Elektr energiyasining ulgurji va chakana bozori mexanizmlariga bosqichma-bosqich oʻtish hamda elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilarini, shu jumladan, mustaqil ishlab chiqaruvchilarni va yirik isteʼmolchilarni magistral elektr tarmoqlariga ulanishini soddalashtirish hamda ularga teng shart-sharoitlar yaratish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Quyidagilarni nazarda tutuvchi Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin:

elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar va yirik isteʼmolchilarning magistral elektr tarmoqlariga ulash;

elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar va yirik isteʼmolchilarga xalqaro talablarga mos teng shart-sharoitlar yaratish;

magistral tarmoqlardan oqilona va shaffof foydalanish shartlarini belgilash orqali elektr energiyasining ulgurji va chakana bozorida faoliyat yurituvchi barcha tomonlar uchun umumiy texnik talablarni oʻrnatish.

2. Belgilab qoʻyilsinki:

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalarining talablari magistral tarmoqlarga ulangan hamda yangidan ulanadigan barcha turdagi elektr energetika korxonalari va isteʼmolchilari tomonidan bajarilishi majburiy hisoblanadi;

ushbu qaror rasmiy kuchga kirgan sanada magistral tarmoqlarga ulangan barcha turdagi elektr energiyasi korxonalari, elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar va isteʼmolchilar uchun Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalarining faqatgina ekspluatatsiya jarayonidagi talablari taalluqli hisoblanadi.

3. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi energetika vaziri J.T. Mirzamahmudov hamda energetika bozorini rivojlantirish va tartibga solish agentligi direktori Sh.X. Xodjayev zimmasiga yuklansin.

1. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi hududida magistral elektr tarmoqlarini rejalashtirish hamda uni xavfsiz va ishonchli ekspluatatsiya qilish, magistral elektr tarmoqlariga ulanish va undan foydalanish huquqlariga doir talablar hamda ularning ishlash tartibini belgilash sohasidagi, shuningdek, elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilarining taqsimlash tizimlariga ulanishdagi munosabatlarni tartibga soladi.

Mazkur Qoidalar magistral elektr tarmoqlaridan oqilona va shaffof foydalanish shartlarini belgilash orqali barcha Foydalanuvchilar va vakolatli organlar uchun umumiy talablarni oʻrnatadi.

2. Ushbu Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:

ajratish — Tegishli tizim operatori tarmogʻida bevosita ish bajarmasdan ulanishni tiklash imkonini qoldirmagan holda, Foydalanuvchi tarmogʻining ulanish nuqtasidagi infratuzilmani hammasini yoxud bir qismini oʻchirish;

alohida ishlash — oʻchishdan soʻng birlashgan energetika tizimidan alohida ajralgan butun yagona elektr energetika tizimining yoki undagi chastota va kuchlanishni boshqaruvchi kamida bitta generatsiyalovchi modulga ega boʻlgan qismning mustaqil ishlashi;

berk taqsimlash tizimi — sanoat, tijorat yoki boshqa umumiy xizmat koʻrsatish obyektlariga geografik chegaralangan hududda elektr energiyasini taqsimlovchi, maishiy isteʼmolchilarga elektr energiyasini yetkazib bermaydigan, kam sonli maishiy isteʼmolchilar yoki taqsimlash tizimi operatori bilan ishlaydigan tizim;

Berk taqsimlash tizimi operatori — berk taqsimlash tizimining faoliyat yuritishi uchun masʼul boʻlgan subyekt;

generatsiyalovchi modul — elektr energiyasini sinxron yoki sinxron boʻlmagan (nosinxron) holda generatsiyalovchi (ishlab chiqaruvchi) qurilma yoki qurilmalar majmuasi;

Isteʼmolchi — oʻz tarmoqlari orqali uzatish tizimiga toʻgʻridan-toʻgʻri ulangan yoki ulanishni rejalashtirgan elektr energiyasini ishlab chiqarish, xizmat koʻrsatish va (yoki) boshqa maqsadlarda elektr energiyasidan Foydalanuvchi yuridik shaxs, yaʼni yirik isteʼmolchilar;

koʻrsatma — operator (dispetcher) tomonidan oʻz vakolati doirasida harakatlarni bajarish uchun Foydalanuvchilarga biron-bir harakatni amalga oshirish uchun berilgan har qanday buyruq (farmoyish, topshiriq, ruxsat);

kuchlanishni avtomatik rostlagichi — klemmadagi haqiqiy kuchlanishni etalon qiymat bilan taqqoslash va qoʻzgʻatish tizimini boshqarish yoʻli bilan sinxron generatsiyalovchi modulning klemmalaridagi kuchlanishni boshqaruvchi, uzluksiz harakat qiluvchi avtomatik qurilma;

maksimal quvvat — Elektr stansiyasi operatori va Tegishli tizim operatori oʻrtasidagi Ulanish shartnomasida koʻrsatilgan generatsiyalovchi modul(lar)ning ishlashi bilan bogʻliq, tarmoqqa uzatilmaydigan yuklamani (oʻz ehtiyoji uchun va boshqa maqsadlarda) chegirib tashlagandan soʻng uzatilishi mumkin boʻlgan uzluksiz maksimal aktiv quvvat;

minimal barqaror ishlash rejimi — ulanish shartnomasida koʻrsatilgan yoki Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori oʻrtasida kelishilgan, generatsiyalovchi modulning cheklanmagan vaqt davomida barqaror ishlashi mumkin boʻlgan minimal aktiv quvvat;

nosinxron generatsiyalovchi modul — yagona elektr energetika tizimiga nosinxron yoki tegishli elektronika yordamida ulangan hamda uzatish tizimiga, taqsimlash tizimiga, jumladan, berk taqsimlash tizimiga yagona ulanish nuqtasiga ega boʻlgan generatsiyalovchi qurilmalar yoki ularning jamlanmasi;

rostlashning minimal darajasi — ulanish shartnomasida koʻrsatilgan yoki Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori oʻrtasida kelishilgan, generatsiyalovchi modulning aktiv quvvatini nazorat qilish mumkin boʻlgan minimal koʻrsatkich;

sinxron generatsiyalovchi modul — generatsiya qilinayotgan kuchlanish chastotasi, generatorning aylanish chastotasi va tarmoq kuchlanishining chastotasi doimiy mutanosib boʻladigan, yaʼni sinxron holda elektr energiyasini generatsiya qiluvchi qurilmalarning umumiy jamlanmasi;

statizm — chastotaning turgʻun oʻzgarishini, chiqishdagi aktiv quvvatning foizlarda ifodalangan yakuniy turgʻun qiymatiga nisbati. Chastotaning oʻzgarishi nominal chastotaga nisbatan ifodalanadi, aktiv quvvatning oʻzgarishi tegishli chegaraga erishish vaqtidagi maksimal quvvatga yoki haqiqiy aktiv quvvatga nisbati bilan ifodalanadi;

Taqsimlash tizimi operatori — Oʻzbekiston Respublikasining muayyan hududi yoki tumanida elektr energiyasini taqsimlash boʻyicha faoliyatni amalga oshirish vakolatiga ega boʻlgan yuridik shaxs;

Tegishli tizim operatori — bu barcha tizim operatorlarini, xususan, Uzatish tizimi operatori, Taqsimlash tizimi operatori va Berk taqsimlash tizimi operatorlarini nazarda tutuvchi umumiy atama, yaʼni Foydalanuvchi tarmogʻi ulangan tarmoqning vakolatli operatori. Elektr stansiyasi operatori yoki Foydalanuvchining ichki tarmoqlariga ulangan boshqa Foydalanuvchilar uchun ular Tegishli tizim operatori hisoblanadi;

Tizim operatori — Oʻzbekiston Respublikasining yagona elektr energetika tizimini real vaqt rejimlarida operativ (tezkor-dispetcherlik) boshqarish, uning ishonchli ishlashini taʼminlash, boshqa davlatlar energetika tizimlari bilan parallel ravishda ishlash, elektr energiyasiga boʻlgan talab va taklifdan kelib chiqib, shuningdek, elektr energiyasini ishlab chiqarish va uning isteʼmol qilinishiga taʼsir qiluvchi barcha omillarni hisobga olgan holda, uni ishlab chiqarish va isteʼmol qilishning har soatlik rejimlarini boshqaruvchi organ;

uzatish tizimi — elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar, yirik isteʼmolchilar va taqsimlash tizimlari ulangan, elektr energiyasining hududlararo uzatilishini taʼminlovchi va qoʻshni davlatlar elektr energetika tizimlari bilan bogʻlangan 35 kV va undan yuqori kuchlanishli magistral elektr tarmoq xoʻjaligi obyektlari (elektr uzatish tarmoqlari va podstansiyalar) majmuasi;

Uzatish tizimi operatori — Oʻzbekiston Respublikasida uzatish tizimini ekspluatatsiya qilish va uni rivojlantirish faoliyatini amalga oshirish vakolatiga ega boʻlgan yuridik shaxs yoki tashkilot;

uzlukli yuklama — shartnomaga binoan elektr energiyasi taʼminotchisi, Tizim operatori yoki Tegishli tizim operatori tomonidan cheklangan vaqt davriga oʻchirilishi mumkin boʻlgan maʼlum isteʼmolchilarning yuklamasi;

ulanish nuqtasi — ulanish shartnomasida koʻrsatilgan generatsiyalovchi modul, Isteʼmolchi tarmoqlari yoki taqsimlash tizimi tarmoqlarini uzatish tizimiga, shuningdek, taqsimlash va yopiq taqsimlash tizimlariga ulanish chegarasi (nuqtasi);

ulanish shartnomasi — elektr stansiyalari, Isteʼmolchilar yoki taqsimlovchi tizim qurilmalariga aniq texnik talablarni va tegishli ulanish nuqtasini oʻz ichiga oluvchi, Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori, Isteʼmolchi tarmoqlari operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori oʻrtasidagi shartnoma;

flikerlar — miltillash, elektr tarmogʻida yuklamaning tez yoki tez-tez oʻzgarishi yoxud boshqa sabablarga koʻra kuchlanishning tebranishi natijasida yuzaga keladigan holat. Bu holat yorugʻlikning miltillashiga olib keladi yoki sezgir uskunalarning ishlashiga taʼsir qiladi;

Foydalanuvchi — oʻz tarmoqlari orqali uzatish tizimiga ulangan yoki ulanishni rejalashtirgan, generatsiyalovchi modullarga ega boʻlgan tarmoqlari taqsimlash tizimiga ulangan yoki ulanishni rejalashtirgan yuridik yoki jismoniy shaxs;

chastota yetakchisi — sinxron ishlash zonasidagi chastota barqarorligini taʼminlash uchun Tizim operatori tomonidan tayinlangan, boshqa Foydalanuvchilar harakatlarini muvofiqlashtirishga masʼul boʻlgan operator;

chastotaviy-sezuvchan rejim — chastotasining oʻzgarishiga javoban generatsiyalovchi modulning chiqishidagi aktiv quvvatni chastotani tiklashga uchun oʻzgartirishi;

chastotani rostlash — yagona elektr energetika tizimi chastotasini barqaror saqlab turish maqsadida belgilangan nuqtadagi chastotaning oʻzgarishiga javoban generatsiyalovchi modullar yoki elektr energiyasini saqlash tizimlarining chiqishdagi aktiv quvvatni, shuningdek isteʼmolchilarning oʻz yuklamasini rostlash qobiliyati;

chastotaning ortishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejim — generatsiyalovchi modulning tizim chastotasini belgilangan qiymatdan yuqoriroq oʻzgarishiga javoban chiqishidagi aktiv quvvatning pasayishiga olib keladigan ish rejimi;

chastotaning pasayishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejim — generatsiyalovchi modulning yagona elektr energetika tizimi chastotasini belgilangan qiymatdan pastroqqa oʻzgarishiga javoban chiqishidagi aktiv quvvatning ortishiga olib keladigan ish rejimi;

Elektr stansiyasi operatori — Elektr stansiyalariga ega boʻlgan yoki ular tomonidan oʻz elektr stansiyasini texnik xizmat koʻrsatish va ekspluatatsiya qilish sharti (O&M) bilan foydalanishga bergan jismoniy yoki yuridik shaxs, jumladan generatsiyalovchi modul operatori;

elektr tarmogʻi — elektr energiyasini uzatish yoki taqsimlash uchun xizmat qiluvchi bir-biri bilan bogʻlangan elektr tarmoqlari, transformator podstansiyalari, taqsimlash punktlari va ularning qurilmalari;

elektr energiyasini saqlash tizimi — elektr energiyasini saqlash, qayta uzatish va taqsimlash uchun akkumulyator batareyalari, mexanik saqlash tizimlari va gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyalar majmuasi;

energetika tizimi stabilizatori — quvvat tebranishlarini soʻndirish uchun moʻljallangan sinxron generatsiyalovchi moduldagi kuchlanish avtomatik rostlagichining qoʻshimcha funksiyasi;

yuklama ostida kuchlanishni rostlagichi — kuchlanishni yuklama ostida, yaʼni transformatorning ishlash jarayonida oʻzgartirishga imkon beruvchi, kuch transformatoriga oʻrnatilgan qurilma;

yagona elektr energetikasi tizimi — elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi obyektlar, uzatish va taqsimlash tizimlari, elektr energiyasini saqlash obyektlari va ularning dispetcherlik boshqaruvi;

oʻz ehtiyojlarini qoplash rejimi — generatsiyalovchi modullarning oʻchirilishiga va ularning zaxira taʼminot manbalarining ulanishiga olib keluvchi tarmoq ichidagi buzilishlarda generatsiyalovchi modullarning oʻz ehtiyojlarini qoplash bilan bogʻliq ish rejimi;

oʻrnatish hujjati — 1000 V dan past kuchlanishli tarmoqlarga ulangan va “A” turdagi generatsiyalovchi modul yoki talab qilingan tavsifga ega boʻlgan elektr energiyasini isteʼmol qiluvchi qurilma toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oluvchi va uning talablarga muvofiqligini tasdiqlovchi tarkibiy hujjat;

oʻrnatma — boshqarish sxemalarida foydalaniladigan har qaysi parametr uchun belgilanadigan qiymat;

3. Mazkur Qoidalarda qoʻllaniladigan vaqtning barcha koʻrsatkichlari yoki vaqtga havolalar Oʻzbekiston Respublikasidagi standart vaqtga nisbatan (Universal muvofiqlashtirilgan vaqtdan besh soatga oldin keluvchi UTC+05:00) qoʻllaniladi.

4. Uzatish tizimi operatori, uzatish va taqsimlash tarmoqlariga ulangan elektr qurilmalariga egalik qiluvchi va (yoki) ekspluatatsiya qiluvchi Taqsimlash tizimi operatorlari va Foydalanuvchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish uchun texnik va texnologik tizimlarni oʻrnatishlari hamda ushbu tizimlarning boshqarish infratuzilmasini mazkur Qoidalar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar va ishlab chiqaruvchilarning texnik hujjatlari talablariga muvofiq holatda tutishlari lozim.

5. Quyidagi oʻzaro ulanishlarda:

uzatish va taqsimlash tizimlari oʻrtasidagi ulanishlarda Uzatish tizimi operatori Tegishli tizim operatori, Taqsimlash tizimi operatori uzatish tizimi Foydalanuvchisi;

har bir Taqsimlash tizimi operatori elektr tarmoqlari ulangan boshqa elektr tarmoqlari uchun Foydalanuvchi, uning tarmoqlariga ulangan Tomonlar uchun Tegishli tizim operatori;

Berk taqsimlash tizimlari va elektr tarmogʻi operatorlari oʻrtasidagi ulanishlarda Berk taqsimlash tizimi operatori Tegishli tizimi operatoriga nisbatan Foydalanuvchi hisoblanadi.

6. Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchilar oʻrtasidagi barcha bogʻlanishlar hisobga olish tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

Ushbu tizimlar Oʻzbekiston Respublikasining “Metrologiya toʻgʻrisida”gi Qonuni, boshqa qonunchilik hujjatlari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, elektr energiyasi bozoridagi shartnomalar, shuningdek markaziy xarid qiluvchi bilan shartnomalar yoki elektr taʼminoti shartnomalari talablariga javob berishi shart.

7. Uzatish tizimini rivojlantirishni uzoq muddatli rejalashtirish (keyingi oʻrinlarda — uzoq muddatli rejalashtirish) Energetika vazirligi (keyingi oʻrinlarda — Vazirlik) tomonidan muvofiqlashtiriladi va kelgusi oʻn yillik istiqboldagi davrga rejalashtirishni oʻz ichiga oladi.

8. Uzoq muddatli rejalashtirishni tashkillashtirish Uzatish tizimi operatori tomonidan amalga oshiriladi va quyidagilarga asoslanadi:

elektr energetikasi sohasidagi va boshqa qonunchilik hujjatlariga;

elektr energetikasi sektorini rivojlantirish boʻyicha strategik hujjatlarga;

fuqarolar va infratuzilma xavfsizligiga;

ekologik siyosat va cheklovlarga;

uzatish tizimining iqtisodiy samaradorligiga.

