish kameralari, yuvish xonalari);
shamollatish kameralari (“A” yoki “B” toifadagi ishlab chiqarish xonalariga xizmat qilmaydigan taʼminot, soʻruvchan, suv taʼminoti nasos stansiyalari, qozonxonalar);
muhandislik uskunalari uchun xonalar, yonuvchi materiallar boʻlmagan binolar;
yongʻin xavfliligi boʻyicha “V4” va “D” toifali xonalar;
zina kataklari.
4. Avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari bilan jihozlanadigan xonalar maydoni bino va inshootlarning umumiy qavat maydonining 50 foizi yoki undan ortiq boʻlsa, obyektning barcha bino va inshootlari avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari bilan jihozlanishi zarur (mazkur SHNQning 1-ilovasining 3-bandida keltirilgan xonalar bundan mustasno).
5. Xona, bino va tashqi qurilmalarning toifasi SHNQ 2.01.19-22 ga muvofiq aniqlanishi kerak.
Oldingi tahrirga qarang.

1-jadval

Himoya obyekti

AYOOʻQ

AYOS

Normativ koʻrsatkichlar

I. Binolar

1. Yonuvchan izolyatsiyali yengil metall konstruksiyalaridan ishlangan turar joy, umumiy yotoqxonalar va jamoat binolari:

bir qavatli;

maydoni 500 m2 va undan katta

500 m2 gacha

ikki va undan yuqori qavatli

maydonidan qatʼi nazar

11. Koʻp kvartirali turar joy binolari

balandligi 50 m va undan baland

maydonidan qatʼiy nazar

2. Yengil alangalanuvchi va yonuvchi suyuqliklarni sotishga ixtisoslashtirilgan savdo korxonalari binolari (idishi 20 l dan oshmaydigan idishlarda qadoqlangan tovarlar bundan mustasno)

maydonidan qatʼi nazar

3. Ikki va undan ortiq qavatli mehmonxona binolari

yongʻinga qarshi boʻlma maydoni 800 m2 va undan katta boʻlganda

yongʻinga qarshi otsek maydoni 800 m2 gacha boʻlganda

4. Yongʻin xavfi boʻyicha “V” toifadagi omborlar:

balandligi ikki va undan yuqori qavatli;

5,5 m yoki undan ortiq balandlikdagi javonlarda saqlanadigan

maydonidan qatʼi nazar

5. Transport vositalarini saqlash uchun yopiq turdagi binolar:

yer ostida, qavatlar sonidan qatʼi nazar;

yer ustida, ikki yoki undan ortiq qavatli;

mexanizatsiyalashgan

maydonidan qatʼi nazar

6. Avtotransport vositalarini saqlash, texnik xizmat koʻrsatish, diagnostika va taʼmirlash binolari:

xonalarning umumiy maydoni:

olovga bardoshlilik boʻyicha I va II-darajali;

7000 m2 va undan katta

7000 m2 gacha

olovga bardoshlilik boʻyicha III-darajali;

3600 m2 va undan katta

3600 m2 gacha

olovga bardoshlilik boʻyicha IV-darajali

2000 m2 va undan katta

2000 m2 gacha

II. Xonalar

Jamoat binolaridagi (inshootlaridagi) xonalar

1. Sirklardagi bezak buyumlari, butaforiyalar, rekvizitlar omborxonalari, duradgorlik ustaxonalari, yem-xashak, inventar, xoʻjalik, reklama mahsulotlarini saqlash, ishlab chiqarish xonalari, sahnaga xizmat koʻrsatuvchi va taʼmirlashga moʻljallangan xonalar, hayvonlar uchun omborxonalar, tomoshabinlar zali gumbazi ostidagi chordoq xonalari

maydonidan qatʼi nazar

2. Jamoat binolaridagi ishlab chiqarish va omborxonalarga moʻljallangan xonalar

ishlab chiqarish, saqlash (saqlab turish) xonalariga qoʻyiladigan talablarga muvofiq

Ishlab chiqarish xonalari

3. Portlab-yonish xavfi boʻyicha “A” va “B” toifadagi xonalarda (ushbu jadvalning 8-bandida keltirilganlardan va donni qayta ishlash va saqlash bino va inshootlarida joylashgan xonalar bundan mustasno).

300 m2 va undan katta

300 m2gacha

4. Ishqoriy metallar mavjud xonalarni qavatlarga joylashtirishda:

yarim yertoʻla (sokol) qavatlarida;

300 m2 va undan katta

300 m2 gacha

yer usti qavatlarida

500 m2 va undan katta

500 m2 gacha

5. Portlab-yonish va yongʻin xavfi boʻyicha toifasi “V1” boʻlgan xonalarni qavatlarga joylashtirishda (donni qayta ishlash va saqlash bino va inshootlarda joylashgan xonalar bundan mustasno);

yarim yertoʻla (sokol) va yertoʻla qavatlarida;

maydonidan qatʼi nazar

300 m2 gacha

yer usti qavatlarida (ushbu jadvalning 8 — 15 bandlarida keltirilganlari bundan mustasno)

300 m2 va undan katta

6. Portlab-yonish xavfi boʻyicha “V2”-”V3” toifadagi xonalarni joylashtirishda (ushbu SHNQning 7 — 15-bandlarida keltirilganlardan va donni qayta ishlash va saqlash bino va inshootlarda joylashgan xonalar bundan mustasno):

yarim yertoʻla (sokol) qavati va yertoʻladan toʻgʻridan toʻgʻri tashqariga chiqish yoʻllari mavjud boʻlmaganda;

300 m2 va undan katta

300 m2 gacha

yarim yertoʻla (sokol) qavati va yertoʻladan toʻgʻridan toʻgʻri tashqariga chiqish yoʻllari mavjud boʻlganda;

700 m2 va undan katta

700 m2 gacha

yer usti qavatlarida

1000 m2 va undan katta

1000 m2 gacha

7. Yogʻ-moy yertoʻlalari

maydonidan qatʼi nazar

8. Alyumin kukuni asosida suspenziyalar, rezina yelimlarini tayyorlash xonalari, YEA va Yo suyuqliklar asosida lok, boʻyoq, yelim, surtma (mastika) va singdiruvchi aralashmalarni tayyorlash xonalari, boʻyoqlash, sintetik kauchukning polimerizatsiyalash, gaz turbinali dvigatellar oʻrnatilgan kompressor xonalari, neftni olovli qizdirgichlar xonalari, suyuq yoqilgʻida ishlovchi dvigatelli generatorlar xonalari

maydonidan qatʼi nazar

9. Yuqori voltli sinov xonalari, shuningdek yonuvchi materiallar bilan himoyalangan xonalar

maydonidan qatʼi nazar

Aloqa xonalari

10. Uzatish moslamalari quvvati 150 kW va undan yuqori boʻlgan uzatish radiostansiyalari, qabul qilish moslamalari soni 20 dan ortiq boʻlgan qabul qilish radiostansiyalari, uzatish moslamasi quvvati 1 kW dan ortiq boʻlgan doimiy kosmik aloqa stansiyalari, uzatish moslamalari quvvati 25-50 kW boʻlgan retranslatsiya televizion stansiyalari, tarmoq uzellari, shaharlararo va shahar telefon stansiyalari, telegraf stansiyalari, chekka hududlardagi kuchaytirish punktlari va tumanlar aloqa tarmoqlarining shamollatish, transformatorlar va ajratuvchi qurilmalar xonalari

maydonidan qatʼi nazar

11. Kechki va tungi smenalarsiz xizmat koʻrsatilmaydigan hamda xizmat koʻrsatiladigan:

oxirgi kuchaytirish punktlari, oraliq radiorele stansiyalari, uzatuvchi va qabul qiluvchi radiomarkazlarning texnik sexlari

maydonidan qatʼi nazar

12. Harakatdagi radioaloqa uyali tizimining tayanch stansiyalaridagi xizmat koʻrsatilmaydigan apparat xonalari hamda harakatdagi radioaloqa uyali tizimining radio-reley stansiyalaridagi apparat xonalari

24 m2 va undan katta

24 m2 gacha

13. Asosiy kassalar, oʻtkazmalarni nazorat qilish byurosi xonalari va pochta aloqa boʻlimlarining hisoblash markazlari, shahar va tuman pochta aloqa boʻlimlarining xonalari:

binoning umumiy hajmi 40 ming m3 va undan katta;

binoning umumiy hajmi 40 ming m3 gacha

24 m2 va undan katta

24 m2 gacha

14. Kvaz-elektron va elektron turdagi kommutatsiya uskunalari kompyuter bilan birgalikda oʻrnatiladigan avtomatik telefon almashuv stansiyalari, boshqaruv kompleksi sifatida ishlatiladigan, kirish-chiqish qurilmalari, elektron kommutatsiya stansiyalari xonalari, uzellar, elektr aloqa hujjatlari markazlari, hajmiga koʻra:

raqamlar, kanallar yoki ulanish joylari 10 ming va undan ortiq;

raqamlar, kanallar yoki ulanish joylari 10 mingtagacha

maydonidan qatʼi nazar

maydonidan qatʼi nazar

15. Stansiyalarning idishi boʻyicha avtomatik shaharlararo telefon stansiyalarining kompyuterlari asosida boshqariladigan qurilmalar uchun ajratilgan xonalar:

shaharlararo kanallar 10 ming va undan ortiq;

24 m2 va undan katta

24 m2 gacha

shaharlararo kanallari 10 mingtagacha

maydonidan qatʼi nazar

16. Pochta joʻnatmalarini saqlash, saralash va joʻnatishga tayyorlash xonalari

500 m2 va undan katta

500 m2 gacha

Transport vositalarini saqlash xonalari

17. Transport vositalarini boshqa maqsadlar uchun moʻljallangan binolarda saqlash xonalarida (yakka tartibdagi turar joy binolari bundan mustasno) joylashuviga koʻra:

yertoʻlalarda va yer osti qavatlarida (koʻprik ostida);

maydonidan qatʼi nazar

yarim yertoʻla (sokol) va yer ustidagi qavatlarda

3 va undan ortiq avtomobillar

3 tagacha avtomobillar

Joylashtirish va saqlash xonalari

18. Portlab-yonish xavfi boʻyicha “A” va “B” toifadagi xonalarda (donni qayta ishlash va saqlash bino va inshootlarida joylashgan xonalar bundan mustasno)

300 m2 va undan katta

300 m2 gacha

19. Kauchuk, rezina va rezinatexnik buyumlar, selluloid va selluloid buyumlari, gugurt, ishqorli metallar va pirotexnika buyumlari, moʻyna, jun, moʻyna va undan tayyorlangan buyumlar, yonadigan asosda kino-foto-audio tasmalar, qimmatbaho metallar va toshlar

maydonidan qatʼi nazar

20. Yongʻin xavfi boʻyicha “V1” toifadagi xonalarni qavatlarga joylashtirishda (ushbu jadvalning 19-bandida keltirilganlardan va donni qayta ishlash hamda saqlash bino va inshootlarda joylashgan xonalar bundan mustasno):

yarim yertoʻla (sokol) va yertoʻla qavatlarida;

maydonidan qatʼi nazar

yer usti qavatlarida.

