Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 27 октябрдаги ПФ-193-сон «Фуқаро авиацияси соҳасида давлат сиёсати юритишни тартибга солиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ буюраман:

1. Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги, Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги, Ички ишлар вазирлиги ва Ўзбекистон Касаба уюшмалари Федерацияси билан келишилган.

3. Мазкур буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Мазкур Авиация қоидалари фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартибини белгилайди.

1. Ушбу Авиация қоидаларида қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

номзод — тиббий хулоса олишга ариза берувчи шахс;

фуқаро авиацияси ташкилоти — ҳаво кемасининг эксплуатанти (авиакомпания), сертификатланган таълим муассасаси, ҳаво кемаларига техник хизмат кўрсатиш, ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш ёки Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясида парвозларни амалга ошириш ва таъминлаш билан шуғулланадиган ҳар қандай бошқа ташкилот;

фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори — олий тиббий маълумотга эга, даволаш иши ёки терапия йўналиши бўйича тегишли мутахассислик дипломига эга бўлган, камида 2 йил амалий иш стажига, шунингдек авиация тиббиёти бўйича сертификатга эга бўлган шифокор;

ваколатли орган — Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги;

малака белгиси — авиация ходимининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, чекловлари кўрсатилган фуқаро авиациясининг авиация ходими гувоҳномасидаги (бундан буён матнда гувоҳнома деб юритилади) тегишли ёзувлар;

расмий тиббий хулоса — парвозларни амалга оширишга доир масалаларда мутахассисларни ёки бошқа соҳа экспертларини жалб этган ҳолда бир ёки бир нечта тиббий экспертлар томонидан муайян ҳолат бўйича чиқарилган ва ваколатли орган томонидан қабул қилинган якуний тиббий хулоса;

тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда ТУК деб юритилади) — фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш фаолиятини амалга оширувчи ваколатли орган томонидан тайинланган тиббий-учиш комиссияси;

тиббий-учиш комиссия аъзоси (бундан буён матнда ТУК аъзоси деб юритилади) — «даволаш иши» бўйича олий тиббий маълумотга эга бўлган, авиация тиббиёти соҳаси бўйича тайёргарликдан ўтган, ушбу соҳада амалий кўникмага ва камида 2 йил иш тажрибасига эга бўлган ваколатли орган томонидан тайинланадиган шахс;

тиббий хулоса — ваколатли орган томонидан гувоҳнома эгасининг соғлиғига кўра яроқлилигига қўйилган талабларга мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжат;

тиббий эксперт — фаолияти парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш ва таъминлаш билан боғлиқ бўлган олий тиббий маълумотга эга, авиация тиббиёти соҳаси бўйича тайёргарликдан ўтган, ушбу соҳада амалий кўникмага, фуқаро авиацияси тизимида камида 5 йил иш стажига ҳамда парвозлар хавфсизлигига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган тиббий омилларни аниқлаш, таҳлил қилиш ва баҳолаш бўйича малакага эга бўлган шахс;

ҳаводаги ҳаракатни бошқариш диспетчери (бундан буён матнда ҲҲБ диспетчери деб юритилади) — гувоҳнома ва малака белгисига эга бўлган, ҳаводаги ҳаракатни бошқаришни таъминловчи авиация ходими.

2. Тиббий хулоса олиш учун номзоднинг соғлиғи ҳолатига кўра яроқлилигига қўйиладиган талаблар ушбу Авиация қоидаларининг 1 — 3-иловаларига мувофиқ белгиланади.

3. Номзодларга уларнинг тегишли тоифаларига кўра 1-класс, 2-класс ёки 3-класс тиббий хулоса берилади.

4. Тиббий хулосалар қуйидаги класслар бўйича берилади:

а) 1-класс тиббий хулосаси — тижорат авиацияси учувчиси (самолёт, вертолёт, дирижабл ва кўтариш кучини ошириш тизимига эга бошқа ҳаво кемалари), кўп аъзоли экипаж (самолёт) учувчиси, фуқаро авиацияси ташкилотининг йўналишдаги учувчиси (самолёт, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), синовчи-учувчи, фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг мазкур мутахассисликлар бўйича учувчи-курсантлари ҳамда ўқишга қабул қилинаётганлар;

б) 2-класс тиббий хулосаси — штурман, бортмуҳандис, ҳаваскор учувчи (самолёт, вертолёт, дирижабл ва кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемалари), учувчи, учувчи-планерист, эркин аэростат учувчиси, кабина экипажи аъзоси, бортоператор, кичик авиация учувчилари, фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг мазкур мутахассисликлар бўйича ўқувчилари ва ўқишга қабул қилинаётганлар;

в) 3-класс тиббий хулосаси — ҲҲБ диспетчери, ташқи учувчи ва фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг мазкур мутахассисликлар бўйича диспетчер-курсантлари ва ўқишга қабул қилинаётганлар.

5. Учта класс бўйича тиббий хулосани бериш учун номзодда парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир этиши мумкин бўлган ёки хизмат вазифаларини хавфсиз бажаришга монелик қиладиган функционал лаёқатсизликка олиб келувчи туғма ёки орттирилган нуқсонлар, фаол ёки латент, ўткир ёки сурункали касалликлар, шикастланишлар, тан жароҳатлари, жарроҳлик амалиётлари оқибатлари, шунингдек шифокор томонидан буюрилган ёки рецептсиз қўлланиладиган даволаш, диагностика ёхуд профилактика воситаларининг ножўя таъсири мавжуд бўлмаслиги керак.

6. Ваколатли органнинг тиббий экспертлари ҳамда ТУК аъзолари номзодларни уларнинг тегишли тоифалари ва тиббий хулоса классларига мувофиқ ушбу Авиация қоидалари ҳамда Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг (бундан буён матнда ICAO деб юритилади) стандартларида белгиланган талаблар асосида тиббий кўрикдан ўтказади.

7. Номзоднинг авиация фаолияти билан боғлиқ хизмат вазифаларини бажаришга соғлиғи жиҳатидан яроқлилигини аниқлашда қуйидаги асосий талаблар инобатга олиниши лозим:

номзод ўзи эга бўлган ёки олишга талабгор бўлган гувоҳнома ёхуд малака белгисида назарда тутилган вазифаларни хавфсиз бажариш учун зарур жисмоний ва руҳий лаёқатга эга бўлиши;

номзодда касбий вазифаларини бажариш жараёнида меҳнат қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган тиббий ҳолатлар ва кўрсаткичлар мавжуд бўлмаслиги.

8. Тиббий хулоса беришда номзодда мавжуд касалликлар, уларнинг кучайишига ёки тўсатдан меҳнат қобилиятининг йўқолишига олиб келиши мумкин бўлган ҳолатлар, шунингдек парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган хавф омиллари (меҳнат шароитининг зарарли омиллари таъсири, ортиқча тана вазни (семизлик), тамаки маҳсулотларини истеъмол қилиш, меҳнат ва дам олиш режимининг бузилиши, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки алкоголни истеъмол қилиш ва бошқалар) инобатга олинади.

9. Номзод тиббий текширув ёки тиббий кўрик ўтишдан бош тортганда, унга тиббий хулоса берилмайди ва унинг тиббий ҳужжатларига «тиббий кўрик ўтишдан бош тортгани сабабли тиббий хулоса берилмади» деган ёзув киритилади.

10. Табиий офатлар ёки техноген хусусиятга эга авария ҳамда бошқа фавқулодда вазиятлар юзага келганда, тиббий хулосанинг амал қилиш муддати ваколатли органнинг тиббий эксперти томонидан 45 кунгача бўлган муддатга узайтирилишига йўл қўйилади.

11. Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, тиббий хулосанинг амал қилиш муддати ваколатли органнинг тиббий эксперти томонидан фақат клиник кўрсатмаларга асосан қисқартирилишига, тўхтатиб турилишига ёки бекор қилинишига йўл қўйилади.

12. Амалдаги тиббий хулоса эгасининг соғлиғи касаллик, жароҳат, кучли чарчоқ, уйқу бузилиши, соат минтақаларининг алмашинуви, ноқулай иқлим шароитлари, меҳнат ва дам олиш режимининг бузилиши оқибатида ёмонлашганда, шунингдек унда гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, алкоголь ёки дори воситаларининг ножўя таъсири аниқланганда, у гувоҳнома ва малака белгиси билан берилган ҳуқуқларни амалга оширишга ҳақли эмас.

Мазкур ҳолатлар гувоҳнома эгасининг касбий мажбуриятларини хавфсиз ва тўлиқ бажаришига монелик қилганда ҳамда парвозлар хавфсизлигига хавф туғдириши мумкинлигини инобатга олиб, тиббий кўрик натижаларига кўра ТУК аъзолари томонидан у билан суҳбат ўтказилади.

Суҳбат давомида номзодга унда аниқланган касалликлар, уларнинг эҳтимолий оқибатлари, шунингдек мазкур ҳолатларнинг касбий фаолият ва парвозлар хавфсизлигига салбий таъсири юзасидан профилактик тавсиялар ҳамда кўрсатмалар берилади.

13. Тиббий хулоса эгасига гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ва уларнинг прекурсорларини истеъмол қилиши қатъиян тақиқланади.

Мазкур моддаларни истеъмол қилганлиги ёки уларнинг организмида мавжудлиги аниқланганда, номзоднинг амалдаги тиббий хулосаси тиббий эксперт томонидан бекор қилинади.

14. Қуйидаги ҳолларда номзодлар ва тиббий хулоса эгалари ўқишни давом эттиришдан, учиш ишига, ҲҲБ ишига, кабина экипажи аъзоси вазифаларини бажаришга ёки парвоз фаолиятига қайтишдан олдин тиббий эксперт ёки ТУК аъзоси маслаҳатидан ўтиши лозим:

ҳар қандай жарроҳлик амалиёти ўтказилганда;

тиббий текширув натижалари белгиланган меъёрий кўрсаткичларга жавоб бермаганда;

ҳар қандай дори воситаларини мунтазам қабул қилиш зарурати мавжуд бўлганда;

ҳар қандай сабабга кўра ҳушдан кетиш ҳолати кузатилганда;

литотрипция усулида буйрак тошини майдалаш амалиёти ўтказилганда;

коронар ангиография ўтказилганда;

транзитор ишемик хуруж кузатилганда;

хуружли юрак аритмиялари, шу жумладан бўлмачалар ҳилпиллаши ёки фибрилляцияси аниқланганда.

15. Тиббий хулоса олиш учун номзод ТУКга ушбу Авиация қоидаларининг 4-иловасига мувофиқ шаклдаги аризани тақдим этади. Аризада номзод соғлиғи жиҳатидан яроқлилигини аниқлаш учун муҳим бўлган соғлиғи ҳолати, шахсий, оилавий ва ирсий анамнезига доир барча маълумотларни тўлиқ қайд этади ҳамда уларнинг тўғрилигини имзоси билан тасдиқлайди.

Аризага аввал берилган тиббий хулоса ва ўтказилган тиббий кўрик маълумотлари илова қилинади.

Аризада кўрсатилган соғлиғининг ҳолатига тегишли ёлғон маълумотлар номзодга тиббий хулоса беришни рад этиш учун асос ҳисобланади.

ТУК томонидан аризада кўрсатилган маълумотлар ҳамда номзоднинг касаллик тарихи ўрганиб чиқилгандан сўнг уни тиббий кўрикдан ўтказишга рухсат берилади.

Тиббий кўрикни ўтказишда номзоднинг жисмоний ва руҳий ҳолати, кўриш, эшитиш ҳамда рангларни ажрата олиш қобилияти баҳоланади.

16. Номзоднинг парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган касаллик ёки бошқа ҳолатларни яширгани ёки ёлғон маълумотлар тақдим этгани аниқланганда, ТУК раиси мазкур ҳолат юзасидан чора кўриш учун тиббий экспертга билдирги расмийлаштиради.

Тиббий экспертлар томонидан мазкур ҳолатлар ўрганилади ва таҳлил қилинади. Натижаларига кўра номзодга огоҳлантириш берилиши ёки тиббий хулоса бериш рад этилиши мумкин.

Мазкур қарор ҳақида билдириш хати номзодга бевосита (электрон шаклда ёки почта орқали) юборилади.

17. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига қабул қилинаётган номзодлар қабул комиссиясининг йўлланмаси асосида, курсантлар фуқаро авиацияси таълим ташкилоти томонидан берилган йўлланма асосида, авиация ходимлари иш берувчи томонидан берилган йўлланма асосида, бошқа шахслар эса шахсий аризасига мувофиқ ТУК томонидан тиббий кўрикдан ўтказилади.

Йўлланмада номзоднинг эгаллаши назарда тутилаётган ёки эгаллаб турган мутахассислиги, лавозими, умумий учиш соати, фойдаланилган ва фойдаланилмаган меҳнат таътили кунлари сони кўрсатилади. Йўлланма масъул шахс томонидан имзоланади ва муҳр билан тасдиқланади.

18. Тиббий кўрикдан ўтишга соғлиғи ҳолатига кўра ҳарбий хизматга яроқли деб топилган шахсларга рухсат берилади.

19. Номзоднинг тиббий кўрикдан ўтиш учун белгиланган муддатда келиши уни тиббий кўрикдан ўтиш учун юборган ташкилот томонидан назорат қилинади.

20. Тиббий кўрикдан ўтказилаётган таркибга хизмат кўрсатувчи фуқаро авиацияси ташкилоти шифокорлари, шунингдек уларнинг раҳбарияти ТУК фаолиятида иштирок этишига йўл қўйилади.

21. Авиация ходимлари тиббий кўрикдан ўтаётган кунда, ишдан озод қилинади. Тиббий кўрикдан ўтишдан олдин уларга дам олиш учун 1 кун берилиши лозим.

22. Тиббий кўрикдан ўтиш ва тиббий хулоса бериш тиббий кўрик бошланган пайтдан эътиборан 1 кун давомида амалга оширилади.

23. Тиббий кўрсатмалар (касаллик даражасини ёки қўшни аъзолар функцияларининг сақланганлигини аниқлаш) мавжуд бўлганда, қўшимча тиббий текширувлар тиббий кўрсатмалар аниқланган кундан эътиборан уч иш кунидан кечиктирмай ўтказилади.

24. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодлар тиббий кўрикдан ўтишдан аввал ТУК психологи томонидан касбий психологик текширувдан ўтказилади.

Касбий психологик танлов натижалари асосида номзоднинг танлаган касбига мувофиқлиги тўғрисида ТУК психологининг хулосаси расмийлаштирилади.

ТУК психологининг «фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида ўқиши мақсадга мувофиқ» деган хулосаси берилганда номзод тиббий кўрикдан ўтказилади.

25. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодлар учун ТУК томонидан такрорий психологик ёки тиббий текширув фақат зарурият юзага келганда (аниқланган қарама-қарши маълумотлар, шубҳали кўрсаткичлар ёки қўшимча баҳолашни талаб этувчи ҳолатлар) ўтказилади.

