Ҳужжат кучини йўқотган " " 25.03.2026

ПАРВОЗ ХАВФСИЗЛИГИ НАЗОРАТИ БЎЙИЧА ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ДАВЛАТ НОЗИРЛИГИ БОШЛИҒИНИНГ

БУЙРУҒИ

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ФУҚАРО АВИАЦИЯСИНИНГ АВИАЦИЯ ХОДИМЛАРИНИ ТИББИЙ КЎРИКДАН ЎТКАЗИШ ТЎҒРИСИДА НИЗОМНИ ТАСДИҚЛАШ ҲАҚИДА

[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2002 йил 2 ноябрда 1186-сон билан давлат рўйхатидан ўтказилган]

LexUZ шарҳи

Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси адлия вазирининг 2026 йил 23 декабрдаги 28-мҳ-сонли «Айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни Идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг давлат реестридан чиқариш тўғрисида»ги буйруғига (рўйхат рақами 3733, 23.12.2025 й.) асосан 2026 йил 25 мартдан давлат реестридан чиқарилади.

Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодексига мувофиқ ва ИКАО тавсияларини инобатга олган ҳолда парвозларни тиббий таъминлашни такомиллаштириш мақсадида буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги низом иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур Низом Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилган кундан бошлаб ўн кун ўтгандан кейин кучга киради.

3. «Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги низом — 2002 й.» амалга киритилиши билан «Ўзбекистон ҳаво йўллари» миллий авиакомпаниясининг «Учувчилар, курсантлар, диспетчерлик таркиби, борткузатувчилар ва фуқаролик авиациси ўқув юртларига кираётган номзодларни тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги низом — 1994 й.» ўз кучини йўқотган деб топилсин.

4. Мазкур буйруқни ижросини назорат қилиш Дававианазорат бошлиғининг ўринбосари А.Э. Эрназаровга юклатилсин.

Ўзбекистон Республикаси Дававианазорат бошлиғи Х.А. ТРОБОВ

Тошкент ш.,

2002 йил 4 октябрь,

128-сон

Ўзбекистон Республикаси Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекцияси бошлиғининг 2002 йил 4 октябрдаги 128-сон буйруғига
ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги

НИЗОМ

Авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш парвозлар хавфсизлигини таъминлашга қаратилган ва давлат сертификациялаш тизимининг қисми ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги низом «Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси»га (48, 49-модда) асосан ишлаб чиқилган. Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги низом ИКАО стандартлари ва тавсиялари: ИКАО Конвенциясига 1-Илова «Авиация ходимларига гувоҳномаларни бериш» (Саккизинчи нашр) ва 6-Илова «Ҳаво кемаларини эксплуатацияси» (Еттинчи нашр) мувофиқ Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиацияси авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тартибини белгилайди.

Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги низом (кейинги ўринларда ФА ТКЎН — 2002 деб аталади) учувчилар, диспетчерлар таркиби, борткузатувчилар, бортоператорлар, фуқаро авиациясининг ўқув юртларига қабул қилинаётган номзодлар ва таълим олаётганлар (курсантлар) га нисбатан қўлланилади.

Мазкур Низом талабларини бажариш мулкчилик шаклидан қатъи назар барча авиакорхоналар, авиакомпаниялар, фуқаро авиациясининг ўқув юртлари ва ҳаво ҳаракатини бошқаришда қатнашувчи хамда ҳаво кемаларини тижорат ёки бошқа мақсадларда эксплуатация қилувчи жисмоний шахслар учун мажбурийдир. Эксплуатантлар томонидан мазкур Низом талаблари бузилганда, уларнинг фаолияти ноқонуний деб топилади ва тўхтатиб турилади, айбдорлар амалдаги қонунчиликка мувофиқ жавобгарликка тортиладилар.

LexUZ шарҳи

Қаранг: Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 116³-моддаси.

1-§. Умумий қоидалар.

1. Тиббий-учиш эксперт комиссияларида (кейинги ўринларда ТУЭК деб аталади) қуйидагилар мажбурий тиббий кўрикдан ўтишлари шарт:

а) Учувчи, штурман, бортинженер, бортмеханик, борткузатувчи, ҳаводаги ҳаракатни бошқарувчи (кейинги ўринларда ҲҲБдеб аталади) диспетчерларни тайёрлаш бўйича ўқув юртларига қабул қилинаётган номзодлар.

б) Фуқаро авиациясининг учувчи, штурман, борткузатувчи, ҲҲБ диспетчерларини тайёрлаш бўйича ўрта ва олий ўқув юртларининг ўқувчилари (курсантлари).

в) Учувчи шахслар таркиби, тижорат авиациясининг самолёт ва вертолёт учувчилари, йўналишдаги учувчилар, штурманлар, бортинженерлар, бортмеханиклар, бортрадистлар.

г) Ҳаво ҳаракати бошқарувини амалга оширувчи мутахассислар.

д) Экипажнинг хизмат кўрсатувчи ходимларига қарашли шахслар: борткузатувчилар, юк ташувчи ҳаво кемаларининг бортоператорлари.

е) Ҳаваскор учувчилар, учувчи-кузатувчилар, планерчилар, эркин аэростат учувчилари, енгил ва ўта-енгил учиш аппаратларининг учувчилари.

2. Тиббий кўрик натижалари асосида авиация ходимлари гувоҳномасининг ажралмас қисми бўлган «Тиббий хулоса «берилади (5-Илова).

«Тиббий хулоса» гувоҳнома эгасининг гувоҳнома берувчи ваколатли орган томонидан, соғлиги жиҳатдан яроқлилигига, қўйилган аниқ талабларга мувофиқлигининг тасдиғи ҳисобланади.

3. Тиббий хулосаларнинг халқаро стандартларга, халқаро фуқаро авиацияси тўғрисидаги Конвенциянинг 1-Иловаси, халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг тавсияларига (кейинги ўринларда ИКАО деб аталади) мувофиқлиги ва уларнинг амал қилиш муддати:

курсант, тижорат авиациясининг ва авиакомпаниянинг йўналишдаги учувчилари (самолёт ва вертолёт), синовчи-учувчи, штурман, бортинженер (бортмеханик) ва бортрадист тиббий хулосаси ИКАО тавсияларининг биринчи класс тиббий хулосасига мувофиқ ва муддати 12 ойдан ошмаган ҳолда амал қилади;

учувчи-кузатувчи, ҳаваскор-учувчи (самолёт ва вертолёт), планерчи-учувчи, эркин аэростат учувчиси, ўта-енгил учиш аппаратларининг учувчиси, бортоператор ва борткузатувчи тиббий хулосаси ИКАО тавсияларининг иккинчи класс тиббий хулосасига мувофиқ ва муддати 24 ойдан ошмаган ҳолда амал қилади;

ҲҲБ диспетчерининг тиббий хулосаси ИКАО тавсияларининг учинчи класс тиббий хулосасига мувофиқ ва муддати 24 ойдан ошмаган ҳолда амал қилади.

Мазкур Низомнинг 3-иловаси 18 бандига мувофиқ ушбу тиббий хулоса эгаларига қўшимча текширувлар қўлланилади.

Тиббий хулосаларнинг амал қилиш муддати Марказий тиббий-учиш эксперт комиссияси (кейинги ўринларда МТУЭК деб аталади) томонидан тиббий кўрсатмалар бор бўлганда қисқартирилиши, ўзгартирилиши мумкин. Тиббий хулосанинг амал қилиш муддатини ўзгартириш ва қисқартириш асоси эксперт хулосасида акс этилиши лозим.

4. 1-банднинг (в), (г), (д) кичик бандларига тегишли чет элда шартнома асосида ишлаётган авиация ходимларига «тиббий хулоса» умумий асосларга кўра берилади.

5. Авиация ходимларининг «Тиббий хулоса»си 5-иловага мувофиқ тўлдирилади, ТУЭК (МТУЭК) раиси имзоси қўйилади ва тиббий-учиш эксперт комиссияси муҳри билан тасдиқланади.

ФА ТУЭК(МТУЭК) «тиббий хулоса»си фақат тиббий кўрикдан ўтиш вақтида чиқарилади.

6. «Тиббий хулоса»си бўлмаган ёки амал қилиш муддати ўтган ҳолатда авиация ходимлари ўз касбий вазифаларини бажаришга қўйилмайдилар.

7. Мансабдор шахсларга «Тиббий хулоса»нинг амал қилиш муддатини узайтириш таъқиқланади. Алоҳида ҳолларда (табиий офат, фалокат ва бошқа фавқулодда ҳодисалар) «Тиббий хулоса» амал қилиш муддати Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги директорининг қарорига мувофиқ, авиация ходимларини шахсий тиббий кўрикдан ўтказгач МТУЭК раиси бир ойдан кўп бўлмаган муддатга узайтиради.

(7-банд Ўзбекистон Республикаси транспорт вазирининг 2023 йил 22 июндаги 7-сонли буйруғи (рўйхат рақами 1186-12, 17.07.2023 й.) таҳририда — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 17.07.2023 й., 10/23/1186-12/0483-сон)

8. «Тиббий хулоса» амал қилиш муддати тугагунга қадар соғлиғи ёмонлашиши сабабли ўз касбий вазифаларини бажаришга тўсқинлик қилувчи ҳолатларда, «Тиббий хулоса» эгаси тиббий ёрдам олиш учун фуқаро авиациясининг даволаш-профилактика муассасасига ёки Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг органларига мурожаат қилиши шарт.

Соғайгандан сўнг ўз касбий вазифаларига қайтадан тикланиш имконияти масаласи авиация шифокори ёки ўз мутахассислиги бўйича шифокор-эксперт, ёки ТУЭК томонидан ҳал қилинади.

9. «Тиббий хулоса» олишга номзод тиббий-учиш эксперт комиссияси аъзоларига ўзининг шахсий, оилавий ва ирсий анамнезига оид ўзи томонидан имзоланган ариза (4-илова) тақдим этади.

10. Кўрикдан ўтувчи ТУЭКка тиббий анамнезига оид ёлғон маълумот тақдим этган ҳолда «Тиббий хулоса» берилмайди, илгари берилган хулосанинг амал қилиш муддати тўхтатиб турилади. «Тиббий хулоса» бериш масаласи МТУЭКка кўриб чиқиш учун берилади.

11. «Фуқаро ва экспериментал авиациясида учувчилар таркиби учун ёшга оид чегарани киритиш тўғрисида»ги қарорига мувофиқ (рўйхат рақами 1762, 2008 йил 25 январдаги Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами 2008 й., 3-4-сон, 17-модда) фуқаро ва экспериментал авиацияда 65 ёшга тўлган учувчилар таркибига «Тиббий хулоса» (5-илова) берилмайди.

12. «Кейинчалик ТУЭКда кўрикдан ўтиш шарти билан соғломлаштиришга муҳтож» тиббий хулосаси берилган авиация ходимлари, отряд (хизмат) шифокорлари, ҳамда касаллигига мувофиқ шифокор мутахассисларда назоратга олинади, амбулатор даволаш, назорат текширувлари ва тиклаш чора-тадбирлари унга, айнан бир касаллик узлуксиз давом этганда ёки жароҳат ва шикастланганлиги оқибатларида 120 кунгача меҳнатга лаёқатсизлик варақасини бериш билан ўтказилади.

Касб касалликлари ривожланишини олдини олиш мақсадида, кўрикдан ўтаётган авиация ходимларида касб касалликларининг бошланғич белгилари аниқланганда, ТУЭК шифокор-экспертлари ва авиация отряди (хизмат) шифокорлари томонидан назоратга олинади ва даволаш-соғломлаштириш чора-тадбирлари мажмуаси кўрилади.

Авиация ходимларида касб касаллиги аниқланганда, у парвоз ишига яроқсиз деб топилади. Ушбу шахсларнинг кейинги диспансер назоратини олиб бориш Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг муассасаларида, шу билан бирга Санитария, гигиена ва касб касалликлари институтида таъминланади.

13. Фуқаро авиацияси авиация ходимларининг наркотик воситалари, психотроп ва психоактив моддалар, акоголь қабул қилишлари парвоз иши билан мос келмайди.

2-§. Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиацияси авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш

14. Учувчи, курсант, диспетчерлар таркиби, хизмат кўрсатувчи ходимлар, фуқаро авиацияси ўқув юртларига кираётган номзодларнинг «Тиббий хулоса» олиш ёки қайта тиклаш мақсадида тиббий кўрикдан ўтишларини авиация маъмурияти тайинлаган ТУЭК ўтказади.

ТУЭК (МТУЭК) шифокор-экспертлар гувоҳнома ва малака белгиси эгалари вазифаларини бажарадиган шароитлар билан амалий жиҳатдан таниш бўлишлари керак.

15. Тиббий кўрик вазифалари.

а) Соғлиғи ҳолатига кўра парвоз ишига, ҳаводаги ҳаракатни бошқаришга, фуқаро авиацияси ўқув юртларида ўқишга яроқлилигини аниқлаш.

б) Соғломлаштириш ва даволаш чора-тадбирларини белгилаш мақсадида соғлик ҳолатидаги касалликларнинг илк шаклларини, хавф омилларини ва функционал ўзгаришларни аниқлаш.

16. Авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тартиби.

а) Учувчи, диспетчер, курсант таркибларини, борткузатувчилар, бортоператорларни ТУЭКка навбатдаги кўрикка юборишни, мулкчилик шаклидан қатъи назар, иш берувчи амалга оширади.

б) Парвоз ишига (ҲҲБ диспетчери, борткузатувчи, бортоператор ишига) қайта кираётганлар ёки тикланаётганлар ТУЭКка ҳарбий гувоҳнома, тиббий китобча, парвоз ишида (ҲҲБ диспетчери, борткузатувчи, бортоператор ишида) узилиш даврига оид амбулатор карта ёки ундан кўчирма тақдим этишлари шарт.

в) Авиакорхоналарга бошқа корхоналардан ишга қабул қилинаётган учувчи таркиблари, ҲҲБ диспетчерлари, борткузатувчилар, бортоператорлари, уларда бошқа тиббий муассасалар томонидан берилган соғлигига асосан яроқлилик хулосаси борлигидан қатъи назар, «тиббий хулоса» олиш учун ФА ТУЭКда тиббий кўрикдан ўтишга мажбурлар.

