O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq buyuraman:

1. O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (7-sonli BHMS) “Nomoddiy aktivlar” 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar 2-ilovaga muvofiq o‘z kuchini yo‘qotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi.

1. O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (7-sonli BHMS) “Nomoddiy aktivlar” (bundan buyon matnda Standart deb yuritiladi) O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuniga asosan ishlab chiqilgan va O‘zbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish tizimining bir qismi hisoblanadi.

2. Mazkur Standart budjet, banklar va nobank kredit tashkilotlaridan tashqari mulkchilik shaklidan qat’iy nazar O‘zbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan yuridik shaxslar (bundan buyon matnda tashkilot deb yuritiladi) tomonidan nomoddiy aktivlarning buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotlarda aks ettirish tartibini belgilaydi.

3. Nomoddiy aktivlarni hisobga olishning asosiy jihatlari tan olish paytini belgilash, balans qiymatini va foydali xizmat muddatini baholash, amortizatsiya hisoblash usullarini belgilash, balans qiymatidagi boshqa o‘zgarishlarni baholash va hisobga olish hamda ularning chiqib ketishidan moliyaviy natijalarni aniqlash, shuningdek ular bo‘yicha ma’lumotlarni moliyaviy hisobotda yoritib berish tartibi hisoblanadi.

4. Mazkur Standartning qoidalari quyidagilarga nisbatan qo‘llanilmaydi:

a) O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi milliy standarti (11-sonli BHMS) “Ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari bo‘yicha xarajatlar”ga (ro‘yxat raqami 3535, 2024-yil 25-iyul) muvofiq hisobga olinadigan ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlarining xarajatlariga;

b) O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (6-sonli BHMS) “Ijara hisobi”ga (ro‘yxat raqami 1946, 2009-yil 24-aprel) muvofiq hisobga olinadigan ijara turlari;

v) kelgusi davr xarajatlari.

5. Mazkur Standartda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

nomoddiy aktivlar — tashkilot tomonidan uzoq muddat mobaynida ishlab chiqarish, ishlar bajarish, xizmatlar ko‘rsatish yoki tovarlarni sotish jarayonida foydalanish maqsadida yoxud ma’muriy va boshqa funksiyalarni amalga oshirish uchun ushlab turiladigan, moddiy-ashyoviy mazmunga ega bo‘lmagan identifikatsiyalanadigan mol-mulk obyektlari;

amortizatsiya — foydali xizmat muddati mobaynida nomoddiy aktivning amortizatsiyalanadigan qiymatini uning vazifasidan kelib chiqqan holda mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxiga yoki davr xarajatlariga tizimli taqsimlash va kiritish;

amortizatsiyalanadigan qiymat — kutilayotgan (baholangan) tugatish qiymatini chegirgan holda aktivning boshlang‘ich (qayta tiklash) qiymati summasi;

foydali xizmat muddati — tashkilot tomonidan aktivdan foydalanish ko‘zda tutilgan davr yoki tashkilot ushbu aktivdan foydalanishdan olishni mo‘ljallayotgan mahsulot (ishlar va xizmatlar) miqdori;

boshlang‘ich qiymat — nomoddiy aktivlarni yaratish (ishlab chiqish) yoki sotib olish bo‘yicha haqiqatda amalga oshirilgan xarajatlar qiymati (pul mablag‘lari yoki ularning ekvivalentlarining summasi yoxud boshqa to‘lovlarning joriy qiymati), shu jumladan to‘langan va qoplanmaydigan soliqlar (yig‘imlar), shuningdek aktivni undan maqsadga muvofiq foydalanish uchun ishga yaroqli holatga keltirish bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan boshqa xarajatlar qiymati;

tugatish qiymati — nomoddiy aktivning chiqib ketishi bo‘yicha kutilayotgan xarajatlarni chegirgan holda uning foydali xizmat muddati oxirida aktivni tugatish chog‘ida olinishi kutilayotgan, aktivning taxmin qilinayotgan (baholangan) summasi;

joriy qiymat — ma’lum sanadagi amal qilayotgan bozor narxlari bo‘yicha nomoddiy aktivlarning qiymati yoki xabardor qilingan, bitimni amalga oshirishni xohlovchi, bir-biridan mustaqil taraflar o‘rtasida bitimni amalga oshirishda aktivni sotib olish yoki majburiyatlarni bajarish uchun yetarli bo‘lgan summa;

qoldiq (balans) qiymat — nomoddiy aktiv moliyaviy hisobotda (buxgalteriya balansida) aks ettiriladigan qiymat va u boshlang‘ich (qayta tiklash) qiymati va jamlangan amortizatsiya summasi o‘rtasidagi farq sifatida aniqlanadi;

faol bozor — oldi-sotdi obyektlari bir turda (bir xil) bo‘lgan va har qanday vaqtda bitimni amalga oshirishni xohlovchi manfaatdor sotuvchi va xaridorlarni topish mumkin bo‘lgan, shuningdek narxlar haqidagi ma’lumotlar oshkor bo‘lgan bozor;

mutlaq huquq — bu qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda faqatgina huquq egasi tomonidan yoki uning roziligi bilan uchinchi shaxsga berilishi mumkin bo‘lgan mulkiy huquq.

6. Aktivlarni buxgalteriya hisobida nomoddiy aktivlar sifatida tan olishda bir vaqtning o‘zida quyidagi talablarga javob berishi kerak:

moddiy-ashyoviy tuzilishga ega bo‘lmasligi;

aktivlardan mahsulot ishlab chiqarish, ishlar bajarish yoki xizmatlar ko‘rsatish yoxud tashkilotning ma’muriy va boshqa funksiyalari bajarish uchun uzoq muddat (12 oydan yuqori foydali xizmat muddati) davomida foydalanishi;

aktivlarning qiymati bir birlik (komplekt) uchun xarid qilish paytida O‘zbekiston Respublikasida belgilangan bazaviy hisoblash miqdorining kamida ellik baravarini tashkil qilishi (tashkilot rahbari nomoddiy aktivlar sifatida hisobga olish maqsadida hisobot davri uchun aktivlar qiymatining kamroq chegarasini belgilashga haqli);

aktivlar keyinchalik qayta sotishga mo‘ljallanmasligi;

ishonchlilik, ya’ni tashkilotda aktivlar va unga bo‘lgan mutlaq huquqning mavjudligini tasdiqlovchi tegishli ravishda rasmiylashtirilgan hujjatlarning (patentlar, guvohnomalar, patent, tovar belgisini sotib olish shartnomasi) mavjudligi;

identifikatsiya qilish imkoniyati mavjudligi.

