T/r

Asosiy kattaliklar

Asosiy kattaliklar birliklari

nomi

o‘lchamligi

nomi

belgilanishi

ta’rifi

1.

Vaqt

T

Sekund

s

sekund — seziy rezonansi (Δν_Cs)chastotasining qaydlangan sonli qiymatini, seziy 133 atomi asosiy holatining qo‘zg‘almagan o‘ta yupqa o‘tish chastotasini gers birliklarida 9 192631 770 ga teng qabul qilish orqali aniqlanadi, bu erda gers s^-1ga mos.

2.

Uzunlik

L

Metr

m

metr — vakuumda c yorug‘lik tezligining qaydlangan sonli qiymatini m/s birliklarida 299 792 458 ga teng qabul q�lish yo‘li bilan aniqlanadi.

3.

Massa

M

Kilogramm

kg

kilogramm — Plank doimiysining (h) qaydlangan sonli qiymatini J∙s birliklarida 6,62 607 015×10^-34 ga teng qabul qilish yo‘li bilan aniqlanadi.

4.

Elektr toki
(elektr toki kuchi)

I

Amper

A

amper — elementar zaryadning (e)qaydlangan sonli qiymatini C birliklarida 1,602 176 634×10^-19 ga teng qabul qilish yo‘li bilan aniqlanadi.

5.

Termodinamik harorat*

Θ

Kelvin

K

kelvin — Bolsman doimiysining (k) qaydlangan sonli qiymatini J∙K^-1 birliklarida 1,380 649×10^-23 ga teng qabul qilish yo‘li bilan aniqlanadi.

6.

Modda miqdori

N

Mol

mol

mol — tizimning tarkibida roppa-rosa 6,022 140 76×10²³ tuzilma obyektlari bo‘lgan modda miqdori. Bu son Avogadro doimiysining qaydlangan sonli qiymati hisoblanadi (N_A).

7.

Yorug‘lik kuchi

J

Kandela

sd

kandela — berilgan yo‘nalishda 540·10¹² gers chastotali monoxramatik nurlanishni tarqatuvchi va shu yo‘nalishda energetik yorug‘lik kuchi 1/683 vatt taqsim steradian.

1.

Maydon

L²

metr kvadrat

m²

m²

2.

Hajm (sig‘im)

L³

metr kub

m³

m³

3.

Tezlik

LT^-1

metr taqsim sekund

m/s

m/s

4.

Tezlanish

LT^-2

metr taqsim sekund kvadrat

m/s²

m/s²

5.

To‘lqin son

L^-1

metrning darajasi minus birinchi

m^-1

m^-1

6.

Solishtirma sig‘im

L³M^-1

metr kub taqsim kilogramm

m³/kg

m³/kg

7.

Zichlik

L^-3M

kilogramm taqsim metr kub

kg/m³

kg/m³

8.

Elektr toki zichligi

L^-2I

amper taqsim metr kvadrat

A/m²

A/m²

9.

Magnit maydon kuchlanganligi

L^-1I

amper taqsim metr

A/m

A/m

10.

Komponentning molyar konsentratsiyasi

L^-3N

mol taqsim metr kub

mol/m³

mol/m³

11.

Yorqinlik

L^-2J

kandela taqsim metr kvadrat

cd/m²

cd/m²

12.

Yassi burchak

1

radian

rad

m·m^-1 = 1

13.

Fazoviy burchak

1

steradian

sr

m²·m^-2 = 1

14.

Kuch

LMT^-2

nyuton

N

m·kg·s^-2

15.

Bosim

L^-1MT^-2

paskal

Pa

m^-1·kg·s^-2

16.

Kuch momenti

L²MT^-2

nyuton-metr

N·m

m²·kg·s^-2

17.

Tekslikdagi kuchlanish

MT^-2

nyuton taqsim metr

N/m

kg·s^-2

18.

Dinamik qovushqoqlik

L^-1MT^-1

paskal-sekunda

Pa·s

m^-1·kg·s^-1

19.

