Ushbu Qonun qimmatli qog‘ozlar chiqarish va ularni muomalada yuritish, qimmatli qog‘ozlar bozori qatnashchilari faoliyatini boshqarib borish shartlari hamda tartibini, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini rivojlantirishga ko‘maklashish maqsadida fond birjalari tashkil etish va ularning faoliyat yuritish prinsiplarini belgilab beradi.

Qimmatli qog‘ozlar — bu ularni chiqargan shaxs bilan ularning egasi o‘rtasidagi mulkiy huquqlarni yoki zayom munosabatlarini tasdiqlovchi, dividend yoki foizlar ko‘rinishida daromad to‘lashni hamda ushbu hujjatlardan kelib chiqadigan huquqlarni boshqa shaxslarga berish imkoniyatini nazarda tutuvchi pul hujjatlaridir.

Qimmatli qog‘ozlar — blankalar, sertifikatlar shaklida yoki schyotlardagi yozuv shaklida bo‘lishi va hisob-kitob qilishda, shuningdek kreditlar bo‘yicha garov sifatida foydalanilishi mumkin. Qimmatli qog‘ozlar yuridik va jismoniy shaxslar o‘rtasida ixtiyoriylik asosida tarqatiladi.

Qimmatli qog‘ozlarning qiymati, kiritilgan ulush shaklidan qat’i nazar, O‘zbekiston Respublikasi pul birligida ifodalanadi hamda to‘lanadi, ularni chiqarish shartlarida nazarda tutilgan hollarda esa, chet el valyutasida (aksiyalar bo‘yicha — mulkni o‘tkazib berish yo‘li bilan ham) to‘lanadi.

Qimmatli qog‘ozlar chiqarish va ularni muomalada yuritish bilan, qimmatli qog‘ozlar bozori qatnashchilarning faoliyati bilan bog‘liq munosabatlar ushbu Qonun hamda O‘zbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlari bilan tartibga solib turiladi.

Ushbu Qonun qimmatli qog‘ozlarning quyidagi turlariga amal qiladi:

aksiyalar;

obligatsiyalar;

xazina majburiyatlari;

qimmatli qog‘ozlarning hosilalari;

depozit sertifikatlari;

veksellar.

Aksiyalar, obligatsiyalar, xazina majburiyatlari va qimmatli qog‘ozlar hosilalarining rekvizitlari — O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi tomonidan, depozit sertifikatlari va veksellarning rekvizitlari esa, — O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilanadi.

Qimmatli qog‘ozlar egasi yozilgan va taqdim etuvchiga tegishli bo‘lishi mumkin.

Qimmatli qog‘ozlar, basharti mulkiy huquqlarni ularga egalik qilish bilan bog‘liq holda ro‘yobga chiqarish uchun emitent (qimmatli qog‘ozni chiqaruvchi) tomonidan yoki uning topshirig‘iga binoan qimmatli qog‘ozlar borasida kasb faoliyatini amalga oshirayotgan tashkilot tomonidan egasining nomini qayd etish zarur bo‘lsagina, egasi yozilgan bo‘ladi. Egasi yozilgan qimmatli qog‘ozni bir mulkdordan ikkinchisiga berish hisob-kitobdagi tegishli yozuvlarni o‘zgartirishda aks etadi.

Qimmatli qog‘ozlar, basharti mulkiy huquqlarni ularga egalik qilish bilan bog‘liq holda ro‘yobga chiqarish uchun qimmatli qog‘ozni taqdim etishning o‘zi yetarli bo‘lsa, taqdim etuvchiga tegishli hujjatlar deb hisoblanadi. Taqdim etuvchiga tegishli qimmatli qog‘ozlar erkin muomalada bo‘ladi.

Aksiyalar — aksiyadorlik jamiyatining ustav fondiga yuridik yoki jismoniy shaxs muayyan hissa qo‘shganidan guvohlik beruvchi, aksiya egasining mazkur jamiyat mulkidagi ishtirokini tasdiqlovchi hamda unga dividend olish va, qoida tariqasida, ushbu jamiyatni boshqarishda qatnashish huquqini beruvchi, amal qilish muddati belgilanmagan qimmatli qog‘ozlardir.

Aksiyalar chiqarish to‘g‘risidagi qaror aksiyadorlik jamiyati muassislari tomonidan yoki aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi tomonidan qabul qilinadi. Sotib olingan aksiya uni chiqargan aksiyadorlik jamiyatiga, basharti bu narsa jamiyat ustavida nazarda tutilmagan bo‘lsa, sotilishi mumkin emas.

Davlat korxonasi ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatiga aylantirilganda O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi emissiya risolasini tasdiqlashi aksiyalar chiqarish to‘g‘risidagi qaror hisoblanadi.