26. Номзодда танлаган касбига ёки касбий фаолиятини хавфсиз бажаришга тўсқинлик қилувчи касаллик ёки нуқсон аниқланганда, ТУК аъзоси (тиббий эксперт) мазкур ҳолат бўйича яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштиради ва номзодни тиббий кўрикдан ўтказиш тўхтатилади.

Авиация ходимига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилганда ушбу Авиация қоидаларининг 5-иловасига мувофиқ касаллик ҳақидаги гувоҳнома уни яроқсиз деб топган ТУК аъзоси томонидан расмийлаштирилади.

27. Курсантлар ва авиация ходимларининг навбатдан ташқари тиббий кўриги қуйидаги ҳолларда ўтказилади:

касбий фаолияти (ўқиш) даврида юзага келган касаллик ёки жароҳатлар натижасидаги вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизликда ёки соғлиғи ҳолатидаги ўзгаришларнинг парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир этиш эҳтимоли мавжуд бўлганда;

соғлиғи ҳолати билан боғлиқ авиация ҳодисаси ёки инциденти юзасидан авиация ҳодисасини текшириш комиссияси раисининг кўрсатмасига мувофиқ;

тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда (янги аниқланган касалликларнинг авиация ходимининг касбий фаолиятга яроқлилигига таъсирини баҳолаш зарурати туғилганда, касаллик зўрайганда ёки сурункали чарчоқ белгилари аниқланганда);

тиббий хулосанинг амал қилиш муддати тугаши ҳаво кемасини ўзлаштириш бўйича ўқиш даврига тўғри келган ҳолларда ўқишга юборишдан аввал.

28. Курсантлар ва авиация ходимларида оғир касаллик ёки жароҳатлар аниқланганда ТУК томонидан даволаш муассасаси тақдим этган ҳужжатлар асосида яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилади.

29. Тиббий кўрикдан ўтаётган авиация ходимида касб касаллигининг дастлабки белгилари аниқланганда ТУК томонидан диспансер кузатуви белгиланади ҳамда унинг соғлиғини назорат қилиш ва касаллик ривожланишининг олдини олишга қаратилган профилактик чора-тадбирлар тавсия этилади.

Авиация ходимида касб касаллигининг мавжудлиги ТУК томонидан тасдиқланган тақдирда у касбий фаолиятига яроқсиз деб топилади.

30. Номзоднинг касаллик тарихи ўрганилиб, тиббий кўрикдан ўтказилгандан сўнг ТУК аъзоси қуйидагилардан бирини амалга оширади:

номзод соғлиғи ҳолатига кўра яроқли деб топилганда, тегишли класс бўйича ушбу Авиация қоидаларининг 6-иловасига мувофиқ шаклда тиббий хулоса (сертификат) беради;

номзод соғлиғи ҳолатига кўра яроқсиз деб топилганда, тиббий хулоса беришни рад этади;

номзоднинг соғлиғи ҳолати ушбу Авиация қоидаларининг 1 — 3-иловаларида белгиланган тиббий талабларга тўлиқ жавоб бермаганда, бироқ ТУК аъзоси томонидан парвозлар хавфсизлигига таҳдид солувчи деб баҳоланмаганда, тиббий хулоса бериш масаласини кўриб чиқиш ваколатли органнинг ревизия комиссиясига (бундан буён матнда РК деб юритилади) тақдим этилади.

31. Номзоднинг соғлиғи ушбу Авиация қоидаларининг 1 — 3-иловаларига мувофиқ белгиланган тиббий талабларга тўлиқ жавоб бермаган ҳолларда, бироқ мазкур ҳолат парвозлар хавфсизлигига хавф туғдирмаганда, ТУК томонидан тиббий хулоса бериш ваколати РКга берилади.

32. РК ваколатли органнинг тиббий экспертлари ҳамда учувчи-инспектор ёки диспетчер-инспекторлардан иборат таркибда шакллантирилади.

РК ваколатли орган раҳбарининг буйруғи билан камида уч нафар аъзодан, шу жумладан комиссия раисидан иборат таркибда тузилади. Тиббий экспертлардан бири РК раиси этиб тайинланади.

РК фаолиятига Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг мутахассислари ва экспертлари, шунингдек фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари жалб этилиши мумкин.

Расмий тиббий хулоса ICAOнинг мослашувчанлик принципи асосида РК томонидан расмийлаштирилади.

33. ТУКнинг барча аъзолари номзодни тиббий кўрикдан ўтказади ва тиббий хулосаларни расмийлаштиради ҳамда РК томонидан тиббий хулосани холисона ва тўлиқ баҳолашни таъминлаш мақсадида ТУК РКга номзодга оид барча зарур тиббий маълумотларни тўлиқ ҳажмда тақдим этади.

34. РК томонидан номзоднинг тиббий ҳужжатлари ўрганиб чиқилади. Бунда унинг жисмоний ва руҳий ҳолати, ТУК аъзолари томонидан берилган тиббий хулосалар, касалликнинг ривожланиш динамикаси ва кечиш хусусиятлари, функционал бузилишлар даражаси, мавжуд касалликлар ҳамда зарарли омилларнинг номзоднинг ёши ва касбий фаолиятига таъсири, иш шароитидаги зарарли омилларнинг соғлиғига салбий таъсири, меҳнат қобилиятини тўсатдан йўқотиш эҳтимоли, шунингдек касбий вазифаларни бажариш қобилияти, малакаси ва тажрибаси (иш жойидан берилган тавсифнома ёки тренажёр синови натижалари асосида) таҳлил қилинади ҳамда индивидуал тартибда баҳоланади.

35. Номзоднинг соғлиғи ушбу Авиация қоидаларининг 1 — 3-иловаларида белгиланган талабларга тўлиқ жавоб бермаганда, бироқ унинг соғлиғи парвозлар хавфсизлигига таҳдид солмайди деб топилганда, ушбу ҳолат расмий тиббий хулосада кўрсатилади.

36. Гувоҳнома эгаси хизмат вазифаларини бажаришда парвозлар хавфсизлигини таъминлаш мақсадида муайян чекловларга (ойлик учиш соатини камайтириш ёки фақат кундузги парвозларни бажаришга рухсат этиш ва бошқалар) риоя этиши зарур бўлганда, бундай чекловлар тиббий хулосада қайд этилади.

37. Расмий тиббий хулоса қуйидаги шаклларда расмийлаштирилади:

иккинчи учувчи сифатида учиш ишига яроқли;

кўп аъзоли экипаж таркибида учиш ишига яроқли;

ўзлаштирилган ҳаво кемасида (ҳаво кемасининг тури кўрсатилган ҳолда) учиш (парвоз) ишига яроқли;

парвоз вақтининг белгиланган ойлик нормасини узайтиришга яроқли;

фақат йўловчиларсиз учиш ишига яроқли;

эгалламоқчи бўлган касби бўйича ўқишга ёки ўқишни давом эттиришга яроқли;

мутахассислиги бўйича ишга ёки ишни давом эттиришга яроқли.

РК томонидан расмий тиббий хулоса чиқаришда комиссия аъзоларининг мустақиллиги ва холислиги таъминланиши лозим.

38. Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, номзод тиббиётнинг ихтисослашган соҳалари бўйича мутахассисларга тиббий маслаҳат ва қўшимча текширувлардан ўтиш учун юборилади.

39. Номзоднинг соғлигидаги ўзгаришларни ҳамда унинг соғлиги ҳолатини парвозлар хавфсизлигига хавф туғдирмайдиган барқарор жисмоний ва руҳий ҳолатда эканлигини (маълум бир органнинг йўқлиги ёки функционал заифлиги, кўриш ёки эшитиш қобилиятининг пасайиши каби ҳолатларда), парвоз билан боғлиқ касбий вазифаларни ҳамда иш шароитларида юзага келувчи хавфли вазиятларда (масалан, ноқулай об-ҳаво шароитлари) етарли даражада хавфсиз бажара олиш қобилиятини аниқлаш мақсадида тренажёр синови ўтказилади.

Тренажёр синови натижалари, учувчи-инспекторнинг (диспетчер-инспектор) тренажёр синови натижалари асосида берган тавсиялари билан бирга расмийлаштирилади.

40. Учувчи-инспектор (диспетчер-инспектор) тавсиялари тиббий экспертлар билан келишилган ҳолда номзоднинг касбий вазифалари ва мажбуриятларига доир эксплуатация чеклов кодлари ушбу Авиация қоидаларининг 7-иловасига мувофиқ қўлланилади.

41. Тиббий хулоса ваколатли органнинг тиббий эксперти, ТУК раиси ёки ТУК аъзоси томонидан расмийлаштирилади, имзоланади, ТУК муҳри билан тасдиқланади, тиббий хулосалар реестрида рўйхатга олинади ва унинг эгасига берилади.

42. Тиббий хулосада унинг амал қилиш муддати, тегишли класси ҳамда тиббий яроқлиликка доир ушбу Авиация қоидаларининг 7-иловасига мувофиқ чекловлар (мавжуд бўлганда) кўрсатилиши лозим.

Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда тиббий хулосада унинг эгасининг соғлиғи ҳолатига хос алоҳида белгилар, шу жумладан индивидуал қон босими, пулс кўрсаткичлари ва бошқа зарур маълумотлар кўрсатилади.

43. Номзод ёки гувоҳнома эгаси ТУК томонидан чиқарилган тиббий хулосадан норози бўлган тақдирда у мазкур хулоса билан танишган кундан эътиборан 10 кун ичида РКга шикоят бериш ҳуқуқига эга.

44. Номзод (ариза берувчи) шикоятни кўриб чиқишда иштирок этиш ҳуқуқига эга.

45. Шикоят ёзма ёки электрон шаклда берилади ва унда қуйидагилар кўрсатилиши лозим:

ариза берувчининг фамилияси, исми, отасининг исми ҳамда алоқа маълумотлари;

низо қилинаётган тиббий хулоса реквизитлари;

норозилик асослари ва далиллар;

илова қилинадиган ҳужжатлар.

46. Шикоят РК томонидан у келиб тушган кундан эътиборан 10 кун ичида кўриб чиқилади.

РК шикоятни кўриб чиқиш санаси ва жойи тўғрисида номзодни камида 3 иш куни олдин ёзма ёки электрон шаклда хабардор қилиши лозим.

Шикоятни кўриб чиқиш жараёнида РК:

барча тиббий ҳужжатларни ўрганади;

зарур ҳолларда қўшимча тиббий текширувларни тайинлайди;

мустақил экспертларни жалб этади;

номзодни тинглайди.

47. Шикоятни кўриб чиқиш натижасига кўра РК қуйидаги қарорлардан бирини қабул қилади:

тиббий хулосани ўз кучида қолдириш;

тиббий хулосани бекор қилиш ва янги тиббий хулоса чиқариш.

48. РК қарори ёзма ёки электрон шаклда расмийлаштирилади ҳамда расмийлаштирилган кундан эътиборан 3 иш куни ичида ариза берувчига почта орқали юборилади.

49. Номзод РК қароридан норози бўлган тақдирда у белгиланган тартибда судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.

50. Тиббий хулосанинг амал қилиш муддати унинг берилган санасидан бошлаб ҳисобланади. Тиббий хулосада унинг амал қилиш муддатини бошланиши ва тугаши саналари аниқ кўрсатилиши зарур.

Тиббий хулосаларнинг амал қилиш муддатлари қуйидагича белгиланади:

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг учувчи-курсанти, штурман-курсанти, бортмуҳандис-курсанти, тижорат авиацияси учувчиси (самолёт, вертолёт, дирижабл, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), кўп аъзоли экипаж (самолёт) учувчиси, фуқаро авиацияси ташкилотининг йўналишдаги учувчиси (самолёт, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), штурман, бортмуҳандис, синовчи-учувчи учун — 12 ой;

ҲҲБ диспетчери, ташқи учувчи (самолёт, дирижабл, планер, винтокрил, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси ёки эркин аэростат) ва фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг ҳаво ҳаракати бошқарувчиси диспетчер-курсанти учун — 48 ой;

ҳаваскор учувчи (самолёт, дирижабл, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), учувчи-планерист, эркин аэростат учувчиси ва фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг ҳаваскор учувчи-курсанти, учувчи-планерист-курсанти, эркин аэростат учувчи-курсанти учун — 60 ой;

бортмеханик, бортрадист, кабина экипажи аъзоси, юк ташувчи ҳаво кемасининг бортоператори ва фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг бортмеханик-курсанти, бортрадист-курсанти, кабина экипажи аъзоси-ўқувчиси учун — 36 ой;

бир учувчи бошқарувидаги самолётларда фуқаро авиацияси ташкилотининг 40 ёшдан ошган, йўловчиларни ташиш бўйича тижорат учишларини бажарадиган йўналишдаги (самолёт, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси) учувчиси ва тижорат авиацияси (самолёт, вертолёт, дирижабл, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси) учувчиси учун — 6 ой;

фуқаро авиацияси ташкилотининг 60 ёшга тўлган, ҳаво транспортида тижорат ташувларини бажаришда банд бўлган йўналишдаги (самолёт, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси) учувчиси ва тижорат авиацияси (самолёт, вертолёт, дирижабл, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси) учувчиси ҳамда кўп аъзоли экипаж (самолёт) учувчиси учун — 6 ой;

40 ёшдан ошган ҳаваскор учувчи (самолёт, дирижабл, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), учувчи-планерист, эркин аэростат учувчиси, ташқи учувчи (самолёт, дирижабл, планер, винтокрил, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси ёки эркин аэростат) ва ҲҲБ диспетчери учун — 24 ой;

50 ёшдан ошган ҳаваскор учувчи (самолёт, дирижабл, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), учувчи-планерист, эркин аэростат учувчиси, ташқи учувчи (самолёт, дирижабл, планер, винтокрил, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси ёки эркин аэростат) ва ҲҲБ диспетчери учун — 12 ой;

Тиббий хулосанинг амал қилиш муддати номзоднинг тиббий кўрикдан ўтган кундаги ёшига нисбатан белгиланади.

51. Чет элда шартнома асосида фаолият юритаётган фуқаро авиацияси авиация ходимларига тиббий хулоса ICAO стандартлари ва тавсия этилган амалиётлари талабларини ҳисобга олган ҳолда, ушбу Авиация қоидалари талабларига мувофиқ берилади.

52. Номзод тиббий текширув ёки тиббий кўрикдан ўтишдан бош тортганда, унга тиббий хулоса берилмайди ва унинг тиббий ҳужжатларига «тиббий кўрикдан ўтишдан бош тортгани сабабли тиббий хулоса берилмади» деган ёзув киритилади.