300 m2 va undan katta

300 m2 gacha

21. Yongʻin xavfi boʻyicha “V2”-”V3” toifadagi xonalarni qavatlarda joylashtirishda (19-bandda koʻrsatilganlardan va donni qayta ishlash va saqlash bino va inshootlarda joylashgan xonalardan tashqari):

yarim yertoʻla (sokol) va yertoʻla qavatlarida;

300 m2 va undan katta

300 m2 gacha

yer usti qavatlarida

1000 m2 va undan katta

1000 m2 gacha

III. Inshootlar

1. Jamoat va sanoat binolarining kabel inshootlari*.

100 m3 va undan katta

100 m3 gacha

2. Sanoat binolari oraligʻida yotqizilgan kabel tunnellari va toʻliq yopiq galereyalar (shu jumladan kombinatsiyalangan)

50 m3 va undan katta

3. Shahar kabel kollektorlari va tunnellari (shu jumladan, boshqa kommunikatsiyalar bilan kombinatsiyalangan)

hajmi va maydonidan qatʼi nazar

4. Metall quvurlar orqali moyli kabellar yotqizilgan kabel inshootlari

hajmi va maydonidan qatʼi nazar

5. Yogʻoch materiallarini tashish uchun yopiq galereyalar, tunnellar

uzunligidan qatʼi nazar

6. Osma shiftlar yuqorisidagi boʻshliqlarda “Yo1-Yo4” alangalanish guruhiga mansub materiallardan tayyorlangan izolyatsiyali havo kanallari va quvurlarni yotqizishda, shuningdek alanga tarqatmaydigan kabellar (simlar), shu jumladan, ular birgalikda yotqizilganida**:

havo kanallari, quvurlar yoki kabellar (simlar),

shu jumladan, ular birgalikda yotqizilganida, kabellarning (simlarning) yonuvchi massasi hajmi bilan,

1 m kabel liniyasi uchun 7 va undan ortiq l boʻlganda

uzunligidan qatʼi nazar

yonadigan massaning umumiy hajmi boʻlgan yonmaydigan turdagi kabellar uchun

1 m kabel liniyasi uchun 1,5 dan 7 l gacha boʻlganda

7. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tunnellari

uzunligi 2500 l va undan ortiq

uzunligi 300 l va undan ortiq

Izohlar:
* Kabel inshootlari — elektr kabellarini (boshqa kommunikatsiyalar bilan birgalikda) yotqizishda ishlatiladigan tunnellar, kanallar, yertoʻlalar, shaxtalar, qavatlar, ikki qavatli pollar, galereyalar va kameralar.
** 1. Kabel inshootlari, osma shiftlar va ikki qavatli pollar orasidagi boʻshliqlarni quyidagi hollarda avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari bilan jihozlashga yoʻl qoʻyilmaydi:
poʻlatli suv va gaz quvurlariga yoki qopqoqlari butunlay ochiladigan poʻlat qutilarga (koroblarga) kabellarni (simlarni) yotqizishda;
yonmaydigan himoya qobiqli quvurlar va havo quvurlariga yotqizishda;
yoritish zanjirini taʼminlash uchun yonmaydigan “YONM” turdagi yakka kabellarni (simlarni) yotqizishda;
yonmaydigan “YONM” va “Yo1” yonish guruhiga kiruvchi materiallardan ishlangan osma shiftlar orasidan umumiy yonuvchan massasi 1 m kabel liniyasi uchun 1,5 l dan kam boʻlgan “YONM” turidagi kabellarni (simlarni) yotqizishda;
2. Binolar (xonalar) toʻliq AYOOʻQ bilan himoyalanishi kerak boʻlgan hollarda osma shiftlar orasidagi boʻshliqlardan “Yo1” — “Yo4” yonish guruhiga kiruvchi materiallardan ishlangan himoya qobiqlari bilan oʻralgan havo kanallari va quvurlari oʻtkazilganda yoki umumiy yonuvchi massasi 1 m kabel liniyasi uchun 7 l dan koʻp boʻlgan kabellar (simlar) yotqizilganda tegishli qurilmalar bilan himoyalanishi kerak.
Shiftdan osma shiftgacha boʻlgan oraliq 0,4 m dan oshmasa, AYOOʻQlarni oʻrnatishga yoʻl qoʻyilmaydi.
3. Kabellarning (simlarning) himoya qobiqlarini yonuvchan massasi hajmi belgilangan tartibda usulda aniqlanishi kerak.
4. Balandligi 28 m gacha boʻlgan turar joy obyektlarida oshxonalar va kvartira ichki yoʻlaklari yongʻin signalizatsiyasi tizimi bilan jihozlanishi lozim.
Balandligi 28 m dan 50 m gacha boʻlgan turar joy obyektlarida esa kvartiralarning barcha xonalari, shuningdek qavat xollari va yoʻlaklari manzilli yongʻin signalizatsiyasi tizimi bilan jihozlanishi kerak.
5. Balandligi 50 m va undan baland boʻlgan turar joy obyektlari yongʻin signalizatsiyasi tizimi bilan birga avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmasi bilan jihozlanishi lozim.

IV. Jihozlar

Himoya obyekti

AYOOʻQ

AYOS

Normativ koʻrsatkichlar

1. Yengil alangalanuvchi va yonuvchan suyuqliklar qoʻllanadigan boʻyash kameralari

Maydoni va turidan qatʼi nazar

2. Quritish kameralari

Maydoni va turidan qatʼi nazar

3. Yonuvchi chiqindilarni yigʻish joylari (siklon, bunkerlar)

Maydoni va turidan qatʼi nazar

4. Avtomobillar va tirkamalarga oʻrnatilgan dizel va benzinli elektr qurilmali koʻchma elektr stansiyalarining sinov stansiyalari

Maydonidan qatʼi nazar

5. Yonuvchi materiallarni va yonuvchi qadoqdagi yonmaydigan materiallarni saqlash uchun balandligi 5,5 m dan oshiq boʻlgan stellajlar

Maydonidan qatʼi nazar

6. Moy qizdirish uchun idishlar

3 m3 va undan ortiq

61. Odamlar ommaviy yigʻiladigan koʻp funksiyali binolar va majmualarda

Maydonidan qatʼi nazar

 

62. Umumiy ovqatlanish korxonalarida (restoranlar, kafeteriylar, fudkortlar, oshxonalar va oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlash joylari)

Maydonidan qatʼi nazar oshxona jihozlarining umumiy issiqlik quvvati 20 kVt dan oshsa

 

63. Mehmonxonalar, baland qavatli binolar, koʻp qavatli turar joy binolarining noturar qismlarida

Maydonidan qatʼi nazar

 

Izoh. Avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalarini turini, oʻchirish usulini (hajmi va maydoni boʻyicha, mahalliy va boshqalar), oʻt oʻchirish moddasi turini (suv, koʻpik, kukun, gaz) tanlashda loyiha topshirigʻi asosida normativ hujjatlar talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
(1-ilova Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2026-yil 2-apreldagi 01/2-12-sonli buyrugʻi (hisob raqami 400, 18.05.2026-y.) tahririda)
“Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
2-ILOVA
Yongʻin xavfi darajasi (ishlab chiqarish va texnologik jarayonlar) hamda ularning funksional maqsadi va yonuvchan materiallarning yongʻin yuklamasi boʻyicha xonalarning guruhlari

Xonalar

guruhi

Funksional vazifaga ega boʻlgan xonalar, ishlab chiqarish, texnologik jarayonlar roʻyxati

1.

Kitob saqlash xonalari, kutubxonalar, sirklar, yonuvchan muzey boyliklarini saqlash joylari, omborxonalar, muzeylar va koʻrgazmalar, badiiy galereyalar, konsert zallari, elektron hisoblash uskunalari xonalari, savdo doʻkonlari, maʼmuriy binolar, mehmonxonalar, shifoxonalar

2.

Yogʻochga ishlov berish, toʻqimachilik, trikotaj, toʻqimachilik-attorlik, tamaki, poyabzal, charm, moʻyna, sellyuloza-qogʻoz va bosma ishlab chiqarish xonalari, boʻyash, shimdirish, boʻyoq tayyorlash, aralashmalar tayyorlash, yogʻsizlantirish, konservatsiyalash va konservatsiyadan chiqarish, tez alangalanuvchi va yonuvchan suyuqliklarni qoʻllagan holda detallarni yuvish, paxta, sunʼiy va plyonkali materiallar ishlab chiqarish, tikuvchilik sanoati, rezina-texnik buyumlarni qoʻllovchi ishlab chiqarishlar, avtomobillarga xizmat koʻrsatish korxonalari, garajlar va toʻxtash joylari, “V3” toifasidagi xonalar (yongʻin yuklamasi 181 — 1400 MJ/kv. m)

3.

Rezina-texnik buyumlar ishlab chiqarish xonalari

4.

Yonuvchan tabiiy va sintetik tolalarni ishlab chiqarish, boʻyash va quritish, ochiq holda boʻyash, quritish xonalari, boʻyoq, lok hamda “YEAS” va “YOS” yordamida yelim tayyorlash, “V2” toifali xonalar (yongʻin yuklamasi 1400 — 2200 MJ/ kv. m)

5.

Kompressor stansiyalarining mashina xonalari, regeneratsiya stansiyalari, gidratsiya, ekstraksiya va yonuvchi gazlarni, benzin, spirt efirlar va boshqa yengil alangalanuvchan hamda yonuvchan suyuqliklarni qayta ishlov berish xonalari, “V1” toifadagi xonalar (yongʻin yuklamasi 2200 MDj/m2 dan yuqori)

6.

Yonuvchan qadoqdagi yonmaydigan materiallar omborlari (avtomobil ehtiyot qismlari, meva-sabzavot saqlash), qiyin yonuvchan boʻlgan materiallar omborlari (qurilish materiallari saqlash, maishiy texnika omborlari)

7.

Qattiq yonadigan materiallar omborlari, shu jumladan kauchuk, rezina texnik mahsulotlar, ishqorlar

8.