Obligatsiyalar ularning egasi pul mablag‘lari berganligini tasdiq etuvchi va qimmatli qog‘ozlarning belgilangan qiymatini ularda ko‘rsatilgan muddatda, qayd etilgan foiz to‘langan holda, basharti obligatsiyalarni chiqarish shartlarida o‘zgacha qoidalar nazarda tutilmagan bo‘lsa, qoplash majburiyatini tasdiqlovchi qimmatli qog‘ozlardir.

Quyidagi turlardagi obligatsiyalar chiqariladi:

respublika ichki zayomlarining va mahalliy zayomlarning obligatsiyalari;

korporativ obligatsiyalar.

Obligatsiyalar oddiy va yutuqli, foizli va foizsiz (maqsadli), erkin muomalada yuritiladigan yoki muomala doirasi cheklangan qilib chiqarilishi mumkin. Maqsadli obligatsiyalarning rekviziti obligatsiyalar qaysi mollar (xizmatlar) uchun chiqarilgan bo‘lsa, shu mollarni (xizmatlarni) aks ettirishi shart.

Respublika ichki zayomlarining va mahalliy zayomlarning obligatsiyalari taqdim etuvchiga tegishli qilib chiqariladi. Respublika ichki zayomlarining va mahalliy zayomlarning obligatsiyalarini chiqarish to‘g‘risidagi qaror tegishincha O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi va davlat hokimiyati mahalliy organlari tomonidan qabul qilinadi. Qarorda emitent, obligatsiyalarni chiqarish shartlari va ularni tarqatish tartibi belgilab qo‘yilishi lozim.

Korporativ obligatsiyalarni faqat ochiq aksiyadorlik jamiyatlari:

auditorlik tashkilotining xulosasi bilan tasdiqlangan o‘z kapitalining obligatsiyalar chiqarish to‘g‘risida qaror qabul qilingan sanadagi miqdori doirasida;

keyingi uch yil mobaynida rentabellik, to‘lov qobiliyati, moliyaviy barqarorlik va likvidlikning auditorlik tashkiloti xulosalari bilan tasdiqlangan ijobiy ko‘rsatkichlariga ega bo‘lsa, shuningdek qonun hujjatlarida belgilangan tartibda mustaqil reyting bahosini olgan bo‘lsa;

investorlarga tegishli mablag‘larning emitentlar tomonidan to‘lanishi bo‘yicha to‘lov agentlari vazifalarini bajaruvchi tijorat banklari ishtirokida chiqarishi mumkin.

Korporativ obligatsiyalar o‘z egalariga ochiq aksiyadorlik jamiyatini boshqarishda qatnashish huquqini bermaydi.

Korporativ obligatsiyalar chiqarish to‘g‘risidagi qaror ochiq aksiyadorlik jamiyatining boshqaruv organi tomonidan ushbu Qonunga va jamiyat ustaviga muvofiq qabul qilinadi hamda bayonnoma bilan rasmiylashtiriladi.

Korporativ obligatsiyalarni emitentlarning ustav fondini shakllantirish va to‘ldirish uchun, shuningdek emitentlarning xo‘jalik faoliyati bilan bog‘liq zararlarning o‘rnini qoplash uchun chiqarishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Korporativ obligatsiyalar chiqarishga faqat ochiq aksiyadorlik jamiyatining ustav fondi to‘liq to‘langanidan keyin yo‘l qo‘yiladi”;

O‘zbekiston Respublikasining xazina majburiyatlari — ularning egalari budjetga pul mablag‘lari berganliklarini tasdiqlovchi hamda bu qimmatli qog‘ozlarga egalik qilishning butun muddati davomida qayd etilgan daromadni olish huquqini beruvchi, taqdim etuvchiga tegishli qimmatli qog‘ozlar turidir.

Xazina majburiyatlarining quyidagi turlari chiqariladi:

uzoq muddatli — besh yil va undan ko‘proq muddatga mo‘ljallangan xazina majburiyatlari;

o‘rtacha muddatli — bir yildan besh yilgacha muddatga mo‘ljallangan xazina majburiyatlari;

qisqa muddatli — bir yilgacha bo‘lgan muddatga mo‘ljallangan xazina majburiyatlari.

Uzoq muddatli va o‘rtacha muddatli xazina majburiyatlarini chiqarish to‘g‘risidagi qaror O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilinadi. Qisqa muddatli xazina majburiyatlarini chiqarish to‘g‘risidagi qaror O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan qabul qilinadi. Xazina majburiyatlarini chiqarish to‘g‘risidagi qarorlarda daromadlarni hamda majburiyat qarzlarini to‘lash shartlari belgilab qo‘yiladi.