9. Uzatish tizimini uzoq muddatli rejalashtirish jarayonida, uzatish tizimining barqaror ishlashini taʼminlash mezonlari, uni optimal rivojlantirish va barcha tegishli iqtisodiy koʻrsatkichlar hisobga olinishi lozim.

Bunda Uzatish tizimi operatori tomonidan dastlabki uch yil uchun uzatish tizimiga kiritiladigan investitsiyalar toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlarni va rejalashtirilgan davr yakunigacha kutilayotgan investitsiyalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan Uzatish tizimining investitsiya rejasi ishlab chiqiladi.

Uzoq muddatli rejalashtirish Uzatish tizimi operatori tomonidan Tizim operatori bilan birgalikda ishlab chiqiladi, Energetika bozorini rivojlantirish va tartibga solish agentligini (keyingi oʻrinlarda — Regulator) bilan kelishiladi va Vazirlik tomonidan tasdiqlanadi.

10. Uzoq muddatli rejalashtirishning asosiy maqsadi mavjud va yangidan ishga tushiriladigan uzatish tizimlarining barqaror ishlashini taʼminlashdan iborat boʻlib, quyidagilarni taʼminlaydi:

yagona elektr energetika tizimining xavfsiz, ishonchli va samarali ishlashini;

yakuniy isteʼmolchilar elektr taʼminotining yuqori darajadagi xavfsizligi va sifatini;

mavjud va yangidan ulanadigan Foydalanuvchilarning uzatish tizimiga diskriminatsiyasiz ulanishini;

barcha yangi Foydalanuvchilarning uzatish tizimiga samarali va tejamkor ulanishi imkoniyatini;

elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi, saqlash tizimlari va isteʼmol qiluvchi obyektlarning barqaror rivojlanishini;

yagona elektr energetika tizimidagi ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash, saqlash tizimlari va isteʼmolchilar obyektlarining samarali ishlashini.

11. Uzatish tizimini uzoq muddatli rejalashtirishning maqsadi — barcha mavjud va kelgusida ulanadigan Foydalanuvchilar, elektr energiyasi bozori ishtirokchilari va Oʻzbekiston Respublikasi elektr energetika sektorining manfaatdor tomonlarini oʻz vaqtida xabardor qilish (maʼlumot berish)dan iborat boʻlib, quyidagilarni namoyon etadi:

uzatish tizimi konfiguratsiyasining istiqboldagi davr uchun batafsil sharhi;

uzatish tizimida rejalashtirilayotgan asosiy oʻzgarishlar, shu jumladan quriladigan, rekonstruksiya yoki demontaj qilinadigan uzatish tizimi obyektlarining hamda tizimlararo uzatish tarmoqlarining joylashish joyi va ularning asosiy koʻrsatkichlarini oldindan koʻrish.

12. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqishning dastlabki bosqichi rejalashtirish jarayonining chegaralarini belgilash hisoblanadi.

Bunda Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun asos, bir tomondan rejalashtirish standarti va mezonlari, ikkinchi tomondan rejalashtirish jarayonining maqsadlaridan iborat boʻladi.

Rejalashtirish talablari va mezonlari Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining maqsad va vazifalariga bogʻliq holda shakllantirilishi zarur.

13. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining maqsadlari elektr energetika sektorini rivojlantirish strategiyasi bilan uzviy bogʻliqdir.

14. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi odatda bir nechta rivojlanish ssenariylarida, isteʼmol yuklamasi va generatsiyaning oʻzgarishlari uchun ishlab chiqiladi.

15. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqishda quyidagi standartlar va rejalashtirish mezonlari hisobga olinadi:

a) “n-1” xavfsizlik mezoni — yagona elektr energetika tizimining har qanday individual uzatish, generatsiya yoki isteʼmolchi elementining toʻsatdan yoʻqolishiga (oʻchishiga) toʻliq chidamli (turgʻun) boʻlishi;

b) yagona elektr energetika tizimining ishonchliligi — yagona elektr energetika tizimining koʻp martalik oʻchirishlarga javobi (reaksiyasi) rejadagi qiymatlarga muvofiq boʻlishi;

v) qisqa tutashuv mezoni — uzatish tizimining barcha elementlarida qisqa tutashuv darajalarini uskunalarning loyihaviy parametrlari chegaralarida ushlab turish;

g) turgʻunlik mezoni:

statik turgʻunlik mezoni — uzatish tizimini mazkur Qoidalarda belgilangan ruxsat etilgan chegaralarda ekspluatatsiya (kuchlanish, chastota, aktiv va reaktiv quvvat oqimlari) xavfsizligini taʼminlaydigan darajada rejalashtirish;

dinamik turgʻunlik mezoni — oʻtkinchi jarayonlarida uzatish tizimining barqarorligi;

d) tarmoqqa yetkazib beriladigan elektr energiyasining sifati:

kuchlanish barqarorligi mezoni — bu uzatish tarmogʻining uzatish tizimidagi kuchlanish diapazonlarini III va XI boʻlimlarida oldindan belgilangan qiymatlar va vaqt chegaralarida ushlab turish imkoniyati;

kuchlanishning sinusoidasi shakllari sifati mezoni (garmonika va flikerlar) — garmonika va flikerlarning taʼsirini hisobga olgan holda uzatish tizimida kuchlanishni talab etilgan sifatini taʼminlash.

16. Rejalashtirishning alohida talablari va mezonlaridan foydalanilishi va ularning taʼsiri Oʻzbekiston Respublikasi yagona elektr energetika tizimining strategik maqsadlariga bogʻliq holda oʻzgarishi mumkin.

17. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi har yili yangilab borish tartibida oʻn yil muddatga ishlab chiqiladi. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi kelgusi oʻn yillik davr uchun har yili 31-dekabrga qadar ishlab chiqiladi (yangilanadi).

18. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini vaqt meʼyorlari mazkur Qoidalarga 1-ilovaga muvofiq ishlab chiqiladi.

19. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish va uni yangilash jarayonida Vazirlik quyidagilar uchun javobgar hisoblanadi:

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish va yangilash jarayonini doimiy monitoringi;

elektr energetika sohasini rivojlantirishning makroiqtisodiy koʻrsatkichlari va strategik rivojlantirish rejalari boʻyicha zarur dastlabki maʼlumotlarni taqdim qilinishi;

taklif etilayotgan Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi boʻyicha ichki jamoatchilik maslahatlashuvlarini oʻtkazish;

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining qabul qilinishi.

20. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish jarayonida Uzatish tizimi operatori quyidagilar uchun javobgardir:

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi ishlab chiqish jarayonini umumiy muvofiqlashtirishga;

Uzatish tizimi operatori tomonidan ushbu faoliyat uchun vakolat berilgan loyiha tashkiloti va Tizim operatori bilan uzviy hamkorlikda tadqiqot modellari va ssenariylarini ishlab chiqish va uygʻunlashtirish;

Tegishli tizim operatorlari, Tizim operatori va Vazirlikdan olingan dastlabki maʼlumotlarni umumlashtirish, tekshirish va qayta ishlash;

oʻz resurslari hamda Foydalanuvchilardan dastlabki zarur maʼlumotlarni yigʻish;

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining yakuniy loyihasini tayyorlash uchun zarur hisob-kitoblarni amalga oshirish;

elektr energetika sektorida ichki muhokamalarni oʻtkazish va taklif etilayotgan Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining loyihasini jamoatchilik muhokamasiga qoʻyish;

Vazirlik va Regulatorga taqdim etish uchun Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining yakuniy takliflarini tayyorlash.

21. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish jarayonida Foydalanuvchilar oʻzlariga tegishli qurilmalarning haqiqiy va rejadagi parametrlari boʻyicha dastlabki maʼlumotlarni taqdim etish uchun javobgardirlar.

22. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi quyidagilardan iborat tarkibda shakllantiriladi:

a) rejalashtirish talablari va mezonlari, shu jumladan rejalashtirishdagi taxminlar;

b) uzatish tizimidagi mavjud aktivlar, ularning holati va oʻrtacha yoshining dastlabki tahlili;

v) talab (isteʼmol) prognozi — oʻtgan davr (tarixiy) maʼlumotlari, elektr energetika tizimidagi mavjud va yangi Foydalanuvchilar tomonidan kiritilayotgan resurslar hamda energiya samaradorligini oshirish boʻyicha amalga oshirilishi rejalashtirilgan chora-tadbirlarning strategik rejalari;

g) generatsiya prognozi — generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasiga muvofiq mavjud va rejalashtirilgan obyektlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

d) elektr energetika tizimi balansini baholash natijalari;

e) quyidagilarni oʻz ichiga olgan uzatish tizimining barqarorligini baholash:

rejalashtirilgan davrdagi uzatish tizimining mavjud holati va zarur koʻrsatkichlarning texnik-iqtisodiy tahlili asosida aniqlangan uzatish tizimini optimal rivojlantirish varianti;

uzatish tizimining asosiy obyektlarini xatlovdan oʻtkazish natijasi — qurilishi, rekonstruksiya qilinishi/taʼmirlanishi yoki ekspluatatsiyadan chiqarilishi lozim boʻlgan asosiy obyektlarning ustuvorligiga qarab guruhlangan va rejalashtirilgan tadbirlarni yakunlanish yillari koʻrsatilgan roʻyxat;

uzatish tizimining yordamchi uskunalari infratuzilmasini rivojlantirish rejasi (telekommunikatsiya tizimi, maʼlumotlarni boshqarish tizimi, SCADA/EMS, oʻlchash tizimi, axborot texnologiyalarini qoʻllab-quvvatlash va boshqa tizimlar);

j) uzatish tizimining (birlamchi, ikkilamchi va yordamchi uskunalar) yangi, rekonstruksiya qilinadigan (taʼmirlanadigan) va ekspluatatsiyadan chiqariladigan (demontaj qilinadigan) obyektlari koʻrsatilgan uzatish tizimini rivojlantirish boʻyicha kichik loyihalarning roʻyxati va ularning asosiy parametrlari;

z) rivojlantirish boʻyicha rejalashtirilgan asosiy kichik loyihalarining xarajat va foydasi tahlili;

i) uzatish tizimining investitsiya rejasi kelgusi uch yilga ishlab chiqiladi, har yili yangilanib boriladi hamda taqsimlash tizimining investitsiya rejalari bilan uygʻunlashtiriladi. Uzatish tizimining investitsiya rejasi quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim:

investitsiya qoidalari, nomlanishi, turi va rejalashtirilgan faoliyatning qisqacha tavsifi;

tegishli generatsiya, isteʼmol yoki taqsimlash obyektlari bilan investitsiyalar, ishlar boʻyicha oʻzaro munosabatlar;

uskunalar, xizmatlar va ishlarning narxi;

investitsiya rejasini moliyalashtirishni amalga oshirish grafigi;

alohida investitsiyalarni amalga oshirish uchun moliyaviy resurslar;

joriy investitsiya loyihalarini borishi toʻgʻrisida maʼlumotlar.

23. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining jamoatchilik muhokamalariga qoʻyilgan va tasdiqlangan loyihalari Uzatish tizimi operatori, Vazirlik va Regulatorning rasmiy veb-saytlarida eʼlon qilinadi.

24. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi Qoidalarga 2-ilovaga muvofiq tamoyillar va yondashuvlar asosida ishlab chiqiladi.

25. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun asosiy maʼlumotlar Vazirlik, Tizim operatori, Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchilar tomonidan taqdim etiladi.

Boshqa manbalardan olingan qoʻshimcha maʼlumotlardan ham foydalanishga yoʻl qoʻyiladi, biroq ular Uzatish tizimi operatori tomonidan aniqlik va ishonchlilik jihatlaridan tekshirilgan boʻlishi lozim.

26. Foydalanuvchilar Uzatish tizimi operatori soʻrovi asosida Qoidalar talablariga muvofiq rejalashtirish maʼlumotlarini taqdim etishlari shart.

Uzatish tizimiga ulanishdagi cheklovlar yoki uning kechiktirilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan yangi isteʼmol quvvatini yoki generatsiya quvvatini aniqlashdagi har qanday kechikish yoki jiddiy xatoliklarga yoʻl qoʻyilmaydi.

27. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini tayyorlash maqsadida Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorlari tomonidan soʻnggi besh yil uchun quyidagi maʼlumotlar taqdim etiladi:

elektr energiyasi isteʼmoli (soatlik elektr energiyasi isteʼmol talabi va tigʻiz vaqtlardagi eng yuqori quvvat);

kelgusi oʻn yilga isteʼmolning shaxsiy prognozi;

Foydalanuvchilar isteʼmol prognozining umumiy maʼlumotlari;

elektr uzatish tarmoqlarining yuklanishlari;

kuch transformatorlari va kuchlanish profillarini koʻrsatish bilan xarakterli rejimlar uchun uzatish tizimining rejim sxemalari;

Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi maʼlumotlari;

elektr energetika tizimining simulyatsiya modellarini ishlab chiqish uchun zarur boʻlgan Foydalanuvchilarning maʼlumotlari;

quvvat taqsimoti rejimlarini hisoblari boʻyicha takliflar va hokazolar.

28. Vazirlik Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqishda quyidagilarni taqdim etadi:

Oʻzbekiston Respublikasi boʻyicha makroiqtisodiy maʼlumotlar;

energetika sektori uchun ahamiyatli boʻlgan strategik rivojlanish maʼlumotlari;

mavjud yoqilgʻi resurslari hajmi va ulardan foydalanish strategiyasi bilan bogʻliq maʼlumotlar;

elektr energiyasi eksporti/importining uzoq muddatli strategiyasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

energetik balansning uzoq muddatli prognozlari va boshqa maʼlumotlar.

29. Foydalanuvchilar uzatish tizimini rejalashtirish jarayoni doirasida mazkur Qoidalarga 3-ilovaga muvofiq maʼlumotlarni taqdim etadilar.

30. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun maʼlumotlarni taqdim etuvchi barcha Tomonlar, oʻzlari tomonidan taqdim etilgan maʼlumotlarning maxfiylik maqomini koʻrsatishlari shart.

Uzatish tizimi operatori tomonidan rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun vakolat berilgan tashkilot (kompaniya) ushbu maʼlumotlardan foydalanishda maxfiylik shartlariga amal qilishi kerak.

31. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi Uzatish tizimi operatori tomonidan muntazam har yili yangilab borish asnosida kelgusi oʻn yil davrga ishlab chiqiladi.

32. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini ishlab chiqish uchun maʼlumot mavjud operatorlar va Oʻzbekiston Respublikasining elektr energetika tizimidagi generatsiyalovchi obyektlar operatorlari tomonidan, shuningdek kelgusidagi yangi generatsiyalovchi obyektlarni rivojlantirishni rejalashtirayotgan davlat yoki investorlar hamda davlat darajasida amalga oshirilayotgan harakatlarning strategik rejalari Vazirlik tomonidan taqdim etiladi.

33. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini ishlab chiqish uchun maʼlumotlar ushbu Qoidalarga 3-ilovaga muvofiq taqdim etiladi.

34. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi mazkur Qoidalarga 4-ilovaga muvofiq yondashuv va uslubiyotning asosiy elementlari asosida ishlab chiqiladi.

35. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining muddatlariga muvofiqlashtirish maqsadida har yili 1-iyulga qadar ishlab chiqiladi. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi mazkur Qoidalarga 5-ilovada bayon etilgan harakatlar va belgilangan muddatlarda ishlab chiqiladi.

36. Uzatish tizimini rivojlantirish va Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejalari asosida uzatish tizimi tizimining uzoq muddatli moslik prognozini (keyingi oʻrinlarda — LT-SAF) har yili yangilab borish asosida kelgusi oʻn yilga ishlab chiqiladi.

LT-SAF elektr energetika tizimining quvvat balansini doimiy ushlab turish va uzilishlarsiz yoki minimal uzilishlar bilan oxirgi isteʼmolchilar elektr taʼminoti xavfsizligini taʼminlash qobiliyatining prognozidir.

Tizim operatori LT-SAF ishlab chiqilishi va doimiy yangilab borilishi uchun uchun masʼul hisoblanadi.

37. LT-SAF ni baholash talab (isteʼmol) prognozi, Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi, Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi, yoqilgʻi mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, elektr energetika tizimini barqaror boshqarish zaxirasi talablari, elektr energiyasi bozorining prognozlari, tizimlararo bogʻlanishlarning ishlash qobiliyatlari va boshqa maʼlumotlarga asoslangan.