г) Парвоз ишига (ҲҲБ диспетчери, борткузатувчи, бортоператор ишига) қайта тикланаётганлар ёки ишга қабул қилинаётганларга кўрсатиб ўтилган мутахассисликлар бўйича тиббий кўрикдан ўтиш учун авиакорхона, фуқаро авиацияси ўқув юртларининг ходимлар билан ишлаш бўлими кўрикдан ўтувчи қабул қилинаётган мутахассислик ва лавозимни кўрсатилган ҳолда йўлланма беради.

д) Учувчи ва диспетчер таркибларининг, борткузатувчи ва курсантларнинг навбатдан ташқари тиббий кўрикдан:

парвоз (диспетчерлик) ишига лаёқатлилигига таъсир қилувчи, вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизликка олиб келган касалликлар ва жароҳатлардан кейин;

агар комиссиялараро кўригидан ўтиш даври оралиғида соғлик ҳолатида салбий ўзгаришлар қайд этилган бўлса, парвоз отряди шифокори ёки ТУЭК экспертининг тақдимига асосан;

6 ойдан зиёд муддатга об-ҳавоси жазирама бўлган мамлакатларга ишга юборилганда, ҳамда тиббий кўрсатмаларга асосан ушбу хизмат сафаридан қайтганларида;

янги авиация техникасига қайта тайёргарликни ўтишга юборилганда, агар ўқиш даврида навбатдаги кўрикдан ўтиш муддати ўтиб кетиши мумкин бўлса, ўтадилар.

е) Тиббий кўрикдан ўтаётган шахслар, тиббий комиссия ўтаётган кунларида ҳар қандай ишдан озод қилинадилар, ўтишдан аввал эса уларга бир кун дам берилади. Кўрикдан ўтиш (ТУЭК шифокор-экспертларининг шахсий кўриклари ва тиббий хулоса чиқарилиши) қоида тариқасида бир кунда амалга оширилади.

ж) Учувчи, диспетчер, курсант таркибларини, борткузатувчилар, бортоператорларни оғир касалликлари (жароҳатлари)да, даволаш муассасасининг берилган ҳужжатларига асосан, сиртдан ташқари тиббий хулоса чиқарилади.

з) Авиация кимёвий ишларини (АКИ) бажарувчи учувчилар таркибини кўрикдан ўтказилаётганда, ТУЭК «Соғлик ҳолатига талаблар» (1-илова) ва заҳарли кимёвий моддалар билан ишлаш учун мумкин бўлмаган тиббий ҳолатларни (7-илова) қўллайди.

и) шимолий қутб экспедицияларига, об-ҳавоси жазирама бўлган мамлакатларга ишга юборилаётган учувчилар, диспетчерлар таркибларини, борткузатувчилар, бортоператорларни тиббий кўрикдан ўтказилаётганда (хизмат сафари 3 ойдан зиёд муддатга бўлса) ТУЭК «Соғлик ҳолатига талаблар» (1-илова), моддаларга тушунтиришлар (2-илова) ва ишлаш учун мумкин бўлмаган тиббий ҳолатларни (7-илова) қўллайди.

к) Агар ушбу Низомнинг 1-бандида кўрсатилган шахсларга, ТУЭКда кўрикдан ўтказилаётганда, шифокор-экспертларнинг биронтаси «Яроқсиз» деб эксперт хулосаси чиқарса, унда, юқорида кўрсатилган авиамутахассислар бошқа шифокор-экспертлар кўригидан ўтмаслиги мумкин ва унга МТУЭКда тасдиқланадиган касаллик ҳақидаги гувоҳномани уни парвоз ишига (ўқишга) яроқсиз деб топган шифокор-эксперт расмийлаштиради.

л) Стационар шароитида текширувлар:

учувчи, курсант, диспетчер таркибларига, хизмат кўрсатувчи ходимларга тиббий кўрсатмалар бўйича;

парвоз (диспетчерлик) ишига тикланаётганда;

учувчи таркибига 55 ёшга тўлганда ва ундан кейин, ҳар йилда ўтказилади.

м) Тиббий кўрикдан ўтувчига стационар шароитида текширувлар кераклиги ҳақидаги қарорни, ТУЭК (МТУЭК) раиси, авиакорхонанинг авиация шифокори ёки шифокор-эксперт тавсияномасига биноан қабул қилади.

н) Стационар шароитида текширувлар натижалари асосида «тиббий хулоса»ни базасида стационар жойлашган ТУЭК чиқаради.

о) Стационар шароитида текширувлар, қоида тариқасида 10 кунгача бўлган муддатда ўтказилади ва маълумотнома (16-Илова) билан расмийлаштирилади.

Меҳнатга лаёқатсизлик варақаларини бериш ва расмийлаштириш Меҳнатга лаёқатсизлик варақаларини бериш тартиби тўғрисидаги йўриқномага (рўйхат рақами 2667, 2015 йил 17 апрель) мувофиқ амалга оширилади.

п) ФА ТУЭК фаолиятида, тиббий кўрикдан ўтувчи таркиби бўлган, авиация шифокорлари, авиакорхона (ўқув юртлари), ҳаракат, борткузатувчилар хизмати раҳбарияти вакиллари иштирок этишлари мумкин.

р) Хусусий учувчи, ҳаваскор учувчи, планерчи, эркин аэростат учувчилари ўз шахсий аризасига кўра ФА ТУЭКда кўрикдан ўтказилади.

17. Фуқаро авиацияси ўқув юртларида ўқишга номзодларнинг тиббий кўрикдан ўтказиш тартиби:

а) Тиббий кўрикдан ўтишга соғлиги ҳолати бўйича сафдаги хизматга яроқли бўлган шахсларга рухсат берилади.

б) Номзодлар ТУЭКка 086/у шаклидаги маълумотнома, турар жойи бўйича психоневрология ва наркология диспансерларидан маълумотнома, ҳарбий гувоҳнома ёки рўйхатдан ўтганлиги тўғрисида гувоҳнома тақдим қиладилар.

в) Агар ўқишга номзодда, ТУЭК экспертларининг биронтаси томонидан ўқишга қаршилик қилувчи касаллик (нуқсон) аниқланса, кейинги текширувлар ўтказилмайди ва яроқсизлиги тўғрисида ТУЭК хулосаси чиқарилади. Номзод ФА ТУЭК тиббий хулосасидан ФА МТУЭКка шикоят қилиши мумкин, у ҳолда ТУЭК барча шифокор мутахассис-экспертларда номзодни текширувларини тўхтатади.

Номзод ФА МТУЭКка юборилаётганда, ҳужжатлари муҳрланиб тилхат асосида қўлига берилади.

г) Номзодлар ФА ТУЭКда тиббий кўрикдан ўтишларидан олдин, касбий психологик текширувдан ўтишлари шарт. ФА ТУЭКда тиббий кўрикдан ўтишга, фақат касбий психологик текширув натижалари асосида, ФА ТУЭК психологининг ФА ўқув юртларида ўқиши мақсадга мувофиқлиги тўғрисида хулосаси чиқарилган номзодларгагина рухсат берилади.

д) Ўқиш даврида ўқишни давом эттиришга қаршилик қилувчи касаллик аниқланса, «Соғлик ҳолатига талаблар»га (1-Илова) мувофиқ, ўқув юртининг ТУЭКи эксперт хулосасини чиқаради, курсант ТУЭК хулосасидан норози бўлса, ТУЭК «Тиббий хулоса»сига ФА МТУЭКка шикоят қилиш ҳуқуқига эга.

е) ТУЭК комиссияларига, ФА ўқув юртлари номзодларига такрорий психологик ва тиббий текширувлар ўтказишлари ман қилинади.

18. Тиббий кўрикдан ўтувчи ФА ТУЭК (МТУЭК) тиббий хулосасига норози бўлса, Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида белгиланган тартибда шикоят қилиши мумкин.

LexUZ шарҳи

Қаранг: Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55-моддаси, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 14-моддаси, «Жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатлари тўғрисида»ги Қонуни.

19. ФА ТУЭКка ўз вақтида келишларини назорат қилиш, кўрикдан ўтувчиларнинг авиакомпанияси раҳбарига ёки тегишли хизмат бошлиғига, ўқув юртларига кирувчи номзодлар учун — қабул комиссиясининг раисига юклатилади.

20. Узоқ касалланувчи бемор шахслар: учувчи таркиби, диспетчер, курсант, бортоператорлар ва борткузатувчилар, меҳнатга лаёқатсизлик бошлангандан бошлаб 4 ойдан, сил касаллиги билан касалланганда — 10 ойдан кеч бўлмаган ҳолда ТУЭКда кўрикдан ўтадилар. Бу ҳолда вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик тиббий кўрикдан ўтишга ва тиббий хулоса қабул қилинишига тўсқинлик қилолмайди. Касбий меҳнатга лаёқатлилик 4 ойдан кўп вақтга йўқолганда, амалдаги «Тиббий хулоса» ўз кучини йўқотган ҳисобланади. Бу ҳолда янги «Тиббий хулоса», даволаниш ва ФА ТУЭКда тиббий кўрикдан ўтиш якунланганда берилиши мумкин.

3-§. ТУЭК тиббий хулосасини чиқариш

21. Фуқаро авиациясининг учувчи, курсант таркиблари, ҳаводаги ҳаракатни бошқарувчи мутахассислар, борткузатувчилар, бортоператорлар Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги низомнинг «Соғлик ҳолатига талаблар»ига (1-илова) мос келишлари керак.

22. «Соғлик ҳолатига талаблар» мутахассислигидан келиб чиққан ҳолда белгиланади. Ушбу кўрикка мувофиқ ўтадилар:

а) I-устунда:

учувчилар, штурманлар, бортинженерлар, борткузатувчилар, ҲҲБ диспетчерлар тайёрлаш бўйича фуқаро авиацияси ўқув юртларига кираётган номзодлар ва шу мутахассислик бўйича ўқиётган курсантлар (битирувчилардан ташқари), ҳамда борткузатувчилар хизматига ишга кираётганлар.

б) II-устунда:

тижорат авиациясининг самолёт ва вертолёт учувчилари, йўналишдаги учувчилар, ҳар қандай даражали самолёт ва вертолёт штурманлари, бортинженерлари, бортмеханиклари. Бортинженер, бортмеханик бўлиб ишга кираётган шахслар, парвоз ўқув муассасаларининг курсантлари (битирувчилари).

в) III-устунда:

бортрадистлар, борткузатувчилар, юк ташувчи ҳаво кемаси бортоператорлари, учувчи-кузатувчилар, ҳаваскор учувчилар, планерчилар, эркин аэростат учувчилари, енгил ва ўта енгил учиш аппаратлари учувчилари. Бортрадист, бортоператор бўлиб ишга киришда ва борткузатувчилар битирувчилари.

г) IV-устунда:

парвозлар бошқарувчилари ва ҲҲБ диспетчерлари, ҲҲБ диспетчерларини тайёрлаш бўйича ўқув юртларининг битирувчи курсантлари.

23. Тиббий-учиш эксперт комиссияси хулосалари:

а) Учувчилар, штурманлар, бортинженерлар, борткузатувчилар, ҲҲБ диспетчерлар тайёрлаш бўйича ФА ўқув юртларига қабул қилинаётган номзодлар ва шу мутахассислик бўйича ўқиётган курсантлар (битирувчилардан ташқари), ҳамда борткузатувчилар хизматига ишга кираётганларга (1-Илованинг I-устуни) қуйидаги хулосалар чиқарилади:

учувчиликка (штурманликка, бортинженерликка, борткузатувчиликка, ҲҲБ диспетчерликка) ўқишга яроқли;

даволаниш (соғломлаштириш), таътил, санаторий-курортда даволанишга муҳтож бўлиб, кейинги кўрикдан ўтиши билан;

учувчиликка (штурманликка, бортинженерликка, борткузатувчиликка, ҲҲБ диспетчерликка) ўқишга яроқсиз.

б) Учувчилар, штурманлар, бортинженерлар тайёрловчи ФА ўқув юртларининг битирувчи-курсантларига учувчи таркиби учун (1-илованинг II-устуни) кўрсатилган формулировкаларда эксперт хулосалари чиқарилади, ҲҲБ диспетчерларини ва борткузатувчиларни тайёрловчи ФА ўқув муассасаларининг битирувчи-курсантларига III — IV-устунга мувофиқ формулировкаларда чиқарилади.

в) тижорат авиациясининг учувчилари, йўналишдаги учувчилар, штурманлар, бортинженерлар, ҳар қандай даражали самолёт ва вертолёт бортмеханикларига (1-илованинг II-устуни) қуйидаги хулосалар чиқарилади:

парвоз (авиация-кимёвий ишига, шимолий қутб экспедицияси ишига, иссиқ иқлимли мамлакатларда ишлашга), тижорат авиациясида учувчиликка, йўналишдаги учувчиликка, штурманликка, бортинженерликка, бортмеханикликка яроқли;

парвоз (авиация-кимёвий ишига (кейинги ўринларда АКИ деб аталади), шимолий қутб экспедицияси ишига, иссиқ иқлимли мамлакатларда ишлашга), тижорат авиациясида учувчиликка, йўналишдаги учувчиликка, штурманликка, бортинженерликка, бортмеханикликка яроқсиз.

г) бортрадистларга, бортоператорларга, борткузатувчиларга, учувчи-кузатувчиларга, ҳаваскор учувчиларга, планерчиларга, эркин аэростат учувчиларига, енгил ва ўта енгил учиш аппаратлари учувчиларига қуйидаги хулосалар чиқарилади:

бортрадист, бортоператор, борткузатувчи, учувчи-кузатувчи, ҳаваскор учувчи, планерчи, эркин аэростат учувчи, енгил ва ўта енгил учиш аппаратлари учувчилик ишига ва парашютдан сакрашга яроқли;

д) ҲҲБ диспетчерларига (1-илованинг IV-устуни) қуйидаги хулосалар чиқарилади:

ҲҲБ диспетчерлик ишига яроқли;

ҲҲБ диспетчерлик ишига яроқсиз.

24. Учувчи, штурман, бортинженерликка ўқишга яроқлилик, парашютдан сакраш ўқув-машқларига ҳам яроқлиликни белгилайди. Сакрашга яроқсизлик (доимий, вақтинчалик) «Тиббий хулоса»да акс этган бўлиши шарт.