Depozit sertifikatlari — bu pul mablag‘lari — omonat qo‘yilgani to‘g‘risidagi, omonatchi yoki uning huquqiy vorisining belgilangan muddat tugaganidan keyin omonat summasini va unga tegishli foizlarini olishga bo‘lgan huquqini tasdiqlovchi bank — emitent guvohnomasidir.

Depozit sertifikatlarini chiqarish va ro‘yxatdan o‘tkazish qoidalarini O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilaydi.

Veksel beruvchining yoxud vekselda ko‘rsatilgan boshqa to‘lovchining vekselda nazarda tutilgan muddat kelganda veksel egasiga muayyan summani to‘lash yuzasidan qat’iy majburiyatini tasdiqlovchi qimmatli qog‘oz veksel hisoblanadi.

Veksellar oddiy va yuboriladigan veksellarga bo‘linadi.

Veksel beruvchining muayyan summadagi pulni veksel oluvchiga yoxud uning buyrug‘iga binoan belgilangan muddatda yoki uning talabiga ko‘ra to‘lashdan iborat qat’iy majburiyatini o‘z ichiga olgan hujjat oddiy veksel hisoblanadi.

Veksel oluvchining muayyan summadagi pulni oluvchiga yoxud uning buyrug‘iga binoan boshqa shaxsga belgilangan muddatda yoki uning talabiga ko‘ra to‘lash to‘g‘risidagi qatiy buyrug‘idan iborat to‘lovchiga qaratilgan hujjat yuboriladigan veksel hisoblanadi. Bunda to‘lovchi veksel bo‘yicha belgilangan muddatda to‘lovlarni amalga oshirishga (akseptni bajarishga) roziligini yozma ravishda tasdiqlashi shart.

Veksellarni (xazina veksellaridan tashqari) chiqarish, ro‘yxatdan o‘tkazish qoidalari, ularni chiqarish va muomalada yuritish shartlarini Markaziy bank Moliya vazirligi bilan birgalikda belgilaydi. Xazina veksellarini chiqarish va muomalada yuritish qoidalarini O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi belgilaydi.

Veksel oluvchining soliqlar bo‘yicha va boshqa majburiy to‘lovlar bo‘yicha budjetdan qarzi mavjud bo‘lsa, u faqat pul mablag‘larini olish tarzida vekselning haqini to‘lashga kirishadi va budjet bilan hisob-kitob qilib bo‘lgach, qolgan summani boshqa hisob-kitoblarga sarflashi mumkin.

Qimmatli qog‘ozlarning hosilalari — daromadi (zarari) bir yoki bir necha bozor ko‘rsatkichlari (indekslari) mazmuniga bog‘liq bo‘lgan qimmatli qog‘ozlardir.

Qimmatli qog‘ozlarning hosilalari opsionlar, fyucherslar va boshqa moliyaviy vositalar tarzida chiqarilishi mumkin.

Opsion — shartnoma bo‘lib, uning egasiga qimmatli qog‘ozlarni yoki tovarlarni bitimda qayd etilgan narxda belgilangan muddatda xarid qilish huquqini beradi.

Fyuchers — qimmatli qog‘oz (shartnoma) bo‘lib, muayyan qimmatli qog‘ozlar va boshqa moliyaviy vositalarni yoki tovarlarni shartnomada belgilab qo‘yilgan narxda belgilangan kelgusi sanada xarid qilish yoki sotishdan iborat so‘zsiz majburiyatni tasdiqlaydi.

Qimmatli qog‘ozlarning hosilalarini chiqarish va ularni muomalada yuritish tartibini O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi belgilaydi.

Veksellarga nisbatan quyidagi maxsus da’vo muddatlari qo‘llaniladi:

veksel saqlovchining indossantlarga qarshi va veksel beruvchiga qarshi da’vo talablari bo‘yicha — belgilangan muddatda amalga oshirilgan protest kunidan boshlab yoki xarajatsiz aylantirish oldindan shart qilib qo‘yilgan bo‘lsa, to‘lov muddati kunidan boshlab bir yil;

indossantlarning bir-biriga va veksel beruvchiga da’vo talablari bo‘yicha — indossant vekselni to‘lagan kundan boshlab yoki unga da’vo taqdim etilgan kundan boshlab olti oy.

Ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilmagan o‘zga hollarda, shuningdek boshqa qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha da’vo muddatlari qonun hujjatlariga muvofiq belgilanadi.

Qimmatli qog‘ozlar muomalasi deganda ularni sotib olish va sotish, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi qonunlarida nazarda tutilgan, qimmatli qog‘ozlar egasi almashinuviga olib keladigan boshqa harakatlar tushuniladi.