38. LT-SAF asosiy komponentlari quyidagilardan iborat:

a) uzatish tizimining mosligi — bu uzatish tizimining oldindan belgilangan, rejalashtirilgan qiymatlar chegarasida uzatish tizimining ekspluatatsiya parametrlarini ushlab turish va uzatish tizimida quvvatning uzatilishini taʼminlash qobiliyati boʻlib, quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

ishlab chiqarilgan elektr energiyasini uzatish — uzatish tizimining, har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida, generatsiyalovchi obyektlar tomonidan ishlab chiqarilgan elektr energiyasini toʻliq hajmda oʻtkazish qobiliyati;

isteʼmolchilarni va taqsimlash tarmoqlarining elektr taʼminoti — uzatish tizimining, har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida, uzatish tizimiga ulangan barcha isteʼmolchilar va taqsimlash tarmoqlarini elektr taʼminoti uchun yetarli darajadagi oʻtkazish qobiliyati;

tizimlararo bogʻlanishlarning oʻtkazish qobiliyatini qoʻllab-quvvatlash — uzatish tizimi, elektr energiyasi eksporti (importi) uchun qoʻshni elektr energetika tizimlari bilan tizimlararo bogʻlanishlarni qoʻllab turish va (yoki) kelgusida kengaytirish imkoniyatining mavjudligi;

b) generatsiyaning mosligi — har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida import bilan birgalikda talabni toʻliq qondirish va generatsiyalovchi quvvatlarning yetarliligini taʼminlash imkoniyati:

quvvat balansi — har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida generatsiya va import bilan isteʼmol talabi va eksport oʻrtasidagi muvozanatini taʼminlash;

yagona elektr energetika tizimini muvozanatlash — yagona elektr energetika tizimida quvvat balansini taʼminlash va tizimlararo bogʻlanishlardagi chastotani rostlashni ushlab turish uchun muvozanatlash zaxiralarining zaruriy hajmini taʼminlash.

39. Uzatish tizimi mosligining prognozini ishlab chiqishda mazkur Qoidalarga 6-ilovaga muvofiq mezon asosida ishonchlilik boʻyicha energetik balansdan yuqori zaxiraning va yagona elektr energetika tizimida boshqariladigan zaxiralarni, berilgan hajmning istalgan darajasini doimiy ravishda taʼminlagan holda, elektr energetika tizimidagi yuklama (maksimal quvvat va elektr energiyasi isteʼmoli talabi) mahalliy generatsiya va import hisobiga toʻliq qoplanadi.

40. LT-SAF Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi va Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasidan farqli ravishda, uzatish tizimi mosligi tahlili bilan bir vaqtda Oʻzbekiston Respublikasining energetika sektorida generatsiya va isteʼmolni rivojlantirish rejalarini amalga oshirish dinamikasining tahlilini ham oʻz ichiga oladi.

41. LT-SAF uchun asosiy dastlabki maʼlumotlar quyidagilar:

isteʼmol prognozi (umumiy elektr energiyasi isteʼmoli, yuklamaning namunaviy grafiklari va kunlik maksimal isteʼmol);

yangi generatsiyaning prognoz koʻrsatkichlari (oʻrnatilgan quvvat, quvvat koeffitsiyenti va ekspluatatsiyaga kiritish sanasi);

elektr energetika tizimida mavjud generatsiyalovchi modullarni ekspluatatsiyadan chiqarish rejalari.

42. Uzatish tizimining moslik meʼyori elektr energetika tizimi ishining eng muhim parametrlari boʻyicha belgilangan meʼyorlarini saqlagan holda, yakuniy isteʼmolchilarning elektr taʼminotidagi xavfsizlik darajasi hisoblanadi.

Elektr taʼminotining xavfsizlik darajasini aniqlashda foydalaniladigan hajmiy koʻrsatkichlar elektr taʼminotining uzluksizligi bilan bogʻliq va elektr energetika tizimining ishlay olmasligi tufayli yakuniy isteʼmolchilarga yetkazib berilmagan elektr energiyasining umumiy hajmini belgilovchi “ENS” (yetkazib berilmagan energiya) bilan belgilanadi.

43. Ulanish qoidalari barcha Foydalanuvchilarni uzatish tizimiga ulash, jumladan ularning oldin ulangan elektr qurilmalarini ulanish nuqtalari oʻzgarganda, mavjud qurilmalarning quvvatlari ortishi yoki yangi ishga tushiriladigan quvvatlarini uzatish tizimiga ulash tartibi va texnik talablarini belgilaydi. Qoidalar Foydalanuvchilar qurilmalarini tarmoqdan uzish va qayta ulash tartibini ham oʻz ichiga oladi.

44. Ulanish qoidalarning asosiy maqsadi — bu uzatish tizimiga ulanish uchun aniq va batafsil maʼlumotlar toʻplamini taqdim etish va elektr stansiyalari uchun taqsimlash tarmoqlariga ulanish, uzatish tizimiga yoki taqsimlash tarmoqlariga, barcha ulangan Tomonlar tarafidan uzatish tizimining belgilangan talablariga toʻliq rioya qilgan holda, diskriminatsiyasiz kira olishini taʼminlashdir.

45. Mazkur Qoidalar va undan keyingi ulanish boʻyicha barcha tartib va uslubiyotlar yagona elektr energetika tizimidagi generatsiyalovchi obyektlar, elektr energiyasini saqlash tizimlari va Isteʼmolchilar infratuzilmalarini rivojlantirish uchun investitsiyalar jalb etish maqsadida Uzatish tizimi operatori tomonidan eʼlon qilinib boriladi va ommaviy foydalanishda boʻladi. Ularda uzatish tizimiga ulanish tartiboti, texnik talablar va xarajatlar keltiriladi.

46. Ulanish shartlari talablari quyidagi guruhlarga boʻlinadi:

a) barcha Foydalanuvchilar uchun ulanishning umumiy shartlari;

b) generatsiyalovchi modullarni ulash shartlari:

barcha ishlab chiqaruvchilarga tegishli ulanish shartlari,

faqat sinxron generatorlar uchun ulanish shartlari,

faqat qayta tiklanuvchi energiya manbalariga tegishli ulanish shartlari;

v) Isteʼmolchilarga tegishli ulanish shartlari;

g) Elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun ulanish shartlari.

47. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va barcha (avvaldan ulangan va kapital taʼmirlash yoki mavjud ulanish infratuzilmasini kengaytirishdan keyin ulanishni, ulanish nuqtalarini oʻzgartirish yoki quvvatlarini oʻzgartirishni rejalashtirgan) Tomonlarga hamda kelgusida uzatish tizimiga ulanishni rejalashtirayotgan barcha Foydalanuvchilarga qoʻllaniladi.

48. Barcha Tomonlar Qoidalarning mazkur boʻlimi talablari va shartlarni sifatli hamda belgilangan muddatlarda bajarishlari hamda uni samarali amalga oshirilishini taʼminlashlari shart.

49. Ulanish tartibi Foydalanuvchining qurilmalarini uzatish tizimiga ulash jarayonini belgilaydi. Quyidagilar uzatish tizimiga ulanish umumiy tartibining asosiy tashkil etuvchilari hisoblanadi:

ulanishga talabnoma kiritish;

ulanish boʻyicha tadqiqot oʻtkazish;

Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida ulanish boʻyicha tadqiqot (loyiha)ning texnik yechimini kelishish;

ulanishni maʼqullash;

ulanish toʻgʻrisida shartnoma;

ulanish nuqtasida infratuzilmaning qurilishi;

sinashlar va ekspluatatsiyaga kiritish;

kuchlanish berish.

50. Foydalanuvchi, Uzatish tizimi operatoriga tarmoqqa ulanishga yoki mavjud ulanishni oʻzgartirish uchun ulanish tartibining birinchi qadami sifatida soʻrov (talabnoma) yuboradi.

51. Talabnoma, soʻralayotgan ulanishni baholash uchun Uzatish tizimi operatoriga zarur boʻlgan barcha maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi va uning rasmiy veb-saytida joylashtirilgan shaklda taqdim etilishi lozim.

52. Oʻrnatilgan quvvati 1 MW dan katta boʻlgan Foydalanuvchi tomonidan kiritilgan talabnomani Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori besh kun davomida koʻrib chiqadi va Foydalanuvchiga oʻzlarining birgalikdagi xulosasi bilan birga loyiha tashkiloti tomonidan ulanish boʻyicha tadqiqot oʻtkazish ishlarini boshlashga rozilik beradi.

Foydalanuvchi taqsimlash tizimiga ulanmoqchi boʻlsa, talabnoma Taqsimlash tizimi operatoriga kiritiladi. Taqsimlash tizimi operatori besh kun davomida talabnomani qayta ishlaydi va oʻz xulosasi bilan birga Uzatish tizimi operatori va Tizim operatoriga kiritadi.

53. Foydalanuvchilar uchun tarmoqqa ulanishning potensial yechimlari hamda koʻrib chiqilgan har bir yechim uchun texnik shartlar mazkur Qoidalar va tarmoqqa ulanish tadqiqoti asosida ishlab chiqiladi.

54. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini oʻtkazish Uzatish tizimi operatori tomonidan bunday faoliyatni bajarishga tegishli vakolat berilgan loyiha tashkiloti tomonidan amalga oshiriladi. Loyiha tashkilotlari roʻyxati Tizim operatori bilan kelishilgan holda Uzatish tizimi operatori tomonidan tasdiqlanadi va uning rasmiy veb-saytida eʼlon qilib boriladi.

55. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini oʻtkazish boʻyicha barcha xarajatlar talabnoma kiritgan Foydalanuvchi tomonidan qoplanadi.

56. Tarmoqqa ulanish tadqiqoti soʻralayotgan ulanishni tarmoqning ishonchliligiga taʼsirini baholashni oʻz ichiga oladi va tanlangan texnik yechim obyektni tarmoqqa ulashga kelishish uchun qoʻyilgan talablarga muvofiqligini tasdiqlaydi.

57. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini tayyorlash uchun zarur boʻlgan dastlabki maʼlumotlar mazkur Qoidalarga 7-ilovaga muvofiq taqdim etiladi. Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatori Foydalanuvchidan tarmoqqa ulanish talabnomasida keltirilgan maʼlumotlardan tashqari Tarmoqqa ulanish tadqiqotini tayyorlash uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha maʼlumotlarni ham soʻrashi mumkin.

58. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini tayyorlash Foydalanuvchi tomonidan barcha soʻralgan maʼlumotlar taqdim etilganidan keyin bir yuz yigirma kundan oshmaydi.

59. Tarmoqqa ulanish tadqiqoti quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

tarmoqqa ulanish uchun texnik yechimlar tahlili;

tarmoqqa ulanish nuqtasi infratuzilmasining texnik xarakteristikalari;

Foydalanuvchiga qoʻyiladigan texnik talablar;

Foydalanuvchiga qoʻyiladigan ekspluatatsiya talablari;

tarmoqqa ulanish infratuzilmasini qurilishi xarajatlarini baholash va boshqalar.

60. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini amalga oshiruvchi tarmoq loyiha kompaniyasi barcha zaruriy tahlillarni (elektr energiyasi oqimlari, xavfsizlik, reaktiv quvvatni boshqarish, qisqa tutashuv toklari, statik va dinamik turgʻunlik, elektr energiyasi sifati) oʻtkazadi.

Bunda uzatish tizimiga salbiy taʼsir koʻrsatmasdan, obyektning normal ishiga zarar yetkazmasdan, avval oʻrnatilgan chegaralar doirasida, obyektning ulanishi va ekspluatatsiyasini taʼminlash uchun uzatish yoki taqsimlash tizimining ekspluatatsiya parametrlari tekshiriladi.

61. Tarmoqqa ulanish tadqiqotida ulanish boʻyicha taklif etilgan variantlar tasdiqlangan Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi bilan uygʻunlashtiriladi.

62. Tarmoqqa ulanish tadqiqotida uzatish yoki taqsimlash tizimiga ulash uchun loyiha konsepsiyasini ishlab chiqish vaqtida ulanadigan uskunalar (qurilma) va ishlar koʻrsatiladi.

63. Loyiha tashkiloti ishlab chiqilgan texnik yechimlarni Uzatish tizimi operatori va Tizim operatoriga kelishish uchun kiritadi.

64. Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatori Tarmoqqa ulanish tadqiqotini koʻrib chiqish natijalari boʻyicha rejalashtirilayotgan ulanish tizimining chegaraviy parametrlarini yoki Foydalanuvchining elektr qurilmalarni ulashga sarflanadigan xarajatlar ortishini taqozo etsa, ular mazkur sabablarni koʻrsatgan holda elektr energetika tizimiga ulanishni rad etishga haqli.

65. Loyiha tashkiloti keltirilgan sabablarni inobatga olib tegishli tuzatishlarni kiritib yoki muqobil yechimlarni ishlab chiqib, kelishish uchun qayta kiritadi. Bunda qayta kiritish muddati oʻttiz kundan oshmaydi.

66. Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori qayta kiritilgan Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalarini oʻn kun ichida kelishib beradi. Kelishilgan texnik yechimlar Foydalanuvchiga keyingi bosqichlarni amalga oshirish uchun taqdim etiladi.

67. Podstansiyalar, elektr uzatish tarmoqlari va (yoki) transformatorlarning yuklanish darajasi maksimal qiymatiga yetgan boʻlsa Texnik shart berish toʻxtatiladi.

Foydalanuvchi oʻz hisobidan transformator yoki elektr uzatish tarmoqlarini oʻzgartirish taklifini berishi mumkin.

Bu holatda Tarmoqqa ulanish izlanishi transformatorni oʻzgartirishni oʻz ichiga olishi kerak boʻladi.

68. Foydalanuvchi Tarmoqqa ulanish tadqiqotida keltirilgan texnik yechimlardan oʻziga eng maʼqul boʻlganini tanlaydi va ushbu yechim boʻyicha Texnik shart olish uchun Uzatish tizimi operatoriga soʻrov yuboradi.

69. Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchidan murojaat kelib tushgandan soʻng Tizim operatori bilan birgalikda Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalarini va ulanishni Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi bilan mutanosibligini koʻrib chiqadi.

Koʻrib chiqish natijalari koʻra Foydalanuvchining qurilmalarini tarmoqqa ulash boʻyicha Texnik shart loyihasini tayyorlaydi va uni Tizim operatori bilan kelishadi.

Texnik shart berish muddati Foydalanuvchidan ariza kelib tushganidan boshlab oʻn besh ish kunidan oshmasligi shart, bunda Tizim operatori tomonidan Texnik shartni kelishib berish uzogʻi bilan uch ish kunida amalga oshiriladi.

Koʻrib chiqish natijalariga koʻra avval qayd etilmagan uzatish tizimining chegaraviy parametrlarini oʻzgarishiga yoki uning xavfsizligiga taʼsir koʻrsatadigan sabablar aniqlangan taqdirda Uzatish tizimi operatori ushbu sabablarni koʻrsatgan holda Texnik shart berishni orqaga surishi mumkin.

70. Uzatish tizimi operatori tomonidan ulanishga texnik shartlarni berish rad etilishi yuzasidan Foydalanuvchi mazkur Qoidalar va amaldagi qonunchilik hujjatlariga asosan shikoyat kiritishi mumkin.

71. Isteʼmol quvvati 10 MW dan yuqori boʻlgan Isteʼmolchilar qurilmalarini uzatish tizimiga ulash uchun beriladigan Texnik shartlar Vazirlik bilan kelishiladi.

72. Texnik shart quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

yangi ulanadigan yoki avvaldan ulangan Foydalanuvchiga qoʻshimcha ravishda ruxsat etilgan (ishlab chiqarish/isteʼmol) nominal quvvat miqdori va quvvat koeffitsiyentini;

tarmoqqa ulanish nuqtasi (nuqtalari);

quvvat uzatish yoki tashqi elektr taʼminoti sxemasi;

qisqa tutashuv toklarining hisoblangan qiymatlari;

releli himoyasi va avariyaga qarshi avtomatika tizimlariga talablar;

monitoring/nazorat va aloqa vositalariga talablar;

oʻlchashlar va oʻlchash vositalariga talablar;

elektr energiyasining sifat koʻrsatkichlariga qoʻyilgan talablar;

dispetcherlik boshqaruvi iyerarxiyasi (dispetcherlik talablari);

avtomatik ulanish/oʻchirish/qayta ulanish shartlarini, ularni interfeyslarini, Foydalanuvchi Tizim operatorining avtomatika boʻyicha talablari bajarilishini taʼminlash uchun uskunalarni (qurilma) oʻrnatish joylari va ularning interfeyslari uchun talablar;

stabillashtiruvchi va elektr energiyasi sifatini nazorat qilish qurilmalarini oʻrnatishga talablar;

avariya vaziyatlarida elektr qurilmalarni himoya avtomatikasiga yoki ularni oʻchirishga boʻlgan talablar;

ekspluatatsiya talablari (aktiv quvvat, chastota va kuchlanishni rostlash);

loyihalashtirish va belgilangan ishlarni bajarishda texnik shartning amal qilish muddati.

73. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va Foydalanuvchi birgalikda Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalariga koʻra Texnik shartda berilgan texnik yechimga asosan quyidagilarni kelishadi:

tarmoqqa ulanish uchun bajarilishi zarur boʻlgan ishlar;

ulanishni amalga oshirish uchun majburiy shart sifatida bogʻlangan tarmoqlar va tizimlarni kengaytirish hamda mustahkamlash yuzasidan bajarilishi zarur boʻlgan ishlar;

tarmoqqa ulanayotgan quvvat;

ulanishga texnik shartda yuqorida koʻrsatilgan texnik talablar;

Foydalanuvchining obyektiga boʻlgan ekspluatatsiya talablari.

74. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini oʻtkazish va Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida tadqiqot (loyihalash) boʻyicha texnik yechimlarni muvofiqlashtirish natijasida Uzatish tizimi operatori Texnik shart berilgan kundan boshlab oʻn besh ish kuni ichida tegishli Foydalanuvchining uskunalarini (qurilma) tarmoqqa ulanishi kelishilganligi toʻgʻrisidagi qaror qabul qiladi.

75. Tarmoqqa ulanishni kelishish toʻgʻrisidagi qaror oʻz ichiga quyidagilarni oladi:

Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalarini va tanlangan texnik yechim;

ulanish infratuzilmasini qurish va bogʻlangan tizimlardagi belgilangan ishlarni amalga oshirish hamda qurilmalarga qoʻyiladigan texnik talablar;

tarmoqdan foydalanish shartlari;

ulanish (belgilangan ishlarni amalga oshirish uchun sarflanadigan) xarajatlarini baholash.

76. Uzatish tizimi operatori tarmoqqa ulanishni kelishish toʻgʻrisida qaror qabul qilmasa yoki qabul qilingan qaror mazkur Qoidalarga muvofiq boʻlmasa, Foydalanuvchi Vazirlikka murojaat qilishga haqli.

77. Tarmoqqa ulanish infratuzilmasining qurilishi ruxsat berilgan sanadan boshlab ikki yil davomida yoki texnik shartda boshqa muddat belgilangan boʻlsa ushbu belgilangan muddatda boshlanmagan boʻlsa, texnik shart va tarmoqqa ulashni kelishish toʻgʻrisidagi qaror oʻz kuchini yoʻqotadi.

78. Ulanish shartnomasi Uzatish tizim operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida imzolanadi hamda uzatish tizimiga yakka tartibda ulanishda texnik, yuridik va iqtisodiy talablarni tartibga soladi.

79. Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi ulanish shartnomasini tuzishda taqdim etiladigan xizmatlarining miqdori va sifati mazkur Qoidalarda belgilangan talablarga muvofiqligini taʼminlaydi.

80. Barcha Foydalanuvchilar ulanish boʻyicha bir xil talablarga amal qiladilar va ulanish shartnomasini tuzishda oʻzlarining uskunalari (qurilma) mazkur Qoidalarda belgilangan qoidalarga, texnik talablarga, tartiblarga, texnik spetsifikatsiyalarga rioya etilishini tasdiqlashlari shart.

81. Ulanish shartnomasi yagona elektr energetika tizimiga ulanish infratuzilmasini qurish va undan foydalanishning quyidagi jarayonlarini qamrab oladi:

texnik loyiha hujjatlarini tayyorlash;

qurilish jarayoni;

tarmoq ulanish infratuzilmani qurilishi;

sinashlar, ekspluatatsiyaga kiritish va nazorat (inspeksiya);

ulanish infratuzilmasidan foydalanishga ruxsatnoma;

ulanish va aloqa infratuzilmasini ekspluatatsiya qilish tartibi.

82. Ulanish shartnomasi quyidagilarni belgilaydi:

Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalari va uzatish tizimiga ulanish boʻyicha kelishuvga muvofiq Foydalanuvchini ulash uchun tarmoq infratuzilmasini;

Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchi obyektlari oʻrtasida asosiy mansublik chegaralarini;

Foydalanuvchining elektr tarmoqlariga ulanish infratuzilmasini qurish boʻyicha majburiyatlarini;

loyiha hujjatlarini tasdiqlash tartibi,

ulanish infratuzilmasi xarajatlarini toʻlash boʻyicha shartlar;

Tomonlarning boshqa oʻzaro huquq va majburiyatlari.

83. Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchiga, tarmoqqa ulanishni kelishish haqida qaror qabul qilingandan boshlab oʻttiz kundan kechiktirmagan holda ulanish shartnomasini taklif qilishi shart.

84. Foydalanuvchi uchun loyihalashtirish, qurilish-montaj, sinash-sozlash va kelishilgan oʻrnatmalarni ekspluatatsiyaga kiritishda texnik shart talablariga rioya etish majburiydir.

85. Foydalanuvchi tomonidan ulanish shartnomasiga muvofiq berilgan soʻrovga asosan Uzatish tizimi operatori tomonidan bunday faoliyatni bajarishga vakolat berilgan loyihalashtirish tashkiloti tasdiqlangan texnik shartga muvofiq uzatish tizimiga ulash loyihasini ishlab chiqadi.

86. Loyihalashtirish tashkiloti tarmoqqa ulash loyihasini Foydalanuvchi bilan kelishganidan soʻng, Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori hamda Nazorat qiluvchi organga koʻrib chiqish uchun kiritiladi.

Loyiha hujjatlari yuqoridagi barcha organlar tomonidan kelishilgandan soʻng tasdiqlash uchun Uzatish tizimi operatoriga qayta kiritiladi.

87. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va Nazorat qiluvchi organ ulanish loyihasini oʻttiz kun muddatda koʻrib chiqadi va shu muddat ichida kelishadi yoki asoslarni keltirgan holda rad etadi.

88. Ulanish loyihasini rad etilishi uchun quyidagilar asos boʻladi:

ulanish loyihasini mazkur Qoidalar talablariga javob bermasligi;

Uzatish tizimi operatori tomonidan berilgan texnik shartdan chetlashishlar aniqlanganda;

loyihaning amaldagi texnik reglamentlar va qoidalarga yoki Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq emasligi.

89. Boshqa sabablar boʻyicha Ulanish loyihasini kelishishni rad etilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

90. Ulanish loyihasini rad etish uchun asos boʻlib xizmat qilgan sabablar loyihalash tashkiloti tomonidan bartaraf etilganidan soʻng, kelishish uchun qayta kiritiladi.

Takroran koʻrib chiqish ulanishning qayta koʻrib chiqilgan loyihasi olingan kundan boshlab oʻn besh kundan oshmaydi.

91. Ulanish loyihasi, barcha tomonlar bilan kelishilganidan soʻng uch kun ichida, Uzatish tizimi operatori tomonidan tasdiqlanadi.

92. Ulanish nuqtasiga bogʻlangan tarmoqlar va tizimlarni kengaytirish hamda mustahkamlash uchun bajarilishi zarur boʻlgan ishlar Foydalanuvchi mablagʻlari hisobidan, Uzatish tizimi operatori tomonidan vakolat berilgan pudrat tashkiloti tomonidan amalga oshiriladi.

93. Ulanish nuqtasi infratuzilmasining qurilishi ulanish shartnomasida koʻrsatilgan muddatlarda yakunlanishi shart.

94. Vakolatli nazorat organi tomonidan ishlar tugatilganligi toʻgʻrisida Dalolatnoma rasmiylashtirilgandan soʻng Ulanish nuqtasi infratuzilmasining qurilish ishlari yakunlangan hisoblanadi.

95. Elektr tarmoqlariga ulanish infratuzilmasining qurilishi yakunlangandan soʻng mazkur Qoidalarning IX va X boʻlimlari talablariga muvofiq sinash-sozlash va ishga tushirish ishlari amalga oshiriladi.

96. Sinash-sozlash va ishga tushirish ishlari Foydalanuvchining xodimlari tomonidan Uzatish tizimi operatori va Nazorat qiluvchi organ vakillarining ishtirokida ixtisoslashgan kompaniyalar tomonidan bajariladi.

97. Sinash-sozlash va ishga tushirish ishlari Uzatish tizimi operatori va Nazorat qiluvchi organ vakillari tomonidan natijalar tasdiqlangan va sinashlar va ishga kiritish sozlash ishlari boʻyicha bayonnomalar tasdiqlanganidan soʻng yakunlanadi.

98. Qurilish-montaj, sinash-sozlash ishlari yakunlangandan soʻng Foydalanuvchi Nazorat qiluvchi organga va Tegishli tizim operatoriga uzatish tizimiga ulanish uchun tayyorligini tekshirish boʻyicha murojaat qiladi.

99. Nazorat qiluvchi organ va Tegishli tizim operatorining vakillari murojaat qilingan kundan boshlab oʻn kun ichida Foydalanuvchi bilan birgalikda texnik shartning bajarilishi, yangi qurilgan va rekonstruksiya qilingan obyektlarini qurilish-montaj va ekspluatatsiyaga kiritishda tegishli meʼyor va qoidalar talablarining bajarilganligi, qurilmalarni ekspluatatsiya qilish uchun tegishli xodimlarning va ekspluatatsiya hujjatlarning mavjudligini tekshiradi.

100. Tekshirish oʻtkazish kuni Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan namunaviy shakldagi qurilish-montaj va sozlash-ishga tushirish ishlari hamda elektr qurilmalarini texnik koʻrikdan oʻtkazish boʻyicha dalolatnoma tuziladi, bir nusxasi Foydalanuvchiga yana bir nusxasi Tizim operatoriga yuboriladi.

101. Tekshirish dalolatnomasida eʼtirozlar yoki kamchiliklar mavjud boʻlmaganida besh ish kuni ichida Tegishli tizim operatori Foydalanuvchining qurilmalariga Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi beradi.

102. Foydalanuvchi tomonidan mazkur Qoidalar va boshqa texnik hujjatlar talablarga rioya etilmasligi, qurilish-montaj va sinash-sozlash ishlarini amalga oshirishda tegishli meʼyorlar va qoidalarga amal qilinmaganligi yoki ulardan chetlashishi, tayyorgarlikdan oʻtgan xodimlarning va ularga qurilmalarni ekspluatatsiya qilishda zarur boʻlgan asbob-uskunalarning mavjud emasligi, ekspluatatsiyaga oid zarur hujjatlarning yetarli boʻlmaganda elektr qurilmalariga elektr taʼminotini berish rad etiladi.

103. Mazkur Qoidalarning 102-bandida keltirilmagan sabablar boʻyicha Foydalanuvchi qurilmalarini ekspluatatsiyaga kiritish uchun Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi berishni rad etish taqiqlanadi.

104. Rad etishga asos boʻlgan sabablar bartaraf etilgandan soʻng, Foydalanuvchining qurilmalarini ekspluatatsiyaga kiritish uchun ikkinchi bor murojaat etilgan kundan uch ish kuni ichida tegishli Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi beriladi.

105. Qayta koʻrib chiqish jarayonida birinchi bor rad etishda koʻrsatilmagan sabablarni keltirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

106. Foydalanuvchining qurilmalari ekspluatatsiyasi uchun Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi Foydalanuvchiga berilgan kuni yuboriladi.

107. Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi olingandan soʻng Foydalanuvchi oʻzining qurilmalarini tarmoqqa ulash uchun Tegishli tizim operatori va Tizim operatoriga tasdiqlangan ishga tushirish sxemasi bilan birga ishga tushirish dasturini kelishish va tasdiqlash uchun kiritadi.

108. Foydalanuvchilar oʻz ixtiyoriga koʻra uskunalarining uzatish tizimidan chegaralanmagan vaqtga uzilishini talab qilishga haqli.

109. Foydalanuvchilar oʻzlarining ixtiyoriy uzilish qarorlari toʻgʻrisida yozma ravishda Tegishli tizim operatori va Tizim operatorini uzilishdan kamida olti oy oldin xabardor qilishi shart.

110. Ixtiyoriy uzilishni soʻrayotgan Foydalanuvchi, uzilish va ekspluatatsiyadan chiqarish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan barcha xarajatlarni oʻz zimmasiga oladi.

111. Uzatish tizimi operatori va Tegishli tizim operatori ekspluatatsiyadan chiqarish tadbirlarini oʻtkazadi va uzilish tadbirlari taʼsir etishi mumkin boʻlgan boshqa Foydalanuvchilarni xabardor qiladi.

112. Uzatish tizimi operatori quyidagi holatlarda Foydalanuvchi obyektlarini uzatish tizimidan uzish yoki oʻchirish qarorini qabul qiladi:

Vazirlik yoki Nazorat qiluvchi organning uzatish tizimidan uzish yoki oʻchirish toʻgʻrisidagi buyrugʻi;

Tizim operatorining koʻrsatmasi;

favqulodda vaziyat va holatlarda (vaqtincha);

ulanish shartnomasi talablariga muvofiq;

uzatish tizimi obyektining oʻchishiga olib kelgan ushbu tizim miqyosidagi avariya vaziyatida (vaqtincha).

113. Uzatish tizimi operatori uzilish va ajratishlarning barcha holatlarida tekshiruv oʻtkazishi va shundan soʻng tegishli Foydalanuvchiga yuqoridagi harakatlarga majbur qiluvchi holatlar toʻgʻrisida hisobot taqdim etishi shart.

114. Foydalanuvchilarga oldindan xabardor qilmasdan yoki ogohlantirmasdan, majburiy ravishdagi quyidagi uzilishlar uchun kompensatsiya toʻlanmaydi:

inson salomatligi va obyektlarning xavfsizligiga zarar yetkazilishi muqarrar boʻlgan vaziyatning oldini olishda;

elektr stansiyalari yoki tarmoqqa ulangan obyektlarda roʻy bergan avariyalarda;

Elektr stansiyalari operatorlari tomonidan Tizim operatori yoki Tegishli tizim operatorining topshiriqlarini bajarmaslik holatlarida;

elektr energiyasi taʼminotchisidan koʻrsatmalar olinganda;

Tegishli tizim operatoriga bogʻliq boʻlmagan va Uzatish tizimi operatorining biron bir qasddan qilinmagan harakatlarini yoki qoida buzilishi natijasi hisoblanmaydigan boshqa holatlarda.

115. Uzatish tizimi operatori Vazirlik va Regulator tomonidan keyingi harakatlar toʻgʻrisida zarur qarorlarni qabul qilish uchun tegishli hisobotni shakllantiradi va ularga taqdim etadi.

116. Isteʼmolchilar elektr energetika tizimining himoyasiga taalluqli boʻlgan quyidagi talablarga rioya qilishlari shart:

yuklamani majburiy oʻchirish;

chastotaning pasayishida yuklamani oʻchirish.

117. Uzatish tizimi operatori quyidagi holatlarda Tizim operatori bilan kelishgan holda maqbul narxlarda va imkon qadar qisqa muddatlarda Foydalanuvchining elektr taʼminotini tiklaydi:

Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchining manbadan uzilishiga sabab boʻlgan avariya vaziyati bartaraf etilganda va bu Tizim operatori tomonidan tasdiqlansa;

Uzatish tizimi operatori mazkur Qoidalar, qonunchilik hujjatlari yoki ulanish shartnomasiga muvofiq manbadan uzish uchun sabablar amalda mavjud emasligiga asoslangan dalilga ega boʻlsa;

Taʼminotchi ulanishni tiklash toʻgʻrisida koʻrsatma bersa.

118. Oʻzbekiston Respublikasining uzatish tizimida chastotaning ogʻishi normal ishlash rejimlarida ± 0,2 Nz, maksimal ruxsat etilgan ogʻishi ± 0,4 Nz gacha chegaralarda qolishi shart.

119. Barcha Foydalanuvchilar chastotaning 47,0 Nz — 52,0 Nz diapazonida tarmoqqa ulangan holda qolish imkoniyatiga ega boʻlishi shart.

120. Chastotaning ogʻish darajasiga bogʻliq holda barcha Foydalanuvchilar quyidagi vaqt davomida tarmoqqa ulangan holda qolishlari kerak:

47,0 Nz ≤ f < 48,0 Nz chastotalar oraligʻi uchun, kamida 15 daqiqa;

48,0 Nz ≤ f < 49,0 Nz chastotalar oraligʻi uchun, kamida 30 daqiqa;

49,0 Nz ≤ f < 51,0 Nz chastotalar oraligʻi uchun, cheklanmagan;

51,0 Nz ≤ f ≤ 52,0 Nz chastotalar oraligʻi uchun, kamida 30 daqiqa.

121. Uzatish tizimida chastota 47,0 Nz dan pasayganda yoki 52,0 Nz dan koʻtarilganda barcha Foydalanuvchilar 0,3 soniyadan ortiq boʻlmagan vaqt davomida tarmoqdan uzilishi zarur.

122. Barcha Foydalanuvchilar 220 kV va undan past kuchlanishli tarmoqlarga ulanish nuqtasida kuchlanish darajasining oʻzgarishida quyidagi vaqt davomida tarmoqqa ulangan holda qolishlari kerak:

85% U_nom < U ≤ 90% U_nom kuchlanish oraligʻida kamida 30 daqiqa;

90% U_nom < U ≤ 110% U_nom kuchlanish oraligʻida cheklanmagan;

110% U_nom < U ≤ 115% U_nom kuchlanish oraligʻida kamida 30 daqiqa.

123. Barcha Foydalanuvchilar 500 kV va undan yuqori kuchlanishli tarmoqlarga ulanish nuqtasida kuchlanish darajasining oʻzgarishida quyidagi vaqt davomida tarmoqqa ulangan holda qolishlari kerak:

90% U_nom < U ≤ 95% U_nom, kuchlanish oraligʻida kamida 30 daqiqa;

95% U_nom < U ≤ 105% U_nom kuchlanish oraligʻida cheklanmagan;

105% U_nom < U ≤ 110% U_nom kuchlanish oraligʻida kamida 30 daqiqa.