7. Nomoddiy aktivlar quyidagi mezonlardan biriga muvofiq kelsa ularni identifikatsiya qilish imkoniyati mavjud bo‘ladi:

ajraladigan bo‘lsa, ya’ni uni tashkilotdan ajratish yoki bo‘lish va individual tarzda yoki tegishli shartnoma, aktiv yoki majburiyat bilan birga sotish, o‘tkazish, litsenziyalash, ijaraga berish yoki ayirboshlash mumkin bo‘lsa;

shartnomaviy yoki boshqa yuridik huquqlar natijasida kelib chiqadigan bo‘lsa.

8. Tashkilot nomoddiy aktivlar bilan bog‘liq kelgusidagi iqtisodiy naf olish ehtimoli faqatgina quyidagi hollarda mavjud bo‘ladi:

aktivning tashkilotning kelgusidagi iqtisodiy nafini (daromadini) ko‘paytirishi isbotlanganda;

aktivning tashkilotning kelgusidagi sarflarni kamaytirishi yoki tashkilot tomonidan bunday aktivdan foydalanilishi natijasida yuzaga keladigan boshqa naflarni olib kelishi isbotlanganda.

9. Nomoddiy aktivlarning buxgalteriya hisobi birligi bo‘lib inventar obyekti hisoblanadi. Nomoddiy aktivlarning inventar obyekti bo‘lib patent, guvohnoma va shu kabilardan kelib chiqadigan jami huquqlar hisoblanadi. Bir inventar obyekti boshqasidan ajratilishining (identifikatsiya qilinishining) asosiy belgisi bo‘lib, ular tomonidan mahsulot ishlab chiqarish, ishlar bajarish yoki xizmatlar ko‘rsatishda mustaqil vazifalarning bajarilishi yoxud tashkilotning ma’muriy va boshqa funksiyalari uchun ishlatilishi hisoblanadi.

Ikkita yoki bir nechta tashkilot mulkida bo‘lgan nomoddiy aktivlar obyekti har bir tashkilot tomonidan umumiy mulkdagi uning ulushiga teng miqdorda nomoddiy aktivlar tarkibida aks ettiriladi.

10. Nomoddiy aktivlarga mazkur Standartning 6-bandida keltirilgan shartlarning barchasiga javob beruvchi quyidagi obyektlar kiritilishi mumkin:

patent egasining ixtiro, sanoat namunalari va foydali modellarga bo‘lgan mutlaq huquqi;

muallif yoki boshqa huquq egasining dasturlar va ma’lumotlar bazalariga bo‘lgan mutlaq huquqi;

muallif yoki boshqa huquq egasining integral mikrosxemalarning topologiyalariga bo‘lgan mutlaq huquqi;

huquq egasining tovar belgisi va xizmat ko‘rsatish belgisiga bo‘lgan mutlaq huquqi, shuningdek tovar ishlab chiqarilgan joy nomidan foydalanish huquqi;

huquq egasining seleksiya yutuqlariga bo‘lgan mutlaq huquqi;

gudvill;

tabiiy resurslardan foydalanish huquqi, ya’ni yer osti boyliklari, atrof-muhitdagi boshqa resurslar, atrof-muhit to‘g‘risidagi geologik va boshqa ma’lumotlar foydalanish huquqi;

yer uchastkasidan foydalanish huquqi;

boshqa nomoddiy aktivlar (mahsulot ishlab chiqarish, ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatish, iqtisodiy va boshqa imtiyozlardan foydalanish huquqi va shu kabilar).

11. Nomoddiy aktivlar tarkibiga tashkilot xodimlarining intellektual va ishchanlik sifati, ularning malakasi va mehnatga qobiliyati kiritilmaydi, chunki ular o‘zlarining egalaridan ajralmas hisoblanadi va ularni tashkilotdan ajratib foydalanish mumkin emas.

Dasturlar va ma’lumotlar bazasi tegishli asosiy vositaning (shu jumladan o‘rnatilmagan) tarkibiy qismi hisoblansa, u moddiy aktiv ahamiyatiga ega bo‘lgan asosiy vosita bilan birga qaraladi. Agar dasturlar va ma’lumotlar bazasi tegishli asosiy vositaning tarkibiy qismi hisoblanmasa va mutlaq huquq tashkilotga tegishli bo‘lsa, u nomoddiy aktiv hisoblanadi.

12. Kelib tushadigan nomoddiy aktivlarning qiymati tashkilot balansiga kiritilishi lozim.

13. Nomoddiy aktivlar quyidagilar natijasida tashkilot balansiga kiritiladi:

ishlab chiqish tugaganidan so‘ng yaratilgan obyektni qabul qilish;

oldi-sotdi shartnomasi bo‘yicha obyektni xarid qilish;

ustav kapitaliga ta’sischilarning (ishtirokchilarning) ulushi ko‘rinishida kelib tushish;

tekinga kelib tushish (hadya shartnomasi bo‘yicha);

davlat subsidiyalari hisobiga kelib tushish;

ayirboshlash;

ortiqcha (hisobga olinmagan) nomoddiy aktivlar obyektlarini aniqlash va boshqa asoslarga ko‘ra.

14. Barcha turdagi nomoddiy aktivlarning dastlabki bahosi boshlang‘ich qiymati bo‘yicha tan olinadi va ular buxgalteriya hisobiga ushbu qiymat bo‘yicha qabul qilinadi.

15. Xarid qilingan nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymati quyidagi xarajatlardan tashkil topadi:

huquqdan voz kechish (xarid qilish) shartnomasiga muvofiq huquq egasiga (sotuvchiga) to‘langan summalar;

huquq egasining mutlaq huquqidan voz kechishi (xarid qilish) munosabati bilan amalga oshirilgan ro‘yxatdan o‘tkazish yig‘imlari, patent bojlari va boshqa shunga o‘xshash to‘lovlar;

bojxona bojlari va yig‘imlari;

nomoddiy aktivlarni xarid qilish munosabati bilan to‘lanadigan qoplanmaydigan soliqlar va yig‘imlar summalari;

nomoddiy aktivlarni xarid qilish bilan bog‘liq ma’lumot va maslahat xizmatlari uchun to‘langan summalar;

nomoddiy aktivlar vositachilar orqali xarid qilinganda ularga to‘lanadigan haqlar;

nomoddiy aktivlarni yetkazib berish (yaratish) riskini sug‘urtalash bo‘yicha xarajatlar;

aktivdan maqsadga ko‘ra foydalanish uchun uni yaroqli holatga keltirish bilan bevosita bog‘liq boshqa xarajatlar.