O‘zbekiston Respublikasi hududida qimmatli qog‘ozlarni (depozit sertifikatlari va veksellardan tashqari) muomalaga chiqarish hamda ularni ro‘yxatdan o‘tkazish qoidalarini O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi tasdiqlaydi.

O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi yoki uning hududiy organlari davlat korxonalarini qayta tuzish orqali tashkil etilgan ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatlari aksiyalarining birlamchi chiqarilishini davlat ro‘yxatidan o‘tkazadilar, shuningdek aksiyalarning belgilangan tartibda joylashtirilishini ta’minlaydilar.

Davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan hamda belgilangan tartibda ro‘yxat raqamini olgan qimmatli qog‘ozlarnigina O‘zbekiston Respublikasi hududida chiqarilishiga va muomalada bo‘lishiga yo‘l qo‘yiladi. Davlat ro‘yxatidan o‘tkazilmagan qimmatli qog‘ozlarni chiqarish g‘ayriqonuniy hisoblanadi va bu hol egasidan ularning hamda mazkur qimmatli qog‘ozlarni sotishdan tushgan pulning olib qo‘yilishiga va boy berilgan naf qoplanishini hisobga olgan holda investorlarga qaytarib berilishiga sabab bo‘ladi.

Bir yoki o‘zaro shartnomalar bilan bog‘langan bir necha shaxslar, shuningdek shu’ba yoki bir-biriga qaram bo‘lgan yuridik shaxslar guruhi bank aksiyalarining yigirma foizidan ortig‘ini sotib olishi uchun oldindan Markaziy bankning roziligini olish talab qilinadi. Aksiya sotib oluvchilarning moliyaviy ahvoli qoniqarsizligi aniqlangan taqdirda, Markaziy bank bank aksiyalarining yigirma foizidan ortig‘i xarid qilinishi va sotilishiga rozilik bermaslik huquqiga ega. Markaziy bank, iltimosnoma olingan kundan boshlab, o‘ttiz kundan kechiktirmay, ariza beruvchiga o‘z qarori to‘g‘risida yozma ravishda xabar beradi.

Shaxs, bir guruh shaxslar tomonidan aksiyalarning aksiyadorlik jamiyati ustav kapitalida ovoz berish huquqi bilan sotib olinishi, bunda ana shu shaxs, bir guruh shaxslar mazkur aksiyalarning o‘ttiz besh foizdan ko‘prog‘ini tasarruf etish huquqini oladigan bo‘lsa, monopoliyaga qarshi davlat organining oldindan roziligini olish talab etiladi. Bunday talab aksiyadorlik jamiyatini tuzish vaqtida aksiyadorlik jamiyati muassislariga tatbiq etilmaydi, moliya-sanoat guruhlari, xolding kompaniyalarni tashkil etish hollari bundan mustasno.

Qimmatli qog‘ozlarning egalari saqlab turish maqsadida ularni pul o‘tkazish yo‘li bilan hisobga olish va sotish uchun kompyuterli telekommunikatsion tizimi bor ixtisoslashgan muassasalarga (depozitariylarga) ishonib qo‘yishlari mumkin.

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi respublika sarhadlaridan tashqaridagi emitentlar chiqargan qimmatli qog‘ozlarni O‘zbekiston Respublikasi hududida muomalaga kirishning umumiy qoidalari, har yilgi me’yorlari va tartibini belgilab qo‘yadi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi O‘zbekiston Respublikasining davlatlararo shartnomalar bo‘yicha majburiyatlarini hisobga olgan holda O‘zbekiston Respublikasining huquqiy tasarrufidagi emitentlar tomonidan chiqarilgan yoki chiqarilishi mo‘ljallangan qimmatli qog‘ozlarni O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqarida muomalaga chiqarishning har yilgi me’yorlari va ruxsat tartibini belgilab qo‘yishga haqlidir.

O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi respublikada ro‘yxatga olingan qimmatli qog‘ozlar Yagona davlat reyestrini yuritadi hamda ularning ro‘yxatini muntazam e’lon qilib boradi.

Qimmatli qog‘ozlar emissiyasi ularni dastlabki egalar (investorlar) — yuridik va jismoniy shaxslarga sotish yo‘li bilan qimmatli qog‘ozlarni muomalaga chiqarishdir.