124. Mazkur Qoidalarning 122 va 123-bandlarida koʻrsatib oʻtilgan talablar uzatish tizimining istalgan ulanish nuqtasida har qanday Foydalanuvchi tomonidan bajarilishi shart boʻlgan talablar hisoblanadi.

Tizim operatori kuchlanish tebranishlari yuqori yoki davomiyligi uzoq boʻlgan ulanish nuqtasida boshqa, yanada qatʼiy talablarni oʻrnatishga haqli.

125. Qisqa tutashuv natijasida uzatish tizimida yuzaga kelgan kuchlanishning pasayib ketishida Foydalanuvchining obyekti quyidagi shartlarga muvofiq uzatish tizimiga ulangan holda qolishi kerak:

ulanish nuqtasida kuchlanish 0 V gacha tushsa, qurilma 0,15 soniya davomida ulangan holda qolishi kerak;

ulanish nuqtasida kuchlanish nominal qiymatdan minimum darajadan pasaysa, uskuna 1,5 soniya davomida ulangan holda qolishi kerak;

ulanish nuqtasida kuchlanish minimum daraja teng yoki undan yuqori boʻlsa, qurilma nosozlik bartaraf qilingunga qadar ulangan holda qolishi kerak;

kuchlanishning qiymatlarining 0 foizdan 90 foizgacha nominal kattaliklari uchun vaqt Qoidalarga 8-ilovaga muvofiq chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanadi.

126. Uzatish tizimidagi kuchlanish yuqori boʻlgan holatda Foydalanuvchining obyekti quyidagi shartlarga muvofiq uzatish tizimiga ulangan holda qolishi kerak:

50 millisoniyagacha vaqt davomida, ulanish nuqtasida kuchlanish nominal qiymat 120 foizga teng yoki undan past boʻlsa, uskuna ish holatida saqlanadi;

50 millisoniyadan 1000 millisoniyagacha vaqt davomida, mazkur Qoidalarga 9-ilovaga muvofiq chiziqli interpolyatsiya asosida aniqlanuvchi qiymatdan past yoki unga teng boʻlgan kuchlanishda uskuna ish holatida qoladi.

127. Uzatish tizimida, kuchlanishning barcha darajalari uchun qisqa tutashuvlarni bartaraf etish vaqti Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilanadi va Tizim operatori bilan kelishiladi.

Uzatish tizimining faqat shikastlanish yuz bergan oʻsha elementinigina selektiv oʻchirilishini taʼminlash uchun, himoyaning ishga tushish vaqti uskunaning ishga kiritish vaqtida oʻrnatiladi.

128. Himoyaning birinchi pogʻonasi ishlashi bilan uzilishi lozim boʻlgan elektr uzatish tarmoqlarida uzoq muddatli qisqa tutashuvlarni bartaraf etish vaqti (qisqa tutashuvning oʻtish qarshiligiga katta yuqori taʼsiri bundan mustasno) quyidagilardan yuqori boʻlmasligi kerak:

500 kV kuchlanishli elektr tizimida 100 ms;

220 kV kuchlanishli elektr tizimida 100 ms;

110 kV kuchlanishli elektr tizimida 150 ms.

129. Uzatish tizimida uzoqdagi yoki qoʻshni shinadagi shikastlanishlar masofaviy himoyaning ikkinchi pogʻonasi bilan oʻchirilishi kerak.

130. Asosiy himoya chiqarilgan holatda masofaviy himoyada tezlashtirish kiritilganda oʻchirish vaqti quyidagilardan yuqori boʻlmasligi lozim:

500 kV elektr uzatish tizimida 350 millisoniya;

220 kV elektr uzatish tizimida 500 millisoniya;

110 kV elektr uzatish tizimida 500 millisoniya;

131. Kuch transformatorlaridagi shikastlanishlar 100 millisoniyadan kech boʻlmagan vaqtda, ichki shikastlanishlardan himoyani ishga tushirish bilan bartaraf etilishi lozim (differensial himoya, yerga tutashuvdan himoya yoki transformatorning gaz himoyasi).

132. Elektr energetika tizimining barqarorligini va uskunalarning xavfsizligini taʼminlash uchun kuchlanish darajasi 110 kV va undan yuqori boʻlgan shinalar tizimlari uchun nosozliklarni (shikastlanish) tezda bartaraf etish uchun maxsus himoya tizimlari oʻrnatiladi.

Shinalardagi nosozliklarni bartaraf etish vaqti bir xil kuchlanishli elektr tarmoqlarida nosozliklarni (shikastlanishlarni) bartaraf etish vaqtidan oshmasligi shart.

133. Foydalanuvchining qurilmalarini loyihalashtirish va joylashtirish ularni ekspluatatsiya qilish vaqtida uchinchi shaxslarning elektr energiyasi sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatmasligi hamda maʼlumot va signallarni uzatilishiga taʼsir qilmasligi kerak.

Foydalanuvchi ulanish nuqtasida kuchlanish flikerlarini hosil boʻlishini minimumga olib kelishi shart.

134. Tizim operatorining asoslangan tahliliga koʻra, uzatish tizimining ishi uchun xavf tugʻdiruvchi hamda barqaror boʻlmagan (uzlukli) isteʼmol yoki generatsiya qiluvchi qurilmalarga ega boʻlgan Foydalanuvchilar flikerlar egri chizigʻini qurishlari va kelishishlari shart.

Qisqa muddatli flikerlarning rejalashtirilgan taʼsir darajasi 0,8 dan oshmasligi, uzoq muddatli flikerlar rejalashtirilgan taʼsir davomiyligi 0,6 dan oshmasligi kerak.

135. Foydalanuvchi tok va kuchlanishning yuqori garmonikalarini generatsiyasining ruxsat etilgan chegaralarini qoniqtirishi lozim.

136. Elektr tarmogʻiga ulanish nuqtasidagi nominal kuchlanishga va Foydalanuvchining nominal quvvatiga bogʻliq ravishda yuqori garmonikalarni generatsiyasining ruxsat etilgan chegaralari texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda belgilanadi.

137. Tarmoqqa ulangandan soʻng, Foydalanuvchining qurilmalari tomonidan yuqori garmonikalar boʻyicha oʻrnatilgan mezonlarning bajarilishi tok va kuchlanishning yuqori garmonikalarini oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi.

Foydalanuvchi uskunalari generatsiyalayotgan yuqori garmonikalarning belgilangan chegaralarga muvofiqligi, vakolatli sinash laboratoriyasining sinash bayonnomasi orqali tasdiqlanadi. Uskunalar elektromagnit mosligi boʻyicha Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan texnik vositalarning elektromagnit mosligi toʻgʻrisidagi texnik reglament talablariga javob berishi lozim.

138. Elektr stansiyasining qurilishi yakunlanganidan soʻng tok va kuchlanish yuqori garmonikalarining ruxsat etilmagan darajalari hali ham mavjud boʻlsa, Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori, Foydalanuvchidan yuqori garmonikalarni tarmoqqa generatsiyasini kamaytirish boʻyicha amaliy choralar koʻrishni talab etishga haqli.

139. Alohida garmonikalarning maksimal darajasi Tegishli tizim operatori tomonidan, kuchlanishning har bir darajasi uchun belgilanadi.

Foydalanuvchiga qoʻyiladigan talablarga koʻra, bir hafta davomida normal ekspluatatsiya sharoitlarida ulanish nuqtasidagi kuchlanishning har bir alohida garmonikasining 10 daqiqalik samarali qiymatlarining 95 foizi Qoidalarga 10-ilovada keltirilgan qiymatlardan kichik yoki teng boʻlishi kerak. Normal ekspluatatsiya sharoitlarida yuqori kuchlanishli uzatish tizimidagi umumiy garmonik buzilish 3 foizdan oshmasligi shart.

140. Normal ish rejimida uzatish tizimi fazalarining teskari ketma-ketlik kuchlanishini maksimal tashkil etuvchisi 2 foizdan past darajada qolishi kerak. Rejali oʻchirishlar sharoitida 4 foiz maksimal qiymat bilan qisqa muddatli faza boʻyicha siljishga yoʻl qoʻyiladi.

141. Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori Foydalanuvchi obyektlarining xususiyatlarini hisobga olgan holda tarmoqni himoyalash uchun zarur himoya sxemasi va oʻrnatmalarini (sozlamalarini) koʻrsatadi.

142. Foydalanuvchi, ishlab chiqaruvchining talablariga va tavsiyalariga muvofiq oʻzining generatsiyalovchi moduli/uskunalarini himoyalash bilan bogʻliq boʻlgan himoya sxemalarini mustaqil ravishda ishlab chiqadi.

143. Foydalanuvchining obyektlarini himoyalash uchun zarur boʻlgan himoya sxemalari va elektr tarmogʻini himoyalash uchun zarur boʻlgan himoya sxemalari Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida koordinatsiya qilinishi va kelishilishi lozim.

144. Ichki shikastlanishlardan himoyalash sxemalari va oʻrnatmalari (sozlamalari) Foydalanuvchining faoliyatini tahdid ostiga qoʻymasligi zarur.

145. Foydalanuvchining elektr himoyasi uzatish tizimi xavfsizligini, Foydalanuvchi va Uzatish tizimi operatori xodimlarining sogʻligʻiga, jamoatchilikka hamda Foydalanuvchi obyektlariga zararni kamaytirishni eʼtiborga olgan holda ekspluatatsiyaviy boshqaruvdan ustuvorlikka ega boʻlishi lozim.

146. Himoyalash sxemalari elektr tarmogʻiga ulanishga kelishishda koʻrsatib oʻtilgan Tegishli tizim operatori va Tizim operatorining talablariga muvofiq tashkillashtiriladi va quyidagi jihatlarni qamrab olishi mumkin:

tashqi va ichki qisqa tutashuv;

nosimmetrik yuklama (fazalarning teskari ketma-ketligi);

ulanish nuqtasidagi koʻtarilgan (pasaygan) kuchlanish;

generatorning klemmalarida koʻtarilgan (pasaygan) kuchlanish;

tizimlararo tebranishlar;

ishga tushirish toki;

elektr uzatish tarmogʻi himoyasi;

blok transformatorning himoyasi;

asosiy himoyaning nosozligi va taqsimlovchi qurilmaning ulanmalarini noselektiv ishlab ketishi, oʻchmay qolishi holatida zaxira himoyasi;

chastota oʻzgarishining tezligi.

147. Foydalanuvchi quyidagi ustuvorlikda (eng yuqoridan eng pastgacha) oʻzining himoyalash va boshqarish qurilmalarini tashkillashtiradi:

Foydalanuvchining obyektlarini himoyalash;

tarmoqni himoyalash;

avariyaga qarshi avtomatika tizimi bilan kelishtirilganlik;

chiqish aktiv quvvatini rostlash (faqat generatorlar uchun).

148. 110 kV kuchlanishli tarmoqlarga Foydalanuvchining obyektlarini ulashda himoyaga boʻlgan namunaviy talablar Uzatish tizimi operatori tomonidan ishlab chiqiladi va rasmiy veb-saytida eʼlon qilinadi. 220 kV va 500 kV kuchlanishli tarmoqlarga ulanishda himoyaga boʻlgan talablar har bir holat uchun alohida korreksiya qilinadi.

149. Uzatish tizimi operatorining talablariga muvofiq, barcha Foydalanuvchilar real vaqt rejimidagi oʻlchash vositalariga ega boʻlishi kerak. Real vaqtdagi oʻlchashlarga taalluqli talablar muayyan Foydalanuvchi uchun Uzatish tizimi operatori tomonidan tarmoqqa ulanish shartnomasida belgilab beriladi.

150. Muayyan turdagi Foydalanuvchilar avariyalarni qayd etish va oʻz tizimlarini dinamikada oʻzini tutishini monitoring qilish qurilmalariga ega boʻlishi lozim. Ushbu obyekt quyidagi parametrlarni qayd etishi kerak:

kuchlanish;

elektr toki;

aktiv va reaktiv quvvat;

chastota;

tok va kuchlanish vektor kattaliklarning qiymati va faza burchaklari;

energetika tizimi quvvat stabilizatori va kuchlanishni avtomatik rostlagichi uskunalari monitoringi va ishlash statistikasi;

kuch transformatorida kuchlanishni avtomatik rostlagichining holati;

taqsimlovchi qurilmalarning va avariya signallarining holati.

151. Barcha Foydalanuvchilar aktiv va reaktiv quvvat hisoblagichlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Ushbu hisoblagichlarning aniqligiga texnik talablar vakolatli tashkilotlar tomonidan belgilanadi, ammo ular 0,2 dan past sinfda boʻlmasligi kerak.

152. Uzatish tizimi operatori Tizim operatorining talabiga koʻra Elektr tarmogʻiga ulanishga kelishishda Foydalanuvchidan oʻzining dispetcherlik boshqaruvi markazini belgilashga soʻrov berishi mumkin.

Foydalanuvchining boshqaruv markazi uzluksiz ish rejimida boʻlishi lozim. Masofadan boshqarishga taalluqli ravishda, Foydalanuvchini obyektlarining har bir boshqaruv markazi Tizim operatorining tegishli hududiy, mintaqaviy dispetcherlik boshqaruvi markaziga boʻysunishi kerak.

153. Foydalanuvchi, oʻzining boshqaruv markazidan quyidagilarni masofadan boshqarishni taʼminlashi lozim:

35 — 500 kV kuchlanishli avtomatik oʻchirgichlarni, ajratkichlarni hamda transformatorlarning kuchlanish rostlagichlari;

transformatorning past kuchlanish tomonidagi avtomatik oʻchirgichlar.

154. Foydalanuvchining boshqaruv markazi quyidagilar bilan yetarlicha jihozlangan (ulanishni kelishishda belgilanadi) boʻlishi kerak:

aloqa vositalari (xususiy yoki ijaraga olingan liniyalar, optik tolali kabel, radioreleli, yuqori chastotali aloqa, GSM, elektron pochta va hokazo);

maʼlumotlarni masofadan uzatish uchun kommunikatsiya qurilmalari;

himoya qurilmalarini oʻqish va parametrlarini oʻzgartirish uchun kommunikatsiya qurilmalari;

kuzatuv, nazorat va dispetcherlash qurilmalariga (tizimlariga) funksional talablar.

155. 110 kV dan quyi kuchlanishli, oʻrnatilgan quvvati 1 MW dan yuqori boʻlgan generatsiyalovchi modullarga ulangan taqsimlash yoki Berk taqsimlash tizimi operatorlari boshqaruv markazlari va (yoki) obyektni boshqarish markazi Tizim operatorining boshqaruv markaziga umumiy generatsiya haqida maʼlumot uzatish uchun zarur qurilmalarga ega boʻlishi kerak.

156. Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchi va Tizim operatori belgilagan boshqaruv markazi oʻrtasidagi masofadan boshqarish va monitoring tizimi boʻyicha talablarni texnik shart berish/ulanishni kelishish jarayonida belgilab beradi.

157. Barcha Foydalanuvchilar eng kamida quyidagi parametrlarni masofadan boshqarish va monitoring qilishga imkoniyat berishlari kerak:

ulanish nuqtasidagi tok kuchi, kuchlanish va chastotasi;

aktiv quvvat va uning yoʻnalishi;

reaktiv quvvat va uning yoʻnalishi;

yuqori kuchlanishli oʻchirgichlar va ajratgichlarning holati.

Real vaqt rejimida uzatilishi shart boʻlgan maʼlumotlarga qoʻyiladigan talablar mazkur Qoidalarga 11-ilovada batafsil bayon etilgan. Ushbu talablar tarmoqqa ulanish vaqtida Uzatish tizimi operatori tomonidan oʻzgartirilishi mumkin.

158. Generatsiyalovchi modullar chastotaning oʻzgarish tezligi ±2 Nz/s yoki undan kamroqni tashkil etganda tizimiga ulangan holda qolishga imkoniyatiga ega boʻlishi lozim. Chastotaning oʻzgarish tezligi ±2 Nz/s dan ortgan holatlarda generatsiyalovchi modullar 1,25 soniyadan keyin tarmoqdan uzilishi mumkin.

159. Tarmoqda kuchlanish va chastotaning turgʻun rejimdagi ogʻishlarida, generatsiyalovchi modullar Qoidalarga 12-ilovada keltirilgan ulanish nuqtalarida kuchlanish darajalari boʻyicha ajratilgan qiymatlarga mos keladigan aktiv quvvatni generatsiya qilish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

160. Generatsiyalovchi modullar har qanday ish rejimida va har qanday ishchi nuqtadan Tizim operatori talab qilgan chegaraviy qiymatgacha chiqishdagi aktiv quvvatni cheklash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Talab etilgan qiymat Tizim operatori tomonidan ulanish nuqtasi uchun berilishi va ayni vaqtda ishda mavjud boʻlgan tegishli generatsiyalovchi modulning chiqishidagi aktiv quvvatning foiz qiymatiga mos kelishi lozim.