Loklar, boʻyoqlar, yengil alangalanuvchan va yonuvchan suyuqliklar omborxonalari

Izohlar:
1. Xonalar guruhlari ularning funksional maqsadiga, shunga oʻxshash ishlab chiqarishni tanlash imkonsiz boʻlgan hollarda, guruh xonalar toifasiga koʻra belgilanishi kerak.
2. Xonalari 1-guruhga taalluqli bino ichiga qurilgan omborxonalar uchun suv va koʻpikli oʻt oʻchirish moslamalarining parametrlari binolarning 2-guruhiga muvofiq qabul qilinishi kerak.
“Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
3-ILOVA
Suvli, past va oʻrta karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarni hisoblash usuli
1. Oʻrnatishni hisoblash uchun dastlabki maʼlumotlar mazkur SHNQning 10-bandi talablariga muvofiq qabul qilinishi kerak.
2. Balandligi 10 m dan 20 m gacha boʻlgan balandlikdagi stellajli omborxonalarda yuklarni qabul qilish, oʻrash-joylash va joʻnatish hududlarida suv va koʻpik hosil qiluvchi eritma sarfini hisoblash uchun mazkur SHNQning 18-bandida keltirilgan 5-, 6- va 7-guruhlar boʻyicha jadallik va maydon koʻrsatkichlari har 2 m balandlik uchun 10 foiz hisobida oshirilishi kerak.
3. Oʻrnatish quvurlarining diametrlari gidravlik hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi, quvurlardagi suv va koʻpikli moddaning harakat tezligi 10 m/s dan oshmasligi kerak.
Qurilmalarning assimilyatsiya quvurlarining diametrlari gidravlik hisoblash bilan aniqlanishi, bunda quvurlarda suvning tezligi 2,8 m/s dan oshmasligi lozim.
4. Quvurlarni gidravlik hisoblash ushbu qurilmalarni faqat asosiy suv taʼminotidan suv bilan taʼminlash sharti bilan amalga oshirilishi kerak.
5. Boshqarish blokidagi bosim 1,0 MPa dan oshmasligi lozim.
6. Sprinkler (generator) orqali koʻpikli modda Qd l.s-1 suvning taxminiy oqim tezligi quyidagi (1) formula bilan aniqlanishi kerak:
Bu yerda:
k — purkagichning (generatorning) ishlash koeffitsiyenti;
N — sugʻorish moslamasi (generator) oldida erkin bosim, m suv.ustuni.
7. Chiqishning shartli diametri boʻlgan purkagichlar (spreyler, suv toshqini) uchun minimal erkin bosim quyidagicha boʻlishi lozim:
dy = 8...12 mm — 5 m suv. ustuni;
dy = 15...20 mm — 10 m suv. ustuni.
8. Sprinklerlar uchun yoʻl qoʻyilgan maksimal daraja (drencherli purkagich) 100 m/s boʻlishi kerak.
9. Suv va koʻpik hosil qiluvchi eritmaning suv sarfi sugʻorish normativ intensivligining maydonga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanishi zarur.
Ichki yongʻinga qarshi suv taʼminoti uchun suv sarfi avtomatik yongʻinga qarshi oʻrnatish uchun suv sarfi bilan umumlashtirilishi lozim.
Sprinkler va drencher qurilmalarining suv sarfini, koʻpikli moddani yigʻish zarurati texnologik talablar bilan belgilanishi kerak.
10. N 1, m quvurlarining hisobiy qismida bosimning yoʻqolishi quyidagi (2) formula bilan aniqlanishi lozim:
Bu yerda:
— suv oqimi, quvur liniyasining loyiha qismida koʻpikli modda, l·s-1;
B — quvur liniyasining xususiyati quyidagi (3) formula bilan aniqlanishi kerak.
Bu yerda:
k1 — koeffitsiyenti mazkur SHNQning 1-jadvaliga muvofiq olinadi;
l — quvur liniyasining taxminiy qismining uzunligi, m.
H2, m, qurilmalarning boshqaruv tugunlarida bosimning yoʻqolishi quyidagi (4) formula bilan aniqlanishi lozim:
Bu yerda:
e — boshqaruv blokidagi bosim yoʻqotish koeffitsiyenti, klapanlar uchun texnik hujjatlardan olinadi;
— boshqaruv tugunlari orqali koʻpikli moddaning hisoblangan suv sarfi, l/s-1.
11. Koʻpik hosil hajmi 1m3 tashkil qiladi, m, hajmli yongʻinga qarshi vosita quyidagi (5) formula bilan aniqlanishi kerak:
Bu yerda:
k2 — koʻpikni yoʻq qilish koeffitsiyenti mazkur SHNQning 2-jadvalidan olinadi;
V — himoyalangan xonaning taxminiy hajmi, m3;
k3 — koʻpikning karraligi.

1-jadval

Quvurlar

Shartli oʻtish diametr,

mm

Tashqi diametr,

mm

Devor qalinligi,

mm

k1 ning qiymati

Elektr payvandlangan poʻlat

(GOST 10704-91)

15

20

25

32

40

50

65

80

100

100

100

100

125

125

125

150

150

150

200

250

18

25

32

40

45

57

76

89

108

108

114

114*

133

133*

140

152

159

159*

219*

273*

2,0

2,0

2,2

2,2

2,2

2,5

2,8

2,8

2,8

3,0

2,8

3,0*

3,2

3,5*

3,2

3,2

3,2

4,0*

4,0*

4,0*

0,0755

0,75

3,44

13,97

28,7

110

572

1429

4322

4231

5872

5757

13530

13190

18070

28690

36920

34880

209900

711300

Elektr payvandlangan poʻlat

(GOST 10704-91)

300

350

325*

377*

4,0*

5,0*

1856000

4062000

Poʻlat suv va gaz quvurlari

(GOST 3262-75)

15

20

25

32

40

50

65

80

90

100

125

150

21,3

26,8

33,5

42,3

48

60

75,5

88,5

101

114

140

165

2,5

2,5

2,8

2,8

3,0

3,0

3,2

3,5

3,5

4,0

4,0

4,0

0,18

0,926

3,65

16,5

34,5

135

517

1262

2725

5205

16940

43000

Izoh.*Belgisi bilan belgilangan parametrlarga ega quvurlar tashqi suv taʼminoti tarmoqlarida qoʻllanilishi lozim.

2-jadval

Himoyalangan ishlab chiqarishning yonuvchan materiallari

Koʻpik yoʻq qilish koeffitsiyenti k2

Oʻrnatish muddati, min

Qattiq

Suyuq

3

4

25

15

12. Bir vaqtda ishlaydigan “N1” koʻpik generatorlari soni quyidagi (6) formula bilan aniqlanishi kerak:
Bu yerda:
— koʻpikli modda vosita uchun bitta generatorning ishlashi, m3 min -1;
— oʻrta karralik koʻpik bilan hosil qiluvchi qurilmaning unumdorligi, min, mazkur SHNQning 2-jadvali boʻyicha olinishi lozim.
13. Qoʻlda suv yoki koʻpikli oʻt oʻchirish idishlari bilan jihozlangan va purkagich moslamasining taʼminot quvurlariga ulangan ichki yongʻin oʻchirish kranlarining ishlash muddati purkagich moslamasining ishlash vaqtiga teng boʻlishi kerak.
Oʻz-oʻzidan kirish joylaridan quvvatlanadigan koʻpikli yongʻin idishlari boʻlgan yongʻin kranlarining ishlash muddati 1 h deb qabul qilinishi lozim.
“Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
4-ILOVA
Yuqori karrali koʻpikli yongʻin oʻchirish qurilmalarining parametrlarini hisoblash usuli
1. Himoyalangan xonaning taxminiy hajmi (m3) yoki mahalliy yongʻinni oʻchirish hajmi aniqlanishi kerak.
Himoya qilinadigan xonaning yoki mahalliy yongʻin oʻchirish joyining hisoblangan hajmi V (m3) aniqlanishi lozim.
Xonaning hisobiy hajmi pol maydoni bilan xonani koʻpik bilan toʻldirish balandligi koʻpaytmasi orqali aniqlanishi, bunda tutash (oʻtkazmaydigan) qurilishning yonmaydigan elementlari (ustunlar, toʻsinlar, poydevorlar) hajmini hisobga olishga yoʻl qoʻyilmaydi.
2. Yuqori karrali koʻpik generatorining turi va markasi tanlanishi va uning ishlash vositasi koʻpikli modda bilan belgilanishi kerak (dm3 min-1).
3. Yuqori karrali koʻpik generatorlarining taxminiy soni quyidagi (1) formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
Bu yerda:
a — koʻpik yoʻq qilish koeffitsiyenti;
— bu himoyalangan xonaning hajmini koʻpik bilan toʻldirish uchun maksimal vaqt min;
K — koʻpikning koʻpligi.
a koeffitsiyentining qiymati quyidagi (2) formula boʻyicha hisoblanishi kerak:
a = K1 · K2 · K3, (2)
Bu yerda:
K1 — koʻpikning qisqarishini hisobga oladigan koeffitsiyent xonaning balandligi 4 m gacha boʻlgan 1,2 ga va xonaning balandligi 10 m gacha boʻlgan 1,5 ga teng boʻlishi, xonaning balandligi 10 m dan yuqori boʻlgan holda eksperimental ravishda aniqlanishi lozim;
K2 — koʻpik oqishini hisobga olishi, ochiq teshiklar boʻlmaganda 1,2 ga teng deb taxmin qilinishi va ochiq teshiklar mavjud boʻlganda, eksperimental ravishda aniqlanishi kerak;
K3 — chiqindi gazlarining koʻpikni yoʻq qilishga taʼsirini hisobga olishi lozim.
Uglevodorod suyuqliklarining yonish mahsulotlarining taʼsirini hisobga olish uchun koeffitsiyent qiymati 1,5 deb qabul qilinishi, boshqa turdagi yongʻin yuklamasi uchun eksperimental tarzda aniqlanishi kerak.
Himoyalangan xona hajmini koʻpik bilan toʻldirishning maksimal vaqti 10 min dan oshmasligi kerak.
4. Tizimning ishlashida koʻpikli modda vosita quyidagi (3) formula boʻyicha aniqlanishi lozim, m3 · s-1:
5. s, (foiz) eritmasida koʻpiklantiruvchi vositaning hajmli konsentratsiyasi oʻrnatilishi lozim.
6. Koʻpiklantiruvchi vositasining hisoblash miqdori quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak, m3:
“Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
5-ILOVA
Gazli oʻt oʻchirish vositalarining massasini hisoblash uchun dastlabki maʼlumotlar
1. Gazsimon azotning normativ hajmli oʻchirish konsentratsiyasi (H2).
R = 101,3 kPa va T = 20 ºC da gaz zichligi 1,17 kg/·m3 ga teng boʻlishi kerak.

1-jadval

Yonuvchan materialning nomi

GOST

Normativ hajmli oʻt oʻchirish konsentratsiya, foiz (haj)

N-geptan

34,6

Etanol

36,0

Benzin A-76

33,8

Dvigatel moyi

27,8

2. Argon gazining (Ar) normativ hajmli yongʻinga qarshi konsentratsiyasi.
R = 101,3 kPa va T = 20 ºC ga gaz zichligi 1,66 kg/m-3 ga teng boʻlishi lozim.

2-jadval

Yonuvchan materialning nomi

GOST

Normativ hajmli oʻt oʻchirish konsentratsiya, foiz (haj)

N-geptan

39,0

Etanol

46,8

Benzin A-76

44,3

Dvigatel moyi

36,1

3. Karbonat angidridning (CO2) normativ hajmli yongʻinga qarshi konsentratsiyasi.
R = 101,3 kPa va T = 20 ºC da bugʻ zichligi 1,88 kg/m-3 deb hisoblanishi kerak.

3-jadval

Yonuvchan materialning nomi

GOST

Normativ hajmli oʻt oʻchirish konsentratsiya, foiz (haj)

N-geptan

34,9

Etil spirti

O'z DSt 3490:2020

35,7

Texnik atseton

33,7

Toluol

GOST 5789-78

30,9

Izobutil spirti

GOST 6016-77

33,2

Kerosin yoritish KO-25

Oʻz DSt 3034:2015

32,6

Erituvchi 646

GOST 18188-2020

32,1

4. Oltingugurt geksaftoritning normativ hajmli yongʻinga qarshi konsentratsiyasi. (SF6)
P = 101,3 kPa va T = 20 ºC da bugʻ zichligi 6,474 kg/m-3 ni tashkil etishi lozim.

4-jadval

Yonuvchan materialning nomi

GOST

Normativ hajmli oʻt oʻchirish konsentratsiya, foiz (haj.)