53. Тиббий хулосалар қуйидаги шаклларда расмийлаштирилади:

ҲҲБ диспетчерлигига ёки ўқишга (ўқишни давом эттиришга) яроқли (яроқсиз);

тижорат авиациясида учувчиликка, йўналишдаги учувчиликка, синовчи-учувчиликка, штурманликка, бортмуҳандисликка, бортрадистликка учиш ишига яроқли (яроқсиз) ёки ўқишга (ўқишни давом эттиришга) яроқли (яроқсиз);

кабина экипажи аъзолигига, бортоператорликка ишга ёки ўқишга (ўқишни давом эттиришга) яроқли (яроқсиз);

ҳаваскор учувчиликка, учувчи-планеристликка, эркин аэростат учувчилигига парвозга ёки ўқишга (ўқишни давом эттиришга) яроқли (яроқсиз);

авиация кимёвий ишларида (бундан буён матнда АКИ деб юритилади) учувчиликка, штурманликка, бортмуҳандисликка, бортрадистликка учиш ишига яроқли (яроқсиз).

54. АКИ ишларини бажарувчи учувчилар таркиби соғлиги жиҳатидан заҳарли кимёвий моддалар билан ишлашга яроқсиз деб топилганда (масалан, АКИ ўзига хос шароитлари таъсирида ошқозон-ичак тизими ёки нафас олиш органлари касалликларини зўрайишида, маълум бир кимёвий моддага аллергия мавжуд бўлганда), уларга «минерал ўғитлар ва биопрепаратлар билан ишлашга яроқли» деган тиббий хулоса расмийлаштирилади.

55. Тиббий кўрик давомида авиация ходими соғлиғида салбий ўзгаришлар аниқланганда (масалан, касаллик хуружи ёки сурункали чарчоқ), шифохонада, амбулатор ёки санаторий-курорт шароитида даволаниш ҳамда реабилитация учун босқичли (вақтинчалик) тиббий хулоса расмийлаштирилади.

Касбига қайта тикланиш эҳтимоли бўлмаган ҳолларда босқичли тиббий хулоса қўлланилмайди.

56. Касаллик, жароҳат ёки жарроҳлик амалиётидан кейин тикланиш эҳтимоли мавжуд бўлган ҳолларда авиация ходимига (курсант, ўқувчи) вақтинча яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса берилади.

Тикланиш муддати 1 ойдан 6 ойгача бўлган ҳолларда вақтинча яроқсизлик белгиланади.

Бу даврда авиация ходими (курсант, ўқувчи) фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори ва ТУК аъзоси томонидан диспансер кузатувида бўлади.

57. Жисмоний ва руҳий соғлиғи ҳолатига кўра ўз касбий вазифаларини бажаришга қодир бўлган учувчилар хавфсиз учувчи деб топилади ва уларга чекловларсиз тиббий хулоса расмийлаштирилади. Бундай учувчиларга ўзлаштирган ҳаво кемаси туридан ташқари бошқа турдаги ҳаво кемаларини ўзлаштириш учун ўқишга рухсат этилади.

58. Ноқулай иқлим, меҳнат ва яшаш шароитларининг кескин ўзгариши натижасида авиация ходимида мавжуд касалликларнинг ривожланиши ёки кучайиши эҳтимоли мавжуд бўлганда «иқлими ноқулай ҳудудлар ва мамлакатларда ишлашга яроқсиз» деган тиббий хулоса расмийлаштирилади.

Мазкур чеклов қўлланилганда, авиация ходими ушбу ҳудудлар ёки мамлакатларга хизмат сафарига юборилмайди.

59. Ушбу Авиация қоидаларининг 1 — 3-иловаларига мувофиқ тиббий хулоса тиббий экспертлар томонидан индивидуал ёндашув асосида расмийлаштирилади.

Номзоднинг соғлиғи ҳолати бўйича тиббий экспертиза ўтказишда мураккаб ёки мунозарали ҳолатлар юзага келган тақдирда қуйидаги омиллар ҳисобга олинади:

номзоднинг соғлиғи ҳолатининг ўзига хос хусусиятлари;

соғлиғи ҳолатининг парвозлар хавфсизлигига таъсири;

касбий фаолиятни бажариш жараёнида меҳнат қобилиятини йўқотиш эҳтимоли;

касбий фаолиятни давом эттиришда касалликнинг ривожланиши ёки қайталаниш эҳтимоли;

касалликнинг компенсация даражаси;

психологик текширув натижасида аниқланган индивидуал психофизиологик хусусиятлар;

бажариладиган ишнинг хусусиятлари ҳамда меҳнат шароитлари;

қўшимча тиббий текширувлар натижалари ва малакали мутахассисларнинг маслаҳатлари.

Мазкур омиллар асосида номзоднинг индивидуал яроқлилиги тўғрисида тиббий экспертларнинг тиббий хулосаси расмийлаштирилади.

60. Тиббий ҳужжатларда тиббий хулоса расмийлаштирилганда унинг берилган санаси, тиббий хулосани берган комиссиянинг номи, номзоднинг фамилияси, исми ва отасининг исми, тиббий кўрикдан ўтказиш учун асос, асосий ва ёндош ташхислар ҳамда уларнинг асоратлари, мавжуд хавф омиллари, шунингдек комиссия томонидан кейинги давр учун берилган тавсиялар қайд этилади ҳамда ваколатли органнинг ТУК муҳри билан тасдиқланади.

61. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига қабул қилинаётган номзодларга ушбу Авиация қоидаларининг 8-иловасига мувофиқ бир нусхада тиббий кўрикдан ўтказиш варақаси расмийлаштирилади.

62. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари ўқувчилари, курсантлари ва авиация ходимлари учун ваколатли орган муҳри билан тасдиқланган тиббий китобча (ёки унга тенглаштирилган тиббий ҳужжат) расмийлаштирилади.

Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари тиббий китобчага тиббий кўрик натижаларини қайд этади. Номзод ўз шикоятлари мавжудлиги ёки йўқлигини, шунингдек ўзи ҳақидаги маълумотларнинг тўлиқ ва аниқ эканлигини тиббий китобчада шахсий имзоси билан тасдиқлайди.

Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари киритилган маълумотларнинг ишончлилиги ва тўғрилигини шахсий имзоси ҳамда шахсий муҳри билан (мавжуд бўлган тақдирда) тасдиқлайди, шунингдек ўз фамилияси, исми ва отасининг исмини қайд этади.

Тиббий ҳужжатларни расмийлаштиришда умумий қабул қилинган қисқартмалардан ташқари бошқа қисқартирилган сўзлар ва белгиларни қўллашга йўл қўйилмайди.

63. ТУК аъзолари томонидан ўтказилган тиббий кўрик натижалари (шахсий кўрик ва тиббий текширув натижалари, мутахассислар маслаҳатлари, ташхис, берилган тавсиялар) ушбу Авиация қоидаларининг 9 — 13-иловаларига мувофиқ ҳисобот шаклида расмийлаштирилади.

64. ТУК аъзоларининг тиббий хулоса беришда ҳамда шифокорлик фаолиятини амалга оширишда мазкур авиация қоидаларига риоя этишини, шунингдек авиация тиббиёти нуқтаи назаридан хавф омилларини баҳолаш қобилиятини аниқлаш ҳамда уларнинг фаолияти устидан назоратни амалга ошириш мақсадида тиббий экспертлар ТУК томонидан расмийлаштирилган тиббий хулосаларни Авиация қоидаларининг 14-иловасига мувофиқ баҳолаб боради.

65. Ўқишга яроқли ёки яроқсиз деб топилган номзодларнинг тиббий варақалари ҳамда тиббий текширув маълумотлари (қон таҳлиллари, электрокардиография натижалари ва бошқа тиббий ҳужжатлар) ТУК архивида 3 йил давомида сақланади.

66. Қуйидаги ҳолларда ТУК томонидан авиация ходимларига расмийлаштирилган тиббий хулосалар эксперт баҳолаш учун тиббий экспертларга тақдим этилиши лозим:

касаллик ёки жароҳатлар сабабли яроқсиз деб топилганда;

илгари касаллик ёки жароҳатлар сабабли яроқсиз деб топилган авиация ходими касбий фаолиятига тикланганда;

фуқаро авиацияси тизимига ишга қабул қилинаётган авиация ходимларига нисбатан;

55 ёшдан 65 ёшгача бўлган учувчи таркибига нисбатан.

Бунда ТУК тиббий хулосаси расмийлаштирилган кундан эътиборан 3 иш куни ичида авиация ходимининг сўнгги 3 йилдаги тиббий ҳужжатлари ҳамда тиббий текширув маълумотлари тиббий экспертларга тақдим этилади.

67. Тиббий экспертлар тиббий ҳужжатларни қабул қилгандан сўнг 3 иш куни ичида уларни кўриб чиқади ва тиббий хулосани тасдиқлайди.

Текширув натижалари бўйича баённома ёки электрон шаклдаги унга тенглаштирилган тиббий ҳужжат расмийлаштирилади ҳамда ушбу ҳужжатлар ТУКга қайтарилади.

68. Касаллик ёки жароҳатлар сабабли яроқсиз деб топилган, шунингдек илгари касаллик ёки жароҳатлар сабабли яроқсиз деб топилган, бироқ кейинчалик ўз касбий фаолиятига тикланаётган авиация ходимларига ушбу Авиация қоидаларининг 5-иловасига мувофиқ «Касаллик ҳақида гувоҳнома» расмийлаштирилади.

69. Номзодга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилган тақдирда, ушбу Авиация қоидаларининг 15-иловасига мувофиқ «Тиббий хулоса беришни рад этиш ҳақидаги хабарнома» иш берувчига юборилади ёхуд номзодга реестрда қайд этилган ҳолда, шахсий имзоси олиниб топширилади ёки электрон шаклда юборилади.

70. Авиация ходимининг вафоти ёки касбий фаолиятни бажариш жараёнида тўсатдан меҳнат қобилиятини йўқотиш ҳолати юзага келганда, бу ҳақдаги маълумотни қабул қилган ТУК аъзоси ёки фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори ваколатли органни бу ҳақда маълумот олинган пайтдан эътиборан дарҳол, бироқ икки соатдан кечиктирмай, телефон, SMS-хабар ёки электрон алоқа воситалари орқали хабардор қилиши зарур.

Ҳолат юз берган кундан эътиборан 5 иш куни ичида фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори ушбу Авиация қоидаларининг 16-иловасига мувофиқ белгиланган шаклдаги «Авиация ходимлари орасида ўлим ёки тўсатдан меҳнат қобилиятини йўқотиш ҳолатларини таҳлил қилиш учун сўровнома»ни расмийлаштиради ва ваколатли органга тақдим этади.

Сўровнома тақдим этилгандан сўнг 5 иш куни ичида мазкур ҳолат юзасидан тиббий экспертлар, ТУК аъзолари ҳамда ҳолат юз берган фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори иштирокида тиббий кенгаш ўтказилади. Кенгашда ҳолатга доир маълумотлар таҳлил қилинади, бажарилиши лозим бўлган тавсиялар ишлаб чиқилади ҳамда унинг натижалари бўйича баённома расмийлаштирилади.

71. Календарь йили якунлангандан сўнг 5 иш куни ичида ТУК ҳамда фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари тиббий кўрик натижалари бўйича ушбу Авиация қоидаларининг 17 ва 18-иловаларига мувофиқ белгиланган шаклдаги ҳисоботларни тиббий экспертларга тақдим этади.

Мазкур ҳисоботлар асосида ваколатли орган томонидан якунланган йил бўйича «Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясида тиббий кўрик натижаларининг таҳлилий ҳисоботи» тайёрланади.

Таҳлил натижаларига кўра парвозлар хавфсизлигини тиббий таъминлашга доир тавсиялар ишлаб чиқилади.

72. Ваколатли орган томонидан ўтказиладиган якуний авиация тиббиёти кенгашида барча ҳисоботлар муҳокама қилинади, жорий йил учун тавсиялар тасдиқланади ва кенгаш якунлари бўйича баённома расмийлаштирилади.

Мазкур кенгашда ТУК аъзолари, фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари ҳамда фуқаро авиацияси ташкилотларининг вакиллари иштирок этади.

73. Ваколатли органнинг тиббий экспертлари, ТУК аъзолари ҳамда бошқа ташкилотлар ўртасидаги ёзишмалар, тиббий кўрикка доир барча ҳужжатлар, шунингдек номзодларнинг соғлиғи тўғрисидаги тиббий ҳужжатлар ва маълумотлар конфиденциал маълумотлар ҳисобланади.

74. Конфиденциал маълумотлар (ҳужжатлар) ҳимояланган хоналарда ва қулфланадиган жавонларда, тиббий экспертлар ва ТУК реквизитлари, шунингдек тиббий хулоса бланклари металл сейфларда сақланади ҳамда улардан фақат ваколатли органнинг тиббий экспертлари ва ТУК аъзолари фойдаланиши мумкин.

75. Тиббий экспертлар, ТУК аъзолари ҳамда фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари тиббий ҳужжатлар ва тиббий маълумотларнинг сақланиши ҳамда уларнинг махфийлигини таъминлаш учун жавобгардир.

76. ТУК аъзолари номзодларга оид тиббий маълумотларнинг конфиденциаллигига қатъий риоя этиши ва ушбу маълумотларнинг учинчи шахсларга ошкор этилмаслигини таъминлаши шарт.

Конфиденциал маълумотлар билан ишлаш ҳуқуқи берилган тиббий ходимлар ушбу маълумотларни сир сақлаш мажбуриятини шахсий имзоси билан тасдиқлайди.

77. Авиация ҳодисалари ёки парвозлар хавфсизлигини таъминлаш билан боғлиқ ҳолатларда конфиденциал тиббий маълумотлар фақат авиация ҳодисаларини текширув комиссияси раисига тақдим этилади.

Бунда тақдим этиладиган тиббий маълумотларнинг ҳажми ва мазмуни комиссия таркибига киритилган тиббий эксперт (шифокор) томонидан белгиланади.

78. Тиббий кўрик ўтказиш учун ТУК аъзолари (шифокор — мутахассислар) хоналарини жиҳозлаш учун керакли тиббий техника ва тиббий буюмлар ушбу Авиация қоидаларининг 19-иловасига мувофиқ белгиланади.

79. Белгиланган тиббий кўрикни ўтказиш жойидан узоқ ҳудудда парвозларни амалга ошираётган гувоҳнома эгасининг навбатдаги тиббий кўригини гувоҳномалар бериш бўйича ваколатли органнинг қарорига кўра кечиктиришга йўл қўйилиши мумкин. Бунда тиббий кўрикни кечиктириш қуйидаги муддатлардан ошмаслиги лозим:

нотижорат операцияларни амалга ошираётган ҳаво кемаси учиш экипажи аъзоси учун — давомийлиги 6 ойдан ошмаган битта давр;

тижорат операцияларини амалга ошираётган ҳаво кемаси учиш экипажи аъзоси учун — ҳар бири 3 ой давом этадиган кетма-кет икки давр (ҳар бир ҳолатда учиш экипажи аъзоси мазкур ҳудуд учун тайинланган шифокорлик комиссияси аъзоси томонидан ўтказилган тиббий кўрикдан ўтиб, ижобий тиббий хулоса олиши зарур. Агар бундай шифокорлик комиссияси аъзоси мавжуд бўлмаса, мазкур ҳудудда тиббий амалиёт билан шуғулланиш учун расмий рухсатга эга бўлган шифокор томонидан тиббий кўрик ўтказилади. Тиббий кўрик натижалари бўйича хулоса мазкур гувоҳномани берган ваколатли органга юборилади);

ҳаваскор учувчи учун давомийлиги — 24 ойдан ошмаган битта давр (номзод вақтинча бўлиб турган ҳудудда ушбу ҳудуд учун тайинланган шифокорлик комиссияси аъзоси томонидан ўтказилган тиббий кўрикдан ўтиб, ижобий тиббий хулоса олган бўлиши лозим. Тиббий кўрик натижалари бўйича хулоса мазкур гувоҳномани берган ваколатли органга юборилади);

ташқи учиш экипажи аъзоси учун — ҳар бири 3 ой давом этадиган кетма-кет икки давр.

80. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари курсантлари, ўқувчилари ва авиация ходимларининг тиббий кўрикдан ўтган кунидан бошлаб навбатдаги тиббий кўрикдан ўтадиган кунгача бўлган давр комиссиялар оралиғи даври деб ҳисобланади. Ушбу даврда уларнинг тиббий кузатуви фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан амалга оширилади.

81. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари курсантлари, ўқувчилари ҳамда авиация ходимларига нисбатан тиббий экспертлар ва ТУК томонидан белгиланган, бажарилиши мажбурий бўлган тавсиялар асосида профилактика, даволаш ва соғломлаштириш тадбирлари, шунингдек назорат мақсадидаги тиббий текширувлар фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан амалга оширилади.

82. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари курсантлари, ўқувчилари ҳамда авиация ходимлари тиббий кўрикдан ўтишдан аввал фуқаро авиацияси ташкилоти шифокорининг тиббий кўригидан ўтади.

Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори тиббий кўрик натижалари асосида тиббий китобчага ёки унга тенглаштирилган тиббий ҳужжатга эпикриз расмийлаштиради ҳамда тиббий текширувлар натижаларини қайд этади. Номзод эпикриз билан танишиб чиқади ва ўзининг соғлиғига доир маълумотларнинг тўғрилигини шахсий имзоси билан тасдиқлайди.

83. Эпикризда номзодга доир қуйидаги маълумотлар кўрсатилиши лозим:

шикоятларнинг мавжудлиги ёки йўқлиги, ўтказган касалликлари ҳамда вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик билан боғлиқ маълумотлар;

умумий, йиллик ва тунги учиш соатлари, бажарилган парвоз турлари, парвоз вақтининг нормаси узайтирилганлиги, малака оширганлиги, ҳаво кемасини ўзлаштириш бўйича ўқиганлиги, шунингдек авиация ҳодисалари ва инцидентлари билан боғлиқ маълумотлар;

меҳнат таътилидан ўз вақтида фойдаланганлиги, санаторий-курорт даволанишидан ўтганлиги, меҳнат ва дам олиш тартибига риоя этилиши тўғрисидаги маълумотлар ҳамда фойдаланилмаган меҳнат таътили кунлари сони;

учишдан ёки навбатчиликдан олдинги тиббий кўрик натижасида четлатилганлиги ва унинг сабаблари;

ТУК шифокорларининг диспансер кузатувлари, номзодда мавжуд зарарли одатлар (омиллар), даволаш ва соғломлаштириш чора-тадбирлари бўйича берилган тавсияларнинг бажарилиши тўғрисидаги маълумотлар;

шахсий кўрик маълумотлари;

ташхис;

соғлиғи ҳолатидаги ўзгаришлар, мутахассислар кузатувлари натижалари (соғлиғининг яхшиланиши, ёмонлашиши ёки ўзгаришсиз қолиши) бўйича фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорининг хулосаси ҳамда касбий фаолиятни давом эттиришга доир тавсияси.

84. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори номзодни навбатдан ташқари тиббий кўрикка юбориш учун эпикриз расмийлаштирганда унда номзоднинг касаллик тарихи, касаллик билан боғлиқ соғлиғи ҳолатидаги ўзгаришларнинг касбий фаолиятига таъсири, вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик даврида касалликнинг кечиши, жисмоний ва руҳий ҳолатидаги ўзгаришлар, маиший шароитлари тўлиқ кўрсатилиши лозим.

Бунда барча тиббий ҳужжатлар муҳрланган ҳолда кўрикдан ўтувчи шахсга унинг шахсий имзоси асосида берилади.

85. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан комиссиялар оралиғи даврида тиббий кўрик учувчи-курсантлар, учувчилар ва ҳаво ҳаракатини бошқарувчиларга ҳар 6 ойда, авиация ходимларининг бошқа тоифаларига эса ҳар 12 ойда бир марта ўтказилади («Соғлом» ташхиси қўйилган шахслар бундан мустасно).

Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган тақдирда (қон босими ёки пулс кўрсаткичларининг ўзгарувчанлиги кузатилганда) қўшимча тиббий кўриклар индивидуал ўтказилади.

86. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори тиббий кўрикни ўтказади ҳамда унинг натижаларини тиббий китобчага расмийлаштиради. Бунда қуйидаги хулосалардан бири қайд этилади:

ўқишни давом эттиришга, учиш ишига, парвозга, ҳаво ҳаракатини бошқариш диспетчерлик ишига, бортоператорлик ишига ёки кабина экипажи аъзоси вазифаларини бажаришга рухсат берилди;

навбатдан ташқари дам олиш куни берилсин ёхуд навбатдаги ёки навбатдан ташқари меҳнат таътили берилсин;

мутахассис маслаҳатига ёки даволанишга юборилсин, бунда даволаш тури кўрсатилади.

87. Комиссия оралиқ даврида ТУК аъзосининг диспансер назорат кўриги ўтказилганда, улар кўрик натижаларини ва хулосасини тиббий ҳужжатларда расмийлаштиради. Бунда фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори тиббий ҳужжатда фақат рухсат бериш ҳақидаги хулосани қайд этади.

88. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори навбатдаги тиббий кўрикни ўтказишдан олдин, 30 кун ичида ушбу Авиация қоидаларининг 20-иловасига мувофиқ ҳамда ТУК тавсияларини инобатга олган ҳолда зарур ҳажмдаги тиббий текширувлар ўтказилишини ташкил этади.

89. Соғлиқ ҳолати билан боғлиқ авиация ҳодисаси содир бўлганидан сўнг фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан тиббий кўрик ўтказилади.

90. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори ўзига бириктирилган таркибдаги авиация ходимларининг соғлиғи ҳолатини назорат қилиш мақсадида учишдан, парвоздан, навбатчиликдан ёки ишдан олдинги ёхуд кейинги тиббий кўрикларни танлов асосида даврий равишда ўтказади.

91. Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари гувоҳнома ва малака белгиси эгаларининг касбий вазифаларини бажариш билан боғлиқ шарт-шароитларни билиши шарт.

Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари:

тижорат авиақатновларини амалга оширувчи ҳаво кемаси экипажи фаолияти бўйича — ҳаво кемаси кабинасида ёки тренажёрда;

ҲҲБ диспетчерлари фаолияти бўйича — диспетчерлик иш жойида амалий иш тажрибасига эга бўлиши лозим.

92. Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари учун авиация тиббиёти бўйича ўқувни ўташ мажбурий ҳисобланади.

93. ТУК аъзолари тиббий кўрик ўтказишда тиббий текширувларнинг тўлиқ ва сифатли ўтказилганлигига, берилган тиббий хулосаларнинг асослантирилганлигига, тўғрилигига ва холислигига, тиббий ҳужжатларнинг ўз вақтида тўлиқ, тўғри ва сифатли расмийлаштирилганлигига жавобгардирлар.

94. ТУК аъзоларининг авиация тиббиёти бўйича касбий малакаларининг текшириш тиббий экспертлар томонидан амалга оширилади ва текширув натижалари баённомада расмийлаштирилади.

95. Учишдан олдинги тиббий кўрик парвозлар хавфсизлигини тиббий таъминлаш мақсадида соғлиғи ҳолатига кўра касбий вазифалари ва мажбуриятларини бажаришга лаёқатсиз бўлган авиация ходимларини ўз вақтида аниқлаш ҳамда уларни парвоздан четлатиш учун ўтказилади.

96. Тиббий кўрик аэропорт ёки авиация ташкилотларининг навбатчи тиббиёт ходимлари, (шифокор ёки фельдшер) томонидан ўтказилади.

97. Тиббиёт ходими авиация ходимининг тиббий хулосаси амал қилиш муддатининг амалдалигини текширади. Тиббий кўрикдан фақат амалдаги тиббий хулосага эга бўлган авиация ходимлари ўтказилади.

98. Тиббий кўрик индивидуал ўтказилади. Тиббий кўрик ўтказилаётган хонада бошқа авиация ходимлари ва бегона шахсларнинг бўлишига йўл қўйилмайди.

99. Учиш экипажи ва кабина экипажи аъзолари белгиланган учиш вақтидан камида 2 соат олдин тиббий кўрикдан ўтказилади.

100. Ўта муҳим парвозларни бажарувчи бортмуҳандислар, бортмеханиклар ҳамда кабина экипажи аъзоларига учишдан 3 ярим соат олдин тиббий кўрикдан ўтишга рухсат этилади.

101. Учиш вақти 6 соатдан ортиқ муддатга кечиктирилган тақдирда, тиббий кўрик қайта ўтказилади.

102. Бир иш куни давомида бир нечта парвозларни амалга оширувчи учиш экипажи аъзоларига тиббий кўрик учишдан олдин бир марта ўтказилади.

103. Захирадаги экипаж аъзолари захирага киришдан олдин бир марта тиббий кўрикдан ўтказилади. Тиббий кўрикдан ўтилган вақтдан бошлаб 6 соат ўтган тақдирда, учишдан олдин қайта тиббий кўрик ўтказилади.

104. Учишдан олдинги тиббий кўрик қуйидаги тартибда ўтказилади:

ҳар бир авиация ходими билан алоҳида ҳолда, 1,5 — 2 дақиқадан ошмаган вақт давомида эркин ва аниқ сўров ҳамда тиббий текширув ўтказилади. Бунда авиация ходимининг соғлиғи бўйича шикоятлари, учишдан олдинги дам олиш ва овқатланиш тартибига риоя этганлиги, дам олиш шароитлари, уйқунинг сифати ва давомийлиги аниқланади. Шунингдек унинг нутқи, мимикаси ва руҳий ҳолати (хотиржамлиги, сусткашлиги, асабийлиги ва бошқа ҳолатлар) диққат билан кузатилиб баҳоланади;

тиббиёт ходими авиация ходимининг феъл-атвори нормада эканлигини, ташқи кўринишини, ишчи формасининг мавсумга ва учиш шароитларига мувофиқлигини, учишга руҳан тайёрлигини, шунингдек кўз қорачиғининг ёруғликка реакциясини, тери қопламининг ранги ва кўринишини, бодомсимон безларини, ҳалқумнинг орқа деворини, юмшоқ ва қаттиқ танглай шиллиқ қаватини ҳамда тилини текширади;

билак артерияси палпацияси ўтказилади ва пулснинг мароми, кескинлиги, тўлақонлилиги, катталиги, шакли ҳамда частотаси ўттиз сония давомида аниқланиб, бир дақиқага нисбатан ҳисобланади. Пулс частотаси бир дақиқада 55 тадан 96 тагача бўлганда ва артериал босим кўрсаткичлари 100/60 дан 140/90 миллиметр симоб устунигача бўлганда учишга рухсат берилади.

Авиация ходимининг касбий фаолиятини бажариши учун артериал босимнинг энг юқори рухсат этилган даражаси 160/95 миллиметр симоб устуни деб ҳисобланади.

Феъл-атвордаги одатдагидан ташқари ғайритабиий ҳолатлар, томир уриши маромининг бузилиши, юз териси ва шиллиқ қаватларнинг қизариши, оқариши, кўкариши, акроцианоз, қовоқлар ва юзнинг шишиши, тери қоплами ва кўз оқ пардасининг сариқлашиши, шунингдек аниқланган бошқа патологик ҳолатлар батафсил текширув ўтказиш учун асос бўлади.

Авиация ходимининг артериал босими ва тана ҳарорати тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган тақдирда ўлчанади. Ўта муҳим парвозларни бажарувчи экипаж аъзоларида қўшимча равишда тана ҳарорати ҳамда артериал босим ўлчанади.

105. Экипаж аъзоларининг учишдан олдинги тиббий кўрик натижалари ушбу Авиация қоидаларининг 21-иловасига мувофиқ тегишинча «Фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзоларининг учишдан олдинги (кейинги) тиббий кўрикдан ўтказиш журнали»га қуйидаги тартибда расмийлаштирилади:

тиббиёт ходими журналнинг тегишли устунларини тўлдиради, авиация ходимининг соғлиғи ҳолати юзасидан шикояти йўқлиги ҳамда меҳнат ва дам олиш тартибига риоя қилганлигини тасдиқлаш учун тегишли устунга имзо қўяди;

авиация ходимининг соғлиғи юзасидан шикоятлари, касалликнинг объектив белгилари ва чарчоқ аломатлари мавжуд бўлмаганда, шунингдек меҳнат ва дам олиш тартиби бузилиши аниқланмаганда, тиббиёт ходими учишга рухсат берилганлиги ҳақида журналга «рухсат» деб ёзади ва имзо қўяди;

экипажнинг барча аъзолари тиббий кўрикдан ўтгандан сўнг тиббиёт ходими парвоз топшириғига аэропорт ёки авиация ташкилотининг тиббий бўлинмаси номи кўрсатилган штампни босади, санани, мувофиқлаштирилган универсал вақт (UTC) бўйича соат ва дақиқаларни, учишга рухсат берилган экипаж аъзоларининг умумий сонини қайд этади ва имзо қўяди;

Тиббиёт ходими парвоз топшириғига тузатишлар ёки қўшимча ёзувлар киритишга ҳақли эмас.

106. Авиация ходимида парвозлар хавфсизлигига таҳдид солувчи ҳолатлар аниқланганда, (соғлиғи юзасидан шикоятлар мавжуд бўлганда, чарчоқ ёки касаллик белгилари кузатилганда, меҳнат ва дам олиш тартиби бузилганда, шунингдек алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганда) у учишдан четлатилади.

Бунда тиббиёт ходими ушбу Авиация қоидаларининг 22-иловасига мувофиқ «Фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзосини (ҳаво ҳаракатини бошқарувчи диспетчерни) парвозлардан четлатиш журнали»га «четлатилди» деган ёзувни киритади ва имзо қўяди.

Авиация ходимини у бириктирилган фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорига тақдим этиш учун ушбу Авиация қоидаларининг 23-иловасига мувофиқ учиш ишидан четлатилгани ҳақидаги маълумотнома берилади.