Xarid qilingan nomoddiy aktivlarga haq to‘lash bilan bog‘liq xarajatlar jumladan, akkreditiv ochish bo‘yicha xarajatlar, o‘tkazmalar uchun bankning vositachilik haqi, nomoddiy aktivlarni chet el valyutasiga xarid qilishda valyuta konvertatsiyasi bo‘yicha vositachilik haqi va bankning boshqa xizmatlari, hamda boshqa nomoddiy aktivlarni xarid qilish bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan xarajatlar boshlang‘ich qiymatiga kiritilmaydi, balki ular sodir bo‘lgan hisobot davrida xarajatlar sifatida tan olinishi kerak.

Agar shartnoma shartlarida to‘lovni kechiktirish yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lash nazarda tutilgan bo‘lsa, unda mazkur nomoddiy aktivlar buxgalteriya hisobiga kechiktirib yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lashni hisobga olmagan holdagi sotib olish qiymati bo‘yicha qabul qilinadi. Bunda sotib olish qiymati va to‘lovning umumiy summasi o‘rtasida yuzaga keladigan farq kechiktirib yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lash davri davomida joriy to‘lovning kechiktirib yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lash bo‘yicha to‘lovlarning umumiy summasidagi salmog‘idan kelib chiqib moliyaviy xarajatlarga (foizlar bo‘yicha xarajatlarga) olib boriladi.

Kreditdan foydalanganlik uchun foizlarni to‘lashga doir xarajatlar qarz kapitali hisobidan to‘liq yoki qisman sotib olingan nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymatiga kiritilmaydi.

Nomoddiy aktivlarni ishlab chiqish davrida ularni ishlab chiqish uchun olingan kredit bo‘yicha hisoblangan foizlar ishlab chiqilgan nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymatiga kiritiladi.

16. Tashkilotning o‘zi tomonidan yaratilgan (ishlab chiqilgan) nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymati ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga haqiqiy xarajatlar summasi sifatida aniqlanadi. Ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga xarajatlar tarkibi O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (11-sonli BHMS) “Ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari bo‘yicha xarajatlar”ga (ro‘yxat raqami 3535, 2024-yil 25-iyul) muvofiq belgilanadi.

17. Chet el valyutasida xarid qilingan nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymati Mazkur Standartning 15-bandida nazarda tutilgan tegishli xarajatlarni hisobga olgan holda, sotib olish sanasidagi chet el valyutasidagi summalarni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki kursi bo‘yicha qayta hisoblash yo‘li bilan so‘mda belgilanadi, bundan to‘langan bo‘nak summasi mustasno.

Bunda, nomoddiy aktivlar to‘liq yoki qisman oldindan chet el valyutasida to‘langan bo‘nak hisobiga xarid qilinganda, ularning qiymatining ushbu bo‘nak miqdoriga teng summasi bo‘nak to‘langan sanadagi Markaziy bank kursida tan olinadi.

18. Mazkur Standartning 15-bandida nazarda tutilgan xarajatlar amalga oshirilgan taqdirda, tashkilot tomonidan nomoddiy aktivlar obyektlari ustav kapitaliga ulush sifatida, tekin yoki ayirboshlash asosida qabul qilinganda nomoddiy aktivning tannarxi ushbu xarajatlar summasiga oshadi.

19. Tashkilot ustav kapitaliga ulush hisobiga olingan nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymati, agarda O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlarida boshqa tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, tashkilot ta’sischilari (ishtirokchilari) tomonidan kelishilgan ularning puldagi bahosi asosida tan olinadi.

20. Tashkilot tomonidan boshqa shaxslardan tekinga (hadya shartnomasi bo‘yicha) yoki davlat subsidiyasi hisobiga olingan nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymati Mazkur Standartning 15-bandida nazarda tutilgan xarajatlarni hisobga olgan holda, agarda joriy qiymat ushbu turdagi nomoddiy aktivlar uchun faol bozorni hisobga olgan holda belgilangan bo‘lsa, ishonchli hisoblangan joriy qiymat bo‘yicha aniqlanadi. Ushbu turdagi nomoddiy aktivlar uchun faol bozor mavjud bo‘lmagan taqdirda, ularning boshlang‘ich qiymati nominal qiymat bo‘yicha yoki agarda nomoddiy aktivni foydalanishga yaroqli holatga keltirish bilan bog‘liq haqiqiy xarajatlar mavjud bo‘lsa, ularning summasi bo‘yicha aniqlanadi.

21. Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda xuddi shunday nomoddiy aktivga ayirboshlash yo‘li bilan olingan nomoddiy aktivning boshlang‘ich qiymati berilgan nomoddiy aktivning qoldiq (balans) qiymatiga teng.

Nomoddiy aktiv qo‘shimcha to‘lov bilan ayirboshlangan holatlarda xuddi shunday nomoddiy aktivga almashtirish yo‘li bilan xarid qilingan nomoddiy aktivning boshlang‘ich qiymati ayirboshlanish chog‘ida o‘tkazilgan (olingan) pul mablag‘lari yoki ularning ekvivalentlari summasi va berilgan nomoddiy aktivning qoldiq (balans) qiymatilari yig‘indisiga teng.

22. Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda xuddi shunday bo‘lmagan nomoddiy aktivga ayirboshlash yo‘li bilan olingan nomoddiy aktivning boshlang‘ich qiymati berilgan nomoddiy aktivning joriy qiymatiga teng.

Nomoddiy aktiv qo‘shimcha to‘lov bilan ayirboshlangan holatlarda xuddi shunday bo‘lmagan nomoddiy aktivga almashtirish yo‘li bilan xarid qilingan nomoddiy aktivning boshlang‘ich qiymati ayirboshlanish chog‘ida o‘tkazilgan (olingan) pul mablag‘lari yoki ularning ekvivalentlari va berilgan nomoddiy aktivning joriy qiymatlari yig‘indisiga teng.

23. Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda majburiyatlarni (to‘lovni) pul ko‘rinishida bo‘lmagan mablag‘lar bilan bajarish nazarda tutiladigan shartnomalar bo‘yicha olingan nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymati deb tashkilot tomonidan berilgan yoki berilishi lozim bo‘lgan qimmatliklarning joriy qiymati tan olinadi. Tashkilot tomonidan berilgan yoki beriladigan mavjud qimmatliklarning joriy qiymati tashkilotning taqqoslash sharti bilan shunga o‘xshash mavjud qimmatliklar joriy qiymatini belgilaydigan narxlardan kelib chiqqan holda belgilanadi.