Chastota

T^-1

gers

Nz

s^-1

20.

Energiya, ish (issiqlik soni)

L²MT^-2

joul

J

m²·kg·s^-2

21.

Quvvat

L²MT^-3

vatt

W

m²·kg·s^-3

22.

Elektr zaryadi (elektr soni)

TI

kulon

S

s·A

23.

Elektr kuchlanishi (elektrik potensiallar kuchlanishi, elektrik potensiallar farqi, elektr yurituvchi kuch)

L²MT^-3I^-1

volt

V

m²·kg·s^-3·A^-1

24.

Elektr sig‘imi

L^-2M^-1T⁴I²

farad

F

m^-2·kg^-1·s⁴·A²

25.

Elektr qarshiligi

L²MT^-3I^-2

om

Ω

m²·kg·s^-3·A^-2

26.

Elektr o‘tkazuvchanligi

L^-2M^-1T³I²

simens

S

m^-2·kg^-1·s³·A²

27.

Magnit induksiya oqimi (magnit oqimi)

L²MT^-2I^-1

veber

Wb

m²·kg·s^-2·A^-1

28.

Magnit maydoni zichligi (magnit induksiya)

MT^-2I^-1

tesla

T

kg·s^-2·A^-1

29.

Elektr siljish

L^-2TI

kulon taqsim metr kvadrat

C/m²

m^-2·s·A

30.

Elektr zaryadi zichligi oralig‘i

L^-3TI

kulon taqsim

metr kub

C/m³

m^-3·s·A

31.

Induktivlik (o‘zaro induktivlik)

L²MT^-2I^-2

genri

N

m²·kg·s^-2·A^-2

32.

Elektr maydoni kuchlanganligi

LMT ^-3I^-1

volt taqsim metr

V/m

m·kg·s^-3·A^-1

33.

Dielektrik o‘tkazuvchanlik

L^-3 M^-1T ⁴I²

farad taqsim metr

F/m

m^-3·kg^-1·s⁴·A ²

34.

Magnit o‘tkazuvchanlik

LMT ^-2I^-2

genri taqsim metr

N/m

m·kg·s^-2·A^-2

35.

Solishtirma energiya

L²T^-2

joul taqsim kilogramm

J/kg

m²·s^-2

36.

Issiqlik sig‘imi tizimlari (entropiya)

L²MT^-2Ө^-1

joul taqsim kelvin

J/K

m²·kg·s^-2·K^-1

37.

Solishtirma issiqlik sig‘imi, (solishtirma entropiya)

L²T^-2Ө^-1

joul taqsim kilogramm-kelvin

J/(kg·K)

m²·s^-2·K^-1

38.

Energiya oqimining tekislik zichligi

MT^-3

vatt taqsim metr kvadrat

W/m²

kg·s^-3

39.

Issiqlik o‘tkazuvchanlik

LMT^-3Ө^-1

vatt taqsim metr-kelvin

W/(m·K)

m·kg·s^-3·K^-1

40.

Foton nurlanishining ekspozitsion dozasi (gamma- va rentgen nurlanishining ekspozitsion dozasi)

M^-1TI

kulon taqsim kilogramm

C/kg

kg^-1·s·A

41.

Termodinamik harorat

Ө

Selsiy gradusi

ºC

K

42.

Ichki molyar energiya

L²MT^-2N^-1

joul taqsim mol

J/mol

m²·kg·s^-2·mol^-1

43.

Katalizator faolligi

NT^-1

katal

kat

mol·s^-1

44.

Molyar issiqlik sig‘imi (entropiya)

L²MT^-2Ө^-1N^-1

joul taqsim mol-kel�vin

J/(mol·K)

m²·kg·s^-2·K^-1·mol^-1

45.

Yorug‘lik oqimi

J

lyumen

lm

cd·sr

46.

Yoritilganlik

L^-2J

lyuks

lx

m-^2·cd·sr

47.