Emissiya:

aksiyadorlik jamiyati ta’sis etilib, aksiyalar uning muassislari o‘rtasida tarqatilgan taqdirda;

aksiyadorlik jamiyatining dastlabki ustav sarmoyasi (fondi) miqdori aksiyalar chiqarish yo‘li bilan ko‘paytirilgan taqdirda;

yuridik shaxslar, davlat tomonidan, davlat hokimiyati va boshqaruv organlari tomonidan zayom sarmoyasi obligatsiyalar va boshqa qarz majburiyatlari chiqarish yo‘li bilan jalb etilgan taqdirda;

korxonalarning qarz majburiyatlari o‘zaro umum respublika ko‘lamida to‘langan taqdirda amalga oshiriladi.

Qimmatli qog‘ozlarni chiqaruvchi emitent, shuningdek u bilan kelishib turib qimmatli qog‘ozlarni dastlabki egalariga sotuvchi investitsiya muassasalari har bir xaridorga mazkur qog‘ozlarni xarid etish paytiga qadar sotish shartlari va emissiya risolasi bilan tanishib chiqish imkoniyatini ta’minlashlari shart. Emissiya risolasi emitent to‘g‘risidagi, sotishga havola etilayotgan qimmatli qog‘ozlar haqidagi, qimmatli qog‘ozlarni chiqarish taomili va tartibi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni hamda xaridorning mazkur qimmatli qog‘ozlarni sotib olish yoki bunday xariddan voz kechishga qaror qilishiga ta’sir etishi mumkin bo‘lgan boshqa xil axborotlarni aks ettiradi.

Emissiya risolasini chiqarish, uni ro‘yxatga olish tartibini, shuningdek emissiya risolasida e’lon qilinishi shart bo‘lgan ma’lumotlar ro‘yxatini O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi belgilaydi. Banklar uchun ularning emissiya risolalarida ko‘rsatilishi lozim bo‘lgan ma’lumotlar ro‘yxatini O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki bilan kelishilgan holda belgilaydi. Davlat korxonalari ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatlariga aylantirilganda emissiya risolasini tasdiqlash O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi tomonidan amalga oshiriladi.

Ochiq yozilish uchun havola etilayotgan qimmatli qog‘ozlarning emissiya risolasini emitent O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markaziga taqdim etadi va u ro‘yxatga olinganidan so‘ng, mazkur qimmatli qog‘ozlarga yozilish boshlanishidan kamida o‘n kun oldin matbuotda, shuningdek fond birjasining maxsus nashrida albatta e’lon qilinishi kerak. Ochiq sotuvga havola etilayotgan aksiyalarni, korporativ obligatsiyalarni chiqarishga oid axborotlarda biron bir o‘zgarishlar yuzaga kelgan hollarda qimmatli qog‘ozlarni chiqaruvchi emitent sodir bo‘lgan o‘zgarishlar to‘g‘risidagi xabarni mazkur qimmatli qog‘ozlarga yozilish boshlangunga qadar e’lon qilmog‘i kerak.

Aksiyalar, korporativ obligatsiyalarni chiqarishga oid e’lon qilingan axborotdagi ma’lumotlar noto‘g‘riligi aniqlangan taqdirda O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi bu qimmatli qog‘ozlarni chiqaruvchi emitent mazkur axborotga tegishli o‘zgartishlar kiritmaguniga qadar ularning tarqatilishini to‘xtatib turish huquqiga ega. Emissiyani ro‘yxatga olish uchun taqdim etiladigan emissiya risolasidagi ma’lumotlarning to‘g‘riligi yuzasidan javobgarlik emitentning zimmasida bo‘ladi.

Qimmatli qog‘ozlarni chiqarish to‘g‘risidagi emissiya risolalari ro‘yxatga olinmagunga qadar qimmatli qog‘ozlarni ommaviy axborot vositalarida reklama qilish taqiqlanadi.

Emitent o‘zining moliya-xo‘jalik ahvoli va faoliyatining natijalari to‘g‘risida jamoatchilikka har yili kamida bir marta axborot berishi (matnda bundan keyin yillik hisobot deb yuritiladi) shart. Yillik hisobot hisobot yilidan keyingi yilning 1-aprelidan kechikmay e’lon qilinadi hamda egasi yozilgan aksiyadorlarga va O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markaziga yuboriladi. Yillik hisobotda emitent to‘g‘risida quyidagi ma’lumotlar keltirilishi lozim:

uning oldingi yilgi xo‘jalik faoliyati natijalari to‘g‘risidagi axborot;

moliyaviy ahvol to‘g‘risidagi auditor tasdiqlagan ma’lumotlar, shuningdek oldingi yilgi balanslar va auditorlar hisoboti;

qo‘shimcha chiqarilgan qimmatli qog‘ozlar to‘g‘risidagi asosiy ma’lumotlar;

mansabdor shaxslar shaxsiy tarkibidagi o‘zgartishlarga doir asoslar.