Chiqishdagi aktiv quvvatni chegaraviy qiymatgacha cheklash, generatsiyalovchi modulni tarmoqdan uzmasdan, generatsiyalovchi modulning bir daqiqadagi oʻrnatilgan quvvatidan eng kichik 10 foizli qadamlar bilan amalga oshirilishi kerak.

161. Sinxron generatsiyalovchi modul, shuningdek, elektr stansiyalar parkidagi ishlab chiqarish modullari chastotaning ortishi bilan cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejimga (LFSM-O), mazkur Qoidalarga 13-ilovaga muvofiq chastotaning haddan tashqari koʻtarilishi vaqtida chiqishdagi aktiv quvvatni kamaytirish (pasaytirish)ga qodir boʻlishi kerak. Chastotaning haddan tashqari koʻtarilishi quyidagi formula bilan aniqlanadi:

s — statizm;

∆f — Chastotaning ogʻishi;

∆f_p — yuqori darajali tartibga solishni faollashtirish chastotasi, yaʼni past chastotada;

∆P — aktiv quvvatni oʻzgarishi;

P_n — sinxron generatsiyalovchi modulning aktiv quvvati, yaʼni quvvat parki modullari uchun ulanish nuqtasidagi joriy aktiv quvvat.

162. Yuklamani oʻzgarish tezligi, turbogeneratorli modullar uchun bir daqiqada 4% P_nom dan va gidrogeneratorli modullar uchun bir daqiqada 30% P_nom dan kamni tashkil etmasligi kerak.

Ushbu oʻzgarishlar vaqtida aktiv quvvatning chiqishdagi barqaror qiymati texnik minimum va nominal quvvat oʻrtasidagi barcha ishchi nuqtalarda taʼminlanishi kerak.

163. Issiqlik va elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi kombinatsiyalashgan elektr stansiyalardan tashqari, nominal oʻrnatilgan quvvati 50 MW ga teng yoki undan yuqori boʻlgan har bir generatsiyalovchi modul, birlamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

164. Nominal aktiv quvvati 50 MW dan kam boʻlgan har bir generatsiyalovchi modul Tizim operatori bilan kelishuvga muvofiq birlamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi mumkin.

165. Birlamchi rostlash qoʻllaniladigan barcha generatsiyalovchi modullarga quyidagi talablar qoʻllaniladi:

birlamchi rostlanuvchi diapazon nominal aktiv quvvatning ±2 foizdan kam boʻlmasligi kerak;

aktiv quvvat xarakteristikasi — birlamchi boshqarish qurilmasining chastotasi 4 — 6 foiz diapazonda rostlanishi kerak;

birlamchi rostlashning ishga tushish vaqti — tashqi taʼsir sodir boʻlgandan soʻng, 2 soniyagacha birlamchi rostlashga buyruq beruvchi, tashqi taʼsir sodir boʻlgandan soʻng maksimum 15 soniyada birlamchi rostlashning toʻla hajmidan 50 foiz yoki kamroq quvvatni jalb qilishga buyruq beruvchi, birlamchi rostlashning toʻla hajmidan 50 foizdan 100 foizgacha quvvatni jalb qilishni talab etuvchi tashqi taʼsirlarda birlamchi rostlashni ishga tushirish vaqti 15 dan 30 soniyagacha diapazonda chiziqli bogʻliqlikdan aniqlanadi;

ekspluatatsiyaviy sozlama — chastota darajasini kvaziturgʻun rejimdan ± 200 mNz ga ogʻishlarida birlamchi zaxira toʻliq jalb qilinishi kerak;

birlamchi zaxirani jalb qilish davomiyligi 15 daqiqadan kam boʻlmasligi lozim;

chastota rostlagichning sezmaslik zonasi ± 10 mNz dan oshmasligi kerak;

oʻlchash aniqligi 10 mNz dan past yoki teng boʻlishi lozim;

birlamchi rostlashning sezmaslik (oʻlik) zonasi 0 dan ± 20 mNz gacha chegaralarda boʻlishi kerak;

birlamchi rostlash generatorining aylanish chastotasini oʻlchash davri 0,1 soniyadan oshmasligi lozim;

kuzatish davriyligi 1 soniyani (tavsiya etiladi), maksimal 10 soniyani tashkil etishi kerak.

166. Generatsiyalovchi modul birlamchi rostlash rejimida ishlash imkoniyatiga ega boʻlsa, u birlamchi rostlashda (yoqish/oʻchirish) ishtirok etish uchun, uning holati haqida Uzatish tizimi operatorining dispetcherlik boshqaruvi va maʼlumotlarni yigʻish dasturiy-apparat kompleksi (SCADA) tizimida signal yuborish uchun tegishli qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi va birlamchi rostlashni faollashtirish va faolsizlantirish uchun Uzatish tizimi operatoridan boshqaruvchi signal olishi lozim.

167. Nominal quvvati 20 MW ga teng yoki undan katta (P_nom ≥ 20 MW) boʻlgan har bir gidrogeneratsiyalovchi modul ikkilamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi va nominal quvvatining 30 foiz miqdorida (0,3 P_nom) rostlashning minimal diapazonini taʼminlashi kerak.

168. Issiqlik va elektr energiyasini ishlab chiqarishga moʻljallangan generatsiyalovchi modullardan tashqari nominal quvvati 150 MW ga teng yoki undan katta (P_nom ≥ 150 MW) boʻlgan har bir turbogeneratorli modul ikkilamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak, rostlashning minimal hajmi koʻmirda ishlovchi turbogeneratorlar uchun nominal quvvatining 15 foiz (0,15 P_nom) ni va gaz yoki boshqa yoqilgʻida ishlovchi turbogeneratorlar uchun 25 foiz (0,25 P_nom) ni tashkil etishi kerak.

169. Ikkilamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlgan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari Uzatish tizimi operatorining avtomatik boshqaruv (SCADA) tizimiga quyidagi maʼlumotlarni taqdim etadi:

ikkilamchi rostlashni amalga oshirishda generatsiyalovchi modulning maksimal va minimal quvvat;

ikkilamchi rostlash ishga tushishida aktiv quvvat tebranishining oʻzgarishi;

generatsiyalovchi modulning bazaviy quvvati;

generatsiyalovchi modul ikkilamchi rostlash qurilmasi holati (yoniq/oʻchiq);

generator ishtirokining ikkilamchi rostlashdagi ulushini hisoblash uchun zarur boʻlgan maʼlumotlar.

170. Ikkilamchi rostlashda ishtirok etadigan generatsiyalovchi modul va elektr energiyasini saqlash tizimi Uzatish tizimi operatorining avtomatik boshqaruv (SCADA) tizimidan operativ rejimda quyidagi maʼlumotlarni olish imkoniyati ega boʻlishi kerak:

ikkilamchi rostlash buyrugʻining holati (ikkilamchi rostlash yoniq/oʻchiq), ikkilamchi rostlash uchun joriy talab etiladigan quvvat;

generatsiyalovchi modul ulangan uzatish tizimidagi taqsimlash qurilmalarining holati;

generatsiyalovchi modul ulangan uzatish tizimi qurilmalarida kuchlanish, chastota, aktiv va reaktiv quvvat oqimlarining joriy qiymatlari.

171. Barcha gidrogeneratorli modullarning uzatish tizimi bilan sinxronlanish vaqti 15 daqiqadan kam boʻlishi kerak.

172. Qaytariluvchi sikllar bilan suvni nasos rejimida koʻtarish va tushirish orqali generator rejimida ishlash imkoniyatiga ega boʻlgan gidro elektr stansiyalar, yaʼni gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyalar agregatlarining uzatish tizimi bilan sinxronlanish vaqti (ikkala ishlash rejimi uchun ham) 15 daqiqadan kam boʻlishi kerak.

173. Bugʻ-gaz qurilmalarining barcha generatsiyalovchi modullarining uzatish tizimi bilan sinxronlanish vaqti 30 daqiqadan kam boʻlishi kerak.

174. Har bir generatsiyalovchi modul aktiv quvvatni chegaralangan (kamaytirilgan) ishlab chiqarish rejimida ishlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Texnik minimum deb nomlanuvchi, generatorning barqaror ishlashi kafolatlangan generatsiyaning minimal darajasi quyidagi qiymatlarga mos kelishi lozim:

gidrogeneratorlar uchun — P_min ≤ 0,45 P_nom;

koʻmirda ishlaydigan turbogeneratorlar uchun — P_min ≤ 0,7 P_nom;

gaz yoki mazutda ishlaydigan turbogeneratorlar uchun — P_min ≤ 0,4 P_nom;

aralash siklli generatorlar uchun:

gaz turbinasi uchun — P_min ≤ 0,4 P_nom,

bugʻ turbinasi uchun — P_min ≤ 0,8 P_nom;

boshqa turdagi generatorlar uchun P_min ≤ 0,8 P_nom.

175. Generatsiyalovchi modul mazkur Qoidalarga 14-ilovaga muvofiq diapazonlarda kuchlanishni rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi shart. Generatsiyalovchi modul birlamchi yoki ikkilamchi rostlashda ishtirokidan qatʼiy nazar, kuchlanishining normal qiymatlari chegarasida uzluksiz, kuchlanishning normal qiymatlari diapazonidan tashqarida boʻlganda vaqtinchalik kuchlanishni rostlash imkoniga ega boʻlishi kerak.

176. Kuchlanish normal ishchi kuchlanish diapazonidan pasayganda generator kuchlanishni normal ishchi diapazoni chegarasidan pasaygan har bir foizi uchun qoʻzgʻatish tokini kamida 2 foizga koʻtarishi bunda qoʻzgʻatish tokini maksimal 200 foiz kattalikkacha oshirish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Qoʻzgʻatish tokining oshirilishi kuchlanish pasayib ketganidan soʻng 20 millisoniyadan kechikmasdan boshlanishi va kuchlanish normal ishchi diapazoniga qaytganidan soʻng kamida 500 millisoniya davom etishi, lekin kuchlanish tushib ketgan vaqtdan boshlab 10 soniyadan oshmasligi kerak.

177. Kuchaytiruvchi transformatorning yuqori kuchlanish tomonidagi qisqa tutashuvning quvvati generatorning nominal quvvatidan olti barobar yoki undan koʻproq boʻlsa, turgʻunlikning buzilishi natijasida generatsiyalovchi modulni oʻchib qolishini oldini olish uchun uzatish tizimidagi himoya tizimi qisqa tutashuvlardan 150 millisoniyadan kechikmasdan oʻchirilishini taʼminlashi kerak. Ushbu vaziyatda generatorning oʻz ehtiyojlari boshqa manbaga oʻtkazilmaydi deb taxmin qilinadi.

178. Uzatish tizimida kichik taʼsirlardagi aktiv quvvat oqimlarining tebranishlari generatorni tarmoqdan oʻchishiga yoki himoya qurilmalari ishlab aktiv quvvat generatsiyasini pasayishiga olib kelmasligi kerak.

179. Nominal quvvati 100 MW dan yuqori boʻlgan turbogeneratorli modul hamda oʻrnatilgan quvvatidan qatʼiy nazar barcha gidrogeneratorlar chastota yoki kuchlanishni ruxsat etilgan chegaralardan ogʻishida quyidagi imkoniyatlarga ega boʻlishi kerak:

oʻz ehtiyojlarini taʼminlash rejimiga qayta ulanishga;

kuchlanish yoki chastotaning ogʻishi sababli vujudga kelgan oʻchishdan soʻng 15 daqiqa davomida tarmoqqa qayta ulanishga.

180. Generatsiyalovchi modulni oʻz ehtiyojlarini qoplash rejimiga qayta ulash imkoni, himoyani ishlab ketish sxemasiga muvofiq uzatish tizimining ishini buzilishi holatida ham taʼminlanishi kerak.

181. Energoblokni oʻz ehtiyojlarini qoplash rejimiga oʻtkazilgandan keyin turbogeneratorli modul mazkur rejimda kamida 60 daqiqa ishlash qobiliyatini saqlashi lozim.

182. Toʻliq oʻchishdan soʻng oʻzgaruvchan tok tarmogʻidan uzilgan generatsiyalovchi modulning tashqi elektr taʼminot manbaisiz maxsus zaxira energiya manbai vositasida qayta ishga tushishi hamda kuchlanish va chastotani ushlab turishi, yaʼni noldan ishga tushirish qobiliyati uzatish tizimiga ulanish jarayonida kelishiladi va tegishli ulanish shartnomasida roʻyxatga olinadi.

183. Generatsiyalovchi modulni noldan ishga tushirishni qobiliyati elektr energetika tizimining qisman yoki toʻliq oʻchganidan keyin uni tiklash uchun Tizim operatorining soʻroviga boʻyicha taʼminlanishi lozim.

184. Generatsiyalovchi modulni ushbu rejimda ishlashi kamida 15 daqiqa davomida taʼminlanishi kerak.

185. Generatsiyalovchi modulni alohida ishlash imkoniyati uzatish tizimiga ulanish jarayonida kelishilishi va tegishli ulanish shartnomasida roʻyxatga olinishi kerak.

186. Generatsiyalovchi modulning alohida ishlash imkoniyati, elektr energiyasi qisman yoki toʻliq oʻchgandan keyin elektr energetika tizimini tiklash uchun Tizim operatorining talabi boʻyicha taʼminlanishi lozim.

187. Alohida ishlash imkoniyati bor generatsiyalovchi modul, oʻz ehtiyoji quvvatidan yuqori va ushbu generatsiyalovchi modulning nominal quvvatidan past quvvat ishlab chiqarish bilan ihotalangan tarmoqda sinxron ishlashi lozim. Alohida ishlash rejimi kamida olti soatni tashkil etishi shart.

188. Generatsiyalovchi modul alohida ishlash rejimida boʻlsa, u nominal qiymatning 10 foiz darajasigacha generatsiyani tez oʻzgartirish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

189. Quvvati 200 MW dan yuqori boʻlgan turbogeneratorlar hamda nominal quvvati 100 MW dan yuqori boʻlgan gidrogeneratorlar energetika tizimi stabilizatori (PSS) bilan jihozlanishi kerak.

190. Tizim operatori quyidagilarni inobatga olib, elektr energetika tizimining quvvat stabilizatori uchun sozlamalarni belgilaydi:

qurilma tebranishlarga olib kelmaydigan oʻzgarishlarga javob bermaydi;

quvvat stabilizatori qurilmasining chiqish signali kuchlanishni rostlagichining kirish signalini ±10 foiz diapazonini chegarasidan oshmaydi;

boshqa generatsiyalovchi modullarda aylanma tebranishlarni olib kelmaydi.

191. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosida generatsiyalovchi modullarni ulash uchun texnik talablar qayta tiklanuvchi energiya manbalarining umumiy nominal quvvatiga qarab quyidagi turlarga boʻlinadi:

“A” turi — oʻrnatilgan quvvati 1 kW dan 50 kW gacha boʻlgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari;

“B” turi — oʻrnatilgan quvvati 50 kW dan 500 kW gacha boʻlgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari;

“C” turi — oʻrnatilgan quvvati 500 kW dan 20 MW gacha boʻlgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari;

“D” turi — oʻrnatilgan quvvati 20 MW dan yuqori boʻlgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari.

192. Past kuchlanishli tarmoqlarga ulangan qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosidagi generatsiyalovchi modullar ulash nuqtasida, oʻrta va yuqori kuchlanishli tarmoqlarga ulangan qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosidagi generatsiyalovchi modullar har bir blok transformatorining past kuchlanish tomonida oʻchish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

193. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini toʻgʻridan-toʻgʻri yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlariga ulashga yoʻl qoʻyilmaydi. 110 kV va undan yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlariga Uzatish tizimi operatori bilan kelishilgan holda Tarmoqqa ulanish tadqiqoti va ulanish shartnomasiga muvofiq faqat mavjud yoki yangi podstansiya yoxud taqsimlash qurilmalarini qurish orqali ulanishga ruxsat etiladi.

194. “A” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdan avtomatik tarzda uziladi va qayta ulanadi.

195. “B”, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalar oʻzlari ulangan tarmoq operatori yoki Tizim operatori tomonidan istalgan vaqtda masofadan oʻchirilishi yoki ularning chiqishdagi aktiv quvvatini cheklash imkoniyatini beruvchi vositalarga ega boʻlishi shart.

196. “A” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdagi nosozlik sababli oʻchirgan/oʻchirilgan boʻlsa, u normal ekspluatatsiya sharoitlari tiklangandan keyin 5 daqiqadan ortmagan davr davomida tarmoqqa avtomatik tarzda qayta ulanishi mumkin. Ulanishni kechiktiruvchi vaqt relelarini oʻrnatilishi va ularning sozlamalari Tegishli tizim operatori bilan kelishiladi.

197. “B”, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdagi nosozlik sababli oʻchirilgan boʻlsa, unda qayta tiklanuvchi energiya manbalari faqat Tegishli tizim operatori yoki Tizim operatorining ruxsati bilan tarmoqqa qayta ulanishi mumkin.