Radioaktiv manbadagi nuklidlarning aktivligi (radionuklidning aktivligi)

T^-1

bekkerel

Bq

s^-1

48.

Ionlovchi nurlanishning yutilgan dozasi

L²T^-2

grey

Gy

m²·s^-2

49.

Ionlovchi nurlanishning ekvivalent (effektiv) dozasi

L²T^-2

zivert

Sv

m²·s^-2

50.

Dozaning yutilish quvvati

L²T^-3

grey taqsim sekund

Gy/s

m²·s^-3

51.

Burchak tezligi

T^-1

radian taqsim sekund

rad/s

s^-1

52.

Burchak tezlanishi

T^-2

radian taqsim sekund kvadrat

rad/s²

s^-2

53.

Nurlanish kuchi

L²MT^-3

vatt taqsim steradian

W/sr

m²·kg·s^-3·sr^-1

54.

Energetik yorug‘lik

MT^-3

vatt taqsim steradian-metr kvadrat

W/(sr·m²)

kg·s^-3·sr^-1

1.

Uzunlik

parsek

pc

3,0857·10¹⁶ m (taxminan)

yorug‘lik yili

ly

9,4605·10¹⁵ m (taxminan)

astronomik birlik

ua

1,49598·10¹¹ m (taxminan)

mikron

µ

1·10^-6 m

angstrem

Å

1·10^-10 m

iks-birlik

X

1,00206·10^-13 m (taxminan)

2.

Maydon

gektar

ha

1·10⁴ m²

ar

a

100 m²

barn

b

1·10^-28 m²

3.

Massa

tonna

t

1·10³ kg

sentner

q

100 kg

metrik karat

car

2·10^-4 kg

massaning atom birligi

u

1,6605402·10^-27 kg (taxminan)

4.

Kuch (og‘irlik)

tonna-kuch

tf

9806,65 N(aniq)

kilogramm-kuch

kgf

9,80665 N (aniq)

kilopond

kp

9,80665 N (aniq)

gramm-kuch

gf

9,80665·10^-3 N (aniq)

pond

p

9,80665·10^-3 N (aniq)

dina

dyn

1·10^-5 N

5.

Bosim

bar

bar

1·10 ⁵ Pa

kilogramm kuch taqsim sanitimetr kvadrat

kgf/cm²

98066,5 Pa (aniq)

kilopond taqsim sanitimetr kvadrat

kp/cm²

98066,5 Pa (aniq)

millimetr simob ustuni

mm Ng

133,322 Pa

torr

Torr

133,322 Pa

millimetr suv ustuni

mm N₂O

9,80665 Pa (aniq)

6.

Hajm (sig‘im)

litr

l

1·10^-3 m³

7.

Vaqt

mingyillik

-

3,1536·10¹⁰ s

asr

-

3,1536·10⁹ s

yil

-

2,592·10⁶ s

oy

-

6,048·10⁵ s

hafta

-

6,048·10⁵ s

sutka

d

86400 s

soat

h

3600 s

minut

min

60 s

8.

Yassi burchak

grad (gon)

gon

(π/200) rad =1,57080…·10^-2 rad

gradus

… º

(π/180) rad =1,745329…·10^-2 rad

minut

… ´

(π/10800) rad =2,908882…·10^-4 rad

sekund

… ´´

(π/648000) rad =4,848137…·10^-6 rad

9.

Fazoviy burchak

gradus kvadrat

€^º

3,0462…·10^-4 sr

10.

Chiziqli zichlik

teks

tex

1·10^-6 kg/m (aniq)

11.

Aylanish chastotasi

sekundiga aylanishlar soni

minutdagi aylanishlar soni

r/s

r/min

1 s ^-1

1/60 s^-1 = 0,016(6) s^-1

12.

Optik kuch

dioptriya

dptr

1·m^-1

13.

Energiya

kilovatt-soat

kW·h

3,6·10⁶ J

Elektronvolt

eV

1,60218·10^-19 J (taxminan)

14.

To‘liq quvvat

volt-amper

V·A

-

15.