107. Ушбу Авиация қоидаларининг 24-иловасига мувофиқ якунланган йил учун учишдан олдинги тиббий кўрик натижалари ҳақидаги маълумотлар ваколатли органга кейинги йилнинг 5-санасига қадар тақдим этилади.

108. Жарроҳлик экспертизасида бўғимлар ҳаракатчанлиги ушбу Авиация қоидаларининг 25-иловасига мувофиқ баҳоланиши, ўқишга кирувчиларда тана ривожланиши мутаносиб бўлиши керак.

109. Мазкур Авиация қоидалари талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчиликда белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.

1. Неврологик тиббий кўрикни ўтказишда қуйидаги ҳолатларни аниқлаши лозим:

номзодда неврологик касалликнинг мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги;

мавжуд неврологик касалликнинг статик ҳолатда функционал жиҳатдан парвозлар хавфсизлигига таҳдид солиш эҳтимоли;

неврологик касалликнинг мониторинг ўтказиш имконини берувчи вақтинчалик прогрессивлашувчи кўринишга эгалиги;

номзоднинг аҳамиятга эга бўлмаган қолдиқ функционал неврологик бузилишларсиз касалликдан тўлиқ соғайганлиги;

авиация ходимининг руҳий ҳолати бузилишлари натижасида иш қобилиятининг тўсатдан ёки яширин тарзда йўқолишига олиб келиши мумкин бўлган ҳолатларнинг мавжудлиги ёки эҳтимоли.

Авиация ходимлари ва курсантларнинг руҳий ҳолатининг назорат кузатуви невролог, психолог ва фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари томонидан амалга оширилади.

2. Учувчи таркиби ва курсантларда руҳий ҳолат бузилишлари аниқланганда ёки гумон қилинганда ёхуд бошқа тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, улар ўқишдан ёхуд ўз касбий функционал мажбуриятларини бажаришдан четлатилади ҳамда психиатрия муассасасига юборилади.

Мазкур учувчи таркиби ёки курсантнинг руҳий соғлиғи ва ижтимоий мослашув ҳолати юзасидан психиатрларнинг хулосаси олингандан кейин тиббий кўрикни давом эттириш масаласи тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда ТУК деб юритилади) томонидан кўриб чиқилади.

Психиатр кўриги ва текширувлари учувчи таркиби ёки курсантнинг розилиги билан амалга оширилади.

Учувчи таркиби ёки курсантнинг психиатр кўриги, текшируви ёки зарур бўлганда даволанишдан бош тортиши унинг тиббий ҳужжатларида қайд этилади ҳамда тиббий хулоса бермасликка ёки амалдаги тиббий хулосани бекор қилишга асос бўлади.

3. Когнитив функцияларнинг амалдаги ҳар қандай сусайиши авиацияда жиддий оқибатлар юзага келтириши мумкинлиги сабабли, функционал бузилишларга олиб келувчи руҳий ҳолат бузилишларининг қайталаниш хавфи ҳисобга олинган ҳолда, тиббий хулоса чиқарилади.

4. Учувчининг руҳий ва жисмоний ҳолатини тиббий кўрикдан ўтказишда ҳаво кемасини бошқариш бўйича унинг касбий яроқлилигини белгиловчи қуйидаги талаблар ҳисобга олиниши лозим:

учиш жараёнида ҳаводаги вазиятни ва ўзининг фазовий ҳолатини тўғри аниқлаши учун ривожланган сезги органларига (кўриш, эшитиш, мувозанат, проприосепция, кинестезия) эга эканлиги;

учиш шароитларини тўғри баҳолаши, маълумотни ўз вақтида ва тўғри қабул қилиши, уни қайта ишлаши ва ҳаво кемасини белгиланган манзилга хавфсиз етиб бориши ҳамда қўнишини таъминловчи қарорлар қабул қилиш қобилиятига эгалиги;

учиш жараёнида белгиланган ҳаракатлар ва бошқарув амалларини бажариш учун жисмоний ва руҳий жиҳатдан етарлича тайёрлиги.

5. Номзоднинг руҳий ҳолати бузилишини текширишда қуйидагилар аниқланиши керак:

табиий омиллар, тарбия ва ҳаётий тажрибанинг мужассамлигида унинг руҳий ҳолатининг бузилишига бўлган мойиллиги;

руҳий ҳолатнинг бузилишлари, шунингдек инсон темпераменти муҳим генетик компонентга эгалиги;

руҳий ҳолат бузилишига генетик мойиллиги бўлган номзоднинг тарбия ва ҳаётдаги вазиятлар билан боғлиқ стресс-факторларга психиатрик симптомларсиз бардош беришга қодирлиги;

болаликдаги ҳодисалар, жамиятга зид ахлоқ, ўқишни ўзлаштиришнинг пастлиги, доимий иш ўрнини излашдаги қийинчиликлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддаларни истеъмол қилиш, кайфиятнинг тўсатдан ўзгариши ва яқин муносабатларни ўрната олмаслик каби руҳий ҳолатнинг бузилганлиги аломатларининг мавжудлиги.

6. Номзодларда пирсинг, имплантлар ва теридаги татуировкалар бўлишига йўл қўйилмайди.

Йўқотилган ёки функцияси йўқолган аъзоларнинг фаолиятини тиклаш мақсадида ўрнатилган имплантларда (масалан, тиш ёки баъзи бир онкологик касалликлар сабабли) тегишли шифокор мутахассис маслаҳатини олиб номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

7. Шизофрения, параноик бузилишлар, аффектив психозлар (маниакал-депрессив психоз, циклотимия) мавжуд бўлган номзодларга нисбатан тиббий хулоса фақат психиатрия муассасада ўтказилган текширув натижалари асосида расмийлаштирилади.

Мазкур касалликлар авиация ходимларида аниқланган ҳолларда, улар ўз касбий функционал вазифаларини бажаришга яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Органик руҳий ҳолатнинг бузилиши аниқланган номзодлар барча класслар бўйича касбий фаолиятни амалга оширишга яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

8. Номзодларга тиббий хулосани расмийлаштиришда қуйидаги ҳолатлар инобатга олинади:

руҳий-ҳиссиёт соҳасидаги реактив ҳолатларнинг ўткир ёки сурункали руҳий жароҳатлар таъсири остида юзага келиши;

жароҳатловчи омилнинг психиатрик симптомлар ва клиник белгилар шаклланишига бевосита сабаб бўлиши;

руҳий ҳолатнинг бузилишларини келтириб чиқарувчи омил бартараф этилганда, реактив ҳолатнинг қисқа муддат ичида барқарорлашиши ёки тугаши.

9. Авиация ҳодисаси ёки инциденти содир бўлганидан сўнг учувчи экипаж аъзоларида кузатилиши мумкин бўлган қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишини баҳолашда қуйидаги омиллар инобатга олинади:

ҳодисанинг келиб чиқиши, унинг сабаби ва ривожланиш ҳолати;

кўрикдан ўтаётган номзоднинг бирламчи эмоционал таъсири;

командирлик раҳбарияти, диспетчер хизмати ва касбдошлар томонидан кўрсатилган психологик қўллаб-қувватлаш даражаси;

меҳнат ва дам олиш тартибига риоя этилиши;

ҳодисага оид омиллар билан боғлиқ бошқа психологик, физиологик ва ташкилий жиҳатлар.

10. Авиация ҳодисасидан кейинги руҳий тушкунлик ёки депрессия ҳолатлари учувчининг парвоз хавфсизлиги талабларини бажаришига салбий таъсир кўрсатиши мумкинлиги инобатга олиниши лозим.

Психологик кўрик фақат тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, тиббий экспертлари ҳамда авиация ҳодисасини текширув комиссияси раисининг рухсати билан ўтказилиши керак.

Текширув жараёнида учувчининг касбий мажбуриятларини бажаришига салбий таъсир кўрсатган омиллар, шахсий омиллар ва инсон омили, шу жумладан ҳаво кемасини бошқаришдаги хато ҳаракатлар, ташкилий омиллар, учувчининг касбий фаолиятини давом эттиришга бўлган муносабати, соғлиғи ҳолатида бузилишларни келтириб чиқарувчи низоли вазиятлар, касбдошининг оғир аҳволга тушиши ёки вафоти каби ҳолатлар ҳамда ушбу воқеаларга нисбатан субъектив таъсирланишининг сабаблари аниқланиши лозим.

11. Учувчининг енгил даражада ифодаланган руҳий ҳолатнинг ўзгаришлари мавжуд бўлганда, профилактик тиббий чора-тадбирлар ва махсус тавсиялар талаб этилмаса, унинг руҳий ва жисмоний соғлиғи ҳолати барқарор деб топилганда ҳамда парвозлар хавфсизлигини таъминлашга тўсқинлик қилувчи омиллар аниқланмаганда, невролог кўриги ўтказилгандан сўнг учувчилик ишига рухсат берилишига йўл қўйилади.

Учувчи таркибида ёки курсантларда авиация ҳодисаларидан кейинги руҳий ҳолатнинг бузилишлари ва невротик ҳолатлар кузатилганда, уларнинг давомийлиги, учувчи таркибида ёки курсантларнинг касбини давом эттиришга бўлган муносабати, командир-инструкторларнинг фикри, шунингдек психофизиологик, физиологик, жисмоний ва касбий омиллар инобатга олинган ҳолда тиббий яроқлилик масаласи ҳал этилади.

Кечикиб ривожланадиган неврозлар, қўрқув синдромлари ёки учувчилик фаолиятини давом эттиришга тўсқинлик қилувчи бошқа психологик таъсирлар мавжуд бўлганда, уларга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилади. Ўтказилган реабилитация чора-тадбирларининг ижобий натижалари кузатилганда авиация ходими касбий фаолиятига қайта тикланишига йўл қўйилади.

Психопатиялар уларнинг шакли ва клиник белгилари қандай бўлишидан қатъи назар, шунингдек номзоднинг психик бўлмаган бузилишлар (параноид, аффектив, шизоид, қўзғалувчан ва бошқа турлари) мавжуд бўлганда, номзодлар учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

12. Қуйида келтирилган ташхислар бўйича учувчи таркиби ва курсантлар тўлиқ соғайганидан, руҳий-асаб фаолияти тўлиқ компенсацияланганидан ҳамда қўшимча психотроп терапияга эҳтиёж йўқлиги тасдиқланганидан сўнг 4 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, психиатрия ёки наркология муассасаларида психолог ва психиатр кўригидан ўтказилгандан сўнг тиббий кўрикка қўйилишига йўл қўйилади:

а) стресс ва соматоформ бузилишларга оид ташхислар (ХКТ-10):

оғир стрессга жавоб реакциялари ва адаптация бузилишлари (Ф 43);

б) физиологик ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (ХКТ-10):

уйқу ва бедорлик тартибининг бузилиши (органик этиологиясиз) (Ф51.2);

босинқирашлар (Ф51.5);

органик этиология билан боғлиқ бўлмаган жинсий дисфункциялар (Ф52);

туғишдан кейинги даврга оид психик ва хулқ-атвор бузилишлари (Ф53);

бошқа касалликлар билан боғлиқ психологик ва хулқ-атвор омиллари (Ф54);

аниқланмаган физиологик бузилишлар ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (Ф59).

Мазкур ҳолатларда тиббий хулоса расмийлаштирилаётганда номзоднинг асаб-руҳий фаолиятининг компенсация даражаси, психоз ёки невроз кечган даврдаги руҳий ҳолати бузилишларининг хусусиятлари, чуқурлиги, кечиш динамикаси, унинг қайталаниш хавфи, психотроп дори воситаларини доимий қабул қилиш зарурати мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги, прогнознинг ижобийлиги инобатга олинади.

Номзоднинг руҳий ҳолати бузилиши хусусиятига кўра психотроп дори воситаларини мунтазам қабул қилиш зарурати мавжуд бўлганда, у авиация фаолиятини амалга оширишга ёки ўқишга яроқсиз деб топилади ҳамда учиш ишига қайта тикланмайди.

13. Суицидал уринишлар мавжуд бўлган номзодларда учиш ишига (ўқишга) яроқсизлиги ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда учувчи таркиби (курсант) муаммога адекват ечим топа олмайди ва ушбу ҳолат руҳий кризис сифатида тавсифланади. Мазкур кризис ҳолатлари қуйидаги касалликларда учрайди:

биполяр аффектив бузилишнинг депрессив фазаси;

ажитация билан кечувчи инволюстия депрессия;

алкоголь билан боғлиқ депрессив ҳолатлар;

шизофрения;

эпилепсия ва бошқа органик руҳий ҳолатнинг бузилишлари.

Ушбу ҳолатларни ўрганиш жараёнида психиатр ҳодиса бўйича гувоҳларнинг кўрсатмаларини, суицидал уринишга сабаб бўлувчи омилларни, шахсий ва оилавий анамнезни, аутоагрессив ҳаракатларнинг мазмуни, шакли ва мотивларини аниқлаши лозим.

Мазкур ҳолатларда психиатрик текширув ўтказилиши ҳамда психиатр томонидан тиббий хулоса расмийлаштирилиши зарур.

Анамнезида суицидал уринишлар аниқланган номзодлар барча класслар бўйича яроқсиз деб топилади ва учиш ишига (ўқишга) қайта тикланмайди.

14. Вазиятга боғлиқ астеник ҳолатлар ёки неврастеник синдром кузатилган учувчи таркиби (курсантлар), ушбу ҳолатни юзага келтирган сабаблар бартараф этилганда, клиник симптомлар тўлиқ йўқолганда, психологик тестлар, клиник текширувлар ва невролог томонидан олиб борилган диспансер кузатуви натижалари ижобий бўлганда, 4 — 6 ойдан сўнг қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Жисмоний (соматоген) касалликлар сабабли қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишларини бошдан кечирган учувчи таркиби (курсантлар), асосий касалликдан тўлиқ соғайгандан сўнг доимий қувватловчи (психотроп) терапияга эҳтиёж мавжуд бўлмаганда ва асаб-руҳий фаолияти тўлиқ компенсация қилинганда улар учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топиладилар.

15. Шахс бузилишларининг мавжудлигини аниқлаш ва эксперт баҳолаш жараёнида ТУК аъзоси қуйидагиларни амалга ошириши лозим:

шахсни давомли кузатувдан ўтказиш;

экипаж аъзолари билан суҳбатлар ўтказиш;

оилавий ва шахсий анамнезни ўрганиш;

психологик тестлар ва синовлар ўтказиш;

жамоа ичидаги психологик муҳитни баҳолаш.

Текширув жараёнида ёмон мослашувчанлик, конфликтлилик ва ижтимоий дезадаптацияга олиб келувчи шахс бузилишларини оддий индивидуал хулқ-атвор хусусиятларидан фарқлаш лозим.

Психиатрия муассасасида ўтказилган текширув натижалари ва психиатрнинг хулосаси асосида якуний тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий кузатув маълумотлари салбий бўлганда, турғун ва аниқ ифодаланган шахс бузилишлари мавжуд номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Шахснинг аҳамиятсиз бузилишларида касбий фазилатларни (иш стажи, тажрибаси, маҳорати, бажарилаётган вазифанинг сифати ва бошқаларни ҳисобга олган ҳолда, яроқлилиги тўғрисидаги хулоса чиқарилади.