Emitent o‘z xo‘jalik faoliyatida sodir bo‘lgan hamda qimmatli qog‘ozlarning qiymatiga yoki ular yuzasidan olinadigan daromadlar miqdoriga ta’sir etuvchi o‘zgarishlar, xususan:

qimmatli qog‘ozlarga bo‘lgan huquqlar o‘zgarganligi;

mansabdor shaxslar shaxsiy tarkibida o‘zgarishlar ro‘y berganligi;

emitent bankdagi schyotlar xatlanganligi;

sog‘lomlashtirish (emitentning moliyaviy holatini sog‘lomlashtirishga qaratilgan tadbirlar majmuini amalga oshirish) harakatlari boshlanganligi;

emitent faoliyati qayta tashkil etilganligi, to‘xtatib qo‘yilganligi yoki tugatilganligi;

favqulodda holatlar oqibatida emitent mol-mulkining kamida 10 foizi nobud bo‘lganligi;

emitent mol-mulkining 10 foizidan ortiq miqdorda emitentga nisbatan da’vo qo‘zg‘atilganligi;

ustav fondi yoki emitent asosiy va muomaladagi mablag‘lari qiymatining 50 foizidan ortiq miqdorida qarz olinganligi yoki qimmatli qog‘ozlar emissiya qilinganligi to‘g‘risidagi axborotlarni ikki kun ichida O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markaziga yuborishi, shuningdek mazkur o‘zgarishlarga oid axborotlarni e’lon qilishi shart.

Basharti emitent aksiyalari fond birjasida muomalada yursa, u mazkur axborotlarni birjaga ko‘rsatilgan muddatda taqdim etishi shart.

Emitent o‘zi haqida qimmatli qog‘ozlar qiymatiga yoki ular yuzasidan olinadigan daromad miqdoriga ta’sir etishi mumkin bo‘lgan noto‘g‘ri ma’lumotlar e’lon qilingan taqdirda besh ish kuni mobaynida bu ma’lumotlarni tuzatish choralarini ko‘rishi shart.

Qimmatli qog‘ozlarni muomalaga chiqarish (emissiya) quyidagi ko‘rinishlarda amalga oshirilishi mumkin:

ommaviy e’lon bermay, reklama kampaniyasi o‘tkazmay, emissiya risolasini e’lon qilmay va ro‘yxatdan o‘tkazmay oldindan ma’lum cheklangan miqdordagi investorlar orasida xususiy yo‘sinda tarqatish;

emissiya risolasini e’lon qilib va ro‘yxatdan o‘tkazib, cheklanmagan miqdordagi investorlar orasida ochiq savdo o‘tkazish.

Yuqorida aytib o‘tilgan hollarning har birida O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi emissiyalarning eng kam va eng ko‘p miqdorlarini belgilab beradi.

Qimmatli qog‘ozlar emissiya risolasini ro‘yxatdan o‘tkazish chog‘ida emitent emissiya nominal qiymatining 0,1 foizi miqdorida respublika budjetiga yig‘im to‘laydi.

Davlat korxonalari aksiyadorlar jamiyatlariga aylantirilganida birlamchi emissiya risolasini ro‘yxatdan o‘tkazganlik uchun yig‘im olinmaydi.

Emitentlar o‘zi chiqargan qimmatli qog‘ozlarni mustaqil ravishda, komission haq evaziga banklar, investitsiya kompaniyalari, moliya brokerlari orqali sotish huquqiga ega.

Investitsiya kompaniyalari emitent bilan kelishib turib qimmatli qog‘ozlarni quyidagi shartlar asosida chiqarishga kafil va tashkilotchi bo‘lishlari mumkin:

keyinchalik boshqa investorlarga sotib yuborish maqsadida barcha chiqarilgan qimmatli qog‘ozlarni qayd etilgan bahosida o‘z hisoblaridan sotib olishlari;

chiqarilgan qimmatli qog‘ozlarning belgilangan muddat davomida chet investorlar o‘rtasida joylashtirolmay qolgan qismlarini o‘z hisoblaridan sotib olishlari.

Investitsiya kompaniyalari va moliya brokerlari tarqatolmay qolgan qismlarini sotib olish majburiyatini zimmalariga olmay turib qimmatli qog‘ozlarni emitent nomidan chet investorlarga sotish to‘g‘risida emitent distribyuter shartnomalari tuzishlari mumkin.

Qimmatli qog‘ozlarning emitentlari, investorlar, investitsiya institutlari, shuningdek ularning birlashmalari (uyushmalari), fond birjalari (birjalarning fond bo‘limlari), qimmatli qog‘ozlar bozorini tartibga solish va muvofiqlashtirish bo‘yicha davlat tomonidan vakolat berilgan organlar va boshqalar) qimmatli qog‘ozlar bozori qatnashchilari hisoblanadilar.