Reaktiv quvvat

var

var

-

16.

Elektr zaryadi, elektr miqdori

amper-soat

A·h

3,6·10³ C

17.

Kuchlanish (mexanikaviy)

Kilogramm kuch taqsim millimetr kvadrat

kgf/mm²

9,80665·10⁶ Pa (aniq)

kilopond taqsim millimetr kvadrat

kp/mm²

9,80665·10⁶ Pa (aniq)

18.

Ish, energiya

erg

erg

1·10^-7 J

19.

Quvvat

ot kuchi (metrik)

h.f.

735,49875 W (aniq)

20.

Dinamik zichlik

puaz

P

0,1 Pa·s

21.

Kinematik zichlik

stoks

St

1·10^-4 m²/s

22.

Solishtirma elektr qarshiligi

om millimetr kvadrat taqsim metr

Ω·mm²/m

1·10^-6 Ω·m

23.

Magnit oqimi

maksvell

Mx

1·10^-8 Wb

24.

Magnit induktivligi

gauss

Gs

1·10^-4 T

25.

Magnit yurituvchi kuch (magnit potensiallar farqi)

gilbert

Gb

(10/4π) A = 0,7957747 A

ampero‘ram

At

1 A

26.

Magnit maydonining kuchlanganligi

ersted

Oe

(10³/4π) A/m = 79,5775 A/m

27.

Issiqlik miqdori, termodinamik potensial (ichki energiya, entalpiya, izoxor-izotermik)

kaloriya (xalqaro)

cal

4,1868 J (aniq)

termokimyoviy kaloriya

cal_th

4,1840 J (taxminan)

15-gradusli kaloriya

cal₁₅

4,1855 J (taxminan)

28.

Ionlovchi nurlanishning yutilgan dozasi

rad

rad, rd

0,01 Gy

29.

Ionlovchi nurlanishning ekvivalent (effektivlik) dozasi

ber

rem

0,01 Sv

30.

Foton nurlanishining ekspozitsion dozasi (gamma- va rentgen nurlanishining ekspozitsion dozasi)

rentgen

R

2,58·10^-4 C/kg (aniq)

31.

Radioaktiv manbadagi nuklidning aktivligi (radionuklid aktivligi)

kyuri

Ci

3,70·10¹⁰ Bq (aniq)

32.

Burilish burchagi

aylanish

r

2π rad = 6,28 rad

33.

Ravshanlik

nit

nt

1 cd/m²

1.

Nisbiy kattalik*:
foydali ish koeffitsiyenti;

nisbiy cho‘zilishi;

nisbiy zichlik;

deformatsiya;

nisbiy dielektrik va magnit o‘tkazuvchanligi (moyilligi);

komponentning massaviy (molyar) ulushi va boshqalar.

birlik

foiz

promille

milliondan bir ulush
milliarddan bir ulush

1

%

‰

ppm

ppb

1

1·10^-2

1·10^-3

1·10^-6

1·10^-9

2.

Logarifmik kattalik**:

tovush bosimining darajasi; kuchayish;

kamayish va boshqalar

bel

detsibel

B

dB

1 B = lg (P₂/P₁)

P₂ = 10 P₁ bo‘lganda,

1 B = 2 lg (F₂/F₁)

F₂ = F₁ bo‘lganda,

bu erda P₂, P_{1 —} nomdosh energetik kattaliklar (quvvat, energiya, energiya zichligi va boshqalar);

F₂, F_{1 —} nomdosh “kuch” kattaliklar (kuchlanish, tok, maydon kuchlanganligi va boshqalar)

0,1 B

3.

Logarifmik kattalik** — tovush balandligi darajasi

fon

phon

1 phon tovush bosimining darajasi 1 dB bo‘lgan 1000 Nz chastotali tovush balandligi bilan bir xil bo‘lgan tovushning balandlik darajasi

4.