Tashkilot tomonidan berilgan yoki beriladigan mavjud qimmatliklarning joriy qiymatini belgilash imkoniyati mavjud bo‘lmagan hollarda, majburiyatlarni (to‘lovni) pul ko‘rinishida bo‘lmagan mablag‘lar bilan bajarish nazarda tutiladigan shartnomalar bo‘yicha tashkilot tomonidan olingan nomoddiy aktivlarning qiymati shunga o‘xshash nomoddiy aktivlarning taqqoslash sharti bilan sotib olinadigan joriy qiymatidan kelib chiqqan holda belgilanadi.

24. Bitta umumiy summada xarid qilingan nomoddiy aktivlarning har birining boshlang‘ich qiymati ushbu summani alohida nomoddiy aktivning joriy qiymatiga mutanosib ravishda taqsimlash bilan belgilanadi.

25. Nomoddiy aktivlarning buxgalteriya hisobiga qabul qilingan boshlang‘ich qiymati O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlarida va mazkur Standartda belgilangan holatlardan tashqari boshqa holatlarda o‘zgartirilmaydi.

26. Nomoddiy aktiv dastlab tan olingandan so‘ng moliyaviy hisobotda jamg‘arilgan amortizatsiya ayirilgan holda boshlang‘ich qiymat bo‘yicha yoki qayta baholangan qiymat (mumkin bo‘lgan muqobil usul) bo‘yicha aks ettiriladi.

Nomoddiy aktivni dastlab tan olingandan so‘ng moliyaviy hisobotda aks ettirishda qo‘llanadigan usul majburiy tartibda tashkilotning hisob siyosatida ko‘rsatilishi kerak.

27. Nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymati dastlab mo‘ljallangan kelgusidagi iqtisodiy nafni oshirishga imkon beradigan, ushbu nomoddiy aktivlarni takomillashtirish va ularning imkoniyatlari va foydali xizmat muddatini oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar summasiga oshiriladi.

28. Tashkilot aktivning foydali xizmat muddati davomida mavjud bo‘ladigan kutilishi mumkin bo‘lgan iqtisodiy sharoitlar haqidagi asoslangan va tasdiqlangan taxminidan foydalangan holda kelgusidagi iqtisodiy naf olish ehtimolini baholaydi.

29. Nomoddiy aktivlarni qayta baholash — nomoddiy aktivlarning balans (qayta tiklash) qiymatini joriy bozor narxlari darajasiga muvofiqlashtirish maqsadida ularni vaqti-vaqti bilan aniqlashtirishdir.

30. Tashkilot qayta baholashda joriy qiymatni faol bozor ma’lumotlari asosida aniq belgilashi mumkin bo‘lgan shartlarda, qayta baholash sanasidagi joriy qiymatni tasdiqlovchi hujjatlar asosida amalga oshirishi mumkin.

Qayta baholashni balans (qayta tiklash) qiymati balans hisobotini tuzish sanasidagi bozor qiymatidan farq qilmasligi uchun muntazam ravishda amalga oshirish lozim.

Nomoddiy aktivni qayta baholashda ushbu qayta baholanayotgan aktiv taalluqli bo‘lgan bir turdagi nomoddiy aktivlarning barcha guruhi qayta baholanishi kerak, bunday aktivlar uchun faol bozor mavjud bo‘lmagan holatlar bundan mustasno.

Qayta baholash natijasida nomoddiy aktivlar buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotda joriy (qayta tiklash) qiymati bo‘yicha aks ettiriladi.

31. Nomoddiy aktivning joriy qiymatini nomoddiy aktivning ushbu turi bo‘yicha faol bozor narxlari asosida belgilash mumkin.

Agar ilgari qayta baholangan nomoddiy aktivning joriy qiymatini faol bozor ma’lumotlari asosida aniqlash mumkin bo‘lmasa, nomoddiy aktivning balans qiymati jamlangan amortizatsiya chegirilgan holda faol bozor ma’lumotlari asosida uning oxirgi qayta baholangan sanadagi qayta tiklash qiymati bo‘yicha aniqlanadi.

32. Nomoddiy aktivlarni qayta baholashda joriy qiymatni hujjatlar asosida tasdiqlash uchun tashkilotning ixtiyoriga ko‘ra quyidagilardan foydalanilishi mumkin:

tayyorlovchi firmalar va ularning rasmiy dilerlari hamda vakolatxonalaridan yozma shaklda olingan xuddi shunday nomoddiy aktivga doir narxlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

qayta baholashni o‘tkazish sanasiga va nomoddiy aktivlarni xarid qilish sanasiga Markaziy bank kurslarining nisbati sifatida aniqlanadigan hisob-kitob koeffitsiyentini qo‘llagan holda xarid qilish sanasi bo‘yicha nomoddiy aktivlarning qiymati to‘g‘risidagi ma’lumotlar (tasdiqlovchi hujjatlar mavjud bo‘lganda);

qayta baholashni o‘tkazish davrida ommaviy axborot vositalari va maxsus adabiyotlar va shu kabilarda e’lon qilingan narxlar darajasi to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

tegishli nomoddiy aktivning qiymati to‘g‘risida baholovchining hisoboti.

33. Nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich (qayta tiklash) qiymatini qayta baholashda ularning qayta baholash sanasidagi jamg‘arilgan amortizatsiyasi nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich (qayta tiklash) qiymatini o‘zgartirishning tegishli indekslariga tuzatiladi hamda keyinchalik amortizatsiyani hisoblash qayta baholangan (qayta tiklash) qiymatidan amalga oshiriladi. Qayta baholash indeksi nomoddiy aktivning joriy qiymatini uning boshlang‘ich qiymatiga bo‘lish yo‘li bilan aniqlanadi.

34. Qayta baholash natijasida nomoddiy aktivlarning bahosini o‘sishi summasi rezerv kapitali tarkibiga 8510 “Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash bo‘yicha tuzatishlar” hisobvarag‘iga olib boriladi.

Qayta baholash natijasida nomoddiy aktivlar bahosining pasayish summasi avvalgi hisobot davrlarida o‘tkazilgan ushbu obyekt bahosining o‘sish summasi chegarasida 8510 “Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash bo‘yicha tuzatishlar” hisobvarag‘i bo‘yicha rezerv kapitalini kamaytirishga olib boriladi. Obyekt bahosining pasayish summasining uning bahosini o‘sishi summasidan yuqorisi boshqa operatsion xarajatlarga olib boriladi.

35. Nomoddiy aktivlarning qayta baholash natijalari nomoddiy aktivlarni qayta baholash amalga oshirilgan joriy davrda moliyaviy hisobotda aks ettiriladi.

36. Nomoddiy aktivni xarid qilish yoki yaratishga (ishlab chiqarishga) taalluqli bo‘lgan, nomoddiy aktiv ta’rifini qanoatlantirmaydigan yoki ushbu Standartning 6-bandida ko‘rsatilgan shartlarga javob bermaydigan xarajatlar yuzaga kelgan hisobot davrida xarajat sifatida aks ettiriladi.