N-geptan

10,0

Etanol

O'z DSt 3490:2020

14,4

Atseton

10,8

Transformator moyi

7,2

5. Xladon 23 (CF3H) ning normativ hajmli yongʻinga qarshi konsentratsiyasi.
R = 101,3 kPa va T = 20 C da bugʻ zichligi 2,93 kg/m-3 ni tashkil etishi kerak.

5-jadval

Yonuvchan materialning nomi

GOST

Normativ hajmli oʻt oʻchirish konsentratsiya, foiz (haj)

N-geptan

14,6

6. Xladonning 125 (C2F5H) ning normativ hajmli yongʻinga qarshi konsentratsiyasi.
R = 101,3 kPa va T = 20 C da bugʻ zichligi 5,208 kg/m-3 ni tashkil etishi zarur.

6-jadval

Yonuvchan materialning nomi

GOST

Normativ hajmli oʻt oʻchirish konsentratsiya, foiz (haj)

N-geptan

9,8

Etanol

O'z DSt 3490:2020

11,7

Vakuum moyi

9,5

7. Xladonning 218 (C3F8) ning normativ hajmli yongʻinga qarshi konsentratsiyasi.
R = 101,3 kPa va T = 20 ºC da bugʻ zichligi 7,85 kg/m-3 ni tashkil etishi kerak.

7-jadval

Yonuvchan materialning nomi

GOST

Normativ hajmli oʻt oʻchirish konsentratsiya, foiz (haj.)

N-geptan

7,2

Toluol

5,4

Benzin A-76

6,7

Erituvchi 647

6,1

8. Xladon 227 va (C3F7N)normativ hajmli yongʻinga qarshi konsentratsiyasi.
R = 101,3 kPa va T = 20 C da bugʻ zichligi 7,28 kg/m-3 ni tashkil etishi lozim.

8-jadval

Yonuvchan materialning nomi

GOST

Normativ hajmli oʻt oʻchirish konsentratsiya, foiz (haj)

N-geptan

7,2

Toluol

6,0

Benzin A-76

7,3

Erituvchi 647

7,3

9. Freonning normativ hajmli yongʻinga qarshi konsentratsiyasi. 318 S (C4F8s).
R = 101,3 kPa va T = 20 ºC da bugʻ zichligi 8,438 kg/m-3 ni tashkil etishi kerak.

9-jadval

Yonuvchan materialning nomi

GOST

Normativ hajmli oʻt oʻchirish konsentratsiya, foiz (haj)

N-geptan

7,8

Etanol

O'z DSt 3490:2020

7,8

Atseton

7,2

Kerosin

7,2

Toluol

5,5

10. “Inergen” tarkibining normativ hajmli oʻt oʻchirish konsentratsiyasi. [azot (H2) — 52 foiz (haj.); argon (Ar) — 40 foiz (haj.); karbonat angidridi (CO2) — 8 foiz (haj.)].
R = 101,3 kPa va T = 20 ºC da bugʻ zichligi 1,42 kg/m-3-ni tashkil etishi zarur.

10-jadval

Yonuvchan materialning nomi

GOST

Normativ hajmli oʻt oʻchirish konsentratsiya, foiz (haj)

N-geptan

36,5

Etanol

O'z DSt 3490:2020

36,0

Dvigatelm moyi

28,3

Texnik atseton

37,2

Izoh. A2 sinfidagi oʻt oʻchirish uchun yuqorida sanab oʻtilgan gazli yongʻinga qarshi vositalarning normativ hajmli oʻt oʻchirish konsentratsiyasi n-geptanni oʻchirish uchun normativ hajmli oʻt oʻchirish konsentratsiyasiga teng boʻlishi kerak.
11. Himoyalangan obyektning dengiz sathiga nisbatan balandligini hisobga oladigan tuzatish koeffitsiyenti.

11-jadval

Balandligi, m

Tuzatish koeffitsiyenti K3

0,0

1,00

300

0,96

600

0,93

900

0,89

1200

0,86

1500

0,82

1800

0,78

2100

0,75

12. Oqim parametrlarining qiymatlari himoyalangan binolarning hajmiga bogʻliq boʻlishi lozim.

12-jadval

Oqim parametri, ortiq emas

Himoyalangan xonaning hajmi

0,044 m-1

10 m3-gacha

0,033 m-1

10-dan 20 m3-gacha

0,028 m-1

20-dan 30 m3-gacha

0,022 m-1

30-dan 50 m3-gacha

0,018 m-1

50-dan 75 m3-gacha

0,016 m-1

75-dan 100 m3-gacha

0,014 m-1

100-dan 150 m3-gacha

0,012 m-1

150-dan 200 m3-gacha

0,011 m-1

200-dan 250 m3-gacha

0,010 m-1

250-dan 300 m3-gacha

0,009 m-1

300-dan 400 m3-gacha

0,008 m-1

400-dan 500 m3-gacha

0,007 m-1

500-dan 750 m3-gacha

0,006 m-1

750-dan 1000 m3-gacha

0,005 m-1

1000-dan 1500 m3-gacha

0,0045 m-1

1500-dan 2000 m3-gacha

0,0040 m-1

2000-dan 2500 m3-gacha

0,0037 m-1

2500-dan 3000 m3-gacha

0,0033 m-1

3000-dan 4000 m3-gacha

0,0030 m-1

4000-dan 5000 m3-gacha

0,0025 m-1

5000-dan 7500 m3-gacha

0,0022 m-1

7500-dan 10000 m3-gacha

0,001 m-1

10000 m3-dan yuqori (faqat GYOOʻAQ uchun)

“Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
6-ILOVA
Hajmli oʻchirish usulida gazli yongʻin oʻchirish qurilmalari uchun gazli oʻt oʻchirish moddasining massasini hisoblash usuli
1. Qurilmaning ichida saqlanishi kerak boʻlgan GOʻOʻM massasining Mg hisoblash quyidagi (1) formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
Bu yerda:
Mp— sunʼiy havo ventilyatsiyasi boʻlmaganda xonaning hajmida oʻt oʻchirish konsentratsiyasini yaratish uchun moʻljallangan GOʻQM-ning massasi ushbu formulalar orqali aniqlanishi lozim:
GOʻOʻM uchun — uglerodni ikki oksididan tashqari siqilgan gaz:
GOʻOʻM uchun — uglerodni ikki oksidi va siqilgan gaz:
Vp — himoyalanadigan xonaning hisobiy hajmi, m3.
Xonaning hisobiy hajmida xona va ventilyatsiya, konditsiyalash, havo bilan isitish (germetik klapanlar yoki qopqoqqacha) tizimining geometrik hajmi koʻrsatilishi kerak.
Xonada joylashgan jihoz hajmini hisobdan chiqarib tashlashga yoʻl qoʻyilmaydi (yaxlit oʻtkazmaydigan qurilish elementlari (ustunlar, toʻsinlar, jihozlar uchun poydevorlar) hajmi bundan mustasno).
K1 — idishlardan gazli oʻt oʻchiruvchi moddaning sizib chiqishini hisobga olinadigan koeffitsiyent;
K2 — xonaning oraligʻi (proyemi)dan gazli oʻt oʻchiruvchi moddaning yoʻqolishini hisobga olinadigan koeffitsiyent;
— minimal havo harorati TM uchun dengiz sathidan himoyalanadigan xonaning balandligini hisobga olgan holda, gazli oʻt oʻchirish moddasining zichligi, kg/m-3, quyidagi (4) formula bilan aniqlanishi kerak:
Bu yerda:
— gazli oʻt oʻchiruvchi modda bugʻining zichligi, To = 293 K (20 ºS) vap atmosfera bosimi 101,3 kPa;
TM — himoyalanadigan xonaning minimal havo harorati, K;
obyekt joylanishining dengiz sathidan balandligini nazarda tutuvchi tuzatish koeffitsiyenti va uning qiymati mazkur SHNQning 5-ilovasi 11-jadvalidan olinishi lozim;
Sn — konsentratsiya vaznli norma, foiz (haj).
Oʻt oʻchiruvchi aralashmalarning Sn normativ miqdori mazkur SHNQning 4-ilovasida keltirilgan.
MTP, quvur oʻtkazgichlardagi GOʻOʻM qoldiqlarining massasi kg, quyidagi (5) formula yordamida aniqlanishi kerak.
VTP — barcha qurilma quvurining razvodkasining vazni, m3;
— himoyalangan xonadagi gazli oʻt oʻchiruvchi moddaning Mr massasini oqishining yakunidan soʻng quvurda mavjud boʻlgan bosimdagi GOʻOʻM qoldiqlarining zichligi;
— modul uchun TH tomonidan qabul qilingan moduldagi (Mb) GOʻOʻM qoldigʻining mahsuloti, kg, oʻrnatishdagi modullar soni.
2. Mazkur SHNQning 4-ilovasida keltirilmagan suyuq yonuvchi moddalar uchun barcha komponentlari normal sharoitda gaz fazasida boʻlgan GOʻOʻMning normativ hajmli oʻt oʻchirish aralashmasi, karbonat angidriddan tashqari, barcha GOʻOʻM uchun minimal hajmli oʻt oʻchirish aralashmasi va xavfsizlik koeffitsiyenti 1,2 ga teng mahsulot sifatida aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi.
CO2 uchun xavfsizlik koeffitsiyenti 1,7 boʻlishi kerak.
3. Suyuq fazada boʻlgan GOʻOʻM, shuningdek oddiy sharoitda kamida bitta tarkibiy qismi suyuq fazada boʻlgan GOʻOʻM aralashmalari uchun standart oʻt oʻchirish aralashmasi hajmli oʻt oʻchirish aralashmasini 1,2 xavfsizlik koeffitsiyentiga koʻpaytirish orqali aniqlash lozim.
Vaznli oʻt oʻchiruvchi konsentratsiya va oʻt oʻchiruvchi moddaning konsentratsiyasini aniqlash usuli GOST R 53280.3-2009 talablariga muvofiq aniqlanishi lozim.
4. Tenglama koeffitsiyentini aniqlash quyidagicha amalga oshirilishi kerak:
idishdan gazli oʻt oʻchiruvchi moddaning sizib chiqishini hisobga oluvchi koeffitsiyent:
xonaning ochiqlikdagi gazli oʻt oʻchirish moddaning yoʻqolishini hisobga olinadigan koeffitsiyent quyidagi (6) formula yordamida aniqlanishi lozim:
Bu yerda:
P — himoyalangan xonaning balandligi boʻyicha ochiqliklarni joylashishini hisobga oluvchi koʻrsatkich, m0,5 ·c -1 .
P koʻrsatkichning raqamli qiymati quyidagicha aniqlanishi kerak:
P = 0,65 — ochiqliklarni joylashishi xonaning bir vaqtda pastki (0 — 0,2) N va ustgi (0,8 — 1,0) N qismlarida yoki bir vaqtni oʻzida xonaning poli a shiftida shu jumladan, pastki va yuqori qismlaridagi orayopmalarning maydonlari taxminan teng va ochiqliklarning umumiy maydonining yarimini tashkil etadi;
P = 0,1 — himoyalanayotgan xonaning faqat yuqori qismida joylashgan qismlarda (yoki shiftda);
P = 0,25 — himoyalanayotgan xonaning faqat pastki qismida joylashgan qismlarda (yoki polda);
P = 0,4 — oraliq (proyem) maydonining himoyalanuvchi xonaning butun balandligi boʻylab taxminan bir xil taqsimlanganida va boshqa barcha hollarda;
germetik boʻlmagan xonaning parametri, m-1,
Bu yerda:
— oraliq (proyem) larning umumiy maydoni, m2 ,
N — xonaning balandligi, m;
— himoyalangan xonaga GYOQMning normativ uzatish vaqti, s.
5. A1 sinf boʻyicha yongʻin oʻchirish (mazkur SHNQning 113-bandida keltirilgan tutab yonib ketadigan materiallar bundan mustasno) germetiklanmagan koʻrsatkichi 0,001 m-1 dan koʻp boʻlmagan xonalarda amalga oshirilishi kerak.
A1 sinfidagi yongʻinlarni oʻchirish uchun Mr massa qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Mr = K4 · Mr-gept,
Bu yerda:
Mr-gept — n-geptanni oʻchirishda meʼyoriy hajmli aralashmasi uchun Mr massasining qiymati (2) yoki (3) formula boʻyicha aniqlanadi;
K4 — yonuvchan materialning turini hisobga oluvchi koeffitsiyent;
K4 koeffitsiyent qiymati teng hisobga olindi:
1,3 — tahlam, rulon yoki papkalardan qogʻoz, gofralangan qogʻoz, karton, mato uchun;
2,25 — G-AYOOʻQ ishlab tugagandan soʻng yongʻin-qutqaruvchilarga kirish taqiqlangan bir xil materiallarga ega xonalar uchun hamda K4 zaxirasi 1,3 ga teng qiymatda hisoblanishi lozim.
K4 qiymati 2,25 ga teng boʻlgan GOʻOʻMning asosiy zaxirasini yetkazib berish muddati 2,25 baravar oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.
A1 kichik guruhidagi yongʻinlar uchun K4 qiymati 1,2 ga teng qabul qilinishi kerak.
GOʻOʻM hisobiy massasi (1) formula boʻyicha hisoblanishi lozim.
GOʻOʻM ishlagandan keyin (yoki yongʻin-qutqaruv boʻlinmalari kelguniga qadar) 20 min ichida kirishga yoʻl qoʻyilmagan himoyalangan xonalarni ochmaslik yoki uning germetikligini boshqa yoʻl bilan buzmasligi kerak.
“Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
7-ILOVA
Past bosimli karbonat angidridli yongʻin oʻchirish moslamasini gidravlik hisoblash usuli
1. Izotermik idishda uglerod angidridni yetkazib berish paytida oʻrtacha bosim pm, MPa, quyidagi (1) formula yordamida aniqlanishi kerak:
Bu yerda:
p1 — idishda uglerod angidridini saqlashdagi bosim, MPa;
p2 — hisoblangan uglerod angidrid miqdorini chiqarish oxirida idishdagi bosim, MPa, 1-rasm boʻyicha aniqlanadi.
2. Uglerod angidridning sarfini oʻrtachasi , kg·s-1, quyidagi (2) formula orqali aniqlanishi lozim:
Bu yerda:
m — uglerod angidridini hisobiy miqdori, kg;
m — uglerod angidridini normativ uzatish vaqti, s.
3. Taʼminot (asosiy) quvur oʻtkazgichlarining ichki diametri di,, m, quyidagi (3) formula orqali aniqlanishi kerak:
Bu yerda:
K4 — koʻpaytma, jadval boʻyicha aniqlanadi: l1 — loyiha boʻyicha taʼminot (asosiy) quvurining uzunligi, m