25. «Соғлик ҳолатига талаблар» моддалари бўйича алоҳида индивидуал ҳолларда, эксперт хулосаси чиқарилганда, кўрикдан ўтувчи:

парвоз ишига (ҲҲБ диспетчерлик, бортоператорлик, борткузатувчилик ишига) яроқли;

парвоз ишига (ҲҲБ диспетчер, бортоператор, борткузатувчилик ишига) яроқсиз;

даволаниш (соғломлаштириш), таътил, санаторий-курортда даволанишга муҳтож бўлиб, кейинги кўрикдан ўтиши билан. Шу билан бирга касаллик ҳолати, ривожланиши, компенсация даражаси, патологик жараённинг қайтарилувчанлиги парвоз ишини давом эттирганида касалликнинг кучайиш ва қайталаниш эҳтимоли, касалликнинг парвозлар хавфсизлигига таъсири, индивидуал психофизиологик хусусиятлари ва бажариладиган иш хусусиятлари ҳисобга олинади.

26. Тиббий ҳужжатларда ТУЭК хулосасини расмийлаштириш қуйидагича шаклланади:

ТУЭК номи ва хулоса чиқарилган кун;

кўрикдан ўтиш асоси;

кўрикдан ўтувчининг фамилияси, исми, отасининг исми;

«Соғлик ҳолатига талаблар» моддаларига асосан клиник, функционал ташхислар;

соғлиқ ҳолатига кўра мутахассислиги бўйича ишга (ўқишга) яроқлилиги (яроқсизлиги, соғломлаштириш) тўғрисида 1-Илованинг устунлари, моддалари кўрсатилган хулоса;

алоҳида ҳоллар кўрсатилган моддалар бўйича хулоса чиқарилганда, уни исботлаш;

диспансер кузатувини гуруҳи ва комиссия оралиғи даври учун ТУЭК тавсиялари. «Тиббий хулоса»да аввал тиббий хулосага асосий таъсир кўрсатувчи модда, кейин қўшимчалари кўрсатилади.

4-§. ФА ТУЭККА тиббий ҳужжатларни расмийлаштириш

27. Учувчи, курсант, диспетчер таркиблари, борткузатувчилар, бортоператорлар, учувчи-кузатувчилар, ҳаваскор учувчилар, планерчилар, эркин аэростат учувчилари, енгил ва ўта енгил учиш аппаратлари учувчиларини тиббий кўрикдан ўтказишда, фотосурати ФА ТУЭК муҳри билан тасдиқланган тиббий дафтарчани (25/л ва 26/б шаклларида) авиация отряди (хизмати) шифокори тўлдиради.

28. Парвозлар ишига, ҳаводаги ҳаракатни бошқарувчилик ишига, борткузатувчилик (бортоператорлик) ишига қабул қилинаётган ерлик хизмати ишчиларини тиббий кўрикдан ўтказишда фотосурати ФА ТУЭК муҳри билан тасдиқланган тиббий карта бир нусхада тўлдирилади. Ушбу шахсларга тиббий дафтарча авиация отряди (хизмати) шифокорининг шахсий кўриги пайтида, улар тегишли отрядларга (хизматларга) киритилгандан кейин тўлдирилади.

29. ФА ўқув юртларига қабул қилинаётган номзодлар кўрикдан ўтаётганларида, бир нусхада номзод фотосурати бўлган тиббий карта тўлдирилиб, ФА ТУЭК муҳри билан тасдиқланади.

Кўрик ниҳоясида, ўқишга яроқли деб топилган номзодларнинг текширув маълумотлари (ЭКГ, ЭЭГ, аудиограммалар, флюрографиялар ва бошқалар) қайд этилган тиббий карта, қабул комиссиясига бериб юборилади, у ердан ФА ўқув юртига жўнатилади. Ўқишга яроқсиз деб топилган номзодларнинг тиббий карталари, ТУЭК архивида уч йил сақланади.

30. ФА ТУЭКда ўқишга яроқсиз деб топилган чет эл фуқароси жумласидаги номзодларга икки нусхада тиббий карта тузилиб, улардан биттаси ФА МТУЭКка жўнатилади.

31. ФА ўқув юртларини битирган шахсларнинг тиббий ҳужжатлари шахсий ҳужжатлар йиғмажилди билан, ўқув юртларининг ходимлар билан ишлаш бўлимидан, ишга йўлланилган жойдаги авиакорхонанинг ходимлар билан ишлаш бўлимига юборилади. Учувчи таркибидаги шахслар, диспетчерлар, борткузатувчилар ва бортоператорлар бошқа авиакорхоналарга ўтганларида, ҳамда ўқув юртларининг мустақил ишга юбориладиган битирувчиларининг қўлига, тиббий ҳужжатлари муҳрланиб имзоси қўйдирилган тилхат асосида берилади.

32. Тиббий дафтарчалар авиация отряди (хизмати) шифокори хонасида сақланади, уларнинг сақланишига шифокор жавобгардир.

33. Учувчи, курсант, диспетчер таркиблари, борткузатувчилар, бортоператорларга тасдиқланмаган тиббий ҳужжатларни (шу қаторда амбулатор карталарини) юритиш қатъиян ман қилинади.

34. ТУЭКда кўрикдан ўтишдан аввал ҳар бир «Тиббий хулоса»ни олувчи талабгор шахсан 4-Иловага мувофиқ ариза тўлдиради.

35. Авиация отряди (хизмати) шифокори авиакорхонанинг (ўқув юртининг) ўз хусусий таркибини ТУЭКка тайёрлаётганда, стационар текширувга, маслаҳатга, юбораётганда, авиамутахассисни текширгандан кейин тиббий дафтарчада эпикриз расмийлаштиради. Кўрикдан ўтувчи эпикриз билан танишиб, имзо қўйиши шарт.

а) Эпикризда қуйидаги маълумотлар кўрсатилиши лозим:

шикоятларини борлиги ёки йўқлиги, ўтказган касалликлари, шу қаторда вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизлик варақалари сабаблари ҳам; диспансер кузатуви қайси гуруҳга асосан ўтказилганлиги;

учиш соати, парвозлар турлари, парвоз вақти меъёрининг узайтирилганлиги, янги техникага қайта ўқитиш, авиация ҳодисаси;

навбатдаги таътиллардан фойдаланиши, санаторий-курортда даволаниш, ташкиллаштирилган дам олишлар, дам олиш кунларининг мунтазамлилиги, таътилдан қарздорлиги;

жисмоний тайёргарлик;

парвоздан олдинги (сменадан олдинги) тиббий назоратда четлаштириш сабаблари ҳақида маълумот;

бошқа мутахассислар кузатувлари ва ТУЭК даволаш-соғломлаштириш чора-тадбирлари ва тавсияларини (маслаҳатларини) бажарилиши;

шахсий кўрик маълумотлари;

ташхис;

соғлигидаги ўзгаришлар ва диспансер кузатувининг натижалари (соғайиши, ёмонлашуви, ўзгаришсиз) ва касбий фаолиятини давом эттиришга доир тавсиялари тўғрисидаги отряд (хизмат) шифокорининг хулосаси.

36. ТУЭКка, стационар текширувга, МТУЭКка маслаҳатга юборилаётганда, авиация отряди (хизмати) шифокори кўрикдан ўтувчининг барча ишлаган йилларидаги тиббий дафтарчасини муҳрлаб, охирги 3 йилдаги ЭКГ, ВЭМ, рентген сурати ва бошқа текширувлар натижаларини тилхат асосида унинг қўлига беради.

37. ТУЭК ўтаётганда, текширув (лаборатория, рентген, ЭКГ, ЭЭГ, ВЭП ва бошқалар) натижалари ҳақидаги маълумотлар тиббий дафтарчанинг (ТУЭК тиббий картасининг) тегишли бўлимларига киритилади. МТУЭК ва ТУЭК экспертларининг маслаҳатлари ва барча ёзувлар тиббий дафтарчада хронологик тартибда олиб борилади.

38. Шифокор-экспертлар, тиббий ҳужжатларга ўз соҳаларига оид бўлган холис текширув маълумотлари, ташхис ва тавсияларни ёзишга мажбурлар. Шикоятларнинг борлиги ёки йўқлигини, маълумотларнинг тўлиқлиги ва аниқлигини текширилувчи шахсий имзоси билан тасдиқлайди. Уларнинг аниқлигини, шифокор-эксперт шахсий имзоси билан тасдиқлайди, қавс ичида ўз фамилияси, исми ва отасини исмининг бош ҳарфларини аниқ, тушунарли қилиб ёзиши шарт. Тиббий дафтарчада сўзларни қисқартириш ва белгиларни ишлатиш тақиқланади.

39. Стационар текшируви натижалари касаллик тарихидан кўчирма сифатида расмийлаштирилиб, кўрикдан ўтувчининг тиббий дафтарчасини орасига ёпиштирилади.

40. Ишга (ўқишга) яроқлилик даражаси тўғрисидаги эксперт хулосаси ТУЭК кенгашида чиқарилади. Бир вақтни ўзида ТУЭК кенгашида диспансер кузатуви гуруҳи аниқланади ва комиссия оралиқ даври учун даволаш-профилактикага оид тавсиялар ишлаб чиқилади.

41. Ҳар бир ўтказилган ТУЭК кенгаши баённомалари журналида (8-Илова) расмийлаштирилади, раис, барча комиссия аъзолари томонидан имзоланади ва ТУЭК муҳри билан тасдиқланади. ФА ўқув юртларига қабул қилинаётган номзодларга алоҳида баённомалар журнали (журналда ФА ўқув юртининг номи қайд қилинади) юритилади.

42. Кўрикдан сўнг, тиббий-учиш эксперт комиссияси раиси парвоз ишига (борткузатувчилик ишига, бортоператорлик ишига, ҲҲБ диспетчерлик ишига, ФА ўқув юртларида ўқишга) яроқли деб топилган шахсларга белгиланган шаклдаги «Тиббий хулоса»ни (5-Илова) беради.

43. Парвоз ишига (борткузатувчилик ишига, бортоператорлик ишига, ҲҲБ диспетчерлик ишига, ФА ўқув юртларида ўқишга) яроқсиз деб топилган шахсларга 6-Иловага мувофиқ белгиланган намунада «ТУЭК маълумотномаси» берилади.

44. МТУЭКда тасдиқланиши лозим:

а) ТУЭКда ўқишга яроқсиз деб топилган, ФА ўқув юртларига қабул қилинаётган чет эл фуқароси жумласидаги номзодлар.

б) ТУЭКда ўқишни давом эттиришга яроқсиз деб топилган, учувчи, штурман, бортинженер, диспетчер, борткузатувчи тайёрлаш бўйича ФА ўқув юртларининг курсантлари.

в) ТУЭКда парвоз ишига яроқсиз деб топилган, ҳар қандай даражали самолёт ва вертолёт тижорат авиацияси учувчилари, йўналишдаги учувчилари, штурманлари, бортинженерлари, бортмеханиклари, бортрадистлари.

г) ТУЭКда ишига тикланаётганда (илгари соғлигига кўра парвоз ишига яроқсиз деб топилган) парвоз ишига яроқли деб топилган, тижорат авиацияси учувчилари, йўналишдаги учувчилари, штурманлари, бортинженерлари, бортмеханиклари, бортрадистлари.

д) ФА қарашли бўлмаган корхоналардан ФА ишга қабул қилинаётган учувчи таркибидаги, ҳамда парвоз ишига тикланаётган шахслар тиббий дафтарча, амбулатор карта ёки ундан кўчирма тақдим қилиш шарти билан.

45. Тиббий хулосани тасдиқлаш учун, ушбу Низомнинг 44-бандида кўрсатилган кўрикдан ўтувчиларга икки нусхада тўлдирилади:

«МТУЭКка йўлланма» (12-Илова);

«Авиамутахассисга кўчирма» (10-Илова).

Кўрикдан ўтувчининг барча тиббий ҳужжатлари (барча ишлаган йилларидаги тиббий дафтарчаси, текширув натижалари, уч йилдаги ЭКГ, ВЭП ва бошқалар), ТУЭКда тиббий хулоса чиққан пайтдан бошлаб, беш кундан кечиктирилмаган ҳолда МТУЭКка юборилади.

46. ФА ТУЭКда тиббий хулосалари ишга яроқсиз деб топилган, бошқа тоифадаги кўрикдан ўтувчилар (бортоператорлар, борткузатувчилар, ҲҲБ диспетчерлари) ҳужжатлари 45-бандга мувофиқ расмийлаштирилиб, ФА МТУЭК назоратида бўлиши лозим.

47. ФА ТУЭК томонидан парвоз ишига рухсат берилган, ҳар қандай турдаги самолёт ва вертолёт тижорат авиацияси учувчилари, йўналишдаги учувчилари, штурманлари, бортинженерлари, бортмеханиклари, бортрадистларининг тиббий хулосалари, 55 ёшга тўлганларида ва ундан кейин ҳар йили ФА МТУЭК назоратида бўлиши лозим, уларга касаллик ҳақидаги гувоҳнома (10-илова) тўлдирилмайди, ҳужжатлари 45-бандга мувофиқ расмийлаштирилади.

48. ФА МТУЭК авиамутахассис тиббий ҳужжатларини олгандан сўнг, уч кун давомида якуний «Тиббий хулоса» чиқариши лозим. Зарурият бўлса кўрикдан ўтувчи шахсий текширувга ва қўшимча текширувга ФА МТУЭКга чақирилиши мумкин.

49. Мураккаб ва мунозарали экспертли ҳолларда ТУЭК кўрикдан ўтувчини тиббий ҳужжатлари билан бирга ФА МТУЭКга маслаҳатга юборади.

50. Алоҳида ҳолларда, ТУЭК раиси «Тиббий хулоса»нинг «Алоҳида белгилар» устунида, кўрикдан ўтувчининг шахсий диапазонларини кўрсатади: юрак қисқаришининг мароми (кейинги ўринларда ЮҚМ деб аталади), қон босими (кейинги ўринларда ҚБ деб аталади). Маълумотлар ФА ТУЭК муҳри билан тасдиқланади.

51. ФА МТУЭКда якуний «Тиббий хулоса» чиқарилгандан сўнг, тиббий ҳужжатлар ФА ТУЭКка қайтарилади, у ерда кўрикдан ўтувчига тегишлича «Тиббий хулоса» (5- илова) ёки «ТУЭК маълумотномаси» (6-илова) берилади.

52. ФА МТУЭК иш берувчига, ушбу Низомнинг 44-бандининг «а», «б», «в» кичик бандларида ва 46-бандда кўрсатилган авиаходимларга «Тиббий хулоса»ни беришни рад қилиш ҳақида, белгиланган шаклдаги хабарномани (6- илова) юборади.