37. Nomoddiy aktivlarga taalluqli bo‘lgan, dastlab davr xarajatlari sifatida aks ettirilgan xarajatlar keyingi davrlarda aktiv sifatida aks ettirilmaydi.

38. Nomoddiy aktivlarni foydalanish uchun yaroqli holatda tutib turish va ulardan foydalanishdan kelgusidagi iqtisodiy nafning dastlab belgilangan miqdorini saqlab qolish uchun amalga oshiriladigan xarajatlar hisobot davri xarajatlari tarkibiga kiritiladi.

39. Nomoddiy aktivlar bilan bog‘liq keyingi xarajatlar amalga oshirilgan hisobot davrining xarajatlari sifatida tan olinadi, agarda:

bu xarajatlar aktivlarga bevosita aloqador kelgusidagi iqtisodiy nafni ko‘paytirish imkonini bermasa;

bu xarajatlarni o‘lchash va ularni ma’lum bir aktivga tegishliligini yuqori darajada aniqlash imkoni bo‘lmasa.

Ushbu shartlarga rioya etilgan holda nomoddiy aktiv bilan bog‘liq keyingi xarajatlar uning balans qiymatiga kiritilmaydi.

40. Nomoddiy aktivlarning qiymati amortizatsiya hisoblash yo‘li bilan qoplanadi. Amortizatsiyalanadigan qiymat foydali xizmat muddati mobaynida tashkilot xarajatlariga amortizatsiya ajratmalari ko‘rinishida tizimli ravishda taqsimlanadi.

41. Nomoddiy aktiv bo‘yicha amortizatsiya ajratmalarini hisoblash mazkur obyekt nomoddiy aktivlar tarkibiga qabul qilingan oydan keyingi oyning birinchi sanasidan boshlanadi hamda mazkur obyektning amortizatsiyalanadigan qiymati to‘liq qoplangunga yoxud bu obyektni balansdan chiqarilgunga qadar amalga oshiriladi.

42. Nomoddiy aktiv bo‘yicha amortizatsiya ajratmalarini hisoblash mazkur obyektning amortizatsiyalanadigan qiymati to‘liq qoplangan yoki bu obyekt balansdan chiqarilgan oydan keyingi oyning birinchi sanasida to‘xtatiladi.

43. Nomoddiy aktivning foydali xizmat muddati davomida amortizatsiya ajratmalarini hisoblash to‘xtatilmaydi, nomoddiy aktivdan foydalanishda bevosita va bilvosita cheklovlar (masalan, asosiy vositalar va boshqa aktivlarni konservatsiyalash, rekonstruksiya, modernizatsiya qilish) mavjud bo‘lgan holatlar bundan mustasno.

44. Nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya ajratmalarini hisoblash hisobot davridagi tashkilotning faoliyati natijalaridan qat’iy nazar amalga oshiriladi va u tegishli bo‘lgan hisobot davrining moliyaviy hisobotlarda aks ettiriladi.

45. Nomoddiy aktivlar bo‘yicha hisoblangan amortizatsiya summalari alohida hisobvaraqlarda tegishli summalarni jamg‘arish yo‘li bilan moliyaviy hisobotlarda aks ettiriladi.

46. Nomoddiy aktivning foydali xizmat muddatini aniqlashda quyidagi omillarni e’tiborga olinadi:

a) nomoddiy aktivning kutilayotgan foydali xizmat muddati;

b) ishlab chiqarishni o‘zgartirish va yaxshilash natijasida yoki mazkur aktiv tomonidan ishlab chiqarilayottan mahsulotga (ishlarga, xizmatlarga) nisbatan bozor talablarining o‘zgarishi natijasida texnik eskirishi;

v) aktivdan foydalanishdagi yuridik va boshqa cheklovlar (masalan, foydali xizmat muddatining tugashi bilan bog‘liq bo‘lgan cheklovlar).

47. Nomoddiy aktivlarning foydali xizmat muddati tashkilot tomonidan nomoddiy aktiv buxgalteriya hisobiga qabul qilinish chog‘ida belgilanadi.

Nomoddiy aktivlarning foydali xizmat muddatini belgilash quyidagilardan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi:

a) patent, guvohnomaning amal qilish muddati va O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlariga muvofiq nomoddiy aktivlardan foydalanish muddati bo‘yicha boshqa cheklovlar;

b) tashkilot iqtisodiy naf (daromad) olishi mumkin bo‘lgan davrda ushbu obyektdan foydalanish ko‘zda tutilayotgan muddat.

Nomoddiy aktivlarning alohida guruhlari uchun foydali xizmat muddati ushbu nomoddiy aktivdan foydalanish natijasida olinishi kutilayotgan mahsulotlar miqdori yoki ishlar hajmining boshqa natura ko‘rinishidagi ko‘rsatkichidan kelib chiqqan holda aniqlanadi.

Foydali xizmat muddatini belgilash mumkin bo‘lmagan nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya ajratmalari me’yori besh yil hisobida belgilanadi. Ushbu nomoddiy aktivlarning foydali xizmat muddati, agarda O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlarida boshqa tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, nomoddiy aktiv foydalanishga tayyor bo‘lgan paytdan boshlab tashkilotning faoliyat ko‘rsatish muddatidan oshmasligi lozim.

48. Amortizatsiya quyidagi usullarni qo‘llash yo‘li bilan hisoblanadi:

a) Amortizatsiyani hisoblashning bir maromli (to‘g‘ri chiziqli) usuli:

amortizatsiyani hisoblashning bir maromli (to‘g‘ri chiziqli) usulida amortizatsiya ajratmalari nomoddiy aktivlarni foydali xizmat muddati mobaynida ularning amortizatsiyalanadigan qiymatidan kelib chiqqan holda bir maromda, teng ulushlarda hisoblanadi;

amortizatsiyani hisoblashning bir maromli (to‘g‘ri chiziqli) usulida amortizatsiya ajratmalarining yillik summasi ushbu nomoddiy aktivning amortizatsiyalanadigan qiymati va foydali xizmat muddatidan kelib chiqqan holda aniqlanadi;

b) bajarilgan ishlar hajmiga mutanosib ravishda amortizatsiyani hisoblash (ishlab chiqarish) usuli:

amortizatsiyani hisoblashning ishlab chiqarish usuli har bir muayyan yilda nomoddiy aktivdan foydalanishdan olinadigan mahsulotlarni hisobga olishga asoslangan;

mazkur usul bo‘yicha amortizatsiyaning har yilgi qiymatini hisoblash uchun butun foydali xizmat muddatidagi umumiy baholangan ishlab chiqarish quvvati yig‘indisini va mazkur muayyan yildagi ishlab chiqarish quvvati aniqlash lozim. Ishlab chiqarish quvvati sifatida ishlab chiqariladigan mahsulot birliklari soni, ishlangan soatlar soni va boshqalar olinishi mumkin.