pm, MPa

1,2

1,4

1,6

1,8

2,0

2,4

Koʻpaytma k4

0,68

0,79

0,85

0,92

1,0

1,09

4. Himoyalanadigan xonaning kirish nuqtasida taʼminlovchi magistral quvur oʻtkazgichidagi oʻrtacha bosim quyidagi tenglama orqali hisoblanishi zarur:
Bunda,
l2 — izotermik Idishdan bosim aniqlanadigan nuqtagacha boʻlgan quvurlarning ekvivalent uzunligi, m quyidagi (5) formula orqali aniqlanadi:
Bu yerda:
— quvur oʻtkazgichning fason qismlarining qarshiligining koeffitsiyentlarini yigʻindisi:
5. Oʻrtacha bosim quyidagi (6) formula orqali aniqlanishi kerak.
Bu yerda:
p3 — taʼminot quvur oʻtkazgichning (magistral) himoyalangan xonaga kirish joyidagi bosim, MPa;
p4 — taʼminot quvur oʻtkazgichning (magistral) oxiridagi bosim, MPa.
6. Naycha orqali oʻrtacha sarf Qm, kg·s-1, quyidagi (7) formula orqali aniqlanishi kerak:
Bu yerda:
— uchlik orqali oʻrtacha sarf;
A3 — uchlikning chiqish teshigi maydoni, m2;
k5 — quyidagi (8) formula orqali aniqlanadi:
7. Naychalar soni quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim.
8. Taqsimlaydigan quvurning ichki diametri , m, shartlar boʻyicha quyidagi (9) formula orqali aniqlanishi kerak.
Bu yerda:
d — uchlik chiqish teshigi diametri, m.
Hisobiy uglerod angidridi miqdorini chiqarish oxirida izometrik idishdagi bosimni aniqlash uchun grafik
Uglerod angidridi m4 ning nisbiy massasi quyidagi formula bilan aniqlanishi lozim:
Bunda, m5 —uglerod angidridining dastlabki massasi, kg.
“Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
8-ILOVA
Gazli yongʻinga qarshi qurilmalar bilan himoyalangan xonalarda ortiqcha bosimni yoʻqotish uchun proyom maydonini hisoblash usuli
Ortiqcha bosimni chiqarish uchun moʻljallangan proyom maydoni Fc, m2, quyidagi (1) formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
Bu yerda:
Pnp — himoyalanadigan xonaning qurilish konstruksiyalari yoki unda joylangan jihozlarning mustahkamligini saqlash sharti bilan belgilanadigan maksimal yoʻl qoʻyilgan ortiqcha bosim, MPa;
Pa — atmosfera bosimi, MPa;
— himoyalangan xonaning ish sharoitida havoning zichligi, kg·m-3;
K2 — zaxira koeffitsiyenti, 1,2 ga teng deb olinadi;
K3 — yetkazib berishdagi bosimning oʻzgarishini hisobga oladigan koeffitsiyent;
— gidravlik hisob-kitob orqali aniqlanadigan GYOQM yetkazish vaqti, s;
— xonaning orayopma konstruksiyalarida doimiy ochish proyomlar maydoni (tushirish teshigidan tashqari), m2.
oʻlchamlarning qiymatlari mazkur SHNQning 6-ilovasiga muvofiq aniqlanishi kerak.
GOʻOʻM — suyultirilgan gazlar uchun koeffitsiyent K3 = 1.
GOʻOʻM — siqilgan gazlar uchun K3 koeffitsiyenti bir xil qabul qilinishi lozim:
azot uchun — 2,4;
argon uchun — 2,66;
“Inergen” tarkibi uchun — 2,44.
Tengsizlikning oʻng tomonining qiymati noldan kichik yoki teng boʻlsa, bunda ortiqcha bosimni yoʻqotish uchun ochiqliklar boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
Ochiqlik maydonining qiymati GOʻOʻM — suyultirilgan gazning sovitish taʼsirini hisobga olmasdan hisoblab chiqilishi kerak.
Ochiqlik maydonining qisqarishiga yoʻl qoʻyiladi.
“Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
9-ILOVA
Modul turidagi kukunli oʻt oʻchirish qurilmalarini hisoblash talablari
1. Qurilmalarni hisoblash va loyihalash uchun dastlabki maʼlumotlar quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:
xonaning geometrik oʻlchamlari (hajm, orayopma ajratuvchi konstruksiyalarning maydoni, balandligi);
toʻsuvchi konstruksiyalardagi ochiq boʻlgan ochiqliklarning maydoni;
himoyalanayotgan xonadagi ishchi harorat, bosim va namlik;
xonada boʻlgan materiallar, moddalarning roʻyxati va yongʻin sinfi GOST 27331-87 ga muvofiq ularning yongʻin xavfi koʻrsatkichlari;
yongʻin yuklamasini taqsimlash turi, birligi va sxemasi;
ventilyatsiya, havoni konditsiyalash, havoli isitish tizimlarining xususiyatlari va mavjud ekanligi;
texnologik jihozlarning joylashishi va xususiyatlari;
xonalarning SHNQ 2.01.19-22 boʻyicha toifalari va EMOʻ boʻyicha sinflari;
odamlarning mavjudligi va ularni evakuatsiya qilish yoʻllari.
2. Qurilmalarni hisoblash quyidagilarni aniqlashni oʻz ichiga olishi lozim:
yongʻinni oʻchirish uchun moʻljallangan modullarning soni;
odamlar boʻlganda evakuatsiya vaqti;
qurilmani ishlash vaqti;
modullar, komplektlovchilar, kukun zaxirasining miqdori;
qurilmaning ishlashini taʼminlash uchun ularning signal-yoqish vositalarini turi va kerakli soni (agar kerak boʻlsa), signalni ishga tushirish moslamalari, oʻrnatishni boshlash uchun quvvat manbalari.
3. Modulli kukunli yongʻinga qarshi qurilmalar uchun modullar sonini hisoblash usuli quyidagilardan iborat boʻlishi kerak:
himoyalanayotgan hajmni oʻchirish;
barcha himoyalanayotgan hajmni oʻchirish.
Xona himoyalash uchun modullar soni quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
Bu yerda:
N — xonani himoyalash uchun kerak boʻlgan modullar soni, dona;
Vn — himoya qilinayotgan xonaning hajmi, m3;
VH — Tanlangan turdagi bitta modulni himoyalash hajmi texnik hujjatlar boʻyicha aniqlanishi, modulga, kub. m (ishlab chiqaruvchi tomonidan koʻrsatilgan, himoyalanayotgan hajmni oʻlchami, shakli sochish geometriyasini hisobga olgan holda);
k1= 11,2 — kukunni notekis sochish koeffitsiyenti.
Sochish modullarini maksimal yoʻl qoʻyiladi balandlik chegarasiga qoʻyishda (modul uchun hujjatlashga muvofiq) K1=1,2 yoki modul uchun hujjatlashtirish orqali qabul qilinishi lozim;
k2 — Mumkin boʻlgan yongʻin manbasining toʻplanishini hisobga oladigan ortiqcha koeffitsiyenti boʻlib, S3 uskunasi tomonidan soyalangan maydonning Sy himoyalangan hudud nisbatiga koʻra va quyidagi formula asosida aniqlanishi kerak:
Bu yerda:
S3 — soyalash maydoni yongʻin oʻchogʻi paydo boʻlishi mumkin boʻlgan himoyalangan maydonning bir qismining maydoni sifatida aniqlanishi lozim.
Unga kukunning purkagich naychasidan toʻgʻri chiziq boʻylab harakatlanishi chang oʻtkazmaydigan tarkibiy elementlar bilan toʻsib qoʻyish kerak.
Bunda, qoʻshimcha modullarni toʻgʻridan-toʻgʻri soyali joyga yoki soyani yoʻq qiladigan joyga oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi;
Ushbu shart bajarilganda K2 1 ga teng deb qabul qilinadi;
k3 — himoyalangan hududdagi yonuvchi moddaga nisbatan ishlatiladigan kukunning oʻchirish samaradorligining A76 benziniga nisbatan oʻzgarishini hisobga oladigan koeffitsiyent boʻlib, mazkur ilovaning jadvali boʻyicha aniqlanishi lozim.
k4 — xonaning germetik boʻlmagan darajasini hisoblovchi koeffitsiyent;
k4= 1 + VFnoger , bu yerda Fnoger = F/Fxona — germetik boʻlmagan umumiy maydonning (proyomlar, yoriqlar) Gʻ xonaning umumiy yuzasiga nisbati Fxona koeffitsiyenti 2-rasm bilan belgilangan.
Fnger — xonaning pastki qismidagi germetik boʻlmagan maydoni;
Fyu — xonaning yuqori qismidagi germetik boʻlmagan maydoni;
F — germetik boʻlmaganning umumiy maydoni (proyomlar, yoriqlar).
Oʻt oʻchirishning impulsli moslamalari uchun koeffitsiyent “V” modulga boʻlgan hujjatlash boʻyicha qabul qilinishi lozim.
4. Hajm boʻyicha mahalliy (lokalli) yongʻin oʻchirishni hisoblash butun hajmni oʻchirish kabi amalga oshirilishi kerak.
Bir modul tomonidan himoyalanadigan mahalliy hajm (Vn) modullar haqidagi hujjatlarga asosan aniqlanishi lozim (purkash geometriyasini, ishlab chiqaruvchi tomonidan koʻrsatilgan mahalliy himoyalanadigan hajmning shakli va oʻlchamlarini hisobga olgan holda).
Himoyalanadigan hajm (Vz) esa obyekt hajmining 15 foizga oshirilgan miqdori sifatida belgilanishi lozim.
k4 koeffitsiyentni hisoblashda V koeffitsiyentni aniqlash uchun grafik
Hajmi boʻyicha mahalliy oʻchirish K4=1,3 qabul qilinishi, modul uchun GOST R 53280.1-2010 da belgilangan K4 ning boshqa qiymatlarini olishga yoʻl qoʻyiladi.
5. Himoyalanayotgan xonaning maydoni boʻyicha oʻt oʻchirish modullarining soni quyidagi (2) formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
Bu yerda:
N — modullar soni, dona;
Sy — devor, ajratuvchi konstruksiyalar bilan cheklangan himoyalanayotgan xonaning maydoni, m2;
SH — bitta modul bilan himoyalangan maydonni ishlab chiqaruvchi bilan belgilangan himoyalanayotgan maydonni oʻlcham, sochish geometriyasini hisobga olgan holda, modulga boʻlgan hujjatlash bilan belgilash lozim, kv.m.
K4 koeffitsiyentining qiymati 1,2 ga teng deb qabul qilinishi lozim;
modul uchun hujjatlarda berilgan K4 ning boshqa qiymatlarini olishga yoʻl qoʻyiladi.
6. Maydon boʻyicha mahalliy yongʻin oʻchirishni hisoblash hududlar boʻyicha yongʻinni oʻchirish bilan bir xil tarzda amalga oshirilishi hamda quyidagilar qabul qilinishi lozim:
SH — bitta modul bilan himoyalangan mahalliy maydon modul uchun hujjatlar bilan belgilanadi (ishlab chiqaruvchi tomonidan koʻrsatilgan, himoyalanayotgan hajmni oʻlchami, shakli sochish geometriyasini hisobga olgan holda), himoyalanayotgan maydon Sy esa 10 foizga koʻpaytirilgan obyekt maydonida qabul qilinishi kerak.
Maydon boʻyicha mahalliy oʻchirish K4 = 1.3 qabul qilinadi, modul uchun loyihada asoslanganda K4 ning boshqa qiymatlarini olishga yoʻl qoʻyiladi.
V sinf oʻchogʻining maksimal darajasi maydoni SH sifatida qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi, uni oʻchirish modul tomonidan taʼminlanishi lozim.
Modullar sonini hisoblashda kasr sonlar olinsa, oxirgi son sifatida navbatdagi eng katta butun son olinishi kerak.
Hududlar boʻyicha himoya qilishda himoyalangan obyektning loyihasi va texnologik xususiyatlarini hisobga olgan holda, himoyani taʼminlaydigan algoritmlardan foydalangan holda modullarni ishga tushirishga yoʻl qoʻyiladi.
Bunda, loyiha yechimlarida (oʻtish yoʻllari) yoki konstruktiv yechimlarida (yonmaydigan devorlar, toʻsiqlar) belgilangan maydon qismini himoyalanadigan zona sifatida qabul qilish lozim.
Qurilmaning ishlashi (yonuvchi materiallarning muayyan turi uchun) qurilmaning inersionligi va yongʻinning tarqalish tezligini hisobga olgan holda hisoblangan yongʻinning himoyalangan zona chegarasidan tashqariga tarqalmasligini taʼminlashi kerak.
Turli moddalarni oʻchirishda k3 kukunlarini oʻchirish qiyosiy samaradorligi koeffitsiyenti