Qimmatli qog‘ozlar emitenti — qimmatli qog‘ozlar chiqaruvchi va ular yuzasidan qimmatli qog‘ozlarning egalari oldida o‘z nomidan majburiyatli bo‘lgan yuridik shaxs yoki davlat organidir.

Investor — qimmatli qog‘ozlarni o‘z nomidan va o‘z hisobidan sotib oluvchi jismoniy yoki yuridik shaxsdir. Ajnabiy fuqarolar va yuridik shaxslar O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq O‘zbekiston Respublikasidagi qimmatli qog‘ozlar bozorida investorlar sifatida ishtirok etishlari mumkin.

Investitsiya muassasasi O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq yuzaga keltirilgan yuridik shaxs bo‘lib, u qimmatli qog‘ozlar bilan bog‘liq faoliyatini asosiy faoliyati tariqasida amalga oshiradi.

Fond birjasi — qimmatli qog‘ozlar bir maromda muomalada bo‘lishining zarur shart-sharoitini ta’minlash, ularning bozor bahosini (qimmatli qog‘ozlar talab va taklifi o‘rtasidagi muvozanatni aks ettiruvchi narxlarni) belgilash va ularga doir ma’lumotlarni keragicha tarqatish, qimmatli qog‘ozlar bozori qatnashchilarining kasb mahoratini yuqori darajada saqlab borish faoliyatining alohida sohasi bo‘lgan tashkilotdir.

Fond birjasi o‘z faoliyatida O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlariga, birja ustaviga hamda qimmatli qog‘ozlar bilan bog‘liq yumushlarni amalga oshirishning ichki qoidalariga amal qiladi.

Fond birjasi (mol-fond birjasining yoki valyuta birjasining fond bo‘limi) O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq ro‘yxatdan o‘tkaziladi va u qimmatli qog‘ozlarga doir birja faoliyati yuritish uchun O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasidan litsenziya oladi. Qimmatli qog‘ozlarga doir birja faoliyati yuritish uchun litsenziya olmagan tashkilot bunday faoliyat yuritishga haqli emas.

Mol-fond birjalari va valyuta birjalarida mustaqil tarkibiy bo‘linma va mustaqil bo‘lmagan tarkibiy bo‘linma sifatida fond bo‘limlari tashkil etilishi mumkin. Fond bo‘limlari o‘z faoliyatlarida fond birjalariga qo‘yiladigan barcha talablarga amal qilishlari lozim.

Qimmatli qog‘ozlar muomalasini amalga oshirish huquqini beruvchi ruxsatnomasi (litsenziyasi) bo‘lgan yuridik va jismoniy shaxslar fond birjasi muassislari bo‘lishlari mumkin.

Birjada brokerlik o‘rnini sotib olgan yuridik shaxslar, shu jumladan, ajnabiy yuridik va jismoniy shaxslar fond birjasining (mol-fond birjasi yoki valyuta birjasi fond bo‘limining) a’zolari bo‘lishlari mumkin. Fond birjasi a’zolarining miqdorini birjaning boshqaruv organlari tartibga solib turadi. Davlat hokimiyati va boshqaruv, prokuratura va sud organlari, ularning mansabdor shaxslari va mutaxassislari fond birjasi a’zolari bo‘lishga haqli emaslar.

Fond birjasi a’zolari qimmatli qog‘ozlar muomalasini amalga oshirish uchun ruxsatnomalarga ega bo‘lgan hamda investitsiya muassasasi maqomini olgan taqdirdagina oldi-sotdiga qo‘yiladi.

Qimmatli qog‘ozlar bozorining mutaxassislari qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalarni amalga oshirish huquqini beruvchi malaka attestatiga ega bo‘lishlari shart. Malaka attestatining amal qilish muddati — uch yil.

Qimmatli qog‘ozlarga doir birja amallari qoidalarini birjaning yuqori boshqaruv organi tasdiqlaydi.

Qoidalarda quyidagilar nazarda tutilmog‘i lozim:

mazkur birjada qimmatli qog‘ozlar oldi-sotdisi prinsiplari;

birja oldi-sotdisi qatnashchilarining tarkibi hamda ularga qo‘yiladigan talablar majmui;

birja yig‘ilishlari o‘tkaziladigan joy va vaqt to‘g‘risidagi axborot;

qimmatli qog‘ozlarni birja oldi-sotdisiga chiqarish tartibi;

birja bitimlarining tavsifi;

mijozlar brokerlarga beradigan topshiriq (buyruq) turlari;

oldi-sotdini tashkil etish;

bitimlarni ro‘yxatdan o‘tkazish va rasmiylashtirish tartibi;

qimmatli qog‘ozlar muomalasini amalga oshirishda foydalaniladigan shartnoma, hisobot, buyurtma va xabarnomalar hamda birjaga oid boshqa hujjatlar namunalari.