53. Календарь йил тугаганидан сўнг, отряд (хизмат) шифокори беш кун ичида:

Авиакорхона раҳбари билан келишилган ва ТУЭК раиси тасдиқлаган «Якуний далолатнома» (13-илова);

«Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиацияси авиакорхоналарининг тиббий-учиш эксперт комиссияларда авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш натижаларининг таҳлили» учун белгиланган шаклдаги ҳисобот (22-илова) тайёрлайди.

«Якуний далолатнома» ва ҳисоботда баён этилган, кўрикдан ўтказиш натижалари, МТУЭК раҳбарлиги остида ТУЭК мутахассислари билан, ҳамда парвоз отрядлари командирлик вакиллари ва шифокорлари иштирокида ўтказиладиган якуний кенгашда муҳокама қилинади.

5-§. Комиссия орасидаги даврда тиббий кузатувни ташкил этиш

54. Учувчи, курсант, диспетчер таркиблари, борткузатувчилар ва бортоператорларни комиссия орасидаги даврдаги кузатувини, авиация отряди (хизмати) шифокори, ўқув юртида — отряд-йўналиш шифокори, ТУЭК шифокор — экспертлари ва бошқа тиббий — санитария қисмининг (кейинги ўринларда ТСҚ деб аталади) мутахассислари, «Фуқаро авиацияси авиамутахассислари диспансеризацияси бўйича методик кўрсатмалар»и ва Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг норматив ҳужжатлари асосида олиб боради.

55. Учувчи, курсант, диспетчер таркиблари, борткузатувчилар ва бортоператорларга даволаш-профилактика, соғломлаштириш чора-тадбирлари ва назорат текширувлари (белгиланганлари), якка тартибда, ФА ТУЭК кўрсатмаларига (тавсияларига) мувофиқ амалга оширилади.

56. Тижорат авиацияси ва йўналишдаги учувчилари, штурманлар, бортмеханиклар, бортинженерлар, бортрадистларнинг авиация отряди шифокоридаги тиббий текшируви кўрикдан сўнг олти ой ўтгач, навбатдаги ТУЭК олдидан, кўпроқ тиббий кўрсатишларга кўра амалга оширилади.

57. Диспетчер, борткузатувчи ва бортоператор хизматларидаги шифокор тиббий текшируви, кўрикдан сўнг ҳар олти ойда, навбатдаги ТУЭК олдидан ва кўпроқ тиббий кўрсатишларга кўра амалга оширилади.

58. Учувчи-кузатувчи, ҳаваскор учувчи, планерчилар ва ҳаво кемасининг бортида иш бажарувчи мутахассисларнинг авиация отряди (хизмати) шифокоридаги тиббий текшируви, кўрикдан сўнг олти ой ўтгач, навбатдаги ТУЭК олдидан ва кўпроқ тиббий кўрсатишларга кўра амалга оширилади.

59. Учувчилар, штурманлар, бортинженерлар, диспетчерлар ва борткузатувчилар тайёрлаш бўйича ФА ўқув юртларининг курсантлари тиббий кузатуви «Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясининг авиация ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги низом» Талабларига мувофиқ амалга оширилади.

60. Учувчи, курсант, диспетчер таркиблари, борткузатувчилар ва бортоператорларга профилактик эмлашлар ва эпидемияга қарши чора-тадбирлар Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан белгиланган талабларга мувофиқ амалга оширилади.

LexUZ шарҳи

Қаранг: Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 12 сентябрдаги 714-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги тўғрисидаги низом.

61. Учувчи, курсант, диспетчер таркиблари, борткузатувчилар ва бортоператорларга комиссия орасидаги даврида лаборатория ва функционал текширувлар ТУЭК кўрсатмалари ёки тиббий кўрсатишлар мавжуд бўлганда амалга оширилади; борткузатувчиларга Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг норматив ҳужжатларида белгиланган текширувлар амалга оширилади.

62. Авиация отряди (хизмати) шифокори 56 — 58-бандларда кўрсатилгандан ташқари, авиамутахассислар тиббий текширувини:

касаллик (жароҳатлар)дан соғайгандан;

авиация инцидентларидан;

хизмат сафари, таътиллар, ўқишдан (муддати 30 кундан ортиқ бўлса) кейин амалга оширади.

63. Тиббий текширувлар натижасида, авиация отряди (хизмати) шифокори қуйидагича хулосалар қабул қилиши мумкин:

парвоз ишига (ўқишга, ҲҲБ, бортоператорлик, борткузатувчилик ишига) рухсат берилди;

навбатдан ташқари дам олиш куни (навбатдаги таътил) берилишига муҳтож;

маслаҳат, даволаш (амбулаторияда, стационарда, санаторийда, тикланишга, профилактикага) ўтказишга муҳтож.

64. Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, авиация отряди (хизмати) шифокори, ТУЭК раисига, авиамутахассисни ФА ТУЭКда навбатдан ташқари кўрикдан ўтказиш ҳақида асосли далиллар тақдим этади.

65. ФА учувчилик (диспетчерлик) ўқув юртининг ва борткузатувчилик ўқув юртининг битирувчилари, Ўзбекистон Республикаси ФА авиакорхоналаридан кўчирилган учувчи (диспетчер таркиблари, борткузатувчилар ва бортоператорлар) мутахассислари амалдаги «Тиббий хулоса»си бўлса, авиация отряди (хизмати) шифокори шахсий текширувдан сўнг, парвозга (ишга) рухсат беради.

66. Учувчи, курсант, диспетчер таркиблари, борткузатувчилар ва бортоператорларини навбатдаги ТУЭКга тайёрлашда авиация отряди (хизмати, ўқув юрти) шифокори шахсий текширув ўтказади, эпикриз (комиссия орасидаги даврда авиамутахассислар кузатуви натижалари) расмийлаштиради, лаборатория текширувларини 12-Иловада кўрсатилган ҳажмда амалга оширишни (кўрик бошлангунга қадар бир ойдан олдин эмас) ташкиллаштиради.

67. Отряд (хизмат) шифокори томонидан вақти-вақти билан, учувчи, диспетчер таркиблари, борткузатувчилар ва бортоператорларининг парвоздан олдинги (сменадан олдинги), парвоздан кейинги (сменадан кейинги) тиббий текшируви ўтказилади.

5-§. Фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзоларини тиббий текширувдан ўтказишни ташкил этиш

67ˡ. Парвоздан олдинги (сменадан олдинги) тиббий текширув, фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзоларини парвоздан олдин (ҲҲБ диспетчерлари — навбатчиликка ўтишдан олдин) соғлиқ ҳолати ва ишга лаёқатлилигига кўра кўрикдан ўтишларини назарда тутади.

Парвоздан олдинги (сменадан олдинги) тиббий текширув, фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзоларини парвоздан олдин (ҲҲБ диспетчерлари — навбатчиликка ўтишдан олдин) соғлиқ ҳолати ва ишга лаёқатлилигига кўра кўрикдан ўтишларини парвоздан олдин (ҲҲБ диспетчерлари) ФА тиббий ходимлари (шифокор, фельдшер) томонидан аэропорт (эксплуатант) соғлиқни сақлаш пункти хонасида ўтказилади.

67². Фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзолари (ҲҲБ диспетчерлари) ФА ТУЭКда тиббий кўрик, йиллик тиббий текширувни эксплуатант шифокорида ўтмаган бўлсалар, ҳамда спиртли ичимликлар истеъмол қилганлиги асосли тасдиқланган ҳолатда, ҳамда аҳволи ёмонлигига шикоятлари мавжуд бўлса, парвозни (навбатчиликни) бажаришга қўйилмайдилар.

67³. Фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзолари (ҲҲБ диспетчерлари), парвоздан олдинги (сменадан олдинги) тиббий текширув ўтаётганларида бошқа фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзолари (ҲҲБ диспетчерлари)ни ва бегона шахсларнинг ҳозир бўлиши мумкин эмас. Парвоздан олдинги (сменадан олдинги) тиббий текширувни ўтказишдан олдин, навбатчи ФА тиббий ходимлари, фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзолари (ҲҲБ диспетчерлари), ФА ТУЭК тиббий хулосалари мавжудлигини ва яроқлилик муддатини текширади.

67⁴. Парвоздан олдинги (сменадан олдинги) тиббий текширув қуйидаги тартибда ўтказилади:

а) парвоздан олдинги сўров ва текширув ҳар бир шахс билан алоҳида ўтказилиши, 1,5-2 дақиқадан ошмаслиги, эркин, лекин аниқ олиб борилиши керак. Сўров натижасида соғлигига шикоятларнинг бор ёки йўқлиги, парвоздан олдинги (сменадан олдинги) дам олиш шароитлари, уйқунинг сифати ва давомийлиги, овқатланиш тартиби аниқланади. Сўзлаш қобилияти (нутқи), мимикаси, ҳиссий ҳолати — таъсирчанлиги (хотиржамлик, бўшашганлик, асаблари қўзғалганлик) баҳоланади;

б) ФА тиббий ходими, текширилаётган шахсни феъл-атворига (парвозга (навбатчиликка) руҳий тайёргарлиги), ташқи кўринишига, тери қаватининг ранги ва кўринишига диққатини қаратади. Бодомсимон безларни, халқум орқа деворини юмшоқ ва қаттиқ танглай шиллиқ қаватларини, тилни, кўз қорачиғини ёруғликка таъсирини текширади;

в) билак артериясини пайпаслаб пульс текширилади. Уни такрорланиши, мароми, кескинлиги, тўлақонлилиги, катталиги, шаклини 30 сония давомида 1 дақиқага кўпайтириш билан аниқланади. Фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзолари парвозга (ҲҲБ диспетчерлари — навбатчиликка), пульс зарбасини такрорланиши бир дақиқа давомида 96дан кўп бўлмаган ва 55 дан кам бўлмаганда рухсат берилади.

г) тиббий кўрсатмалар бўлганда, қўшимча ҚБ ва тана ҳарорати ўлчанади. Хулқ-атвордаги одатдан ташқари ғайритабиийлик, томирлар маромини бузилиши, юз тери қатлами ва шиллиқ қаватларини қизариши, оқариши, кўкариши, акроцианоз, қовоқларни шишиши, юзнинг шишиши, тери қатламлари ва кўзнинг оқ пардасини сариқлиги, қуруқ ёки нам тилнинг карашлиги, синчиклаб текширишга асос бўлади. Агар аниқланган аломатлар касалликни бошланиши ёки хуружи бўлиб, тартиб бузилиш сабаблари аниқланса, махсус текширишлар ташхис қўйиш мақсадида ўтказилади.

Фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзолари парвозга (ҲҲБ диспетчерлари — навбатчиликка), ҚБ 140/90 мм.сим.уст.дан кўп бўлмаган ва 100/60 мм.сим.уст.дан кам бўлмаганида рухсат берилади. Авиаходимларнинг ўз касбий фаолиятини бажариши учун, рухсат бериладиган энг юқори ҚБ 160/95 мм.сим.уст.дан кўп бўлмаслиги керак. Қачонки пульс маромини такрорланиши ва ҚБ кўрсатилган меъёрдан ташқари бўлиб, лекин бу меъёрнинг шахсий варианти бўлса, у ҳолда ФА ТУЭК раисининг Тиббий хулосани «Алоҳида белгилар» устунидаги ёзуви асосида, парвозга (ҲҲБга) рухсат берилади.

67⁵. Фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзоларини парвоздан олдинги текширув натижалари (ҲҲБ диспетчерларини) экипаж аъзоларининг парвоздан олдинги текшируви журналида (17-илова) (ҲҲБ диспетчерларини навбатчиликдан олдинги текшируви журналида — 18-илова) қайд қилинади. Тиббий ҳужжатларни расмийлаштириш қуйидаги тартибда амалга оширилади:

а) ФА навбатчи тиббий ходими, 17 ва 18-иловаларда кўрсатилган журналларнинг тегишли устунларини шахсан тўлдиради. Фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзоси (ҲҲБ диспетчери), соғлигига ва ўтган дам олиш кунинг давом этиш муддатига шикояти йўқлигига «Фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзосини (ҲҲБ диспетчери) имзоси» устунига имзо қўяди. Агар тиббий текширув пайтида шикоятлар, касалликнинг объектив аломатлари бўлмаса, чарчаш ва парвоздан олдинги (навбатчиликдан олдинги) дам олиш тартиби бузилмаган бўлса, ФА навбатчи тиббий ходими парвозга (навбатчиликка) рухсат берилгани ҳақида қайд қилиб имзо қўяди. Журналлар ип ўтказиб боғланган, саҳифалари рақамланган, ФА тиббий муассаса раҳбарининг имзоси қўйилган, муҳр босиб тасдиқланган бўлиши керак;

б) фуқаро ҳаво кемаси экипажининг охирги аъзоси тиббий текширувдан ўтгандан сўнг, ФА навбатчи тиббий ходими парвоз топшириғига аэропорт (эксплуатант) соғлиқни сақлаш пункти номи ёзилган штампни босади, фуқаро ҳаво кемаси экипажининг охирги аъзоси ўтган тиббий текширув куни, ойи, соати ва дақиқаларини (маҳаллий вақт билан) ёзади, парвозга рухсат берилган фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзоларини жами сонини кўрсатади ва имзо қўяди. ФА тиббий ходимини парвоз топшириғига қўшимча ёзувлар ёзишга ва хатоларни тузатишга ҳуқуқи йўқ;

в) шикоятлар, касаллик, чарчаш мавжуд бўлиб, парвоздан олдинги (навбатчиликдан олдинги) дам олиш етарли бўлмаган ҳолда, ФА тиббий ходими, ФА экипаж аъзоларини ва ҲҲБ диспетчерларини парвоздан (навбатчиликдан) четлатиш журналида (19-илова) қайд қилади ва парвоздан (навбатчиликдан) четлатилганлиги ҳақида маълумотнома (20-илова) беради. Парвоздан (навбатчиликдан) четлатилган ҳаво кемаси экипажи аъзоси (ҲҲБ диспетчери), ФА авиация отряди шифокорига юборилади;

г) фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзоси (ҲҲБ диспетчери) спиртли ичимликлар истеъмол қилганлигига гумон қилинган ҳолда, ФА тиббий ходими парвоздан (навбатчиликдан) четлатиш журналида қайд қилади. Кейин, парвоздан (навбатчиликдан) четлатилган фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзоси (ҲҲБ диспетчери), қонида алкоголь мавжудлигини аниқлаш мақсадида, тегишли тиббий текширувни ўтказишга юборилади.