T/r

Yonuvchan modda

A ,V, S sinfidagi yongʻinlarni oʻchirish uchun kukunlar

V, S sinfidagi yongʻinlarni oʻchirish uchun kukunlar

1.

Benzin A-76

1

0,9

2.

Dizel yoqilgʻisi

0,9

0,8

3.

Transformator moyi

0,8

0,8

4.

Benzol

1,1

1

5.

Izopropanol

1,2

1,1

6.

Yogʻoch

1,0(2,0)

-

7.

Rezina

1,0(1,5)

-

Mazkur SHNQning 200, 201-bandlari talablariga muvofiq (jadvaldagi qavslar ichida) qurilmalar uchun k3 koeffitsiyentning qiymatlari koʻrsatilishi kerak.
Oldingi tahrirga qarang.
SHNQ 2.04.09-21 “Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
91-ILOVA
Oshxona jihozlarining umumiy issiqlik quvvatini aniqlash
Oshxona jihozlarining umumiy issiqlik quvvati pasport maʼlumotlariga koʻra barcha issiqlik ishlab chiqaruvchi asboblarning issiqlik quvvatlarini jamlash orqali aniqlanadi hamda ularning ishlash rejimi va bir vaqtda ishlatilish koeffitsiyentlari hisobga olgan holda quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
bu yerda:
Ni — i-uskunalarining nominal issiqlik quvvati, kVt;
Ko,i — bir vaqtdagi ishlash koeffitsiyenti;
Kz,i — yuklanish (quvvatdan foydalanish) koeffitsiyenti.
Bir vaqtlilik koeffitsiyenti Ko

Jihozlar soni

Ko

1-2

1,0

3 — 5

0,7-0,8

6 — 10

0,6-0,7

>10

0,5-0,6

Yuklanish koeffitsiyenti Kz

Jihoz turi

Kz

Elektroplitalar

0,65

Gaz plitalari

0,55

Qovurish javonlari

0,75

Ovqat pishirish qozonlari

0,7

Bugʻ konvektorlari

0,6

Izoh:
Gaz jihozlari va suyuq yoqilgʻida ishlaydigan oshxona jihozlar uchun gorelkalarning issiqlik quvvati, elektr jihozlari uchun esa elektr quvvati hisobga olinadi.
Masalan, hisoblash namunasi:
jihozlar: elektroplita — 12 kVt, qovurish javoni — 8 kVt, bugʻ konvektori — 10 kVt;
qabul qilinadi: Kb =0,7 va Kyu =0,6. bunda Nyigʻ=(12+8+10)×0,7×(0,65+0,75+0,6)=42 kVt.
(91-ilova Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2026-yil 2-apreldagi 01/2-12-sonli buyrugʻiga (hisob raqami 400, 18.05.2026-y.) asosan kiritilgan)
Oldingi tahrirga qarang.
SHNQ 2.04.09-21 “Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
92-ILOVA
Himoyalanadigan zona uchun talab etiladigan purkagichlar sonini hisoblash usuli
1. Himoyalangan zona doirasidagi purkagichlarning talab etiladigan soni oshxona uskunasining himoyalangan maydonidan kelib chiqib, shuningdek bitta purkagichning meʼyoriy purkash maydonini hisobga olgan holda aniqlanadi va quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
bu yerda:
N — talab etiladigan purkagichlar soni, dona. (katta tomonga yaxlitlab qabul qilinadi);
S — bir zona doirasidagi oshxona jihozlarining umumiy himoyalangan maydoni, m2. S miqdori bitta himoyalangan zonaga kiruvchi jihozlarning (plitalar, qizdirilgan yogʻda qovurish uskunalar (frityurnitsalar), grillar, qovurish yuzalari) maydonidan kelib chiqib aniqlanadi;
S0 — bitta purkagich yordamida samarali himoyalanadigan meʼyoriy maydoni, m2.
Agar jihozning shakli murakkab yoki choʻzinchoq boʻlsa, purkagichlarni bir tekisda joylashtirilgan holda bir nechta shartli maydonchalarga boʻlishga yoʻl qoʻyiladi.
2. Himoyalanadigan har bir zonadagi purkagichlarning eng kam soni uning maydonidan qatʼi nazar bittadan kam boʻlmasligi lozim.
3. Oshxona jihozlari uchun yongʻin oʻchirish tizimlaridagi oʻt oʻchiruvchi moddaning hisobiy hajmi quyidagi formula asosida aniqlanishi kerak:
bu yerda:
m — oshxona jihozlari uchun moʻljallangan oʻt oʻchiruvchi moddaning hisobiy hajmi (l yoki kg);
1.05 ~ 1.1 — zaxira koeffitsiyenti (tizim quvurlari, armatura va texnologik yoʻqotishlarni hisobga olish uchun);
N — himoyalangan zonada zarur boʻlgan purkagichlar soni;
Q — bitta jihoz uchun oʻt oʻchirish moddaning meʼyoriy berilish sarfi (l/s);
t — yongʻin oʻchirishning hisobiy davomiyligi (s). Yongʻin oʻchirishning hisobiy davomiyligi (s) ishlab chiqaruvchining texnik hujjatlariga muvofiq aniqlanadi.
(92-ilova Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2026-yil 2-apreldagi 01/2-12-sonli buyrugʻiga (hisob raqami 400, 18.05.2026-y.) asosan kiritilgan)
“Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
10-ILOVA
Himoyalangan xonaning vazifasi va yongʻin yuklamasiga bogʻliq holda yongʻin xabarlagichlarining turlarini tanlash

Ishlab chiqarish, texnologik jarayonlarning xonalari roʻyxati

Yongʻin xabarlagich turlari

Ishlab chiqarish binolari:

1.

Ishlab chiqarish va saqlash bilan: sintetik smolalar, sintetik tolalar, polimer materiallar, toʻqimachilik, toʻqimachilik galanteriya, tikuvchilik, poyabzal, charm, tamaki, mexli va sellyuloza qogʻoz mahsulotlari, sellyuloza, rezinalar, rezina-texnik mahsulotlar, yonuvchan rentgen va kinofoplyonkalari, paxta

Tutunli, issiqlik, olovli

2.