198. Tashqi sabablar taʼsirida (tabiat hodisalari, ob-havo) oʻchgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari ushbu sabab bartaraf etilgandan soʻng Tizim operatoriga xabar bergan holda tarmoqqa avtomatik tarzda qayta ulanishi mumkin.

199. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdan tashqi sabab taʼsirida yoki tarmoqda avariya vaziyati sodir boʻlgunga qadar tashqi taʼsir boʻyicha oʻchgan boʻlib, yagona elektr energetika tizimining ekspluatatsiya sharoitlari normal holatga qaytgan boʻlsa ham ushbu qurilmalarni avtomatik tarzda qayta ulanishi mumkin emas. Ularning qayta ulanishiga faqat Tizim operatori koʻrsatmasi berilganidan soʻng ruxsat etiladi.

200. “A” va “B” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdan ichki nosozlik sababli uzilgan (oʻchirilgan) boʻlsa, nosozliklar bartaraf etilgandan keyin Tegishli tizim operatori bilan kelishilmasdan qayta ulanishi mumkin.

201. Sinxron generatsiyalovchi modul, shuningdek, “B”, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari Qoidalarga 15-ilova va 161-bandida koʻrsatilgan formula bilan aniqlangan statik maʼlumotlarga muvofiq past chastotada aktiv quvvatni oshirish imkoniyatini beradigan darajada jihozlanadi.

202. Elektr energetika tizimini muvozanatlash uchun yetarli zaxirani yaratish maqsadida Tizim operatori Uzatish tizimi operatori bilan birgalikda oʻrnatilgan quvvati 10 MW dan katta boʻlgan “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalariga oʻrnatilgan quvvatning 30 foiz miqdorida elektr energiyasini saqlash tizimlarini oʻrnatishni talab qilish huquqiga ega.

203. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari bir daqiqada nominal aktiv quvvatini umumiy oʻrnatilgan quvvatining 25 foizga pasaytirish imkoniga ega boʻlishi shart.

204. Generatsiyalovchi modullar aktiv quvvatni oshirishni faollashtirish uchun statik chegara va chastotaning ogʻishi tizimlararo ishlash shartlariga muvofiq 2-12 foizgacha, yaʼni 49,8 Nz dan 49,5 Nz gacha oraliqda ishlash imkoniyatini beradigan uskunalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Tizim operatori chastota ogʻishining oʻrnatilgan statik chegarasini aniqlaydi va bu qiymat vaqt oʻtishi bilan oʻzgartirilishi mumkin.

205. Generatsiyalovchi moduli past chastotali rejimlarda oʻzining ishlab chiqarishining texnik maksimal darajasiga qadar barqaror rostlashni taʼminlashi kerak. Ushbu rostlashda ishlash davomida generatsiyalovchi modul birlamchi va ikkilamchi rostlashga jalb etilmaydi va ushbu funksiya uchun javob bermaydi.

206. Elektr stansiyasi operatori yuqori chastotali rejimlarda rostlashga reaksiyaning haqiqiy tezligi toʻgʻrisida Tizim operatorini xabardor qilishi kerak.

Bu reaksiya vaqti 2 soniyadan sekinroq boʻlsa, Elektr stansiyasi operatori Tizim operatoriga texnik jihatdan reaksiya vaqti bundan tezroq boʻlishi mumkin emasligini isbotlashi kerak boʻladi.

207. Chastota 49 Nz dan pasayganda aktiv quvvatning kamayishi chastotaning har 1 Nz qisqarishi uchun toʻla quvvatning (chastota 50 Nz boʻlgandagi toʻliq quvvat) 2 foizdan oshmaydi.

208. Oʻrnatilgan quvvati 5 MW dan katta boʻlgan “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, Tizim operatori va uning hududiy boʻlinmalariga chiqishdagi aktiv quvvatni cheklashni masofadan boshqarish imkoniyatini taqdim etishi lozim.

209. Oʻrnatilgan quvvati 5 MW dan katta katta boʻlgan “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari chastotani rostlash uchun ikkilamchi rostlash va pastga qarab tez uchlamchi rostlashda ishtirok etish uchun jihozlangan boʻlishi shart.

Ular Tizim operatorining dispetcherlik boshqaruvi markaziga barcha zarur maʼlumotlarni uzatish va boshqaruv signallarini almashishning barcha zarur vositalarini oʻrnatishlari kerak.

Qayta tiklanuvchi energiya manbalari tomonidan ushbu yordamchi xizmatlarning koʻrsatilishi Uzatish tizimi operatori bilan tuziladigan shartnoma asosida amalga oshiriladi va ushbu shartnoma bilan tartibga solinadi.

210. Tegishli tizim operatorining talabi boʻyicha “A” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulanish nuqtasida induktiv xarakterda 0,95 hamda sigʻim xarakterda 0,95 quvvat koeffitsiyentini rostlash diapazonini taʼminlash imkoniyatiga ega boʻlishi talab etiladi.

211. Elektr tarmoqlariga ulangan “B” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchlanishini rostlash, ulanish nuqtasidagi ishchi kuchlanishni Tegishli tizim operatori tomonidan belgilanadigan oʻrnatmalardan foydalanib taʼminlanadi. Ushbu qayta tiklanuvchi energiya manbalari uchun ishchi kuchlanish oʻrnatmasi quyidagilar orqali tanlanadi:

oʻrnatma qiymatini kelishish;

kuchlanishning tegishli reja-grafigini tuzish;

oʻrnatma qiymatini operativ (onlayn) berish.

212. Oʻrnatma qiymatini operativ (onlayn) berilganda, ishchi kuchlanish oʻrnatmasi uchun tegishli yangi talablar ulanish nuqtasida bir daqiqa davomida oʻrnatilishi kerak.

213. “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari kuchlanishni ushlab turish, reaktiv quvvatni ushlab turish rejimlarida yoki quvvat koeffitsiyentini saqlash rejimida reaktiv quvvatni avtomatik rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

214. Barcha qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchaytiruvchi yoki kuch transformatori generatsiyalovchi modulning xususiyatlari bilan mutanosib ravishda (rostlash diapazoni va qadami) kuchlanish rostlagichlari bilan jihozlangan boʻlishi shart. “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchaytiruvchi yoki kuch transformatorlari kuchlanishni yuklama ostida kuchlanish rostlagichi bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

215. Isteʼmolchi qurilmalarining tarkibiga kiruvchi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, isteʼmolchilar uchun Elektr energiyasidan foydalanish qoidalari yoki ihotalangan tarmoqlar uchun Uzatish tizimi operatori tomonidan tasdiqlangan qoidalarga muvofiq kuchlanish boʻyicha talablarni qondirishi lozim.

216. “A” turdagilaridan tashqari barcha qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchlanishni rostlash imkoniyati ekspluatatsiya sxemalarining texnik holati bilan chegaralanadi.

217. Kuchlanishni ushlab turish rejimida ishlash uchun “C” va “D” turlardagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari 0,01 n.b.dan ortiq boʻlmagan qadam bilan, 0,95 — 1,05 n.b diapazonda, 0,5 foizdan ortiq boʻlmagan qadamda, 2 — 7 foiz eng kichik oʻzgarish qiyaligi bilan tarmoq bilan reaktiv quvvat almashish orqali ulanish nuqtasidagi kuchlanishni saqlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Ulanish nuqtasida kuchlanish qiymati uning berilgan qiymatiga teng boʻlganida, generatsiyalovchi modulning chiqishidagi reaktiv quvvati nolga teng boʻlishi kerak.

218. Oʻrnatma 0,5 foizdan ortiq boʻlmagan qadam bilan tarmoqning oʻrnatilgan kuchlanishidan 1 n.b. da noldan ±5 foizgacha diapazonda tanlanadigan sezmaslik zonasi bilan yoki usiz ishlashi mumkin.

219. “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, kuchlanishning pogʻonali oʻzgarishlaridan soʻng, 30 soniya davomida chiqishdagi reaktiv quvvatni oʻzgartirishni 90 foizga yetkazish va 60 soniya davomida maksimal reaktiv quvvatdan 5 foizdan ortiq boʻlmagan qadam bilan oʻzgarish qiyaligiga muvofiq qiymatlargacha tiklanish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

220. Reaktiv quvvatni ushlab turish rejimida, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari istalgan diapazonda, reaktiv quvvatni, toʻla reaktiv quvvatdan ± 5 MVar yoki ± 5 foiz (qaysi koʻrsatkichdan foydalanilishiga qarab) qadamlarda, ulanish nuqtasidagi reaktiv quvvatni toʻla reaktiv quvvatdan 5 MVar yoki 5 foiz aniqlik chegaralari bilan (qaysi koʻrsatkich kichikligiga qarab) nazorat qilgan holda, reaktiv quvvatni berilgan qiymatini chiqarib berishga qodir boʻlishi kerak.

221. Quvvat koeffitsiyentini rostlash rejimida “C” va “D” turlardagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, ulanish nuqtasida mazkur Qoidalarga 16-ilovada koʻrsatilgan diapazon chegaralarida, 0,01 dan oshmagan qadam bilan quvvat koeffitsiyentini ushlab turish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Chiqishdagi aktiv quvvat toʻsatdan oʻzgargandan keyin Tizim operatori, talab qilingan quvvat koeffitsiyentiga erishish uchun vaqt oraligʻini va quvvat koeffitsiyentini yoʻl qoʻyilgan qiymatini koʻrsatishi kerak. Yoʻl qoʻyilgan quvvat koeffitsiyentining ogʻishi, unga mos keluvchi reaktiv quvvatning yoʻl qoʻyilgan qiymati bilan ifodalanadi.

Yoʻl qoʻyilgan reaktiv quvvat yoki mutlaq qiymat bilan yoki “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalarining maksimal reaktiv quvvatiga nisbatan foizda ifodalanishi kerak.

222. Tizim operatori reaktiv quvvatni rostlash rejimlarining yuqoridagi uchta variantidan va ular bilan bogʻliq oʻrnatmalardan qaysi biri qayta tiklanuvchi energiya manbalarining tegishli generatsiyalovchi moduliga qoʻllanilishi kerakligini hamda tegishli oʻrnatmani masofadan turib berish uchun qanday qoʻshimcha uskuna zarurligini koʻrsatishi kerak.

223. Ushbu qoidalarning 14, 16 va 17-ilovalarida keltirilgan diagrammalar “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari kuchlanishni/reaktiv quvvatni ushlab turish uchun minimal texnik imkoniyatlarini xarakterlaydi.

Generatsiyalovchi modulning reaktiv quvvati va uni rostlash qobiliyati toʻliq foydalanilishi lozim.

Generatsiyalovchi modulning reaktiv quvvati elektr energetika tizimining kuchlanishini rostlash ehtiyojlarini qondira olmasa, qayta tiklanuvchi energiya manbalarida markazlashtirilgan reaktiv quvvatni kompensatsiya qiluvchi qurilmalar oʻrnatilishi kerak va zarur boʻlsa reaktiv quvvatni dinamik kompensatsiyasi qiluvchi qurilmalari oʻrnatilishi kerak.

Ushbu qurilmalar oʻrganish natijalari asosida va tegishli Foydalanuvchining tarmoqqa ulanishi uchun texnik shartlarga muvofiq oʻrnatilishi kerak.

224. “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, Qoidalarga 16-ilovada koʻrsatilganidek, reaktiv quvvatning maksimal quvvatga + 0,4 dan — 0,4 gacha boʻlgan diapazonini xarakterlovchi reaktiv quvvat kattaligini taʼminlagan holda, maksimal qiymatdan past chiquvchi aktiv quvvat uzatish bilan ishlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Maksimal quvvatdan past chiquvchi aktiv quvvat uzatish bilan ishlashda (P < P_max) “S” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari oʻzlarining P-Q/P_max xarakteristikasining istalgan ishchi nuqtasida reaktiv quvvatni taʼminlashlari shart.

Ushbu qayta tiklanuvchi energiya manbalarining barcha bloklari texnik jihatdan foydalanishda boʻlsa (ular texnik xizmat koʻrsatish yoki nosozligi sababli ishdan chiqarilmagan boʻlsa), aks holda texnik imkoniyatlarni hisobga olgan holda reaktiv quvvat kamroq boʻlishi mumkin.

225. “C” va “B” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari oʻzlarining P-Q/P_max tavsifi chegaralarida, Tegishli tizim operatoridan olingan va ulanish shartnomasida koʻrsatilgan vaqtinchalik talablarga muvofiq, istalgan ishchi nuqtada talab etilgan qiymatlargacha oʻtish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

226. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining nosinxron generatsiyalovchi modullari kuchlanishi pasayib ketgan vaqtda elektr tarmogʻi kuchlanishini qoʻshimcha reaktiv tok bilan qoʻllab turishi lozim. Buning uchun elektr tarmogʻi kuchlanish qayta tiklanuvchi energiya manbalari generatsiyalovchi modulining kuchlanishining amaldagi qiymatidan 10 foizdan koʻproq pasayib ketganida, kuchlanish rostlagichi mazkur Qoidalarga 17-ilovadagi grafikda koʻrsatilganidek sozlanishi kerak.

Yagona elektr energetika tizimida turli turdagi generatsiyalovchi texnologiyalardan foydalanilishini inobatga olgan holda, Tizim operatori nosinxron qayta tiklanuvchi energiya manbalariga har bir alohida ulanish nuqtasi uchun reaktiv tok oqimini ushlab turish toʻgʻrisida koʻrsatma beradi.

227. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqda tashqi taʼsirlar sodir boʻlgandan soʻng 40 millisoniyadan kechikmay (ishga tushirish vaqti) zarur reaktiv quvvatni yetkazib berish imkoniyatiga ega boʻlishi lozim.

Bu qayta tiklanuvchi energiya manbalari ichidagi elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi uskunalarning klemmalaridagi kuchlanishni oʻlchash imkonini beradi.

Zarurat boʻlganida qayta tiklanuvchi energiya manbalari nominal tokning 100 foizdan kam boʻlmagan miqdorda reaktiv quvvat chiqarish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

228. Kuchlanish ruxsat etilgan diapazon chegaralarida tiklanganidan soʻng berilgan xarakteristikaga muvofiq yana 500 millisoniya davomida kuchlanishni ushlab turishi lozim.

Kuchlanish tiklanganidan soʻng oʻtish tiklanish jarayonlari 300 millisoniyadan soʻng yakunlanishi kerak.

Qayta tiklanuvchi energiya manbalari generatsiyalovchi modullari ulanish nuqtasidan nisbatan uzoqda joylashib, bu kuchlanishni ushlab turishda samarasiz boʻlsa, Tizim operatori ulanish nuqtasidagi kuchlanish pasayishini oʻlchashni hamda ulanish nuqtasidagi kuchlanishni oʻlchangan koʻrsatkichga bogʻlik holatda qoʻllab turilishini soʻraydi.

229. Shamol generatsiyalovchi moduli Tizim operatoriga operativ rejimda quyidagi qoʻshimcha maʼlumotni taqdim etishi kerak:

amalda ishlayotgan shamol generatorlarining soni;

ishlamayotgan shamol generatorlarining soni va sababini (shamolning kuchli (kuchsiz) tezligi, buzilishi, taʼmirlash).

230. Shamol generatsiyalovchi moduli, Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorining texnik boshqaruv tizimlariga quyidagi meteorologik maʼlumotlarni operativ rejimida uzatish imkoniyatiga ega holda jihozlangan boʻlishi lozim:

oʻrnatilgan balandlikdagi shamolning tezligi va yoʻnalishi;

havo harorati va atmosfera bosimi, 735 — 1060 mbar diapazonda.

231. Uzatish tizimiga ulangan uzlukli yuklamani ekspluatatsiya qiluvchi yoki yuklamani rostlashda ishtirok etuvchi Isteʼmolchilar va (yoki) Taqsimlash tizim operatorlari qurilmalardagi haqiqiy yuklama toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni Tizim operatoriga taqdim etish boʻyicha texnik imkoniyatga ega boʻlishlari kerak.

232. Uzlukli yuklamani ekspluatatsiya qiluvchi yoki yuklamani rostlashda ishtirok etuvchi Isteʼmolchilar va (yoki) Taqsimlash tizimi operatorlari Uzatish tizimi operatorining SCADA tizimidan operativ rejimda quyidagi maʼlumotlarni olish imkoniyatiga ega boʻlishlari kerak:

yuklamani oʻchirish uchun buyruq holati (yoqish/oʻchirish buyrugʻi);

oʻchirishning talab etilgan hajmi (rostlash sxemasida boshqaruvchi signal);

Isteʼmolchi obyektiga ulangan taqsimlash qurilmasining ulanish holati;

Isteʼmolchi obyektiga ulangan uzatish qurilmalarida kuchlanish, chastota, aktiv va reaktiv quvvat oqimlarining joriy qiymatlari.

233. Uzatish tizimiga va (yoki) Taqsimlash tizimi operatorlari tarmoqlariga ulangan Isteʼmolchilar Tizim operatorining masofaviy harakati yoki talabiga muvofiq tarmoqdan uzilish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Uzatish tizimi operatori tarmoqqa ulanish shartnomasida avtomatik oʻchirish uskunalari uchun talablarni belgilashi mumkin.