67⁶. Фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзоларини (ҲҲБ диспетчерларини) сўров йўли билан толиқиш даражаларини ёки соғлигидаги бошқа ўзгаришларни аниқлаш, кейинроқ профилактика ва даволаш усулларини ишлаб чиқиш мақсадида, фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзоларини (ҲҲБ диспетчерлари) парвоздан кейинги (сменадан кейинги) тиббий текшируви тиббий кўрсатмалар бўйича ўтказилади.

67⁷Ушбу Низомнинг 21-иловасига мувофиқ, ҳар йили 5 январгача, фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзоларини (ҲҲБ диспетчерларини) парвоздан олдинги (навбатчиликдан олдинги) текширув натижалари ҳақидаги маълумотлар, Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигига ФА тиббий муассасаси томонидан топширилади. Статистик маълумотлар, фуқаро ҳаво кемаси экипажлари аъзоларини парвоздан (ҲҲБ диспетчерларини — навбатчиликдан) четлатиш сабабларини бартараф қилиш учун, соғломлаштириш — профилактика чора-тадбирларини ишлаб чиқиш мақсадида ўрганилади.

(67⁷-банд Ўзбекистон Республикаси транспорт вазирининг 2023 йил 22 июндаги 7-сонли буйруғи (рўйхат рақами 1186-12, 17.07.2023 й.) таҳририда — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 17.07.2023 й., 10/23/1186-12/0483-сон)

§ 6. ЯКУНИЙ ҚОИДАЛАР

68. Ушбу Низом Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазири билан келишилган.

Соғлиқни сақлаш вазири Ф.Г. НАЗИРОВ

2002 йил 4 октябрь,

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
1-ИЛОВА

Соғлиғи ҳолатига талаблар, улар асосида парвоз ишига, ҳаводаги ҳаракатни бошқарувчилик ишига, бортоператор, борткузатувчи ишига ва ФА ўқув юртларига кираётган номзодларнинг яроқлилиги аниқланади

Кўрикдан ўтувчиларнинг тоифалари
	Учувчиликка, штурманликка, бортмуҳандисликка, диспетчерликка, борткузатувчиликка ўқишга номзодлар. Ушбу мутахассисликка ўқиётган курсантлар (битирувчи курсдан ташқари). Борткузатувчиликка ишга қабул қилинаётган шахслар.	Барча классдаги самолётлар ва вертолётлар учувчилари, штурманлари, бортмуҳандислари, бортмеханиклари. Бортмуҳандисликка, бортмеханикликка ишга қабул қилинаётган шахслар. Учувчилик билим юртининг курсантлари (битирувчи курс).	Транспорт ҳаво кемасининг бортрадистлари, борткузатувчилари, бортоператорлари. Учувчи-кузатувчи; ҳаваскор- учувчи; планерчилар; аэростат учувчилари, ўта енгил учиш аппаратлари учувчилари, Бортрадистликка, бортопера торликка кираётганлар, борткузатувчларнинг битирувчи курси.	парвозлар раҳбарлари ва ҲҲБ диспетчерлари. ҲҲБ диспетчерларини тайёрлаш бўйича битирувчи курснинг курсантлари.
Касаллик номлари ва жисмоний нуқсонлар	Устунлар
Касаллик номлари ва жисмоний нуқсонлар	I	II	III	IV
А. РУҲИЙ ВА АСАБ КАСАЛЛИКЛАРИ
1. Шизофрения, аффективпсихозлар, паранойя	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
2. Инфекцион, интоксикацион ва реактив психозлар; реактив ҳолатлар (ипохондрия, депрессив и бошқа); неврозлар (неврастения, истерия ва бошқа):
2.1. Руҳий фаолиятида бузилишлар мавжуд бўлганда, даволашдан кейинги турғун резидуал ҳолатлар ёки астениксиндроми	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
2.2. Асаб-руҳий фаолиятининг тўлиқ тикланиши ва енгил вегетатив-томир ўзгаришларида	Яроқсиз	индив. баҳо	индив. баҳо	индив. баҳо
3. Алкоголизм, дорига қарамлилик, гиёҳвандлик	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
4. Шахснинг бузилиши:
4.1. Психопатиянинг барча кўринишлари ва шахснинг бошқа руҳий бўлмаган хусусиятли бузилиши.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
4.2. Психик инфантилизм, шахснинг акцентуацияси.	Яроқсиз	индив. баҳо	индив. баҳо	индив. баҳо
5. Эпилепсия.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
6. Бош ва орқа мия томирларининг шикастланиши.
6.1. Бош мияда қон айланишининг ўткир бузилиши ва унинг асоратлари. Сурункали мия-қон-томир етишмовчилиги.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
6.2. Бош ва орқа мия томирларининг бошланғич шикастланиши.	Яроқсиз	индив. баҳо	индив. баҳо	индив. баҳо
7. Марказий асаб системасининг сабаблари турли бўлган органик касалликлари.
7.1. Прогрессив тури ёки функциясини бузилиши.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
7.2. Ўтказилган касалликни руҳий-асаб функциясини етарли компенсациядаги қолдиқ ҳолатлари, оқибатлари.	Яроқсиз	индив. баҳо	индив. баҳо	индив. баҳо
8. Бош-мия ёки орқа мия жароҳатларининг оқибатлари.
8.1. Асаб-руҳий функцияларини кучли бузилишлари, акашак синдроми мавжуд бўлганда.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
8.2. Аҳамиятсиз ифодаланган клиник кўринишлар мавжуд бўлганда.	Яроқсиз	индив. баҳо	Яроқли	Яроқли
9. Вегетатив асаб тизими касалликлари.
9.1. Вегетатив асаб тизими касалликларини хавфга, иш қобилиятини йўқотишга ва касбий функцияларини бажаришда ғайритабиийликка олиб келувчи пароксизмал ёки хуружли кечиши.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
9.2. Енгил ва ўртача эмоционал-вегетатив бузилишларда	Индив. баҳо	Яроқли	Яроқли	Яроқли
10. Периферик асаб тизимининг касалликлари ва шикастланишлари:
10.1. Сурункали тез-тез такрорланувчи хуружлар, ҳаракат, сезувчанлик, трофик бузилиш ва турғун оғриқли синдром мавжуд бўлганда.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
10.2. Касбий мажбуриятларини бажаришига тўсқинлик қилмайдиган сурункали камдан-кам бўладиган хуружлар, функцияларни аҳамиятсиз бузувчи қолдиқ ҳолатлар.	Яроқсиз (диспетчерлар учун индив.баҳо)	Яроқли	Яроқли	Яроқли
11. Сабаби аниқланмаган синкопал ҳолатлар (беҳушлик).	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
Б. ИЧКИ КАСАЛЛИКЛАР:
12. Сурункали юқумли ва паразитар касалликлар:
12.1. Умумий астенизация, аъзолар функцияларини бузилиш билан кечиши.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
12.2. Аъзолар функцияларини аҳамиятсиз бузилиши, аломатларсиз кечиши ва тарқатувчиликда.	Яроқсиз	Яроқли	Яроқли	Яроқли
13. Қон тизимининг касалликлари:
13.1. Прогрессив кечиши.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
13.2. Безарар кечиши.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Яроқли	Яроқли
14. Сабаблари турли бўлган аллергик ҳолатлар:
14.1. Тез-тез қайталанувчи.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
14.2. Қайталанишга мойил бўлмаган	Яроқсиз	Яроқли	Яроқли	Яроқли
15. Семизлик:
15.1 Семизликни II даражаси ва ундан юқори.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Индив. баҳо (борткузатувчилар яроқсиз	Индив. баҳо
15.2. Семизликни I даражаси.	Яроқсиз	Яроқли	Яроқли (борткузатувчилар яроқсиз)	Яроқли
15.3 Тана вазнинг керагидан ортиқлиги	Яроқли (борткузатувчилар яроқсиз)	Яроқли	Яроқли (борткузатувчилар индив. баҳо)	Яроқли
16. Эндокрин тизимининг касалликлари:
16.1. Ёрқин ифодаланган шакллари.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
16.2. Енгил шакллари.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Яроқли	Яроқли
17. Нафас олиш аъзоларининг сил касаллиги:
17.1. Актив ёки ёрқин ифодаланган қолдиқли ўзгаришлар билан	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
17.2. Тузалган мўътадил ёки нафас олиш функциясини бир оз бузилиши билан.	Яроқсиз	Яроқли	Яроқли	Яроқли
18. Нафас олиш аъзоларининг касалликлари:
18.1. Хуружга мойил ёки нафас олиш функциясини ёрқин ифодаланган бузилиши билан.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
18.2. Хуружга мойил бўлмаган нафас олиш функциясини мўътадил ёки бир оз бузилиши билан.	Яроқсиз	Яроқли	Яроқли	Яроқли
19. Нейроциркулятор дистониянинг кардиал тури:
19.1. Оғриқ ёки астеник синдроми мавжуд бўлса, ёрқин ифодаланган юрак ўтказувчанлиги ва маромини бузилишида.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Индив. баҳо
19.2. Компенсацияланган шакллари.	Яроқсиз (диспетчерлар индив. баҳо бўйича)	Индив. баҳо	Яроқли	Яроқли
20. Артериал гипертензия:
20.1. ҚБ турғун кўтарилиши.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
20.2. ҚБ назоратли кўтарилиши.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
20.3.ҚБ транзитор кўтарилиши.	Яроқсиз	Яроқли	Яроқли	Яроқли
21. Атеросклероз хусусиятига эга юрак қон-томир ва мушак касалликлари.
21.1. Юрак ишемик касаллиги.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
21.2. Коронар, умумий қон айланишини ва юрак ўтказувчанлиги ва маромини ёрқин ифодаланган бузилиши бўлмаганда.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
22. Келиб чиқиши атеросклероз бўлмаган юрак касалликлари:
22.1. Жараённинг фаоллиги белгилари бўлиб, юрак ўлчами катталашганда, юрак ўтказувчанлиги ва маромини ёрқин ифодаланган бузилиши, функционал қобилиятини пасайиши, оғриқ мавжуд бўлганда.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
22.2. Актив бўлмаган компенсацияланган шакллари.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
23. Ошқозон ва ичак касалликлари:
23.1. Тез-тез хуружга мойил, мўътадил ёки ёрқин ифодаланган овқат ҳазм қилиш функциясини бузилиши билан.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
23.2. Хуружсиз ва аҳамиятга эга бўлмаган овқат ҳазм қилиш функциясини бузилиши билан.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
24. Жигар, ўт пуфаги ва ошқозон ости бези касалликлари:
24.1. Тез-тез хуружга мойил, мўътадил ёки ёрқин ифодаланган овқат ҳазм қилиш функциясини бузилиши, оғриқ синдроми ва тош мавжуд бўлса.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
24.2. Хуружсиз ва овқат ҳазм қилиш функцияси етарли даражада сақланган бўлса.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Яроқли	Яроқли
25. Буйрак касалликлари:
25.1. Ўткир ва сурункали касалликлар функция бузилиши ва гипертензиосиндроми билан.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
25.2. Турғун ремиссия ёки хуруждан кейинги, функциясини бузмаган қолдиқ ўзгаришлар билан.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
26. Бўғим ва бириктирувчи тўқима тизими касалликлари:
26.1. Ўткир ва ўткирлиги пасайган кечишида, ички аъзолар жараёнга қўшилганда, оғриқли ва астеник синдромида, доимо дори қабул қилиш зарур бўлганда.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
26.2. Турғун ремиссияда, аъзолар функциясини ёрқин ифодаланган бузилиши бўлмаса.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Яроқли	Яроқли
В.ЖАРРОҲЛИК КАСАЛЛИКЛАРИ:
27. Тананинг номутаносиб ривожланиши, жисмоний етукликнинг ёшга номуносиблиги.	Яроқсиз (диспетчерларга — индив. баҳо)	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
28. Перифирик лимфа тугунларининг сил касаллиги ва замбуруғли шикастланиши (актиномикоз ва бош.).	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
29. Ривожланиш нуқсонлари, суяклар, бўғимлар, тоғайлар, мушаклар ва пайларнинг сурункали касалликлари, жароҳатлар ва операция асоратлари, куйиш ва совуқ уришдан кейинги чандиқлар:
29.1. Тез-тез хуруж қилувчи, аҳамиятли даражада функциянинг бузилиши билан кечиши, оғриқ синдроми, косметик нуқсон, яра-чақага мойиллик, кийим ва оёқ кийим кийишга халақит берувчи.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
29.2. Ривожланмайдиган, функциянинг мўътадил бузилиши билан, оғриқ синдроми бўлмаса, кийим ва оёқ кийим кийишга халақит бермаса.	Яроқсиз (диспетчерларга — индив. баҳо)	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
30. Хавфли ўсмалар:
30.1. Ўсма аниқланганда.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
30.2. Даволангандан кейин, анамнезда ўсма мавжуд бўлса.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Индив. баҳо
31. Хавфсиз ўсмалар:
31.1. Аъзолар функцияси бузилса, ҳаракатларни, кийим ва оёқ кийим кийишни қийинлаштирса, лекин жарроҳлик билан даволаш лозим бўлмаса.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
31.2. Аъзолар функцияси бузилмаса, оғриқсиз, ҳаракатларга, кийим ва оёқ кийим кийишга тўсқинлик қилмаса.	Индив. баҳо	Яроқли	Яроқли	Яроқли
32. Ривожланиш нуқсонлари, кўкрак қафаси ва диафрагма касалликлари, жароҳат ва операция асоратлари:
32.1. Кўкрак қафасини деформацияловчи, ундаги аъзоларнинг функциясини бузувчи.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
32.2. Кўкрак қафасини деформацияламайди, ундаги аъзоларнинг функциясини бузмайди.	Яроқсиз (диспетчерларга — индив. баҳо)	Индив. баҳо	Яроқли	Яроқли
33. Ривожланиш нуқсонлари, қизилўнгач касалликлари:
33.1. Функциясини бузувчи, жарроҳлик билан даволаш лозим бўлса.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
33.2. Функциясини бузмаса, ривожланмаса, даволаш керак бўлмаса.	Яроқсиз (диспетчерларга — индив. баҳо)	Индив. баҳо	Яроқли	Яроқли
34. Ривожланиш нуқсонлари,қорин девори ва қорин бўшлиғи аъзоларининг шикастланиш, ҳамда улардаги операция асоратлари:
34.1. Аъзолар функцияси бузувчи, чандиқлар яра-чақага мойил бўлса, кийим кийишни қийинлаштирса.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
34.2. Аъзолар функциясини бузмаса.	Яроқсиз (диспетчерларга — индив. баҳо)	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
35. Тўғри ичак ва параректал қатлами касалликлари:
35.1. Тез-тез хуруж қилувчи, орқа чиқариш тешигининг торайиши ич келишининг бузилиши билан кечадиган, орқа тешикнинг қисқичининг етишмовчилиги, жарроҳлик билан даволангандан кейинги қайталанишлар.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
35.2. Камдан-кам бўладиган хуружлар, ривожланмайдиган, функционал бузилишларсиз.	Яроқсиз (диспетчерларга — индив. баҳо)	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
36. Ривожланиш нуқсонлари,қон-томирларининг касалликлари, касаллик ва шикастланиш асоратлари, ҳамда улардаги операциялар:
36.1. Қон айланишини, лимфа айланишини, трофикасини бузилиши, оғриқ синдроми билан кечадиган.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
36.2. Қон ва лимфа айланишини компенсацияланиши, оғриқ синдромисиз.	Яроқсиз (диспетчерларга — индив. баҳо)	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
37. Ривожланиш нуқсонлари, сийдик-таносил аъзоларининг шикастланиши ва ҳамда улардаги операциялар. Буйраклар тушиши. Мояк ва уруғ найчасининг истисқоси. Уруғ найчаси венасини кенгайиши:
37.1. Функциясини бузилиши ва оғриқ синдроми билан кечувчи.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
37.2. Функцияси бузилмаса ва оғриқ синдромисиз.	Яроқсиз (диспетчерларга — индив. баҳо)	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
38. Сийдик-таносил аъзоларининг ўзига хос ва ўзига хос бўлмаган яллиғланиш сабабли сурункали касалликлари:
38.1. Актив яллиғланиш даври.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
38.2. Сийдик-таносил аъзоларининг соғайгани, ўзига хос бўлмаган яллиғланиш сабабли, турғун ремиссия даврида функцияси бузилмаган бўлса.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
39. Сийдик-тош касаллиги:
39.1. Тошлар мавжуд бўлса, қайтадан тош ҳосил бўлса, тошлар бўлмаганда ҳам буйрак санчиғи хуружи қайталанса.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
39.2. Бир марталик тошни чиқиши ёки тошлар чиқишисиз бир марталик буйрак санчиғи агар функцияси бузилмаган бўлса.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
Г. ТЕРИ ВА ТАНОСИЛ КАСАЛЛИКЛАРИ:
40. Мохов, пўрсилдоқ яра, тери лимфомаси.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
41. Пўстлоқли темиратки, пўстлоқли темир аткига ўхшаш ҳолатлар, ихтиоз қизил ясси темиратки, нейродерматозлар (нейродермит, қичима, эшакеми ва бош.) экзема (ҳар хил шакллари), тери васкулитлари, коллагенозлар (склеродермия ва бош.):
41.1. Клиник ёрқин ифодаланган, кенг тарқалган шакллари.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
41.2. Тарқалиши чегараланган енгил шакллари.	Яроқсиз (диспетчерларга — индив. баҳо)	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
42. Таносил касалликлари ва ОИТС:
42.1. ОИТС.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
42.2. Сифилис, гонорея ва бошқа таносил касалликлари.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
Д. АЁЛЛАР КАСАЛЛИКЛАРИ ВА ҲОМИЛАДОРЛИК:
43. Ривожланиш нуқсонлари, аёллар жинсий аъзоларининг сурункали касалликлари, эндометриоз, туғиш ва операциялар қилиш асоратлари:
43.1. Ёрқин ифодаланган анатомик нуқсонлар, тез-тез хуруж қилувчи, функциясини бузилиши билан.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
43.2. Функцияси бузилмаса ва оғриқ синдромисиз.	Яроқсиз	Яроқли	Яроқли	Яроқли
44. Овариаль ҳайз даврининг бузилиши.	Яроқсиз	Индив. баҳо	Индив. баҳо	Яроқли
45. Ҳомиладорлик ва туғуруқдан кейинги давр	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
Е. кўз касалликлари:
46. Қовоқ касалликлари ва кўз шиллиқ пардасининг яллиғланиши:
46.1. Сурункали, тез-тез хуруж қилувчи.	Яроқсиз	Яроқли	Яроқли	Яроқли
46.2. Ўткир бўлмаган, кам хуружлари билан.	Яроқсиз (диспетчер ва б/кузатувчилар — индив. баҳо)	Индив. баҳолаш	Яроқли	Яроқли
47. Кўз ёш аъзолари ва кўз ёш ажратувчи йўлларнинг касалликлари:
47.1. Кўз ёш ажралиши бузилган.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
47.2. Кўз ёш ажралиши бузилмаган.	Яроқсиз	Индив. баҳолаш	Индив. баҳолаш	Яроқли
48. Кўз олмасининг касалликлари: яллиғланиш, томирлар, дегенерация хусусиятидаги, операциялардан кейинги ҳолатлар, жароҳатлар, ўсимталар:
48.1. Кўриш фаолияти бузилган ҳолатда	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
48.2. Кўриш фаолияти сақланган холда.	Яроқсиз (диспетчер ва б/кузатувчилар-индив. баҳолаш)	индив. баҳолаш	индив. баҳолаш	индив. баҳолаш
49. Глаукома:
49.1. 1В, II, III, IV босқичлари.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
49.2. 1А босқичи очиқ бурчакли	Яроқсиз	индив. баҳолаш	индив. баҳолаш	индив. баҳолаш
50. Ранг кўришнинг бузилиши: дихромазия, нуқсонли трихромазия:
50.1. «А» тури	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
50.2. «В» тури	Яроқсиз, (б/кузатувчилар — яроқли)	индив. баҳолаш (дисплей билан жиҳозланган ҳаво кемаларида ишлаш учун- яроқли)	Яроқли	индив. баҳолаш
50.3. «С» тури	Яроқсиз (б/муҳан., дисп., б/кузат. — яроқли)	Яроқли (дисплей билан жиҳозланган ҳаво кемаларида ишлаш учун — яроқли)	Яроқли	Яроқли
51. Кўз ҳаракатланиш аппаратининг бузилиши:
51.1. Қовоқ мушакларининг фалажи, фалажли иккитомонлама ғилайлик.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
51.2. Фузион захираси пасайган гетерофория.	Яроқсиз	индив. баҳолаш	индив. баҳолаш	индив. баҳолаш