Logarifmik kattalik** — chastota oralig‘i

oktava

dekada

oct

dek

1 oct = log₂ (f₂/f₁) f₂/f₁ = 2 bo‘lganda;

1 dek = lg (f₂/f₁) f₂/f₁ = 10 bo‘lganda,

bu erda f₂, f_{1 ^—} chastotalar

5.

Natural logarifmik kattalik**: kuchlanish, tok kuchi, maydon kuchlanganligi va boshqalar kamayishi

neper

Np

1 Np = ln (F₂/F₁) F₂/F₁ = e = 2,718 ..., bo‘lganda.

bu erda F₁, F₂ — kuchlanish, tok kuchi, maydon kuchlanganligi kabi bir nomdagi kattaliklar,

e — natural logarifmlar asosi.

1 Np = 0,8686… B = 8,686... dB

III. Axborot miqdori kattalik birliklari

Kattalik

Birlik

Eslatma

nomlanishi

belgilanishi

kattaligi

Ma’lumot
miqdori

bit

bayt

bit

B

1

1 B = 8 bit

Ikkilik sonli sistemada ma’lumot birligi (ma’lumotning ikkilik birligi)

T/R

Ikkilik ko‘paytiruvchi

Qo‘shimcha

nomi

belgisi

1.

2¹⁰

kibi

Ki

2.

2²⁰

mebi

Mi

3.

2³⁰

gibi

Gi

4.

2⁴⁰

tebi

Ti

5.

2⁵⁰

pebi

Pi

6.

2⁶⁰

eksbi

Ei

7.

2⁷⁰

zebi

Zi

8.

2⁸⁰

yobi

Yi

To‘g‘ri

Noto‘g‘ri

100 kW

80%

20 °C

(1/60) s^-1

100kW

80%

20°C

1/60/s^-1

To‘g‘ri

Noto‘g‘ri

20º

20 º

To‘g‘ri

Noto‘g‘ri

423,06 m

5,758°

5°45'28,8''

423 m 0,6

5°758

5°45'28'',8

To‘g‘ri

Noto‘g‘ri

(100,0 ± 0,1) kg

50 g ± 1 g

100,0 ± 0,1 kg

50 ± 1 g

To‘g‘ri

Noto‘g‘ri

v = 3,6 s/t,

bu erda v — tezlik, km/h;

s — yo‘l, m;

t — vaqt, s

v = 3,6 s/t km/h,

bu erda s — yo‘l, m;

t — vaqt, s.

To‘g‘ri

Noto‘g‘ri

N·m

A·m²

Pa·s

N×m

Am²

Pas

To‘g‘ri

Noto‘g‘ri

W·m^-2·K^-1

W

––––––––

m²·K

W/m²/K

W

–––––

m²

–––––

K

To‘g‘ri

Noto‘g‘ri

m/s

W/(m·K)

m/s

W/m·K

To‘g‘ri

Noto‘g‘ri

80 km/h

bir soatda 80 kilometr

80 km/soat

soatiga 80 km

To‘g‘ri

Noto‘g‘ri

1 dan 1000 g gacha

110 dan 380 V gacha

45° dan 90° gacha

ot 1' dan 60' gacha

1 g dan 1000 g gacha

110 V dan 380 V gacha

45 dan 90° gacha

ot 1 dan 60' gacha

T/r

O‘nlik ko‘paytiruvchi

(koeffitsentlar)

Qo‘shimchalar

nomi

belgisi

1.

10²⁴

iota

Y

2.

10²¹

zetta

Z

3.

10¹⁸

eksa

E

4.

10¹⁵

peta

P

5.

10¹²

tera

T

6.

10⁹

giga

G

7.

10⁶

mega

M

8.

10³

kilo

k

9.

10²

gekto

h

10.

10¹

deka

da

11.

10^-1

detsi

d

12.

10^-2

santi

c

13.

10^-3

milli

m

14.

10^-6

mikro

µ

15.

10^-9

nano

n

16.

10^-12

piko

p

17.

10^-15

femto

f

18.

10^-18

atto

a

19.

10^-21

zepto

z

20.

10^-24

iokto

y