Amortizatsiyani hisoblashning ishlab chiqarish usulida yillik amortizatsiya ajratmalari summasi hisobot davridagi mahsulot (ishlar, xizmatlar) hajmining natura ko‘rishidagi ko‘rsatkichidan hamda amortizatsiyalanadigan qiymatning nomoddiy aktiv butun foydali xizmat muddatidagi nazarda tutilayotgan mahsulot (ishlar, xizmatlar) hajmiga nisbatidan kelib chiqqan holda aniqlanadi.

49. Nomoddiy aktivlardan intensiv foydalanilganda, shuningdek ilmiy-texnikaviy jarayonning katta ta’sirida nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi quyidagi usullarda hisoblanadigan jadallashtirilgan amortizatsiya yo‘li bilan ifodalanadi:

ikki baravar amortizatsiya me’yori bilan qoldiqni kamaytirish usuli;

yillar yig‘indisi usuli (kumulyativ usul).

50. Ikki baravar amortizatsiya me’yori bilan qoldiqni kamaytirish usuliga ko‘ra amortizatsiya ajratmalarining yillik summasi hisobot yili boshidagi nomoddiy aktivning qoldiq (balans) qiymatidan va mazkur nomoddiy aktivning foydali xizmat muddatidan kelib chiqib hisoblangan amortizatsiyaning ikki baravar me’yoridan kelib chiqqan holda aniqlanadi. Ikki baravar amortizatsiya me’yori bilan qoldiqni kamaytirish usuli bo‘yicha amortizatsiyani hisoblashda kutilayotgan tugatish qiymati boshlang‘ich (qayta tiklash) qiymatidan chegirilmaydi.

51. Yillar yig‘indisi usuliga (kumulyativ usulga) ko‘ra har yili amortizatsiya me’yori amortizatsiya muddati oxiriga qadar qoladigan amortizatsiyalanadigan qiymatdagi ulush sifatida aniqlanadi. Ulush amortizatsiya ajratmalari tugaguniga qadar qoladigan to‘liq yillar sonini amortizatsiya muddatini tashkil qiladigan yillar tartib sonlari yig‘indisiga bo‘lish orqali aniqlanadi.

Yillar yig‘indisi usulida (kumulyativ usulda) amortizatsiya ajratmalarining yillik summasi nomoddiy aktivning tugatish qiymati ayirilgan holda boshlang‘ich (qayta tiklash) qiymatidan hamda suratida nomoddiy aktivning foydali xizmat muddatining oxiriga qadar qoladigan yillar soni, maxrajida esa nomoddiy aktivning foydali xizmat muddati yillari soni yig‘indisining nisbatidan kelib chiqqan holda aniqlanadi.

52. Hisobot yili davomida nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya ajratmalari hisoblashda qo‘llaniladigan usulidan qat’iy nazar (amortizatsiya hisoblashning ishlab chiqarish usulidan tashqari) yillik summaning oylik nisbatida hisoblanadi.

Mavsumiy tusdagi ishlab chiqarish tashkilotlarida foydalaniladigan nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya ajratmalarining yillik summasi tashkilot tomonidan nomoddiy aktivlardan foydalanish davri mobaynida bir maromda hisobot yilida hisoblanadi.

53. Nomoddiy aktivlarning har xil turlariga (guruhlariga) nisbatan amortizatsiyani hisoblashning turli usullarini qo‘llash mumkin. Bunda bir turdagi nomoddiy aktivlar bo‘yicha (guruhi, turi va boshqalar bo‘yicha) faqat bitta usul qo‘llaniladi.

54. Qo‘llaniladigan amortizatsiyani hisoblash usuli va nomoddiy aktivning foydali xizmat muddatini qayta ko‘rib chiqish mumkinligi tashkilotning hisob siyosatida majburiy tartibda aks ettirilishi kerak.

55. Agar nomoddiy aktivlardan foydalanishdan kutilayotgan iqtisodiy nafda sezilarli darajada o‘zgarish yuz bersa, amortizatsiya hisoblash usuli, agar yuzaga kelgan holatlar amortizatsiya hisoblash usulining o‘zgartirilish asosliligini ko‘rsatsa, amortizatsiya hisoblash usuli o‘zgarayotgan tendensiyani aks ettiradigan tarzda o‘zgartirilishi mumkin. Bunday o‘zgarish hisob siyosatida aks ettirilishi lozim. Bunda moliyaviy hisobotga tushuntirish xatida mazkur o‘zgarish sabablari va ularning iqtisodiy samarasi ochib berilishi zarur.

56. Nomoddiy aktivning foydali xizmat muddati har bir hisobot yili oxirida qayta ko‘rib chiqiladi, agar:

kelgusi davrda aktivning foydali xizmat muddatining o‘zgarishi yoki kelgusidagi iqtisodiy foydani olish shartlarining o‘zgarishi kutilayotgan bo‘lsa (nomoddiy aktivlarni yaxshilashga va mos ravishda, ularning foydali xizmat muddatini oshishiga yoki qisqarishiga olib keladigan xarajatlarni hisobga olgan holda);

prognozlar dastlabki baholardan sezilarli darajada farq qilsa (bunda, hisobot va kelgusi davrlar uchun amortizatsiya summasini ko‘paytirish yoki kamaytirish talab etiladi).

Nomoddiy aktivning amortizatsiyasi o‘zgartirilgan oydan keyingi oydan boshlab yangi amortizatsiya hisoblash usuli va foydali xizmat muddatidan kelib chiqqan holda hisoblanadi.

57. Nomoddiy aktivlarning amortizatsiyalanadigan qiymatini hisoblashda ularning tugatish qiymati hisobga olinadi. Tugatish qiymati muhim bo‘lmagan taqdirda, u amortizatsiyalanadigan qiymatni hisoblab chiqarishda hisobga olinmasligi mumkin.

Agar tugatish qiymati ahamiyatga ega bo‘lsa, u nomoddiy aktivlar xarid qilingan sanada yoki ularni qayta baholash sanasida aniqlanadi. Tugatish qiymati nomoddiy aktivlarning xizmat muddati oxirida tugatish bo‘yicha kutilayotgan xarajatlarga kamaytirilishi lozim.