Loklar, boʻyoqlar, erituvchilar, (YEAS), (YOS), moylash materiallari, kimyoviy reaktivlar, spirtli ichimliklar

Issiqlik, olovli

3.

Ishqoriy metallar, metall kukunlari

Olovli

4.

Un, omixta yem, chang ajralib chiqadigan materiallar mahsulotlar

Issiqlikli, olovli

5.

Ishlab chiqarish bilan: qogʻoz, karton, devor qogʻozi, chorvachilik va parrandachilik mahsulotlari

Tutunli, issiqlikli, olovli

6.

Saqlash bilan: yonuvchan qadoqdagi yonmaydigan materiallar, qattiq yonuvchan materiallar

Tutunli, issiqlikli, olovli

7.

Elektron hisoblash mashinalari, radio uskunalari va avtomatik telefon stansiyalari bilan jihozlangan xonalar

Tutunli

Maxsus inshootlar:

1.

Kabellarni qistirmalar, transformatorlar va taqsimlovchi uskunalar, elektr shitli xonalar

Tutunli, issiqlikli

2.

Yonuvchan suyuqliklar va moylarni uzatish uskunalari hamda quvurlari, ichki yonuv dvigatellari va yonilgʻi apparaturalarini sinash, ballonlarni yonuvchi gazlar bilan toʻldirish uchun moʻljallangan xonalar

alanga, issiqlik

3.

Korxonalarning avtomobillarga xizmat koʻrsatish xonalari

Tutunli, issiqlikli, olovli

Maʼmuriy, maishiy va jamoat bino-inshootlari

Tutunli

1.

Kuzatish, repetitsiya, maʼruza, oʻqish va konferensiya zallari, sahna ortida, foye, zallar, yoʻlaklar, kiyinish xonalari, kitob omborlari, arxivlar, osma shiftlar ortidagi joylar

2.

Badiiy, kostum, restavratsiya ustaxonalari, kino va yorugʻlik proyeksiyasi, uskuna, foto laboratoriyalar

Tutunli, issiqlikli, olovli

3.

Maʼmuriy-xoʻjalik binolari, jamoat tranportlarining boshlangʻich va oxirgi bekatlari, boshqarish pultlari, yashash xonalari

Tutunli, issiqlik

4.

Kasalxona palatalari, savdo-sotiq korxona xonalari, umumiy ovqatlanish shoxobchalarining xonalari, xizmat xonalari, mehmonxonalar va yotoqxonalarning yashash xonalari

Tutunli, issiqlikli

5.

Muzey va koʻrgazma xonalari

Tutunli, issiqlikli

“Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
11-ILOVA
Xonalar va binolarning maqsadiga koʻra qoʻl yongʻin xabarlagichlarini oʻrnatish joylari

Ishlab chiqarish binolari, inshootlari va xonalari (ustaxonalar, ombor)

Oʻrnatish joyi

1.

Bir qavatli

Evakuatsiya yoʻllari boʻylab, yoʻlaklarda, ustaxonalardan, omborlardan chiqishda

2.

Koʻp qavatli

Har bir qavatning zinapoyalar maydonida

3.

Kabelli tuzilmalari (tunnellar, qavatlar)

Tunnelga kirishda, qavatda, tunneldan favqulodda chiqishlarda, tarmoqlarga boʻlingan tunnellarda

4.

Maʼmuriy-maishiy va jamoat binolari

Yoʻlaklarda, zallarda, qabulxonalarda, zinapoyalar maydonida, binodan chiqishda

“Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi tizimi. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
12-ILOVA
Bino va inshootlardagi odamlar uchun yongʻindan ogohlantirish tizimlarini loyihalashga quyiladigan talablar
1-§. Umumiy qoidalar
1. Yongʻin sodir boʻlganda, odamlarni evakuatsiya qilish toʻgʻrisida xabar berish va boshqarish quyidagi usullardan biri yoki ularning kombinatsiyalari orqali amalga oshirilishi kerak:
binoning barcha xonalariga odamlarning doimiy yoki vaqtincha boʻlishlari bilan ovozli va(yoki) yorugʻlik signallarini berish;
evakuatsiya yoʻllari, harakat yoʻnalishi va odamlar xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan boshqa harakatlar zarurligi haqidagi matnlarni translyatsiya qilish;
tashvish va evakuatsiyani murakkablashtiradigan boshqa hodisalarning oldini olishga qaratilgan maxsus ishlab chiqilgan matnlarni translyatsiya qilish;
evakuatsiya yoʻllarida evakuatsiya xavfsizligi belgilarini joylashtirish;
evakuatsiya xavfsizligi belgilarini kiritish;
evakuatsiya yoritgichini yoqish;
evakuatsiya chiqish eshiklarini masofadan ochish (elektromagnit qulflar bilan jihozlangan).
2. Evakuatsiya rejalarini amalga oshirish uchun odamlarni ogohlantirish va evakuatsiyani boshqarish tizimi (OEBT) ishlab chiqilishi kerak.
OEBT ni loyihalashda uni fuqaro muhofazasi toʻgʻrisida ogohlantirish tizimi bilan bogʻlash imkoniyati boʻlishi lozim.
3. OEBT avtomatik yongʻin signalizatsiyasi yoki yongʻin oʻchirish tizimi tomonidan yaratilgan buyruq pulsidan faollashtirilishi (mazkur SHNQning 12-ilovasining toʻrtinchi va oltinchi xatboshilarida keltirilgan holatlar bundan mustasno) kerak.
4. Ushbu turdagi binolar uchun avtomatik yongʻin oʻchirish moslamalari va avtomatik yongʻin signalizatsiyasini jihozlash talab etilmasa, OEBT ni masofaviy va mahalliy faollashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
Boshlangʻich elementlar qoʻlda yongʻin xabarlagichlari talablariga muvofiq amalga oshirilishi va joylashtirilishi kerak.
5. Yongʻin xavfsizligi qoidalari talablariga muvofiq bitta yongʻin xabarlagichi ishga tushirilganda OEBT yoqishga yoʻl qoʻyiladi.
6. 3 — 5-turdagi OEBT alohida ogohlantirish zonalarida yarim avtomatik boshqaruvdan, shuningdek masofadan va mahalliy faollashtirishdan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
Boshqaruv turini tanlash yongʻin sodir boʻlganda odamlarni xavfsiz evakuatsiya qilishni taʼminlash shartlaridan kelib chiqib, binoning funksional maqsadi, tarkibiy va kosmik rejalashtirish yechimlariga koʻra loyihalash lozim.
7. Yongʻin sodir boʻlgan da, yongʻindan ogohlantirish zonalarining oʻlchamlari, xabar berishning maxsus tartibi va alohida zonalarda xabarnomaning boshlanish vaqti odamlarni xavfsiz evakuatsiya qilishni taʼminlash shartlari asosida belgilanishi lozim.
8. OEBT odamlarni binodan evakuatsiya qilishni yakunlash uchun zarur boʻlgan vaqt davomida ishlashi kerak.
OEBT ulanish liniyalarining simlari va kabellari yonmaydigan materiallardan tayyorlangan qurilish konstruksiyalariga, qutilarga yoki kanallarga yotqizilishi lozim.
9. Evakuatsiya yorugʻlik koʻrsatkichlari ishchi yoritishning asosiy yoritish moslamalari bilan bir vaqtda yoqilishi kerak.
OEBT tomonidan yongʻin ogohlantirishining boshlanishi va(yoki) ishchi yoritgichning favqulodda quvvat uzilishi haqida buyrugʻi qabul qilinganda, avtomatik ravishda yoqiladigan evakuatsiya yorugʻlik koʻrsatkichlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
Kuzatish, namoyish, koʻrgazma va boshqa zallardagi “Chiqish” yorugʻlik belgilari odamlarning qolish muddati davomida yoqilishi kerak.
10. OEBT tovush signallari umumiy tovush darajasini, doimiy shovqinning tovush darajasini yongʻin xabarchisi tomonidan ishlab chiqarilgan barcha signallar bilan birga, yongʻin xabarchisidan 75 dBA masofada kamida 3 m, biroq himoyalangan xonaning istalgan nuqtasida 120 dBA dan oshmasligi kerak.
11. Aniq eshitilishni taʼminlash uchun OEBT tovush signallari himoyalangan xonadagi doimiy shovqinning ruxsat etilgan darajasidan kamida 15 dBA yuqori tovush darajasini taʼminlashi lozim.
Oʻlchov pol sathidan 1,5 m balandlikda oʻtkazilishi kerak.
12. Yotoqxona xonalarida OEBT tovush signallari himoyalangan xonadagi doimiy shovqinning tovush darajasidan kamida 15 dBA, biroq kamida 70 dBA boʻlishi kerak.
13. Devorga oʻrnatilgan tovush yongʻin xabarchisi zamin sathidan kamida 2,3 m balandlikda oʻrnatilishi, biroq shiftdan yongʻin xabarchisigacha boʻlgan masofa kamida 150 mm boʻlishi kerak.
14. Odamlar shovqinga chidamli uskunada boʻlgan yoki shovqin balandligi 95 dBA dan yuqori boʻlgan qoʻriqlanadigan hududlarda ovozli yongʻin xabarlagichlar yengil boʻlganlar bilan birlashtirilishi kerak.
Yorugʻlik miltillovchi yongʻin xabarchisidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
15. Ovozli yongʻin xabarchilar eshitiladigan chastotalarni 200 dan 5000 Nz gacha koʻpaytirishi lozim.
16. Qoʻriqlanadigan hududlarda radiokarnaylar va boshqa ovozli yongʻin xabarchilarni oʻrnatish aks ettirilgan tovushning konsentratsiyasi va notekis taqsimlanmasligi zarur.
17. Devorga oʻrnatilgan ovozli yongʻin xabarchilari yuqori qismi pol sathidan kamida 2,3 m ni, biroq shiftdan yongʻin xabarchisining yuqori qismigacha boʻlgan masofa kamida 150 mm ni boʻlishi kerak.
18. Ovozli va nutqli yongʻin xabarchisining soni, ularning joylashishi va quvvati odamlarning doimiy yoki vaqtincha boʻlgan barcha joylarida ovoz balandligini taʼminlashi lozim.
19. Yongʻin xabarchilarda ovoz balandligini boshqarish moslamalari boʻlmasligi va tarmoqqa ajraladigan qurilmalarisiz ulangan boʻlishi kerak.
20. Yongʻin xabarchisining ovozli signallari ohangda boshqa maqsaddagi ovozli signallardan farq qilishi lozim.
21. OEBT kommunikatsiyalarni binoning radio uzatish tarmogʻi bilan birgalikda loyihalashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
22. Elektr taʼminoti, yerlantirish, nollash, kabel va uzatish simlarini OEBT tanlash talablariga muvofiq qabul qilinishi kerak.
23. OEBT boshqarish yongʻin stansiyasi nazorat xonasi yoki boshqa maxsus xonadan amalga oshirilishi kerak.
2-§. Binolarda yongʻin sodir boʻlganda yongʻin xabarchisi va evakuatsiyani boshqarish tizimlarining turlari
24. Binoni xabarchisi zonalariga boʻlinishiga va quyidagi 1-jadvalda keltirilgan xususiyatlarga koʻra, OEBT besh turga ajratilishi lozim.