16. Учувчи таркиби ва курсантларда кам даражада ифодаланган инфантилизм белгилари мавжуд бўлганда, асаб-руҳий фаолиятининг ижтимоий ва касбий жиҳатдан етарли компенсацияланганлиги аниқланса, номзодга аксентуацияси яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқариш учун асос бўлмайди.

17. Учувчи таркибининг (курсантлар) хулқ-атворида илгари кузатилмаган ноадекват таъсирлар пайдо бўлганда, ушбу ҳолат психолог ва психиатр текширувини ўтказиш учун асос ҳисобланади.

Психиатрик ташхис тасдиқланмаганда, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади.

Психолог томонидан учувчи таркибининг (курсантлар) индивидуал-психологик хусусиятларида бузилишлар аниқланганда, неврологик клиникада қўшимча текширувлар ўтказилади ҳамда кўрсатма мавжуд бўлганда, психиатр маслаҳати ташкил этилади.

Номзодда турғун ва салбий белгилари билан яққол ифодаланган шахсият бузилишлари мавжуд бўлганда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Бунда бузилишлар кам ифодаланган ҳолларда эса унинг касбий сифатлари, жумладан меҳнат стажи, иш тажрибаси, бажарилаётган иш сифатини ҳисобга олган ҳолда, унга учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

18. Алоҳида вазиятга боғлиқ омиллар натижасида юзага келган инсомния, диссония ёки циркад ритмларининг бузилиши аниқланганда, авиация ходими ўз касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади ҳамда даволаниш учун психологга юборилади.

Даволаш жараёнида гипноз усулларидан, шунингдек авиация фаолиятида қўлланишига йўл қўйилмайдиган седатив дори воситаларидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки алкоголь истеъмоли билан боғлиқ турғун инсомния ёки диссония мавжуд бўлганда, барча класслар бўйича номзодлар яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Мазкур ҳолларда учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилган номзодлар комиссия оралиғи даврида невролог томонидан ҳар 6 ойда бир маротаба диспансер кузатувидан, психолог томонидан эса йилига бир маротаба психологик текширувдан ўтказилади.

Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда, психиатр маслаҳати ўтказилади ҳамда психокоррекция муолажалари амалга оширилади.

Ташхисни бекор қилиш муддати (барқарор ремиссияни тасдиқлаш) невролог томонидан аниқланади.

Маълум бир соматик касаллик билан боғлиқ бўлган қисқа муддатли руҳий ҳолатнинг бузилишини ўтказган номзодлар асосий касалликдан соғайгандан сўнг доимий равишдаги ёрдамчи даволаш усулларини қўллаш талаб қилмайдиган асаб-руҳий фаолиятининг тўлиқ компенсациясида учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилишларига йўл қўйилади.

19. Алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилиш натижасида юзага келадиган руҳий ҳамда хулқ-атвор бузилишлари, шунингдек сурункали алкоголизм, 1 йил ва ундан ортиқ давом этган мунтазам алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар истеъмоли ҳолатларида барча номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Алкоголь ёки психотроп моддаларни истеъмол қилиш оқибатида юзага келган жисмоний, психологик ва хулқ-атвор бузилишлари инобатга олинган ҳолда номзодга тегишли ташхис қўйилади.

Ўткир (ўткирости) алкоголли психоз алкоголли делирий, параноид ҳолатлар, галлюциноз, рашк васвасаси ва шу турдаги бошқа ҳолатларда ёки алкоголизмга гумон бўлган ҳолларда нарколог кўриги ўтказилади.

Руҳий ҳолатни ўзгартириш мақсадида седатив препаратлар, транквилизаторлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг прекурсорларини нотиббий мақсадда қабул қилиш дори воситасига қарамлик ёки уни истеъмол қилиш сифатида баҳоланади.

20. Алкоголли қарамлик (алкоголизм) шаклланмаган ҳолларда алкоголнинг зарарли истеъмоли ёки бир марталик алкоголь билан ўткир заҳарланиш аниқланганда, авиация ходими дарҳол хизмат вазифаларидан четлатилади ва чуқурлаштирилган тиббий ҳамда психологик текширувлардан, нарколог маслаҳати ва соғломлаштириш-даволаш тадбирларидан ўтказилади.

Невролог томонидан белгиланган муддат давомида тиббий кузатув олиб борилиб, 2 — 4 ойдан сўнг тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлганда, нарколог хулосасида ижобий прогноз қайд этилганда ҳамда авиация ходимининг хизмат тавсифномаси қониқарли бўлганда, у қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Қайта тиббий кўрик натижасида яроқлилик аниқланганда, авиация ходимининг ўз касбий фаолиятига тикланиши мумкин.

21. Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилганликни аниқлаш бўйича текширув қуйидаги асосларда амалга оширилади:

номзоднинг ўз аризасига асосан;

сийдик, қон ёки бошқа биологик материалларнинг объектив лаборатория таҳлиллари асосида;

клиник белгилар ва симптомлар мавжудлиги ёки мазкур масалада хабардор бўлган учинчи шахсларнинг маълумотлари асосида.

Текширув натижалари ишончлилигини таъминлаш мақсадида маълумотлар бир нечта мустақил манбалардан олиниши лозим.

Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни аниқлашга қаратилган идентификацияловчи лаборатория таҳлиллари номзод томонидан мазкур моддаларни ҳозирги вақтда, яқинда ёки ўтмишда истеъмол қилганлигини тасдиқловчи асосий объектив далил сифатида қабул қилинади.

22. Учувчи таркиби (курсантлар) алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганлиги ҳақида гумон пайдо бўлганда ёки ушбу мазмунда маълумот олинганда авиация тиббий ходими унинг жисмоний ва руҳий ҳолати, истеъмол қилиш эҳтимолини кўрсатадиган далиллар ва шароитларни баён этган ҳолда далолатнома расмийлаштиради.

Мазкур ҳолатда учувчи таркиби (курсантлар) авиация тиббий ходими кузатувида, мавжуд тиббий ҳужжатлар, клиник белгилари ва ашёвий далиллар (шприц, дори воситалари қолдиқлари ва бошқалар) билан биргаликда наркологик муассасага юборилади.

Учувчи таркибининг (курсант) алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганлигини аниқлашга қаратилган тиббий текширувлардан бош тортиши, унга тиббий хулоса бермасликка ёки илгари берилган тиббий хулосанинг ҳақиқий эмас деб топилишига асос бўлади.

Анамнезида токсикомания, наркомания ёки сурункали алкоголизм ҳолатлари мавжудлиги аниқланган учувчи таркиби (курсантлар), учиш фаолиятидан четлатилган даври ва ўтган муддатидан қатъи назар барча класслар бўйича касбий фаолиятни давом эттиришга яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятига қайта тикланмайди.

Учувчи таркибида (курсант) эпилепсия ташхиси аниқланганда, у барча класслар бўйича касбий фаолиятга яроқсиз деб топилади ва учиш ишига (ўқишга) қайта тикланмайди.

23. Эпилепсия мавжудлигига гумон қилинган учувчи таркиби ва курсантлар ихтисослаштирилган тиббий муассасага чуқурлаштирилган тиббий кўрикдан ўтиш учун юборилади.

Юборишдан аввал тутқаноқ ҳолати тўғрисидаги маълумотлар баён этилган, гувоҳлар имзолари билан тасдиқланган ҳамда авиация тиббиёт ходими томонидан расмийлаштирилган далолатнома тузилади.

Ташхис қуйидаги мажбурий текширувлар асосида қўйилади:

касаллик тарихи (анамнез)ни батафсил ўрганиш;

тўлиқ неврологик кўрик;

электроэнсефалография (бундан буён матнда ЭЭГ деб юритилади);

компьютер томографияси (бундан буён матнда КТ деб юритилади) ёки магнит-резонанс томография (бундан буён матнда МРТ деб юритилади);

психиатр ва эпилептолог хулосалари.

24. Биринчи марта ЭЭГда пароксизмал фаоллик аниқланган учувчи таркиби (курсант) неврология муассасасида чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилиши лозим.

ЭЭГда илк бор эпилептиформ фаоллик («чўққи-суст тўлқин» туридаги ўзгаришлар) аниқланганда ва эпилепсия учун хос клиник белгилар ҳамда марказий асаб тизимининг органик шикастланишлари мавжуд бўлмаганда, учувчи таркиби (курсант) неврология муассасасида текширувдан ўтказилади.

ЭЭГдаги пароксизмал, эпилептоид фаоллик ва аҳамиятга эга кучли ифодаланган ўзгаришлар аниқланганда, 3 — 6 ой давомида такрорий неврология муассасаси текширувлари натижасида тасдиқланганда, учувчи таркибига (курсант) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Онгнинг пароксизмал бузилишларини (қисқа муддатли пароксизм, ҳушнинг ўзгариши, эпизодик йўқотилиши) ўтказган учувчи таркибига (курсант) тиббий экспертлар томонидан тиббий хулоса чиқарилади.

25. Турли этиологияли бош ва орқа мия патологиялари, бош ва орқа миянинг бирламчи касалликлари (васкулитлар, ривожланиш аномалиялари, аневризмалар, атеросклероз, соматоген, вертеброген ва бошқа этиологияли томирларнинг иккиламчи шикастланишлари) мавжуд бўлган номзодларда касбий фаолиятни бажариш жараёнида иш қобилиятини тўсатдан йўқотиш хавфини келтириб чиқариши мумкин бўлган омиллар бирламчи инсульт (криз) ривожланиши, касалликнинг қайталаниши, транзитор ишемик эпизодлар ёки мия қон айланишининг ўткир бузилишлари аниқланиши ҳамда тиббий хулоса чиқарилиши лозим. Тиббий хулосада қуйидагилар инобатга олинади:

касалликнинг этиологияси ва кечиши;

неврологик, психик ва функционал бузилишларнинг даражаси;

юклама синовларини бажариш қобилияти;

психологик текширув натижалари;

бажариладиган касбий функцияларни хавфсиз бажаришга таъсир этувчи бошқа омиллар;

ёндош кардиологик касалликлар (артериал гипертензия, юрак ритми бузилишлари), қандли диабет, дислипидемия, чекиш ва прогнозни ёмонлаштирувчи бошқа хавф омиллари.

26. Геморрагик ёки ишемик генездаги мия қон айланишининг ўткир бузилиши, транзитор ишемик атака (бундан буён матнда ТИА деб юритилади) субарахноидал қон қуйилишини ёки томир кризи ҳамда мия қон айланишининг сурункали бузилишлари мавжуд бўлганда, номзодларга барча класслар бўйича яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади. Бироқ қуйидаги клиник ва инструментал текширувлар натижасида:

марказий асаб тизимининг неврологик ва руҳий функциялари сақланганлиги;

касалликнинг енгил даражада бўлиши;

атеросклеротик ўзгаришлар минимал ва барқарор хусусиятга эга эканлиги тасдиқланганда, учувчи таркибига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

Бунда яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса барча клиник, инструментал, психологик кўрсаткичлар асосида чиқарилади.

27. Бош мия томирлари касалликлари мавжуд бўлган авиация ходимларига тиббий хулосалар қуйидагиларни инобатга олган ҳолда чиқарилади:

бош мия артерияларининг дуплекс сканерлашида (бундан буён матнда БМА ДС деб юритилади) артерия интимасининг 1 мм дан ортиқ қалинлашуви;

ультратовуш допплерографиясида (бундан буён матнда УТДГ деб юритилади) қон оқими чизиқли тезлигининг чегарага яқин ассиметриялари, қонда гиперлипидемия, кўз тубида бошланғич склеротик ўзгаришлар, айрим неврологик микросимптомлар (масалан, ёруғликка суст реакцияли қорачиқлар, кафт-энгак рефлексининг сустлиги), енгил даражадаги когнитив ўзгаришлар ва ЭЭГда аҳамиятсиз функционал ўзгаришлар (бошланғич белгилари билан асаб-руҳий функциялари етарлича сақланганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади ҳамда атеросклерознинг ривожланишига қарши профилактик чора-тадбирлар белгиланади);

БМА ДСда битта артериянинг 50 фоиз ва ундан ортиқ яширин стенозининг мавжудлиги, бир ёки бир нечта артерияларда турғун бўлмаганда, эмбологен хусусиятга эга атеросклеротик бляшкалари аниқланганда учувчи таркиби қўшимча назорат текширувларига юборилади ва маълумотлар тасдиқланганда бош мияда қон айланишининг ўткир бузилиш хавфи юқори бўлганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса расмийлаштирилади.

Атеросклеротик ўзгаришлар мазкур банднинг учинчи ва тўртинчи хатбошиларида келтирилган икки ҳолат орасида бўлганда, жумладан гемодинамик жиҳатдан аҳамиятсиз стенозларда, турғун атеросклеротик бляшкаларда, нормага яқин хавф туғдирмайдиган психологик, биохимик ёки ЭЭГ ўзгаришлар мавжудлигида асаб-руҳий фаолиятлари етарлича сақланганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлса, транскраниал БМА ДС ва МРТ-ангиография ўтказилади ҳамда индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий хулосада артериал гипертония, чекиш, гиперлипидемия, ортиқча тана вазни, ёш, неврологик ва психик функцияларнинг сақланганлиги ҳисобга олиниши лозим.

Яроқли деб топилган учувчи таркибига 6 ойда 1 марта невролог диспансер кузатуви белгиланади.

ТИА ўтказган шахслар бўйича дифференциал диагностика (турли генезли беҳушлик ҳолатларидан фарқлаш) мажбурий равишда ўтказилади.

Мия қон айланишининг ўткир бузилишини ўтказган ёки мия қон айланишининг сурункали етишмовчилиги мавжуд бўлган учувчилар яроқсиз деб топилади.

Турли генезли васкулитлар ўтказилганда, даволаниш якунлангандан сўнг ремиссия муддати камида 2 йил давом этган барқарор ҳолатда, касаллик тури ва сабаблари, хавф даражаси ҳамда бажариладиган касбий вазифалар ҳисобга олинган ҳолда номзодга индивидуал тиббий хулоса чиқарилади.

МРТда томирга оид генезли глиозлар ёки 2-3 мм ўлчамдаги майда кисталар аниқланганда, учувчи таркиби кардиолог, эндокринолог, терапевт ёки нейрожарроҳ кўригидан ўтказилади.

Касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга тўсқинлик қиладиган клиник, органик ёки функционал бузилишлар аниқланмаганда, номзод учиш ишига ёки ўқишга яроқли деб топилади.

28. Кучли даражадаги токсик заҳарланишлар, жумладан алкоголли энсефалопатия, қўрғошин билан заҳарланиш аниқланганда, учувчи таркиби (курсантлар) яроқсиз деб топилади.