58. Nomoddiy aktivning tugatish qiymati quyidagi hollarda nolga teng deb hisoblanadi:

a) kutilayotgan foydali xizmat muddati oxirida uchinchi taraf bilan uni sotib olish haqidagi bitim mavjud bo‘lmasa;

b) nomoddiy aktivning tugatish qiymati faol bozor ma’lumotlari asosida ishonchli baholash uchun faol bozor yo‘qligi hamda nomoddiy aktivning kutilayotgan foydali xizmat muddati oxirida bunday bozorning mavjud bo‘lish ehtimoli yo‘qligi.

59. Nomoddiy aktivlardan foydalanish huquqini berish bilan bog‘liq operatsiyalar huquq egasi va foydalanuvchi o‘rtasida tuzilgan, tashkilotga nomoddiy aktivlardan foydalanish huquqini beradigan (masalan, huquq egasi tomonidan tashkilotga tovar belgisidan muayyan muddat mobaynida, ma’lum hududda foydalanish huquqi, mahsulotlar ishlab chiqarish avtomatlashtirilgan boshqaruvining texnologik dasturidan foydalanish huquqi, sanoat namunalaridan foydalanish huquqi va boshqa huquqlarning berilishi) litsenziya shartnomalari (mutlaq, nomutlaq, ochiq litsenziya), mualliflik (fan, adabiyot va san’at asarlaridan foydalanish mutlaq, nomutlaq huquqini berish to‘g‘risidagi) shartnomalari, tijorat konsessiya shartnomalari va qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibga muvofiq tuzilgan boshqa shunga o‘xshash shartnomalar asosida buxgalteriya hisobida tan olinadi.

60. Mulk huquqiga ega tashkilot tomonidan nomoddiy aktivlarga bo‘lgan mutlaq huquq saqlab qolingan holda, boshqa tashkilotga foydalanishga berilgan nomoddiy aktivlar balansdan chiqarilmaydi, balki mulk huquqiga ega tashkilotning buxgalteriya hisobida mazkur Standartning 3-bobdagi qoidalarga muvofiq aks ettiriladi.

Foydalanishga berilgan nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiyani hisoblash mulk huquqiga ega tashkilot tomonidan amalga oshiriladi.

61. Foydalanishga olingan nomoddiy aktivlar foydalanuvchi tashkilot tomonidan shartnomaga kiritilgan bahoda balansdan tashqari hisobvaraqda hisobga olinadi.

Bunda taqdim etilgan nomoddiy aktivlar obyektlaridan foydalanish huquqi uchun shartnomada belgilangan tartib va muddatda hisobladigan va to‘lanadigan mualliflik haqini qo‘shgan holda, davriy to‘lovlar ko‘rinishida amalga oshiriladigan to‘lovlar foydalanuvchi tashkilot tomonidan hisobot davri xarajatlariga kiritiladi, taqdim etilgan nomoddiy aktivlar obyektlaridan foydalanish huquqi uchun qat’iy bir martalik ko‘rinishda amalga oshiriladigan to‘lovlar esa foydalanuvchi tashkilot tomonidan kelgusi davr xarajatlari sifatida buxgalteriya hisobida aks ettiriladi va shartnomaning amal qilish muddati mobaynida tegishli hisobot davri xarajatlariga hisobdan chiqariladi.

62. Tashkilotning bozor qiymati tashkilot tomonidan kelgusida olinish ehtimoli mavjud bo‘lgan iqtisodiy nafning bozor bahosini ko‘rsatadi. Istalgan paytda tashkilotning bozor qiymati bilan identifikatsiya qilinadigan aktivlarning balans qiymati o‘rtasidagi farq o‘z ichiga tashkilotning qiymatiga ta’sir etuvchi bir qator omillarni olishi mumkin. Biroq bunday farq ushbu paytda tashkilot nazorat qilayotgan aniq aktivlarning qiymatini ifodalamaydi.

63. Tashkilotning o‘zi yaratgan gudvill aktiv sifatida aks ettirilmasligi kerak, chunki u tashkilotni sotib olish paytida xarid qiymati bilan mazkur tashkilotni tashkil qiluvchi aktivlarning sof qiymati o‘rtasidagi farq sifatida yuzaga keladi.

64. Xarid qilingan gudvillning miqdori hisob-kitob qilish yo‘li bilan, xarid qilinayotgan tashkilotning xarid qiymati bilan uni xarid qilish sanasidagi tashkilot sof aktivlarining bozor qiymati (barcha majburiyatlar summasi ayirilgan holda aktivlarning bozor qiymati) o‘rtasidagi farq sifatida aniqlanadi.

65. Gudvill summasiga xaridor tomonidan kelgusidagi iqtisodiy naf olish maqsadida beriladigan qo‘shimcha to‘lov sifatida qaraladi va alohida inventar obyekti sifatida hisobga olinadi.

Manfiy gudvill summasini stabil xaridorlar mavjudligi omili, sifat reputatsiyasi, marketing va sotish qobiliyati, ish yuzasidan aloqalar, boshqarish tajribasi, xodimlar malaka darajasi va shu kabilar bo‘lmagan taqdirda, xaridorga taqdim etiladigan narxdan chegirma sifatida ko‘rish va muddati kechiktirilgan daromadlar (kelgusi davr daromadlari) sifatida hisobga olish lozim.

66. Gudvill bo‘yicha amortizatsiya ajratmalari uning foydali xizmat muddati mobaynida boshlang‘ich qiymatini kamaytirish yo‘li bilan buxgalteriya hisobida tan olinadi.

Gudvillning foydali xizmat muddati dastlab tan olingan paytdan boshlab yigirma yildan oshmasligi kerak (tashkilotning faoliyat ko‘rsatish muddatidan oshib ketmasligi lozim).

Gudvill bo‘yicha amortizatsiya ajratmalari mazkur Standartning 7-bobida nazarda tutilgan tartibda va usullarni qo‘llagan holda amalga oshiriladi.

Moliyaviy hisobotda gudvillning qiymati tegishli hisobot davrida amalga oshirilgan hisobdan chiqarishlarni chegirgan holda balans qiymatida aks ettiriladi.

Manfiy gudvill summasi sotib olingan amortizatsiyalanadigan alohida aktivlarning foydali xizmat muddatlarning o‘rtachasi mobaynida tizimli ravishda tashkilotning moliyaviy natijalarga asosiy faoliyatdan boshqa daromadlar sifatida kiritiladi.