1-jadval

XBEBT tavsifi

XBEBT ning har xil turlarida koʻrsatilgan tavsiflarning mavjudligi

1

2

3

4

5

1. Yongʻin xabarchisi usullari:

ovoz (sirena, tontroovkalangan signal) nutq (maxsus matnlarni uzatish)

+

+

*

*

*

nurli

-

-

+

+

+

miltillovchi yorugʻlikli koʻrsatkichlari

*

*

*

*

*

yengil yongʻin xabarchilar “Chiqish”

*

+

+

+

+

statik yoʻnalish koʻrsatkichlari

-

*

*

+

*

dinamik yoʻnalish koʻrsatkichlari

-

-

-

*

+

2. Binoning yongʻindan yongʻin xabarchisi zonalariga boʻlinishi

-

-

*

+

+

3. Yongʻin stansiyasi-dispetcher binolari bilan yongʻin xabarchisi zonalarining post-dispercheri

-

-

*

+

+

4. Har bir yongʻin xabarchisi zonasidan evakuatsiyani tashkil qilish uchun bir nechta variantlarni amalga oshirish imkoniyati

-

-

-

*

+

5. Bitta yongʻin nazorati post — dispetcheridan yongʻin sodir boʻlganda odamlarning xavfsizligini taʼminlash bilan bogʻliq barcha qurilish tizimlarini muvofiqlashtirilgan boshqarish

-

-

-

-

+

Izohlar:
1. + talab qilinadi; * yoʻl qoʻyiladi; — talab qilinmaydi.
2. Alohida bildirishnoma zonalarida 3 — 5 turdagi OEBT uchun ovozli bildirishnoma usulidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
3. Kar va eshitish qobiliyati past odamlar joylashgan binolarda (ish, yashash, boʻsh vaqtni oʻtkazish) yorugʻlik yoki yengil miltillovchi yongʻin xabarchisidan foydalanish kerak.
4. OEBT 3 — 5 turi avtomatlashtirilgan tizimlarga tegishli.
3-§. Turli maqsadlardagi binolar va inshootlar uchun yongʻin sodir boʻlganda yongʻin xabarchisi va evakuatsiyani boshqarish tizimlari turlarini aniqlash
25. Binolar uchun OEBT turi ushbu ilovaning 2-jadvali boʻyicha belgilanishi kerak.
Odamlarni xavfsiz evakuatsiya qilishni taʼminlash shartlariga rioya qilgan holda, binolar uchun yuqori turdagi OEBT dan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
Oldingi tahrirga qarang.

2-jadval

Binolar, majmualar va inshootlar guruhi (norma koʻrsatkich nomi)

Normativ koʻrsatkichning qiymati

Qavatlar soni

OETB turi

Izoh

1

2

3

4

5

1. Maishiy xizmat koʻrsatish korxonalari, banklar (yongʻinga qarshi otsekning maydoni, kv. m)

800 gacha

1

+

Maydoni 200 kv. m dan ortiq boʻlgan binolar.

savdo va jamoat markazlari yoki boshqa maqsadlardagi jamoat binolarida joylashgan mustaqil yongʻin xabarchisi zonalari hisoblanadi

800-1000

2

+

1000-2500

6

+

2500 yuqori

6 yuqori

+

+

2. Sartaroshxonalar, taʼmirlash ustaxonalari (maydoni, kv. m)

300 gacha

+

300 va undan ortiq

+

3. Umumiy ovqatlanish korxonalari

50 gacha

2

talab etilmaydi

 

50 gacha

2 dan ortiq

+

50-200

+

200-1000

+

1000 dan ortiq

+

+

Yertoʻla va yarim yertoʻla (sokol)ga joylashgan

-

+

4. Sogʻlomlashtirish majmualari (oʻrindiqlar soni)

20 gacha

+

Oʻrnatilgan vannalar (saunalar) ular mustaqil zonalar deb hisoblanadi

20 va undan ortiq

+

5. Savdo korxonalari (doʻkonlar, bozorlar) (yongʻinga qarshi otsek maydoni, kv. m)

500 gacha

1

+

Maydoni 100 kv. m. dan ortiq boʻlgan savdo zallari boshqa maqsadlardagi binolarda mustaqil zonalar deb hisoblanadi

500-3500

2

+

3500 dan ortiq

5

+

Savdo zallari

Tabiiy yorugʻliksiz

+

6. Maktabgacha taʼlim tashkilotlari (oʻrinlar soni)

100 gacha

1

+

Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida faqat xizmat koʻrsatuvchi xodimlar xabardor qilinadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlari va boshlangʻich maktablarni (yoki) umumiy sigʻimi 50 kishidan ortiq boʻlgan xodimlar uchun yashash joylarini bitta binoga joylashtirishda ular mustaqil ogohlantirish zonalariga ajratiladi. Maktabda avval xodimlar, keyin oʻquvchilar xabardor qilinadi

100-150

2

+

150 dan ortiq

3

+

Maxsus bolalar muassasalari

-

-

+

7. Maktablar internatlarning maktablari va oʻquv binolari

(binodagi joylar soni, odamlar)

270 gacha

1

+

270-350

2

+

351-160

3

+

1600 dan ortiq

3 dan ortiq

+

+

Maxsus maktablar (koʻzi ojizlar maktabi)

+

Maktab-internatlar va boshqa mehribonlik uylarining yotoq binolari (binodagi oʻrinlar soni)

100 gacha

1

*

101-200

3

*

200 dan ortiq

4

*

8. Professional va oliy taʼlim tashkilotlarining oʻquv binolari

4 gacha

+

Auditoriyalar, majlislar zallari va 300 dan ortiq oʻrindiqli boshqa zal xonalari, shuningdek olti qavatdan yuqorida joylashgan 300 oʻrindiqdan kam boʻlganlar mustaqil ogohlantirish zonalari hisoblanadi

4-9

+

9 dan ortiq

+

+

9. Madaniyat tashkilotlari (teatrlar, sirklar va boshqalar): yil davomi

(zalning eng katta sigʻimi, odamlar)

300 gacha

1

+

300-800

2

+

800 dan ortiq

3

+

Mavsumiy harakat:

a) yopiq

600 gacha

1

+

600 va undan yuqori

1

+

b) ochiq

800 gacha

1

+

800 va undan yuqori

1

+

klublar

400 gacha

2

+

400-600

3

+

600 dan ortiq

3 dan ortiq

+

10. Jismoniy tarbiya va sport maqsadlari uchun binolar, yopiq va ochiq inshootlar (oʻrindiqlar soni)

200 gacha

3

+

200-1000

3 dan ortiq

+

1000 dan ortiq

+

+

11. Tibbiyot muassasalari (koykalar soni):

60 gacha

+

Boshqa maqsadlardagi binolarda joylashgan tibbiy, ambulatoriya va poliklinika muassasalari va dorixonalarning binolari mustaqil ogohlantirish zonalari hisoblanadi.

60 va undan yuqori

+

psixiatriya shifoxonalari,

+

ambulatoriya klinikalari (smenada tashriflar, odamlar soni)

90 gacha

+

90 va undan yuqori

+

12. Sanatoriylar, dam olish va turizm muassasalari yotoq binolarida (ovqatlanish boʻlimlari va madaniy obyektlar mavjud boʻlganda)

10 gacha

+

10 va undan yuqori

+

+

+

13. Bolalar sogʻlomlashtirish oromgohlari:

yil davomida ishlaydigan

+

Olovbardoshlilik darajasi IV, V boʻlgan yozgi

+

14. Kutubxonalar va arxivlar:

+

Oʻqish xonalari mavjud boʻlganda (oʻrindiqlar soni 50 kishidan ortiq boʻlganda)

+

Omborlar

(kitob omborlari)

+

15. Davlat boshqaruvi muassasa va tashkilotlari, loyihalash tashkilotlari, ilmiy-tadqiqot institutlari, axborot markazlari va boshqa tashkilotlarning maʼmuriy binolari

6 gacha

+

6-16

+

16. Muzeylar va koʻrgazmalar (tashrif buyuruvchilar soni)

500 gacha

3

+

500-1000

3 dan ortiq

+

1000 dan ortiq

+

+

17. Vokzallar

1

+

1 dan ortiq

+

18. Mehmonxonalar, yotoqxonalar (oʻrinlar soni)

50 gacha

3 gacha

+

50 dan ortiq

3-9

+

9 dan ortiq

+

+

19. Turar joy binolari

 

5 — 10 gacha

+

 

 

 

 

 

10 — 16 gacha

 

+

 

 

 

 

17 — 33 gacha

 

 

+

 

 

Balandligi 50 m dan 100 m gacha boʻlgan binolar

34 — 50 gacha

 

 

 

+

 

Balandligi 100 m dan 150 m gacha boʻlgan binolar

51 va undan yuqori

 

 

 

 

+

Balandligi 150 m va undan baland binolar

20. Sanoat binolari va inshootlari (qurilish toifasi)

A, B, V, G, D

1

+

OEBT ning 1-turini selektorli aloqa bilan birlashtirishga yoʻl qoʻyiladi

A, B

2-6

+

V

2-8

+

G, D

2-10

+

Portlash va yongʻin xavfi obyektlari hududlari (ishlab chiqarish obyektlari, bazalar)

+

A va B toifali binolarning OEBT texnologik yoki yongʻin avtomatikasi bilan oʻzaro bogʻlangan boʻlishi kerak

Izohlar:
1. OEBT ning kerakli turi normativ koʻrsatkichning qiymati bilan belgilanishi kerak.
Qavatlar soni ushbu turdagi qavatdan koʻp boʻlsa, ushbu funksional maqsaddagi bino yoki jadvallarga kirish imkonini berishi lozim.
Mazkur SHNQning 2-jadvalidagi koʻrsatgichning qiymati yoʻq boʻlsa, kerakli OEBT turi binoning qavatlari soniga qarab belgilanishi kerak.
2. Mazkur SHNQda yongʻinga qarshi otsek maydonining meʼyoriy koʻrsatkichi yongʻinga qarshi devorlar orasidagi maydon sifatida qabul qilinishi lozim.
3. Jismoniy imkoniyati cheklangan (koʻrish qobiliyati zaif, eshitish qobiliyati past) odamlar joylashgan bino va xonalarda (ish, yashash, boʻsh vaqtni oʻtkazish) OEBT yuqorida sanab oʻtilgan xususiyatlarni hisobga olishi kerak.
(2-jadval Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2026-yil 2-apreldagi 01/2-12-sonli buyrugʻi (hisob raqami 400, 18.05.2026-y.) tahririda)
Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2024-yil 21-noyabrdagi 01/2-81-son buyrugʻiga
2-ILOVA
Oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilayotgan ayrim shaharsozlik normalari va qoidalarining
ROʻYXATI
1. Oʻzbekiston Respublikasi davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisining 2007-yil 14-martdagi 33-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan SHNQ 2.04.09-07 “Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi” shaharsozlik normalari va qoidalari.
2. Oʻzbekiston Respublikasi qurilish vazirining 2018-yil 28-sentabrdagi 205-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan SHNQ 2.04.09-07 “Bino va inshootlarning yongʻin avtomatikasi” shaharsozlik normalari va qoidalariga kiritilgan 1-son oʻzgartirishlar.