Fond birjasi birja oldi-sotdisi vaqtida bitimlar tuzish, bitimlarni tekshirib ko‘rish va ular yuzasidan hisob-kitob qilish tartibini mustaqil ravishda ishlab chiqadi va tasdiqlaydi. Fond birjalari va fond bo‘limlari O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi bilan kelishib olingan qimmatli qog‘ozlar muomalasi bitimlarini amalga oshirish nizomlari va ichki qoidalari, fond birjasi ustavi (fond bo‘limi to‘g‘risidagi Nizom) asosida ish tutadilar. Fond birjasida amallarni uning a’zolarigina amalga oshira oladilar.

Fond birjasi:

investitsiya muassasalarining birja a’zoligiga kirishida ularga qo‘yiladigan eng kam majburiy talablarni belgilash;

birja oldi-sotdilarida birja a’zolari vakillarining malakasiga qo‘yiladigan talablarni belgilash;

birja yig‘ilishlarini chaqirish va o‘tkazish;

ekspert, malaka va baholash komissiyalari, maslahat va ma’lumotnoma beruvchi shu’balar hamda ularning ishlashi uchun kerakli boshqa muassasalar, shuningdek qimmatli qog‘ozlar muomalasini amalga oshirishdagi nizolarni hal qiladigan komissiyalar ta’sis etish;

o‘z ustaviga muvofiq birja a’zolari to‘laydigan kirish va joriy badallarni belgilab, undirib olish, bitimlarni ro‘yxatga olganlik, texnik xizmat ko‘rsatganlik uchun, doimiy va bir galgi mijozlardan birjada bo‘lganlik uchun haq belgilab, undirib olish, shuningdek birja ustavini, birja yig‘ilishlari qoidalarini buzganlik, ro‘yxatdan o‘tkazish yig‘imini vaqtida to‘lamaganlik uchun jarima va penyalar undirib olish;

birja bukletlari, ma’lumotnomalari, to‘plamlarini chop etish;

nazorat qiluvchi organlarning qonunga xilof xatti-harakatlari ustidan sud tartibida shikoyat qilishga haqlidir.

Fond birjasi faoliyatining pul ta’minoti:

fond birjasi aksiyalari va paylarini sotish;

fond birjasidagi brokerlik o‘rinlarini sotish;

fond birjasi a’zolari muntazam to‘lab boradigan a’zolik badallari;

birja bitimlarini ro‘yxatdan o‘tkazishda olinadigan yig‘imlar;

qimmatli qog‘ozlar muomalasida vositachilik qilishda olinadigan komission haq;

birja ustavida nazarda tutilgan axborot xizmati va boshqa xil xizmatlar ko‘rsatishdan keladigan daromadlar hisobidan amalga oshirilishi mumkin.

Fond birjasi faoliyati:

muassislar umumiy yig‘ilishining qaroriga binoan;

sud organlarining qarorlari asosida;

qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa hollarda to‘xtatiladi.

Qimmatli qog‘ozlarni chiqaruvchi emitentlarning majburiyatlari yuzasidan javobgarlik ularning o‘z zimmasida bo‘ladi.

Investitsiya institutlariga ruxsatnomani (litsenziyani), qimmatli qog‘ozlar bozorining mutaxassislariga malaka attestatini O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi berib, u fond birjasidagi birja faoliyati davomida qonun hujjatlari va birja ustavi talablariga rioya etilishini nazorat qilib borishga vakolatli bo‘lgan hamda birjaning boshqaruv organlari majlislarida (yig‘ilishlarida) va oldi-sotdilarda hozir bo‘lish huquqiga ega o‘z vakilini tayinlaydi. Qonun hujjatlari buzilgan hollarda O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori ishlashini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi tartibbuzarlarga nisbatan qonun hujjatlariga muvofiq sanksiyalar qo‘llashi mumkin.

Davlat boshqaruv organi va o‘zga organning qimmatli qog‘ozlarni chiqarish va muomalada yuritishga taalluqli g‘ayriqonuniy xatti-harakat va qarorlari ustidan sud tartibida shikoyat qilinishi mumkin.

Basharti O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida qimmatli qog‘ozlar va fond birjasi to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi qonunlaridagidan boshqacha qoidalar belgilangan bo‘lsa, xalqaro shartnoma qoidalari qo‘llaniladi.