52. Кўриш ўткирлиги	Учувчи ва штурманлар яроқли хар бир кўзга коррекциясиз 1.0; б/муҳандис- 0.8, диспетчерларга 0.6, б/кузатувчига 0.3 хар бир кўзига коррекциясиз, коррекция билан 1.0; учувчи ва штурманга ўқиётган курсантларга 0.8, б/муҳандисликка 0.6, хар бир кўзига коррекциясиз, коррекция билан 1.0; дисп. ва б/кузатувчига — 0.3 ҳар бир кўзига 1.0 коррекцияси билан.	Учувчилар яроқли 0.6 хар бир кўзига 1.0 коррекцияси билан; яхши кўрмайдиган кўзга инд. баҳолаш 0.5, 1.0 коррекцияси билан. Штурманлар, б/мухандислар, б/механиклар яроқли 0.4 ҳар бир кўзига,1.0 коррекцияси билан; яхши кўрмайдиган кўзга инд. баҳолаш 0.3, 0.8 коррекцияси билан. Ўқишга кираётган б/мухандислар, б/ механиклар яроқли 0.6 ҳар бир кўзига, 1.0 коррекцияси билан.	Б/радистлар яроқли 0.3 ҳар бир кўзига 0.8 коррекцияси билан; б/кузатувчилар, б/операторлар, учувчи-кузатувчилар яроқли 0.1 ҳар бир кўзига 0.8 коррекцияси билан; парашютистлар 0.5 ҳар бир кўзига 0.8 коррекцияси билан; ўқишга кираётган б/радистлар яроқли 0.5 ҳар бир кўзига 1.0 коррекцияси билан; учувчи-ҳаваскорлар, планеристлар ва аэростат учувчилар яроқли 0.5 ҳар бир кўзига 0.8 коррекцияси билан.	Яроқли 0.1 хар бир кўзига 0.8 коррекцияси билан.
53. Рефракция	Яроқли: узоқни кўра оладиган учувчилар 1.0 Д гача, узоқни кўра олмайдиганлар 0.5Д, астигматизмда ±0.5, анизометропияда 1.0Д дан ошмаслиги керак.. узоқни кўра оладиган штурманлар, б/муҳандисларга 1.0 Д дан ошмаслиги керак, астигматизмда ±0.5Д, анизометропияда 1.0Д дан ошмаслиги керак. диспетчерларга: узоқни кўра оладиган ёки узоқни кўра олмайдиган 2.0 Д дан ошмаслиги керак, астигматизмда ±1.5Д, анизометропияда не выше 1.0Д дан юқори бўлмаслиги керак. б/кузатувчилар учун: узоқни кўра оладиган ёки узоқни кўра олмайдиган 3.0 Д дан ошмаслиги керак, астигматизмда ± 2.0 Д.	Яроқли: узоқни кўра оладиган ва узоқни кўра олмайдиганлар 3.0Д дан ошмаслиги керак, астигматизмда ±2.0Д, анизометропияда 1.0Д дан ошмаслиги керак.	Яроқли: б/радистлар, парашютистлар, учувчи-ҳаваскорлар, планеристлар, аэростат учувчилари узоқни кўра оладиган ва узоқни кўра олмайдиганлар 3.0Д дан ошмаслиги керак, астигматизмда ±2.0Д. Қолганлар узоқни кўра оладиган 4.0Д дан ошмаслиги, узоқни кўра олмайдиганлар 5.0Д дан ошмаслиги керак, астигматизмда ±2.5Д	Яроқли: узоқни кўра оладиган 3.0Д дан ошмаслиги керак, узоқни кўра олмайдиганлар 5.0Д дан ошмаслиги керак, астигматизмда ± 2.5Д
54. Аккомодациянинг бузилиши-пресбиопия 3.5Д даражасида.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
Ж. ҚУЛОҚ, ТОМОҚ, БУРУН, ОҒИЗ БЎШЛИҒИ ВА ЖАҒЛАРНИНГ КАСАЛЛИКЛАРИ:
55. Буруннинг ёндош бўшлиқларининг сурункали касалликлари:
55.1.Йирингли синуситлар полипоз ёки шиллиқ қаватларнинг дистрофияси билан.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
55.2. Йирингли синуситлар, юқоридаги асоратларсиз.	Яроқсиз	Индив. баҳолаш	Индив. баҳолаш	Яроқли
55.3. Йирингсиз синуситлар (катарал, сероз, вазомотор, аллергик, гаймор бўшлиғидаги кисталар)	Яроқсиз	Индив. баҳолаш	Индив. баҳолаш	Яроқли
56. Бурун ва унинг ёндош бўшлиғидаги, оғиз бўшлиғи, ҳиқилдоқ, ҳалқум, кекирдак ёки қулоқдаги жароҳатдан, касалликлардан ва операциядан кейинги турғун ўзгаришлар:
56.1. Лор аъзоларни фаолиятини бузади ва махсус ускуналардан фойдаланишни қийинлаштиради.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
56.2. Лор аъзоларини фаолиятини бузмайди ва махсус ускуналардан фойдаланишни қийинлаштирмайди.	Яроқсиз (диспетчерлар- Индив. баҳолаш)	Индив. баҳолаш	Индив. баҳолаш	Яроқли
57. Сурункали тонзиллит:
57.1. Компенсацияланмаган даври	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
57.2. Компенсацияланган даври.	Яроқсиз (диспетчерлар — Индив. баҳолаш)	Яроқли	Яроқли	Яроқли
58. Лор аъзоларнинг волчанкаси, сил, хавфли ўсмаларини ҳар қандай босқичдаги ривожланиши.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
59. Нутқ нуқсонлари:
59.1. Ёрқин ифодаланган, нутқни камтушунарли қилувчи дудуқланиш, тутилиб гапириш	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
59.2. Енгил ифодаланган, нутқ аниқлигига таъсир қилмайди	Яроқсиз	Индив. баҳолаш	Индив. баҳолаш	Индив. баҳолаш
60. Ўрта қулоқнинг сурункали касалликлари:
60.1. Сурункали йирингли эпитимпанит, сурункали икки томонлама йирингли мезотимпанит, бир томонлама тез-тез хуруж қилувчи ёки полиплар, грануляцион тўқималар, ноғора бўшлиғидаги деворларнинг кариеси ёки юқори нафас йўллари шиллиқ қаватининг дистрофияси белгиларининг кучли ифодаланиши билан кечиши.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
60.2. Сурункали йирингли бир томонлама мезотимпанит, асоратларсиз кечиши.	Яроқсиз	Индив. баҳолаш, (ўқишга кирадиганлар — яроқсиз)	Индив. баҳолаш, (ўқишга кирадиганлар — яроқсиз)	Яроқли
60.3. Ўтказилган ўрта қулоқ яллиғланишининг турғун қолдиқлари (ноғора пардасининг қуруқ тешилиши), ҳамда ўрта қулоқнинг сурункали йирингсиз яллиғланиши.	Яроқсиз (диспетчерлар- Индив. баҳолаш)	Индив. баҳолаш, (ўқишга кирадиганлар — яроқсиз)	Индив. баҳолаш, (ўқишга кирадиганлар — яроқсиз)	Индив. баҳолаш
61. Буруннинг ёндош бўшлиқлари ёки қулоқнинг биттасида бўлса ҳам барофаолиятнинг бузилиши; атмосфера босими ўзгарувчанлигига юқори сезувчанлик:
61.1. Турғун ва кескин ифодалангани	Яроқсиз (диспетчерлар — Индив. баҳолаш)	Яроқсиз	Яроқсиз	Индив. баҳолаш
61.2. Енгил ифодалангани.	Яроқсиз (диспетчерлар — Индив. баҳолаш)	Индив. баҳолаш, (ўқишга кирадиганлар — Яроқсиз)	Индив. баҳолаш, (ўқишга кирадиганлар — Яроқсиз	Яроқли
62. Статокинетик қўзғовчиларга юқори даражадаги сезувчанлик.	Яроқсиз (диспетчерлар — Индив. баҳолаш)	Яроқсиз	Яроқсиз	Индив. баҳолаш
63. Эшитиш ўткирлигининг пасайиши:
63.1. Битта қулоқда тўлиқ турғун карлик, сўзлаш тезлигини ўзлаштириши (500, 1000, 2000 Гц) 20 дан 30 гача дБ, 4000 Гцдан 65 дБгача тезликда эшитиш чегараси юқори бўлган ва шивирлаб гапиришини 2 метргача масофада ўзлаштириши билан иккала қулоқда эшитиш ўткирлигини пасайиши.	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз	Яроқсиз
63.2. Иккала қулоқда эшитиш ўткирлигини турғун пасайиши бўлган сўзлаш тезлигини ўзлаштириши (500, 1000, 2000 Гц) 10 дан 20 гача дБ, 4000 Гцдан 60 дБ гача тезликда эшитиш чегараси юқори ва шивирлаб гапиришни 3 метргача ва ундан юқори масофада ўзлаштириши билан.	Яроқсиз	Индив. баҳолаш, (ўқишга кирадиганлар — яроқсиз)	Индив. баҳолаш, (ўқишга кирадиганлар — яроқсиз)	Индив. баҳолаш
63.3. Битта қулоқда эшитиш ўткирлигини турғун пасайиши эшитиш чегараси юқори бўлган ва сўзлаш тезлигини ўзлаштириши (500, 1000, 2000 Гц) 20 дан 30 дБгача, 4000 Гцдан 65дБ гача тезликда ва шивирлаб гапиришни 2 метргача масофада ўзлаштириши, бошқа қулоғи билан чегараси юқори бўлган ва сўзлаш тезлигини ўзлаштириши (500, 1000, 2000 Гц) 10 дБгача, 4000 Гцдан 50дБ гача тезликда ва шивирлаб гапиришни 5 метргача масофада ўзлаштириши билан.	Яроқсиз	Индив. баҳолаш, (ўқишга кирадиганлар — яроқсиз)	Индив. баҳолаш (ўқишга кирадиганлар — яроқсиз)	Индив. баҳолаш