Учувчи таркибида (курсантлар) биринчи марта нерв тизимининг органик шикастланиши аниқланганда, неврологик бўлимда чуқурлаштирилган текширув ва КТ, МРТ текширувлари ўтказилади.

Мия фаолиятининг бузилишига олиб келувчи ва мия тўқимасининг тузилмаси қайтмас даражада зарарланиши билан кечувчи нерв тизимининг органик касалликлари аниқланган учувчи таркиби (курсантлар) учиш ишига яроқсиз деб топилади.

Учувчи таркибида нерв тизимининг органик шикастланиши биринчи марта аниқланганда, шахс тиббий муассасанинг неврология бўлимида чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилади. Бунда КТ ва МРТ каби инструментал текширувлар ўтказилади.

29. Нерв тизимининг юқумли касалликлари ёки токсик заҳарланишларини ўтказган номзодларга қуйидаги шартлар бажарилганда, учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

касалликдан тўлиқ соғайган бўлса;

нерв-руҳий (психоневрологик) функциялар тўлиқ тикланган бўлса;

нерв тизими фаолиятининг бузилишига олиб келмайдиган, фақат енгил даражадаги органик микросимптомлар сақланиб қолган бўлса;

клиник ва инструментал текширувлар натижасида мия тўқимасининг органик шикастланиши белгилари аниқланмаса.

Касбий фаолиятни бажариш учун муҳим бўлган функциялар клиник ва функционал жиҳатдан етарли даражада сақланганда, нерв-мушак аппарати ҳамда марказий ёки периферик нерв тизимининг суст прогредиэнт кечувчи, бошланғич босқичдаги ирсий-дегенератив касалликлари аниқланган номзодларга касбий вазифаларни хавфсиз бажариш қобилиятига таъсир этувчи омиллар мавжуд бўлмаганда, номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

30. Гриппли энсефалит, ўткир энсефаломиэлит ва ўткир кана энсефалити каби нерв тизимининг ўткир юқумли-яллиғланиш касалликларини ўтказган номзодлар қуйидаги минимал муддатлар ўтгач учиш ишига яроқлиликни аниқлаш мақсадида тиббий кўрикдан ўтказилади:

гриппли энсефалитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 1 — 2 йил ўтгач;

ўткир энсефаломиэлитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 2 йил ўтгач;

ўткир кана энсефалитини ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 3 йил ўтгач.

Эпидемик сереброспинал менингитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 1 йил ўтгач учиш ишига яроқлилигини баҳолаш учун тиббий кўрикдан ўтказилади.

Менингококли ринит, фарингит, унча билинмайдиган менингокок инфекциясини ўтказган номзодлар терапевт томонидан тиббий кўрикдан ўтказиладилар.

31. Бош ва орқа мия жароҳатлари ўтказган номзодларда қуйидаги ҳолатлар мавжуд бўлганда, улар учиш ишига (ўқишга, парвозга) яроқсиз деб топилади:

бош миянинг очиқ ёки ёпиқ жароҳатларидан сўнг марказий асаб тизимининг кучли ифодаланган органик ўзгаришлари, руҳий ҳолат бузилишлари (психотик ёки оғир неврологик симптомлар билан), гипертензион синдром ёки қалтироқ синдром, посттравматик эпилепсия, гиперсомния, диққат ёки когнитив функциялар сусайиши, ҳаракат координацияси, нутқ, сезги ёки бошқа функционал бузилишлар, неврологик нуқсон билан кечувчи ҳаракатланиш ёки тос органлари функцияларининг бузилиши, бош мия аневризмалари, жароҳатдан кейинги кисталар, турғун ликвородинамик бузилишлар, бош суягининг 2×3 см дан катта дефектлари мавжуд бўлганда;

орқа мия жароҳатлари оқибатида ҳаракат, сезги, тос органлари функцияси ёки бошқа рефлектор бузилишлар мавжуд бўлса.

32. Бош мия жароҳатини ўтказган номзодлар тўлиқ соғайгандан кейин қуйидагилар тўлиқ бажарилганда тиббий кўрикдан ўтказилиши ва яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади:

неврологик функцияларда қолдиқ симптомлар мавжуд бўлмаганда;

жароҳатнинг клиник ва инструментал (ЭЭГ, МРТ, КТ) кўрсаткичлари бўйича барқарорлик аниқланганда;

руҳий ҳолат, диққат, координация ва когнитив функциялар тўлиқ тикланганда;

касбий вазифаларни бажаришга тўсқинлик қилувчи функционал нуқсонлар аниқланмаганда.

33. Жароҳатнинг механизми ва юзага келиш шароитларини баҳолашда миянинг контактсиз травматик шикастланишлари, шу жумладан миянинг силжиши ва қон томирларининг ёрилиши, шунингдек атланто-оксипитал бирикма тузилмаларининг шикастланиши эҳтимоли инобатга олиниши лозим.

Тиббий эксперт қарорини қабул қилишда онгнинг ўзгарган ҳолати ҳамда амнезия даврининг давомийлиги ҳисобга олиши керак.

Тиббий эксперт текширувда касаллик тарихи, ЭЭГ динамикаси, йўқолган функциялар компенсацияси даражаси, стресс-синовлар ва психологик текширув натижаларини ҳисобга олиши зарур.

Жароҳатнинг хусусияти ва оғирлик даражасидан ташқари, жароҳатдан кейинги даврларда посттравматик эпилепсия ривожланиши эҳтимоли олдиндан баҳоланиши ҳамда бошқа хавф омиллари ҳам инобатга олиниши лозим.

Анамнез маълумотлари, ЭЭГ кўрсаткичларининг динамикаси, йўқотилган функцияларнинг компенсацияланиш даражаси, қўшимча юклама синовлари натижалари ҳамда психологик текширувлар натижаларини ҳисобга олиб тиббий хулоса чиқарилади.

34. Тиббий хулоса қуйидагиларни инобатга олган ҳолда чиқарилиши лозим:

амнезия ва онгнинг ўзгарувчанлик даврлари давом этиш муддати, уларнинг хусусияти ва барқарорлигини;

жароҳатнинг тури ва оғирлик даражаси, шунингдек жароҳатга оид клиник белгиларни;

соғлигига доир шикоятларнинг мавжудлиги, уларнинг хусусияти ва динамикасини;

номзоднинг маиший фаолият ва касбий вазифаларни бажариш қобилиятини (муҳим касбий психологик фазилатларнинг сақланганлиги, шахсият ва хулқ-атворга оид функцияларнинг етарли даражада барқарорлиги);

жароҳатдан олдинги соғлиқ ҳолати ва жароҳатдан кейинги асоратларнинг мавжудлиги ёки йўқлигини (посткоммоцион синдром, фокал неврологик бузилишлар, когнитив функциялар бузилишининг оқибатлари, посттравматик эпилепсия);

узоқ давом этувчи парвозлар ёки ишнинг мураккаб жараёнларида соғлиқнинг ёмонлашуви натижасида иш қобилиятини тўсатдан йўқотиш хавфини;

парвоз хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган дори воситаларини қабул қилиш билан боғлиқ ҳолатларни;

касбий фаолият хавфсизлигини таъминлашга таъсир этувчи бошқа тиббий ва психофизиологик омилларни.

35. Асаб-руҳий функциялар тўлиқ тикланганда ёки етарли даражада сақланганда, учувчи таркиби ва курсантлар учиш ишига ёки ўқишга яроқли деб топилади.

Асаб-руҳий функцияларнинг турғун компенсация ҳолати (енгил вегетатив дисфункция, енгил неврологик симптомлар ва шунга ўхшаш посттравматик ҳолатлар) мавжуд бўлган учувчи таркибига нисбатан чекловлар қўлланган ҳолда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Бунда илгари ўзлаштирилган ҳаво кемаси туридан бошқа турдаги ҳаво кемасини ўзлаштириш учун қайта ўқиш тавсия этилмайди.

Касбий фаолиятига тикланган учувчи таркиби невролог томонидан 5 йил давомида ҳар 6 ойда диспансер кузатувига олинади.

36. Бош суяги гумбазининг ичга ботган синиши, бош миянинг лат ейиши, паренхиматоз гематома, 1 кундан ортиқ давом этган посттравматик амнезия, бош мия паренхимасида қон мавжудлиги ҳамда субдурал гематомалар кузатилганда, посттравматик эпилепсия ривожланиш хавфи тиббий текширув ўтказишда инобатга олиниши лозим.

Оддий, асоратсиз ва бош мия паренхимасига қон қуйилиши билан кечмаган эпидурал гематомаларда 1 йилдан 2 йилгача муддат ўтгач, интрапаренхиматоз гематомаларда эса камида 2 йил ўтгач тиббий кўрик ўтказилиши мумкин.

37. Бош гумбазининг чизиқли синиши, бош суяги тубининг ликвореясиз синиши ёки субарахноидал қон қуйилиши билан кечувчи бош миянинг ўрта ва оғир даражадаги лат ейиши ҳолатларида номзодлар камида 1-2 йил ўтгач, чуқурлаштирилган тиббий кузатув ва диагностик текширувлар (ЭЭГ, МРТ/КТ, неврологик ва психологик баҳолаш) натижалари ижобий бўлганда ҳамда барқарор ижобий прогноз мавжудлигида тиббий кўрикдан ўтказилишига йўл қўйилади.

Мазкур ҳолатларда касбий фаолиятнинг хавфсиз бажарилишида функционал чекловларни ҳисобга олган ҳолда, номзодларга ОМЛ чеклови 3 йилгача бўлган муддатга қўлланилган ҳолда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

38. Паренхимада қон қуйилмаган оддий асоратсиз эпидурал гематома, субдурал гематома билан кечувчи бош миянинг лат ейиши, бош мия чайқалиши, бош миянинг енгил даражадаги лат ейиши, қўшалоқ бош мия шикастланишлари ҳамда посткоммоция синдром ўтказган номзодлар қуйидаги муддатлар ўтгач тиббий кўрикдан ўтказилишига йўл қўйилади:

паренхимага қон қуйилмаган оддий асоратсиз эпидурал гематома ҳолатларида — 1-2 йил ўтгач;

субдурал гематома билан кечувчи бош миянинг лат ейиши ҳолатларида — 2 йил ўтгач;

бош мия чайқалиши ҳолатларида — 1,5 — 3 ой ўтгач;

бош миянинг енгил даражадаги лат ейиши ҳолатларида — 3 — 6 ой ўтгач;

қўшалоқ бош мия шикастланиш ҳолатларида — 6 — 24 ой ўтгач;

посткоммоция синдром ҳолатларида — камида 3 ой ўтгач.

Мазкур учувчи таркиби учун қуйидагилар мажбурий ҳисобланади:

неврологик функцияларнинг сақланганлиги клиник текширув билан тасдиқланган бўлиши;

когнитив функцияларнинг тўлиқ тикланганлиги психологик тестлар билан тасдиқланиши;

юклама синамаларига (психофизиологик ва функционал тестлар) чидамлилиги ижобий баҳоланиши;

психолог, психиатр ва офталмолог кўригидан ўтказилиши;

бош миянинг МРТ, ЭЭГ ҳамда қўшимча инструментал текширувлар ўтказилиши;

посттравматик эпилепсия ривожланиш хавфи, органик асоратлар ёки функционал етишмовчиликнинг мавжуд эмаслиги аниқланиши.

Мазкур талаблар бўйича ўтказилган тиббий баҳолаш натижаларига мувофиқ индивидуал учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ташхисни расмийлаштириш жараёнида тиббий ҳужжатларда қуйидаги маълумотлар кўрсатилиши лозим:

бош мия жароҳатларининг клиник кўриниши (жароҳат тури, даражаси ва мавжуд асоратлар);

жароҳат олинган сана (аниқ кун, ой, йил);

текширув вақтида касаллик жараёнининг даври (ўткир давр, эрта ёки кеч реабилитация даври);

посттравматик синдромнинг клиник тавсифномаси;

нерв-руҳий (психоневрологик) функцияларнинг ҳолати (когнитив, вегетатив, психомотор, аффектив кўрсаткичлар).

39. Вегетатив асаб тизимининг сурункали касалликлари пароксизмал кечувчи шакллари, тез-тез қайталанувчи зўрайишлар, шунингдек кризли реакциялар (вазовагал, симпатик, вагоинсуляр, симпатоадренал, аралаш хусусиятдаги, адренал ва диэнсефал турлари) билан кечувчи вегетатив-томир бузилишлари мавжуд бўлган учувчи таркиби авиация фаолиятига яроқсиз деб топилади.

Ушбу гуруҳга мигрен, солярит, Менер синдроми, умуртқа артерияси синдроми, диэнсефал синдроми, ангионеврозлар (ангиотрофоневрозлар, Рейно касаллиги), қайталанувчи ангионевротик шиш (Квинке шиши), ортостатик эссенциал гипотония касалликлари киради.

40. Аниқ клиник маълумотларни олиш мақсадида қуйидаги инструментал текширувлар ўтказилади:

КТ — умуртқа тузилмасининг ҳолатини баҳолаш учун;

МРТ — орқа мия, унинг илдизлари ва паравертебрал тузилмалар ҳолатини аниқлаш учун;

бош мия томирларининг БМА ДС ва ультратовуш доплерографияси, УТДГ — ротация синамалар давомида пайдо бўлувчи ёки кучаювчи вертебро-базиляр бассейндаги (ВББ) қон оқимининг пасайиш ҳолатини аниқлаш учун;

бош мия МРТ — серебрал тўқималардаги морфологик ўзгаришлар, шикастланиш ёки патологик жараёнларни баҳолаш учун;

визиометрия, периметрия, офталмоскопия, шунингдек аудиометрия, калорик синама ва бошқа махсус текширувлар — тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда.

41. Конституционал-ирсий генезли вегетатив-томир дисфункцияси мавжуд бўлган номзодлар, шунингдек гормонал ўзгаришлар фонида ёки соматик касалликдан кейин кузатилувчи вегетатив-томир бузилишларида, текширув вақтида ремиссия босқичи турғун бўлган ҳолларда (асосий касалликдан тўлиқ соғайгандан кейин камида 2-3 ой ўтгач) тиббий хулоса қуйидаги талаблар асосида чиқарилади:

вегетатив-томир бузилишларининг оғирлик даражаси;

клиник текширув натижалари;

ортосинама, вестибюляр синама ва бошқа юклама синовларига чидамлилик даражаси;

психофизиологик ва неврологик функцияларнинг барқарорлиги;

касбий фаолиятни бажаришга таъсир этувчи хавф омилларининг мавжудлиги ёки йўқлиги.

Вегетатив-томир тизими бузилишларининг клиник тавсифида функционал кардиоваскуляр симптомлар бўлган ҳолларда якуний тиббий хулоса клиник текширувлар натижалари асосида терапевт томонидан чиқарилади.

42. Умуртқалараро диск чуррасини жарроҳлик йўли билан олиб ташлаган номзодларда асоратлар мавжуд бўлмаганда, неврологик динамикаси ижобий бўлганда ҳамда реабилитация даври тўлиқ якунланганидан сўнг камида 3 — 6 ойдан кейин тиббий кўрик ўтказилади.