67. Chiqib ketayotgan nomoddiy aktivlarning qiymati balansdan chiqariladi. Nomoddiy aktivlar quyidagilar natijasida tashkilot balansidan chiqariladi:

a) tugatish;

b) sotish;

v) ayirboshlash;

g) tekinga berish;

d) ustav kapitaliga ta’sischi hissasi sifatida berish;

e) ishtirokchilar tarkibidan ishtirokchining chiqib ketishi chog‘ida nomoddiy aktivlar bilan hisob-kitob qilish;

j) kamomad yoki yo‘qotishlar aniqlanishi;

68. Nomoddiy aktivlarning chiqib ketishidan moliyaviy natija (foyda yoki zarar) nomoddiy aktivlarning chiqib ketishidan olingan daromaddan ularning qoldiq (balans) qiymatini, nomoddiy aktivlarning chiqib ketishi bilan bog‘liq bo‘lgan bilvosita soliqlar va xarajatlarni chegirib tashlash orqali aniqlanadi.

Nomoddiy aktivlar balansdan chiqarilganda moliyaviy natijani (foyda yoki zararni) aniqlashda oldingi qayta baholashlardan hosil bo‘lgan nomoddiy aktivlarni bahosi o‘sish summasining qoldig‘i 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi”ni hisobga oluvchi hisobvaraqlar kreditiga kiritiladi hamda 8510 “Uzoq muddatli aktivlar qayta baholash bo‘yicha tuzatishlar” hisobvarag‘i bo‘yicha rezerv kapital kamaytiriladi.

69. Tashkilotlarning nomoddiy aktivlardan foydalanishga doir huquqlarini tasdiqlaydigan hujjatlarning haqiqatda mavjudligini, balansda nomoddiy aktivlarni to‘g‘ri va o‘z vaqtida aks ettirilganligini aniqlash va ularning saqlanishini nazorat qilish maqsadida tashkilotlar tomonidan vaqti-vaqti bilan, biroq ikki yilda kamida bir marta nomoddiy aktivlarni inventarizatsiyadan o‘tkaziladi.

70. Nomoddiy aktivlarning inventarizatsiyasi O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (19-sonli BHMS) “Inventarizatsiyani tashkil qilish va o‘tkazish”da (ro‘yxat raqami 833, 1999-yil 2-noyabr) belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

71. Inventarizatsiyada aniqlangan ortiqcha nomoddiy aktivlar boshqa operatsion daromadlar sifatida aks ettiriladi. Inventarizatsiya vaqtida kamomad fakti aniqlangan yetishmayotgan nomoddiy aktivlar aybdor shaxslar aniqlangunga qadar kamomadlarni hisobga oluvchi hisobvaraqda aks ettiriladi.

72. Nomoddiy aktivlar va ularning alohida guruhlariga nisbatan qabul qilingan hisob siyosati bo‘yicha quyidagilar moliyaviy hisobotlarga izohlarda yoritib berilishi kerak:

tashkilot tomonidan nomoddiy aktivlarning (alohida guruhlari bo‘yicha) foydali xizmat muddatlari;

nomoddiy aktivlarning alohida guruhlari bo‘yicha amortizatsiya ajratmalarini hisoblash usullari;

tashkilotda mavjud bo‘lgan barcha nomoddiy aktivlarning hisobot davri boshi va oxiridagi umumiy balans qiymati va jamg‘arilgan amortizatsiya summasi;

kelib tushishi, chiqib ketishi va boshqa harakatlari natijasida hisobot davri boshi va oxirida nomoddiy aktivlarning balans qiymatidagi o‘zgarishlar;

tashkilotning o‘zi tomonidan yaratilgan nomoddiy aktivlarning balans qiymati.

73. Moliyaviy hisobotlarga izohlarda quyidagilar ham yoritib berilishi kerak:

balans qiymati tashkilotning moliyaviy hisobot uchun muhim hisoblangan nomoddiy aktivlarning tavsifi, balans qiymati va qolgan amortizatsiya davri;

egalik qilish huquqida cheklovlar mavjud bo‘lgan nomoddiy aktivlarning umumiy balans qiymati, shuningdek majburiyatlar bo‘yicha kafolat sifatida berilgan nomoddiy aktivlarning umumiy qiymati;

amortizatsiya hisoblanmaydigan nomoddiy aktivlarning tavsifi va balans qiymati hamda amortizatsiya hisoblanmasligi sabablari.

74. Tashkilot moliyaviy hisobotlarga izohlarda quyidagilarni qisqacha yoritib berishi kerak:

moliyaviy hisobot tuzilishi sanasiga nomoddiy aktiv deb tan olinish mezonlariga javob beradigan, biroq avvalgi hisobot davrida xarajat sifatida tan olingan ahamiyatli nomoddiy aktivlar;

kelgusida iqtisodiy naf olinishi kutilayotgan nomoddiy aktivlarni yaratish yoki yaxshilashga yo‘naltirilgan faoliyat turlari;

75. Quyidagi ma’lumotlar nomoddiy aktivlar qayta baholangan hollarda moliyaviy hisobotlarga izohlarda yoritib berilishi lozim:

joriy qiymatni aniqlash uchun asos;

qayta baholash amalga oshirilgan sana;

joriy qiymatini aniqlash imkoni bo‘lmagan nomoddiy aktivlarning balans qiymatlari hamda qayta baholash imkoni mavjud emasligiga sabablar.

1. O‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining 2005-yil 25-martdagi 35-son “O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (7-sonli BHMS) “Nomoddiy aktivlar”ni yangi tahrirda tasdiqlash to‘g‘risida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1485, 2005-yil 27-iyun) (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2005-yil, 25-26-son, 188-modda).

2. O‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining 2009-yil 21-yanvardagi 7-son “O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (7-son BHMS) “Nomoddiy aktivlar”ga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1485-1, 2009-yil 14-fevral) (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2009-yil, 8-son, 79-modda).

3. O‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining 2013-yil 17-maydagi 51-son “O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (7-sonli BHMS) “Nomoddiy aktivlar”ga o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1485-2, 2013-yil 22-may ) (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2013-yil, 21-son, 277-modda).

4. O‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining 2016-yil 5-sentabrdagi 66-son “Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (7-sonli BHMS) “Nomoddiy aktivlar”ni tasdiqlash to‘g‘risida”gi buyruqqa o‘zgartirishlar kiritish haqida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1485-3, 2016-yil 9-sentabr) (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2016-yil, 36-son, 422-modda).

5. O‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining 2017-yil 12-iyundagi 74-son “O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi milliy standarti (7-son BHMS) “Nomoddiy aktivlar”ni yangi tahrirda tasdiqlash to‘g‘risida”gi buyruqning muqaddimasiga o‘zgartirishlar kiritish haqida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1485-4, 2017-yil 16-iyun) (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017-yil, 24-son, 515-modda).