234. Uzatish tizimiga va (yoki) Taqsimlash tizimi operatorlari tarmoqlariga ulangan Isteʼmolchilar past chastotali rejimlarda yuklamani tushirish (pasaytirish) orqali elektr energetika tizimini himoya qilish maqsadida oʻz isteʼmolning bir qismini avtomatik tarzda “past chastotali” uzib qoʻyish imkoniyatini taʼminlab berishi lozim.

Tizim operatori past chastota va chastotaning oʻzgarish tezligi kombinatsiyasiga asoslangan oʻchirish impulsini belgilashi mumkin.

235. Uzatish va (yoki) taqsimlash tizimiga ulangan Isteʼmolchilar Tizim operatori bilan oʻzlarining obyektlari uchun himoya sxemalari va sozlamalarini kelishib olishlari kerak.

Himoyaga qoʻyiladigan minimal talablar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

tashqi va ichki qisqa tutashuv toklaridan himoya qilish;

uzatish tizimiga ulanish nuqtasida oʻta kuchlanish va kuchlanishning tushishidan himoya qilish;

oʻta yuklanish va chastota tushishdan himoya qilish;

kommutatsiya uskunalaridagi nosozliklardan himoya qilish;

zaxira himoyasi.

236. Isteʼmolchilar uzatish tizimiga ulanish nuqtasida induktiv xarakterda 0,95 hamda sigʻim xarakterda 0,95 chegaralarida quvvat koeffitsiyenti ushlab turilishini taʼminlashi lozim.

237. Ushbu bobda keltirilgan talablar yagona elektr energetika tizimiga ulangan, oʻrnatilgan quvvati 500 kW va undan yuqori boʻlgan elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun qoʻllaniladi.

238. Qoidalarning III boʻlim 4-bobida keltirilgan umumiy talablar elektr energiyasini saqlash tizimi uchun ham qoʻllaniladi.

239. Sinxron generator tarmoqlari orqali yagona elektr energetika tizimiga ulangan elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun sinxron generatsiyalovchi modullarga qoʻyiladigan talablar tatbiq etiladi.

240. Nosinxron generatsiyalovchi modul (qayta tiklanuvchi energiya manbalari) yoki elektrotexnika qurilmalari (invertorlar) orqali yagona elektr energetika tizimiga ulangan elektr energiyasini saqlash tizimlariga qayta tiklanuvchi energiya manbalariga qoʻyiladigan talablar tatbiq etiladi.

Har bir elektr energiyasini saqlash tizimi isteʼmol rejimi (quvvat isteʼmol qilish)da ishlayotgan vaqtida va past chastotali isteʼmoldan avtomatik tarzda oʻchirish sxemasining ishga tushishidan avval injeksiya (quvvat ishlab chiqarish) rejimiga avtomatik oʻtish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Tizim operatori ushbu imkoniyatning tavsiflaridan kelib chiqib, elektr energiyasini saqlash tizimining avtomatik tarzda isteʼmol rejimidan ishlab chiqarish rejimiga oʻtishi uchun zarur boʻlgan vaqtni belgilaydi.

241. Elektr energiyasini saqlash tizimi uchun optimal ish maydoni mazkur Qoidalarga 18-ilovaga muvofiq boʻlishi shart.

242. Elektr energiyasini saqlash tizimi mazkur Qoidalarga 19-ilovaga muvofiq ulanish nuqtasida uzilishsiz kuchlanish pasayishiga bardosh berishi kerak.

243. Chastota oʻta ortishida sodir boʻlganda, isteʼmol rejimida ishlayotgan (aktiv quvvatni yutuvchi) elektr energiyasini saqlash tizimlari mazkur Qoidalarga 20-ilovaga muvofiq chastotaning ortishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejim (LFSM-O) xarakteristikasiga asosan isteʼmol quvvatini oshirishi kerak.

Har bir elektr energiyasini saqlash tizimi qoʻshimcha ravishda Tizim operatori koʻrsatmasiga asosan qabul qilinayotgan (isteʼmol) aktiv quvvatni tez toʻxtatish imkonini beruvchi kirish portiga ega boʻlishi kerak.

244. Chastota pasayganida elektr energiyasini saqlash tizimining reaksiyasi mazkur Qoidalarga 21-ilovaga muvofiq holda chastotaning pasayishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejimi (LFSM-U) xarakteristikasiga mos kelishi kerak.

Tizim operatori elektr energiyasini saqlash tizimining ayrim texnologiyalari uchun isteʼmol rejimidan ishlab chiqarish rejimiga yoki aksincha oʻtish uchun zarur boʻlgan vaqtni, isteʼmol va ishlab chiqarish rejimidagi quvvatni pasaytirish imkoniyatini hisobga oladi.

245. Aktiv quvvatni maksimal darajada ishlab chiqarish va isteʼmol qilishda elektr energiyasini saqlash tizimi mazkur Qoidalarga 22-ilovaga muvofiq toʻliq ish diapazonida ulanish nuqtasida reaktiv quvvat ishlab chiqarish va uni isteʼmol qilish imkoniyatiga ega boʻlishi shart.

246. Elektr energiyasini saqlash tizimlari maksimal aktiv quvvat ishlab chiqarishda mazkur Qoidalarga 23-ilovaga muvofiq toʻliq ish diapazonida ulanish nuqtasida reaktiv quvvat ishlab chiqarish va isteʼmol qilish imkoniyatiga ega boʻlishi shart.

247. Elektr energiyasini saqlash tizimlari ulanish nuqtasida mazkur Qoidalarda belgilangan darajadagi reaktiv quvvat bilan taʼminlash va qabul qilish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Reaktiv quvvatni rostlash quyidagicha amalga oshiriladi:

belgilangan oʻrnatmani oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatma olinganidan soʻng 2 soniya qoʻllaniladi;

belgilangan oʻrnatmani yangi qiymatga oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatmalar olgandan soʻng 2 soniya ichida boshlanadi;

yangi oʻrnatmani oʻrnatish 30 soniya ichida yakunlanadi.

248. Reaktiv quvvat boshqaruvi quyidagilar yordamida sozlanadi:

maksimal xatolik nominal reaktiv quvvatning 5 foizdan oshmasligi kerak, bunda aniqlik 1 daqiqa davomida oʻlchanadi;

aniqlik nominal reaktiv quvvatning 5 foizga teng yoki undan yuqori boʻladi.

249. Elektr energiyasini saqlash tizimlari ulanish nuqtasida aktiv va reaktiv quvvatni quvvat koeffitsiyenti boʻyicha taʼminlashi va qabul qilish (quvvat koeffitsiyentini boshqarish) imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Quvvat koeffitsiyentini rostlash quyidagilarga javob berishi kerak:

belgilangan qiymatni oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatmalar olinganidan soʻng 2 soniya ichida oʻzgartirish buyrugʻini bajarish;

yangi oʻrnatmaga sozlashda belgilangan qiymatni oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatmalar olgandan soʻng 2 soniya ichida sozlashni boshlash;

yangi oʻrnatmaga sozlash boʻyicha belgilangan qiymatni oʻzgartirish yuzasidan buyruq olgandan soʻng 30 soniya ichida yakunlash.

250. Quvvat koeffitsiyentini boshqarish quyidagilar bilan rostlanadi:

maksimal xatolik elektr energiyasini saqlash tizimlarining nominal reaktiv quvvat qiymatining ± 2 foizni tashkil qilishi kerak, bunda aniqlik 1 daqiqa davomida oʻlchanadi;

aniqlik 0,01 teng yoki undan yuqori boʻlishi kerak.

251. Elektr energiyasini saqlash tizimlari reaktiv quvvat taʼminlash va qabul qilish imkoniyatiga ega boʻlishi va shu bilan ulanish nuqtasida barqaror va doimiy kuchlanishni saqlab turishi kerak.

Kuchlanishni rostlash belgilangan qiymatning 90 foizni 1 soniya ichida va qolgan 10 foizni belgilangan qiymatni oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatma olgandan keyin 5 soniya ichida bajarishga qodir boʻlishi kerak.

Kuchlanishni rostlash quyidagilar yordamida sozlanadi:

maksimal xatolik nominal reaktiv quvvatning ±5 foizini tashkil etishi kerak, bunda aniqlik 1 daqiqa davomida oʻlchanadi.

0,5 foiz yoki undan yuqori pasayish uchun ruxsat etiladi. Bunda pasayishni 2 — 7 foiz oraligʻida sozlash imkoniyati boʻlishi kerak.

sezmaslik zonasi uchun qadam oʻlchami, 220/400 kV kuchlanish uchun 0,25 foiz va 132/150 kV kuchlanish uchun 0,5 foizdan oshmasligi kerak boʻlgan U_ref ning ±5 foiz oraligʻida oʻrnatilishi va belgilangan kuchlanishni rostlash nuqtasiga nisbatan nosimmetrik boʻlishi kerak.

normal ish kuchlanish diapazonida Tegishli tizimi operatori tomonidan belgilangan sozlama.

252. Elektr energiyasini saqlash tizimlari aktiv quvvatini Tegishli tizim operatori tomonidan ekspluatatsiyaga kiritishda oldindan belgilangan qiymatlarga rostlashga imkon beruvchi boshqarish va himoya tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

253. Himoya tizimi Tegishli tizim operatoridan olingan koʻrsatmaga javoban ishlab chiqarish va isteʼmol rejimlarida elektr energiyasini saqlash tizimlarining aktiv quvvatini bir yoki bir nechta oldindan belgilangan nuqtalarga rostlashi kerak.

Elektr energiyasini saqlash tizimlari ishlab chiqarish va isteʼmol rejimida kamida beshta sozlanishli boshqaruv darajasiga ega boʻlishi kerak, ular quyidagi darajalarga oʻrnatiladi, Tegishli tizim operatori tomonidan boshqasi nazarda tutilmagan boʻlsa:

nominal quvvatning 70 foiz;

nominal quvvatning 50 foiz;

nominal quvvatning 40 foiz;

nominal quvvatning 10 foiz;

uzilmagan holda, nominal quvvatning 0 foiz.

254. Mazkur Qoidalarning 253-bandga muvofiq boshqarish imkoniyati 1 soniya ichida boshlanishi va 10 soniya ichida toʻliq amalga oshirilishi kerak.

255. Tugallangan yoki uzluksiz sozlashning aniqligi 1 daqiqa davomida oʻlchangan belgilangan qiymatdan 1 foizdan koʻp chetga chiqmasligi kerak.

256. Elektr energiyasini saqlash tizimlari yoki ushbu tizimlar boshqa obyektning bir qismi boʻlgandagi himoyaga qoʻyiladigan talablar va tegishli sozlamalar tarmoqqa ulanish nuqtasida butun obyekt uchun belgilanadi.

Uzatish tizimi operatori va (yoki) Taqsimlash tizimi operatori Elektr energiyasini saqlash tizimlari operatori bilan kelishilgan holda turli xil himoya sozlamalariga ruxsat berishi mumkin.

257. Elektr energiyasini saqlash tizimlarida himoya va boshqarish funksiyalariga quyidagi tartibda ustunlik berilishi kerak:

tarmoq va elektr energiyasini saqlash tizimlarini himoya qilish;

tegishli hollarda sintetik inersiya;

chastotali boshqarish (aktiv quvvatni rostlash);

quvvatni cheklash;

quvvat gradiyentining cheklanishi.

258. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining qurilmalari quvvat tebranishini dempfirlashni amalga oshirishga imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Quvvat tebranishini dempfirlash quyidagi talablarga javob berishi kerak:

a) elektr energiyasini saqlash tizimlari tomonidan generatsiyalanuvchi aktiv quvvatning tebranishi 0,1 Nz dan 50Nz gacha boʻlgan chastotalarda joriy elektr energiyasi ishlab chiqarishning ± 0,5 foizdan yoki isteʼmolning ± 0,25 foizdan oshmasligi lozim;

b) mazkur bandning “a” kichik bandida koʻrsatilgan chegaradan oshib ketadigan quvvat tebranishlari chegaradan oshib ketgandan keyin 180 soniya ichida chegara qiymatlarigacha dempfirlanishi kerak;

v) quvvat tebranishlarini dempfirlash xususiyati kuchlanish va chastotalar uchun normal ishchi diapazondagi hamda vaqt bilan cheklangan ishchi kuchlanish diapazonidagi barcha kuchlanishlarga taalluqlidir;

g) talablar ulanish nuqtasida va elektr energiyasini saqlash tizimlaridan tashqarida sodir boʻlgan ayrim hodisalardan keyin normal, barqaror sharoitlar uchun qoʻllaniladi va tekshiriladi.

Elektr energetika tizimida takroriy hodisalar sodir boʻlganda, elektr energetika tizimidagi oxirgi hodisadan keyin 180 soniya ichida quvvat tebranishlarini chegara qiymatlarigacha dempfirlanishi kerak.

259. Quvvati 1 MW dan yuqori boʻlgan barcha elektr energiyasini saqlash tizimlari qurilmalari birlamchi rostlash, ikkilamchi rostlash, tez uchinchi darajali rostlash va noldan ishga tushirish xizmatlarini taqdim etishi shart.

260. Qoʻshimcha xizmatlarni taqdim etishda ishtirok etadigan barcha elektr energiyasini saqlash tizimlari qurilmalari mantiqiy interfeys (kirish porti) bilan jihozlangan boʻlishi kerak, shunda u kirish porti orqali olingan koʻrsatmalarga javob bera oladi.

Tegishli tizim operatori ushbu funksiyani masofadan boshqarish uchun uskuna/qurilmalarga talablarni belgilashga haqli.

261. Elektr energiyasini saqlash tizimlari qurilmalari Uzatish tizimi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori va Tizim operatorining boshqaruv markaziga quyidagi maʼlumotlarni taqdim etishi kerak:

tarmoqqa ulanishning avtomatik oʻchirgichi — holati;

elektr energiyasini saqlash tizimlari avtomatik oʻchirgichi — holati;

aktiv quvvatni oʻlchash va boshqarish — holati (yoqilgan/oʻchirilgan) va boshqaruv signallari;

reaktiv quvvatni oʻlchash va boshqarish — holati (yoqilgan /oʻchirilgan) va boshqaruv signallari;

quvvat koeffitsiyentini oʻlchash va boshqarish — holati (yoqilgan /oʻchirilgan) va boshqaruv signallari;

ishlab chiqarish va isteʼmol rejimida rejalashtirilgan aktiv quvvat;

ulanish nuqtasida oʻlchangan kuchlanish;

kuchlanishni boshqarish (yoqilgan/oʻchirilgan), boshqarishni pasayishi;

himoya tizimlari maʼlumotlari;

toʻxtatish/ushlab turish signali.

262. Uzatish tizimida operativ rejalashtirish — Tizim operatori tomonidan barcha operatorlar va Foydalanuvchilar bilan oʻzaro hamkorlikda amalga oshiriladigan, bir kundan bir yilgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olgan, real vaqt rejimidagi operativ tadbirlarga tayyorgarlik jarayonidir. Ushbu jarayonning vaqt oraligʻi yil, mavsum, oy, hafta va kundan iborat.

263. Operativ rejalashtirish turli vaqt oraligʻida yagona elektr energetika tizimining operativ xavfsizligi, xodimlar va jihozlarning xavfsizligiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan barcha holatlarni oldindan baholash orqali real vaqt rejimida uzatish tizimining xavfsiz, barqaror va samarali ishlashini taʼminlash.

264. Operativ rejalashtirishning asosiy maqsadlari quyidagilar:

yakuniy isteʼmolchilar elektr taʼminotining yuqori ishonchliligini taʼminlash;

mavjud resurslarni optimallashtirish hamda yagona elektr energetika tizimi va Foydalanuvchilarga tegishli obyektlarni samarali ishlashini tashkil etish.

265. Operativ rejalashtirish quyidagi tadbirlarni oʻz ichiga oladi:

oʻchirishlar (tanaffuslar)ni rejalashtirish;

xavfsizlikni baholash (isteʼmol va ishlab chiqarish prognozi, quvvat zaxirasini baholash va uzatish tizimining muvofiqligini baholash);

rejalashtirish (kundalik ish rejalari, grafiklar ishlab chiqish).

266. Uzatish tizimidagi oʻchirishlarni boshqarishni rejalashtirish, Tizim operatori tomonidan uzatish tizimining barcha obyektlarida rejali oʻchirishlarni muvofiqlashtirish, rejalashtirilmagan oʻchirishlarni amalga oshirish va majburiy oʻchirishlar bilan bogʻliq vaziyatlarni hal etishni oʻz ichiga oladi.

267. Oʻchirish va taʼmirlash ishlarini tashkil etish uskunalarni ishlab chiqaruvchilarining tavsiyalari, shuningdek alohida turdagi uskunalar uchun ichki qoidalarga muvofiq amalga oshirilib, quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

oʻchirish va texnik xizmat koʻrsatish hujjatlarini ishlab chiqish;

oʻchirish tadbirlarini rejalashtirish va unga tayyorlash;