Тиббий кўрик жараёнида қуйидагилар баҳоланади:

неврологик ҳолатнинг барқарорлиги;

мушак-тоник синдромлар, радикуляр симптомлар ва сезги бузилишларининг мавжудлиги ёки йўқлиги;

юклама синовларига чидамлилик;

оғриқ синдромининг қайталаниш эҳтимоли;

касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган чекловлар мавжудлиги.

43. Асаб илдизчалари функционал бузилишлари, радикуляр симптомлар, сезги ёки ҳаракатланиш бузилишлари аниқланмаганда, бироқ умуртқа поғонаси ҳаракатчанлигининг чекланиши ёки функционал бузилишлари мавжуд бўлган ҳолларда жарроҳ (вертебролог ёки нейрожарроҳ маслаҳати асосида) томонидан тиббий хулоса чиқарилади.

44. Орқа мия илдизлари, нерв устунлари, нерв чигаллари ва ганглийларнинг периферик нейроваскуляр синдромлар ёки илдизли компрессиялар билан кечувчи сурункали касалликлари, шунингдек ушбу соҳалардаги жароҳатланишлар ва ўтказилган жарроҳлик амалиётидан кейинги даврда касбий мажбуриятларни бажаришга монелик қилмайдиган даражадаги аҳамиятсиз функционал бузилишлар мавжуд бўлганда, курсантлар ўқишга яроқсиз, бироқ учувчи таркиби учиш ишига яроқли деб ҳисобланади.

45. Синкопал (беҳушлик) ҳолатни ўтказган учувчи таркиби (курсантлар) учиш ишидан (ўқишдан) четлатилиши лозим.

Мазкур шахслар терапевт ва невролог томонидан бирламчи тиббий кўрик ўтказилгандан сўнг улар тиббий муассасанинг неврология бўлимига юборилиши ҳамда текширувдан ўтказилиши керак.

Синкопал ҳолат юзасидан далолатнома ушбу ҳолат содир бўлган вақтда шахс ёнида бўлган биринчи тиббий ходим (шифокор) расмийлаштиради ва уни ТУКка тақдим этади.

Далолатномада қуйидагилар кўрсатилади:

беҳушлик ҳолатининг клиник кўриниши ва белгилари;

ҳолат содир бўлган вазият, шароит ва эҳтимолий сабаблар;

синкопал эпизоднинг давомийлиги ва динамикаси.

Далолатнома гувоҳларнинг, мазкур ҳолатни ўтказган шахснинг ва шифокорнинг имзолари қўйилади.

Далолатномани расмийлаштириш, синкопал ҳолатларнинг клиник шаклларини классификациялаш, дифференциал диагностика ўтказиш, шунингдек зарур тиббий текширувлар ҳажмини белгилаш ва авиация ходимининг яроқлилигини баҳолаш амалга оширилади.

Асаб тизими ёки ички органларнинг органик касалликларини даволаб, онг пароксизмал бузилишларини дифференциал диагностикасини ўтказиш, беҳушлик сабаби ва хусусиятини аниқлаш, организмнинг функционал резервларини баҳолаш ва онг бузилишининг такрорланиш эҳтимолини аниқлаб тиббий хулоса чиқарилади.

Синкопал ҳолатни юзага келтирувчи сабаблар аниқланганда, авиация ходимининг яроқлилиги асосий касалликнинг ҳолати, унинг қайталаниш эҳтимолига ҳамда парвозлар хавфсизлигига таъсир даражасига кўра тиббий хулоса чиқарилади.

Соғлом номзодда ҳаяжон, оғриқ ёки кучли гипокцияга юқори сезувчанлик натижасида кузатилган бир марталик вазиятга боғлиқ синкопал ҳолатда:

патологик механизмлар, яширин юрак-қон томир ёки неврологик касалликлар тўлиқ бартараф этилганда;

ҳолат клиник жиҳатдан безарар деб баҳоланса;

номзодга учиш ишига яроқли деб тиббий хулоса берилади.

Соғлом шахсда такрорий, бироқ хавфсиз деб баҳоланган вазият синкопал ҳолат икки маротаба такрорланганда:

номзод 3 ойдан 12 ойгача муддатга учиш ишидан четлатилади ҳамда мазкур даврда у неврологнинг диспансер кузатувида бўлади;

тикланишдан сўнг номзодга фақат чекловлар қўлланиб касбий фаолиятига рухсат берилади (кўп аъзоли экипаж таркибида ишлаш, парвоз хавфсизлигига бевосита таъсир кўрсатмайдиган вазифаларни бажариш).

Синкопал ҳолатларнинг кўп марта такрорланиши авиация фаолиятида жиддий хавф туғдириши сабабли, бундай шахсларга учиш ишига яроқсизлиги ҳақида невролог томонидан тиббий хулоса чиқарилади.

2 йил давомида синкопал эпизод такрорланмаганда ва вегетатив-томир, артериал босимнинг барқарорлиги, гипотония белгиларининг йўқлиги, юклама синовларига (ортосинама, бошқа функционал тестлар) чидамлилигида номзодга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

Этиологияси аниқланмаган беҳушлик ҳолати аниқланганда, учувчи таркиби (курсантлар)га нисбатан невролог томонидан учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

46. Юқумли ва паразитар касалликлар, жумладан дизентерия, тиф, паратиф, малярия, бруселлёз, геморрагик безгак, вирусли гепатит, гелминтозлар ва бошқа шу турдаги касалликларнинг ўткир даврида, парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳолларда яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Авиация ходими юқумли ёки паразитар касалликдан тўлиқ соғайганидан сўнг қуйидаги шартлар мавжуд бўлган тақдирда «яроқли» деган тиббий хулоса берилади:

инфекционист шифокорнинг ижобий прогнози;

лаборатор, инструментал ва клиник текширувларнинг ижобий натижалари;

касалликнинг қайталаниши, сурункалашуви ёки резидуал асоратлари юзага келиш хавфининг пастлиги.

47. Вирусли гепатит (А, Б, C ва бошқа турлари) ёки геморрагик безгакни ўтказган учувчиларни баҳолашда касалликнинг оғирлик даражаси, жигар функционал ҳолати, лаборатор-биокимёвий кўрсаткичлар ҳамда резидуал асоратларнинг мавжудлиги инобатга олинади.

Баҳолаш натижаларига кўра ушбу тоифага мансуб номзодларга учувчилар учун 3 ойдан 6 ойгача муддатга, авиация-кимёвий ишларда қатнашувчи учувчилар учун эса 12 ойгача муддатга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Вирусли гепатит ёки геморрагик безгакни ўтказган курсантларга касаллик варақаси ёпилганидан сўнг инфекционист шифокорнинг хулосаси, клиник ва лаборатор кўрсаткичлар нормаллашганда, ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилади.

48. Клиник прогнози ноқулай бўлган қон ва қон яратувчи аъзолар касалликлари (турли хил анемиялар, эритротситоз, лейкемия, лимфома, тромботситопатиялар ва бошқа шунга ўхшаш касалликлар) аниқланганда, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Мазкур касалликларда гемоглобин миқдори 105 г/л дан паст бўлганда, номзод тиббий муассасада чуқурлаштирилган диагностик текширувдан ўтказилади.

Даволаш якунлари ижобий бўлганда, касалликнинг аниқланган сабаби инобатга олиниб ҳамда қуйидаги шартлар мавжуд бўлганда, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади:

гематологнинг хулосаси ва ижобий прогноз мавжуд бўлганда;

лаборатор ва клиник кўрсаткичлар нормага қайтганда;

касаллик тури (темир танқислиги анемияси, постгеморрагик анемия ва бошқа шу турдаги ҳолатлар), шунингдек ремиссия даврининг барқарорлиги тасдиқланганда;

касаллик учиш жараёнида гипокцияга чидамлиликка салбий таъсир кўрсатмаганда.

Ушбу касалликларда учиш ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқаришда қоннинг тинч ҳолатда, ерда ва баландликда, шунингдек жисмоний ва руҳий зўриқиш даврларида организмнинг метаболик эҳтиёжларини қондириш учун кислородни етарли даражада ташиш хусусияти инобатга олинади.

Соғлом учувчиларда қондаги гемоглобин концентрациясининг нормаси эркакларда 130 г/л, аёлларда эса 120 г/л ни ташкил этади. Мазкур кўрсаткичлар пасайган тақдирда шахс қўшимча текширувдан ўтказилади ва заруратга кўра даволаниш учун учишдан четлатилади.

49. Авиация ходимларини баҳолашда организмнинг кислород ташиш қобилияти (гемоглобин миқдори, эритротсит массаси, гемодинамик барқарорлик) парвозлар хавфсизлигини таъминлашдаги асосий мезон сифатида баҳоланади.

50. Гемоглобинопатиялар (талассемия ташувчилиги ва унинг енгил шакллари) хуружларсиз кечганда ҳамда функционал имкониятлар етарли даражада сақланган тақдирда, учувчи таркиби ва курсантларга нисбатан яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

51. Вақтинчалик хусусиятга эга тромбоцитопениялар (темир танқислиги сабабли камқонлик ёки дори воситаларини қабул қилиш оқибатида суяк илиги фаолиятининг пасайишида) билан боғлиқ ҳолларда тромбоцитлар миқдори ва бошқа кўрсаткичлар нормал даражага етгандан сўнг яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Тромбоцитлар миқдори 75 × 10⁹/л дан кам бўлган тромбоцитопенияда номзод учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Спленектомия ўтказилган идиопатик тромбоцитопеник пурпура ҳолатларида агар 6 ой давомида тромбоцитлар миқдори нормада сақланса, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Яроқли деб топилган номзодларда тромбоцитлар миқдори ҳар 6 ойда назорат қилинади.

52. Учиш ишида антикоагулянтлар (кумаринлар, варфарин) ёки кучли антитромбоцитар дори воситаларини (масалан, клопидогрел ва шунга ўхшаш) қабул қилиниши дисквалификация омили ҳисобланади (кичик дозадаги аспирин бундан мустасно).

53. Компенсацияланган, аъзолар фаолияти сақланган гемоглобинопатиялар ва геморрагик диатезда, рецидивлар мавжуд бўлмаганда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

54. Ўроқсимон ҳужайрали анемия аниқланганда, номзод учиш ишига ҳамда ўқишга яроқсиз деб топилади.

Ўроқсимон ҳужайра ташувчилиги мавжуд бўлган номзодларда клиник хавф аниқланмаса, яроқли деб топилишига йўл қўйилади.

Чин (ҳақиқий) полицитемия мавжуд бўлган номзодлар тромботик хавф юқори бўлганлиги сабабли яроқсиз деб топилади.

Иккиламчи полицитемия ҳолатларида эритроцитлар миқдорининг ошиш сабаби (нафас олиш тизими касалликлари, баландлик шароитида гипокция таъсири ва бошқа омиллар) аниқлангандан кейин тиббий хулоса чиқарилади. Мазкур ҳолларда ОМЛ/ТМЛ чекловлари қўлланилади.

55. Аллергик касаллик ташхиси қуйидагилар асосида қўйилади:

аллергологик анамнез;

физикал кўрик натижалари;

клиник-лаборатор текширувлар;

тери аллергик синамалари, лаборатор аллергоскрининг;

аллерголог мутахассиси хулосаси.

Ташхисни аниқлаш жараёнида аллергияга ўхшаш симптомлар билан намоён бўлувчи (инфекция, аутоиммун, дерматологик, респиратор ва бошқа этиологиялар) касалликлар дифференциал диагностика йўли билан даволанади.

56. Қуйидаги ҳолларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

аллергиянинг оғир клиник кўринишларида (анафилакция, ангионевротик шиш, оғир бронхиал спазм);

йил давомида 2 мартадан кўп қайталанувчи резидивларда;

касалликни чақирувчи аллерген номаълум бўлганда;

аллергик реакция касбий вазифаларни бажаришда хавфсизликка бевосита таҳдид туғдирганда.

57. Турғун терапевтик таъсирга эга бўлган ҳолларда қуйидаги шартлар таъминланганда номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади:

аллерген аниқ белгиланган бўлганда;

аллерген билан контакт тўлиқ бартараф этилган бўлганда;

3 ой давомида аллергия белгилари такрорланмаганда;

иш жойида (авиация объектларида) аллерген билан мулоқот эҳтимоли бўлмаганда.

58. Семизлик даражаси Кетле индексига мувофиқ аниқланади.

Тана вазни индекси тана вазни (кг)/ бўй ўлчами (м²) формуласи бўйича ҳисобланади:

59. Ортиқча тана вазни бўлган шахсларга семизликнинг хусусиятидан ва келиб чиқиш сабабларини аниқлаш мақсадида клиник текширувлар ўтказилади.

Семизликнинг симптоматик (иккиламчи) эндокрин ёки серебрал генезли семизликда тиббий хулоса асосий касалликнинг хусусияти ва прогнози асосида чиқарилади.

Мушак ва ёғ тўқималарининг нисбати ва организмдаги ёғ ҳажми фоизи аниқланиб тана вазни ҳисобланади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида учувчиликка ўқишга номзодлар учун ТВИ 30,0 дан юқори бўлганда, номзодга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

60. ТВИ 35,0 дан юқори бўлган номзодларда қуйидагилар инобатга олинади:

эндокринолог, заруриятга кўра бошқа тегишли мутахассислар хулосалари;

кардиоваскуляр хавф омиллари: артериал гипертензия, қандли диабет, глюкозага толерантликнинг бузилиши, дислипидемия, ёши, зарарли одатлар (чекиш ва бошқалар);

метаболик синдром ривожланиш хавфи;

психологик текширувлар;

юрак-қон томир тизимининг функционал резервлари;

юклама тестлари ва бошқа кўрсаткичлар.

Мазкур кўрсаткичлар бўйича ҳолат индивидуал баҳоланади ва номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқли ёки яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

61. Қандли диабетнинг I тури, шунингдек инсулин ёки бошқа гипогликемик дори воситалари билан доимий даволанишни талаб қилувчи қандли диабетнинг бошқа турларида ҳамда тиреотоксикознинг барча шаклида учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

62. Қандли диабетнинг II турида қуйидаги шартлар тўлиқ бажарилганда, номзодга учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади:

углевод алмашувининг тўлиқ компенсацияси мавжуд бўлганда;

ЭКГнинг юклама синамаларига юкли синамаларига чидамлилик кўрсатилганда;

МСКТ ёки бошқа инвазив бўлмаган текширув усулларининг ижобий натижалари бўлганда;

диабетолог (эндокринолог) хулосаси ижобий бўлганда.

Тиббий текширувда қуйидаги хавф омилларининг мавжудлиги ва даражаси инобатга олиниши лозим:

номзоднинг ёши 60 ёшдан юқори бўлганлиги;

буйрак фаолиятининг бузилиши;

нотўғри овқатланиш ҳолатлари;