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
2-ИЛОВА

«Соғлиқ ҳолатига талаблар» моддаларига

ТУШУНЧАЛАР

«Соғлиқ ҳолатига талаблар» касалликларнинг хусусиятларини, ўзига хос кечишини, функционал бузилиш даражаси, касалликларнинг касбий иш қобилиятига таъсирини инобатга олинган ҳолда ишлаб чиқилган. «Соғлиқ ҳолатига талаблар» тиббий кўрикдан ўтаётган шахсларнинг ишга (ўқишга) яроқлиги даражаси ҳақида тиббий хулоса чиқаришга асос беради ва ҳар бир аниқ ҳолда индивидуал ёндашиш тарзини қўллаш имкониятини ҳисобга олади.

Руҳий ва асаб касалликлари

Учувчи, диспетчер таркиблари, борткузатувчилар руҳий ҳолати кузатуви, авиация отряди (хизмати, отряд-йўналиш) шифокорлари, ТУЭКнинг психолог ва невролог шифокорлари томонидан амалга оширилади.

Руҳий ўзгаришлар аниқланганда, руҳий касалликка гумон қилинганда, ушбу шахслар парвозлардан, (навбатчиликдан, машғулотлардан) четлатилади ва психиатр кўригига юборилади.

1-модда.

Шизофрения, паранойя, аффект психозларда (маниакал-депрессив психоз, циклотимия ва бош.) эксперт хулосаси, фақат ихтисослаштирилган муассасада стационар текширувдан кейингина чиқарилади. Ушбу касалликлари бўлган шахслар, касалликни кечишидан, шаклидан, муддатидан, ремиссиясини давомлилигидан ва диспансер рўйхатидан чиқарилганидан қатъи назар тикланишлари мумкин эмас.

2-модда.

Модда юқумли касалликлар, заҳарланиш психозлари (алкоголлидан ташқари), ҳамда функционал реактив психозлар; руҳий шикастланиш вазиятларига (оилавий турмушда, ишлаб чиқаришда ва бош.) ёки ўткир руҳий жароҳатларга жавоб сифатида юзага келувчи, неврозлар (неврастения, психастения, мияга ўрнашиб қолган ҳолатлар неврози); суиқасдга уриниш; гуруҳини умумлаштиради.

Ўткир психоз, невроз кечирган шахслар 2.1-модда бўйича ишга яроқсиз деб топиладилар. Уларни ишга тиклаш масаласини, икки йилдан сўнг, ихтисослаштирилган муассасада стационар текширувдан ўтгандан кейингина кўриб чиқиш мумкин. Ўз мутахассислиги бўйича ишга тикланиш масаласини кўриб чиқишга, психоз (невроз) пайтида руҳий ҳолатнинг барқарорлиги, унинг хусусиятлари, тузилиши, чуқурлиги ва кечишини ҳисобга олган ҳолда, асаб-руҳий фаолиятини узоқ вақт давомида компенсацияланиши асос бўлиб хизмат қилиши мумкин.

Суиқасдга уринишлар 2.1-моддага тегишли. Суиқасдга уринишга сабаб бўлган шароитни ўрганишда ва текширувни амалга оширишда, шифокор гувоҳларни сўроқ қилиши, шахсий ва оилавий анамнезни, ўз-ўзига тажовузкорлик ҳаракатининг важ ва сабабларини аниқлаштириши шарт. Психиатр маслаҳати мажбурий. Анамнезида суиқасдга уриниш бўлган шахслар тикланишлари мумкин эмас.

2.2-модда маълум бир шароитда астеник ҳолатларида ва неврастеник синдромида қўлланилади. Тўрт-олти ойдан кейин, кузатув натижалари, клиник текширувлар ижобий бўлиб ва қўшимча юкли синовларни яхши ўтказса, қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Қисқа муддатли маълум бир соматик касаллик билан боғлиқ руҳий фаолиятнинг бузилишини ўтказган шахслар, асосий касалликдан соғайгандан кейин ва қўшимча ёрдамчи даволаш усуллари қўлланилмаган ҳолда асаб-руҳий фаолияти тўлиқ компенсацияланса, 2.2-модда билан парвоз ишига яроқли деб топилишлари мумкин.

3-модда.

Алкоголизм шундай касалликни ифодалайдики, бунда шахс спиртли ичимликлар ичишни суиистеъмол қилиш ва алкоголга ҳаддан ташқари ружу қўйиш оқибатида, истеъмол қилаётган спиртли ичимлик меъёрини ва назоратини йўқотади, руҳий ва соматик бузилишлар пайдо бўлиб, (ва) ижтимоий ахлоқ меъёрларини бузади.

Алкоголизмга гумон қилинган, ўткир (унча ўткир бўлмаган) алкоголли психозни (алкоголли делирий, параноид, галлюциноз, рашкли алаҳсираш ва бош.) кечирган шахсларга нарколог маслаҳати зарур. Маиший ичкиликбозликда модда қўлланилмайди, ишга қўйиш масаласи раҳбарият томонидан ҳал қилинади.

Дориларга қарамлик ёки дорини суиистеъмол қилиш, уларни нотиббий истеъмол қилишни билдиради. Бу ҳолатлар ишга ва ўқишга мутлақо яроқсизликни билдиради.

Анамнезида дориларга қарамлик (захарвандлик) ва гиёҳвандлик бўлган шахслар, ишдан четлаштирилган муддатидан қатъи назар тикланишлари мумкин эмас.

Шифокор тиббий кўрикдан ўтувчини гиёҳванд, дори, кимёвий учувчан ва бошқа онгни заҳарловчи моддалар истеъмол қилганлиги ҳақида маълумот олса, гиёҳванд мастлик ҳолатини баён қилиб, гиёҳванд моддани истеъмол қилиш сабаблари ва бошқа шароитлар ва далиллар ҳақида далолатнома тузади. Кўрикдан ўтувчи тиббий ходим кузатуви остида ташхисни аниқлаш учун, тиббий ҳужжатлари ва ашёвий далиллар (шприц, дори моддаларининг қолдиқлари ва шунга ўхшашлар) муҳрланган ҳолда топширилиши билан бирга нарколог маслаҳатига юборилиши шарт.

4-модда.

Бу моддага шахснинг турли хилдаги социопатик, психопатиядан то дисгормонал руҳий инфантилизмгача, шахсий акцентуация бузилишлари киради.

Оилавий ва шахсий анамнезда аниқлаштирилган, жамият белгилаган одоб-ахлоқ қоидаларига риоя қилмаслик (доимий жанжаллар, алкоголизация, қонунбузарлик ва бошқалар), социопатик ўзгаришларнинг асосий белгиларидир.

Ихтисослаштирилган муассасада стационар текширувидан кейин ташхис ва хулоса чиқарилади.

4.1-моддага психопатия (шаклидан ва акс этган белгиларидан қатъи назар) ва шахснинг нопсихотик кўринишидаги ўзгаришлари (паранойял, аффектив, шизоид, қўзғалувчан ва бошқа тоифалари) тегишли.

4.2-модда руҳий инфантилизм, феъл-атворнинг акцентуацияси, касбига таъсир қилувчи салбий руҳий ғайритабиийлик аниқланган шахсларга қўлланилади.

Инфантилизм, шахснинг акцентуациясининг алоҳида, ифодаланмаган белгилари, асаб — руҳий фаолиятининг яхши ижтимоий ва касбий компенсацияланишида салбий эксперт хулосасига асос бўла олмайди.

Тиббий кўрикдан ўтувчининг хулқ-атворида, илгари кузатилмаган, меъёрга тўғри келмайдиган кескин ўзгаришларнинг пайдо бўлиши психолог ва психиатр маслаҳатига асос бўлади. Ташхис бўлмаса модда қўлланилмайди.

Психолог томонидан шахсда алоҳида ўзига хос руҳий ўзгаришлар аниқланса, асаб касалликлари стационарида стационар текшируви ўтказилади. Кўрсатмаларга кўра психиатр маслаҳати белгиланади.

Шахсиятдаги турғун, ёрқин ифодаланган ўзгаришларнинг, тиббий кузатувнинг салбий маълумотлари билан қўшилишида, яроқсизлиги ҳақида хулоса чиқарилади.

Ўзгаришлар аҳамиятга эга бўлмаса, касбий фазилатига: стажига, иш тажрибасига, бажараётган ишининг сифатига қараб яроқлилиги ҳақида хулоса чиқарилади.

5-модда.

Модда эпилепсиянинг клиник кўринишларининг барча шаклларини, шу жумладан бир марталик тутқаноқни ҳам ўз ичига олади

Эпилепсияга гумон қилинган шахслар, стационар текширувига асаб касалликлари бўлимига йўлланиладилар. Юборилаётганда тутқаноқнинг хусусиятлари баён қилинган, гувоҳлар имзоси қўйилган, тиббий ходим томонидан тасдиқланган далолатнома тузилиши лозим. Тўлиқ неврологик текширув, ЭЭГ ва психиатр маслаҳатидан кейин ташхис қўйилади. ЭЭГдаги эпилептоид фаоллик эпилепсия ташхисини тасдиқлайди, унинг йўқлиги ташхисни инкор этмайди.

Моддага бир марталик сабаби аниқланмаган эпилептиформали тутқаноқлар тегишли. Симптоматик эпилепсияда эксперт баҳолаш асосий касалликка боғлиқ. Текширувда: бош миядаги бўртма жараён, томирлардаги бузилишлар, ташқи заҳарланишлар, гижжалар инвазияси ва бошқаларни мустасно қилиш керак.

ЭЭГда биринчи марта пароксизмал фаоллик аниқланган шахслар асаб касалликлари бўлимида текширувдан ўтишлари керак. Биринчи марта ЭЭГда эпилептоид фаоллик («чўққиси- секин тўлқин»га хос) аниқланган шахслар, эпилепсиянинг бошқа белгилари ёки марказий асаб тизимининг органик касалликлари бўлмаса асаб касалликлари бўлимида текширувдан ўтишлари керак. Такрорий стационар текширувда, ЭЭГда кўрсатилган ўзгаришларнинг турғунлиги (3 — 6 ой давомида), парвоз, диспетчерлик ишига яроқсиз деб топилишига асос бўлади.

Учувчилар, штурманлар, бортинженерлар ва учувчи ва диспетчерлар ўқув юртларига қабул қилинаётган номзодлар ЭЭГсида пароксизмал, эпилептоид фаоллик ва ёрқин ифодаланган ўзгаришлар аниқланганда, яроқсизлик ҳақида хулоса чиқарилади.

6-модда.

Турли хилдаги сабабларга кўра бош ва орқа мия қон томирларининг патологияси бўлган шахслар тиббий кўрикдан ўтказиладилар. Ушбу гуруҳга бирламчи бош ва орқа мия қон томирларининг касалликлари (васкулитлар, ривожланиш аномалияси, аневризмалар, атеросклероз ва бошқалар) ва томирларнинг иккиламчи соматоген, вертеброген ва бошқа сабабларга кўра ўзгаришлари киради.

Мияда қон айланишининг ўткир бузилиши ёки сурункали бош мия қон айланиши етишмовчилигининг хуружли кечиши, марказий ва периферик асаб тизимининг бузилиши, руҳий ўзгаришлар касбий мажбуриятларни бажаришни инкор қилувчи ёки қийинлаштирувчи, кўрсатилган касалликларнинг клиник кўринишларидир.

Учувчи таркибининг ишига нолойиқ деб топилишининг кўпроқ учрайдиган сабаби бош мия томирларининг атеросклерозидир. Асаб ҳолатининг енгил тарқоқ микро-симптоматикаси ёки берилган қўшимча текширувларда меъёрдан ташқари ўзгаришлар аниқланганда, церебрал атеросклерозни гипер-диагностикасини инкор қилиш мақсадида ҳаёт анамнези чуқур таҳлил қилиниши лозим.

Бош ва орқа миядаги барча қон-томирлар касалликлар экспертизаси, унинг сабаблари, касалликни кечиши, қўшимча юкли синовларни кўтара олиши, психологик текширув, ҳамда парвозлар хавфсизлигига таъсир қилувчи ўткир ҳолатлар рўй беришини олдиндан билишни ҳисобга олган ҳолда амалга оширилади.

6.1-модда бўйича бош мия қон айланишининг геморрагик ёки ишемик турини ўткир бузилишини, бош мия ўткинчи ишемияси, субарахноидал қон қуйилиши ёки церебрал томир хуружини кечирган шахслар, ҳамда мияда қон айланишининг сурункали етишмовчилиги бўлган шахслар тиббий кўрикдан ўтказиладилар.

6.2-модда бўйича бош ёки орқа мия томирлари атеросклероз шикастланишининг енгил ёки мўътадил ифодаланиши клиник ва инструментал услубдаги текширувлар билан тасдиқланган шахслар тиббий кўрикдан ўтказиладилар.

Хулоса, асаб тизимидаги бузилишлар, асосий артерия ўзакларининг торайиш даражаси, касбий зарур бўлган психологик фаолият ҳолатини, касалликнинг кечишини, хавф омилларини, прогнозини ва қўшимча юкли синовларни кўтара олишини баҳолаш асосида чиқарилади.

Ушбу банд бўйича, бош ва орқа мия қон томирларининг юқумли ёки заҳарли-аллергик шикастланишини (васкулитларни) кечирган, даволанишни тугатгандан сўнг икки йил муддатдан кам бўлмаган вақт ўтганидан кейин, шахслар тиббий кўрикдан ўтказиладилар.

7-модда.

Биринчи марта асаб тизимининг органик шикастланишлари аниқланган шахслар, асаб касалликлари бўлимида стационар текширувдан ўтишлари лозим.

7.1-моддага асаб тизимининг органик касалликлари:

ўсимталар, сирингомиелия, тарқоқ склероз ва бошқа кучайиб кетувчи касалликлар;

марказий асаб тизимининг ўткир ва сурункали юқумли касалликлари: энцефалит, арахноидит, менингит, миелит, нейросифилис, инфекция қолдиқларининг белгилари ёки асаб тизимининг заҳарланиши фаолиятини бузилиши, ликвор айланишининг бузилиши, тиришиш хуружлари билан;

асаб-мушак аппаратининг касалликлари: миастения, миопатия, миотония, миоплегиялар тегишли.

7.1-модда билан кўрикдан ўтувчи шахслар парвоз ва диспетчерлик ишига яроқсиз деб топиладилар ва тикланишлари мумкин эмас.

7.2-модда асаб-руҳий фаолиятини тўлиқ тикланиши билан марказий асаб тизимининг юқумли ёки заҳарланиш касаллигини ўтказган ёки функциялари бузилмаган ҳолда органик микро симптом кўринишидаги енгил қолдиқ кўринишлари бўлган шахслар тиббий кўрикдан ўтадилар.

Учиш ишига тикланиши ҳақидаги масала: гриппли энцефалитдан бир-икки йилдан илгари бўлмаган вақтда, ўткир энцефаломиелитда — икки йилдан кейин, ўткир кана энцефалитда — уч йилдан кейин ҳал қилинади.

Бош ва орқа мия эпидемик менингит ўтказган шахслар ишга яроқсиз деб ҳисобланади. Парвоз ва диспетчерлик ишига (ўқишга) қўйилиш масаласи касаллик ўтказгандан сўнг бир йилдан кейин кўриб чиқилиши мумкин.

Енгил менингокок инфекциясини, менингокок ринитини, фарингитини ўтказган шахслар 12-модда бўйича кўрикдан ўтказиладилар.

7.2-модда. асаб-мушак аппаратининг касалликлари ва ирсий-дегенератив касалликларининг секин прогредиент кечувчи бошланғич даврида, касби учун зарур бўлган фаолияти етарли даражада сақланган шахсларга қўлланилади.

8-модда.

Бош мия жароҳатида марказий асаб тизими шикастланган шахсларнинг кўриги клиник текширув ва даволанишдан кейин ўтказилади. Жароҳат механизми ва шароитларини баҳолашда, контактсиз бош мия жароҳати (мия силжиши, томирлар ёрилиши) ва жароҳат оқибатида атлант-окципитал бирикмаси тузилишининг шикастланишини ҳисобга олиш керак.

Эксперт қарор чиқаришда, онг-ҳушини ўзгарувчанлик (беқарорлик) ва амнезия (хотира йўқолиши) вақтини давомлилиги ҳисобга олинади.

Жароҳатдан кейин, сўнгги босқичдаги эпилепсия ривожланиш эҳтимолини олдиндан тахмин қилган ҳолда, жароҳат характери ва оғирлик даражасидан ташқари, бошқа хавфли омилларни ҳам ҳисобга олиш зарур. Анамнезни, ЭЭГ динамикаси, йўқотилган функцияларининг компенсация даражаси ва қўшимча юкли синовларни кўтара олиш натижалари, психологик текширувларни ҳисобга олган ҳолда эксперт баҳолаш ўтказилади.

8.1-моддага тегишли:

очиқ БМЖ (тешиб ичига кирган ва ичига кирмаган);

очиқ ёки ёпиқ бош мия жароҳатининг МАТнинг ёрқин органик ўзгаришлари билан ифодаланган оқибатлари руҳий ўзгаришлар, гипертензион ёки тутқаноқлар синдроми билан;

орқа мия жароҳатининг асоратлари ҳаракатлантирувчини, сезувчанликни бузилиши ва тос аъзолари фаолиятини бузилиши билан.

БМЖда миянинг қаттиқ пардасини шикастланишини, калла гумбази суякларини ичига ботиб эзилиб ёки парчаланиб синишини, бош суякларида нуқсонлари бор (диагностик фрезаланган тешиклардан ташқари), ўткир даврда бош мия ичида гематомани ва ликворреяни ўтказган шахслар тикланмайдилар.

Ўрта ва оғир даражадаги бош мия лат ейишида калла гумбазининг чизиқли синишини, мия суяги ост қисмини (ликворреясиз) ёки субарахноидал қон қуйилишини кечирган шахсларга, кузатувда ижобий натижалар бўлса жароҳатдан кейин икки йилдан олдин бўлмаган вақтдан кейин, ишга тиклаш мақсадида, текширувлар ўтказилиши мумкин.

8.2.-модда бош мия чайқалишини ёки енгил даражадаги бош мия лат ейишини кечирган шахсларга қўлланилади. Жароҳатдан сўнг уч-олти ойдан олдин бўлмаган вақтдан кейин, неврологик ёки вегетатив статусида, ЭЭГ да енгил ифодаланган ўзгаришлар қайд қилинса ёки бўлмаса ва қўшимча юкли синовларни ижобий кўтара олса, парвоз ишига тикланиш масаласи кўриб чиқилади. Диспетчерлар соғайгандан кейин ишга қўйиладилар.

9-модда.

Вегетатив, асаб тизими касалликларининг клиник кўринишлари, ВАТ турли таркибий қисмлари, бўлаклари бирламчи шикастланишини асоратлари ёки неврологик, соматик, эндокрин, руҳий, аллергик касалликлар ва заҳарланишларнинг иккиламчи синдромлари бўлиши мумкин. Булар ҳаммаси алоҳида диққат билан анамнез йиғиш ва ҳар томонлама клиник текширув ўтказиш зарурлигини англатади.

9.1-модда бўйича, сурункали ВАТ касалликларини пароксизмал кўринишларига, зўрайишнинг тез-тез қайталаниши ва кескин хуружли реакция (ваговазал, симпатик, аралаш тури, висцерал симпатологик диэнцефал турларига) эга бўлган вегетатив томир бузилишлари тиббий текширувдан ўтказилади.

Ушбу гуруҳга қуйидаги касалликлар киради: мигрень, солярит, умуртқа артерияси ва Меньер синдроми, диэнцефал синдроми, ангиотрофоневрозлар (Рейно касаллиги, эритромелалгия ва ҳоказо), Квинке шиши ва ортостатик эссенциал гипотония.

Ишга тикланиш масаласи соғайган вақтидан бошлаб, икки йилдан олдин бўлмаган вақтдан кейин кўриб чиқилиши мумкин.

Периферик нейроваскуляр синдромлар ва ганглионитларда, 10 моддага мувофиқ эксперт қарори чиқарилади.

9.2-модда бўйича ирсий-конституционал дисфункцияси бўлган, ҳамда гормонал ўзгаришлар шароитида ёки соматик касалликдан кейин пайдо бўлган, текширув вақтида турғун ремиссия даврида (асосий касалликдан соғайгач, икки-уч ойдан кейин) бўлган шахслар кўрикдан ўтадилар.

Эксперт баҳолаш, вегетатив-томирлардаги бузилишларнинг ифодаланганлик даражасига, клиник текширувлар натижаларига ва қўшимча юкли синовларни (ортостатик, вестибуляр синовлар ва бошқаларни) кўтара олишига боғлиқ.

Агар вегетатив томир бузилишларининг клиникасида функционал кардиоваскуляр кўринишлар намоёнлиги устун бўлса, у ҳолда эксперт масаласи 19-модда бўйича ҳал қилинади.

10-модда.

Моддага периферик асаб тизимининг турли сабабларга оид касалликлари киради:

орқа мия илдизлари, чигаллари, асаб ўзаклари, ганглийларини жароҳатли шикастланиши, ўткир ва сурункали касалликлари; периферик нейроваскуляр синдромлари;

умуртқа поғоналари касалликларида илдизларнинг компрессиялари;

умуртқа поғоналаридаги, орқа мия илдизларидаги, чигалларидаги ва асаб ўзакларидаги операциялар асоратлари.

Кўрсатилган касалликлари бўлган шахслар, касалликнинг ўткир даврида (амбулаторияда, стационарда, санаторийда) даволанишлари лозим.

Умуртқа орасидаги диск чуррасини олдиргандан сўнг, стационардан чиқарилгандан кейин олти ойдан илгари бўлмаган вақтдан кейин, операция ва операциядан кейинги давр хусусияти ҳисобга олиниб кўрик ўтказилади.

Сурункали радикулитнинг йилда икки мартадан кўп зўрайишида 10.1-моддаси қўлланилади.

Ҳаракатчанлик бузилганда, илдизлар кўриниши билан кузатилмаса, (умуртқа поғоналари касалликлари) 29-модда бўйича кўрикдан ўтказилади.

11-модда.

Ҳушсизликни (синкопал ҳолатларни) кечирган шахслар, ўқишдан, ишдан четлатилади ва терапевт ва невролог кўригидан кейин, асаб касалликлари бўлимига стационар текширувга йўлланиладилар. Шифокор, ҳушини йўқотишни кўринишлари ва шароитлари баён қилинган, гувоҳлар ва ўзининг имзоси қўйилган далолатнома тақдим қилиши шарт.

Хулоса, ҳушсизликни шароитларини, унинг клиник кўринишларини, соғлиқ ҳолатини ҳар томонлама баҳолашни, инструментал текширувлар ва функционал синамаларни ўрганишга асосланади. Ҳушсизлик сабаби аниқланганда, қарор асосий касаллик бўйича, прогнозни ва ҳушсизликлар қайтарилишини ҳисобга олиб қабул қилинади.

Соғлом шахсда ҳаяжонли-оғриқли таъсирчанликка ёки ўткир гипоксияга бир мартали ҳушсизликда модда қўлланилмайди.

Ҳушсизлик қайта такрорланса, сабабидан қатъи назар, яроқсизлиги ҳақида хулоса чиқарилади.

Ички касалликлар

12-модда.

Моддага тифлар, безгак, бруцеллёз, геморрагик иситмалар, ичбуруғ, юқумли гепатит, паразитар ва гижжали инвазиялар киради.

Ўткир юқумлар ва инвазияларда даволангандан кейин, кўрикдан ўтувчилар ишга қўйиладилар.

Описторхознинг сурункали даврида шахслар 12.2-модда бўйича кўрикдан ўтказиладилар, такрорий даволаниш курслари юқумли касалликлар шифокори кузатуви натижаси асосида амалга оширилади.

Юқумли гепатит ва геморрагик иситмани ўтказган учувчилар таркиби ва борткузатувчилар, касалликни оғирлигига ва даволаниш натижаларига қараб уч-олти ойга ишдан четлаштирилади.

Учувчилар авиация-кимёвий ишларига, ўн икки ойдан илгари бўлмаган вақтдан кейин қўйиладилар. Диспетчерлар варақа ёпилгач қўйиладилар.

Ичак инфекцияси (юқумли) бактерияташувчи борткузатувчилари 12.1-модда бўйича кўрикдан ўтказиладилар.

13-модда.

13.1-модда, лейкоз, миелом касаллиги, лимфогрануломатоз, хавфли анемиялар, геморрагик диатезнинг оғир шаклида қўлланилади.

13.2-моддага даволаш натижалари турғун ижобий бўлган (гемоглобин 12,0 гр.%) хавфсиз хусусиятли анемиялар (постгеморрагик, темир етишмовчилиги), компенсацияланган гемоглобинопатиялар ва қайталанишга мойил бўлмаган геморрагик диатез тегишли.

14-модда.

14.1-модда бўйича аллергиянинг оғир кўринишлари билан, аллерген аниқланмаган, йилда икки мартадан кўп қайталанишга мойил шахслар кўрикдан ўтказиладилар.

14.2-модда бўйича уч ой давомида аллергияни кўринишлари қайталанмаган, ҳамда аллергени аниқланган ва йўқотилган шахслар кўрикдан ўтказиладилар.

15-модда.

Семизликнинг экзоген-конституционал шаклига эга бўлган шахслар кўрикдан ўтказиладилар. Семизлик даражаси, Кетле бўйича тана вазнининг индексига (ТВИ) мувофиқ белгиланади (15 ва 27-моддаларга 2-илова).

15.1-модда бўйича семизликни экзоген-конституционал шаклининг II даражаси билан авиция ходимлари кўрикдан ўтказиладилар.

15.2-модда бўйича семизликни экзоген-конституционал шаклининг I даражаси билан авиция ходимлари кўрикдан ўтказиладилар. Борткузатувчилар 60 кунгача бўлган муддатда соғломлаштириладилар. Қайта кўрикдан ўтишда, борткузатувчида семизлик мавжуд бўлса, ишга яроқсизлиги ҳақида эксперт хулосаси чиқарилади.

Тана вазни ҳисобланганда мушак ва ёғ қатламининг ўзаро нисбатини ҳисобга олиш керак, алоҳида ҳолларда семизлик ташхиси қўйилаётганда, организмдаги липидлар миқдори аниқланиши лозим.

Эндокрин, церебрал сабабли симптоматик (иккиламчи) семизликда бўлса, асосий касаллик бўйича кўрикдан ўтказилади.

15.3-модда Борткузатувчиларга ишга қўйилиши ҳақидаги қарор, эндокринолог кузатувини (ҳар 6 ойда тана вазни назорат қилинади), холестерин, липидлар, қондаги қанднинг нормал кўрсаткичларини ва қўшимча юкли синовларни ижобий ўтказиши ҳисобга олиниб қабул қилинади.

Семизлик хусусиятини аниқлаш мақсадида, тана вазни ортиқча бўлган шахсларга клиник текширув ўтказилади.

Тана вазни индекси (ТВИ БСТ, 1997 г.) бўйича семизлик даражаси аниқланади ва:

‎

ТВИ = __ тана вазни __ ‎

‎

‎‎‎‎‎бўйи (м) ² ‎ ‎‎ ‏ ‎‎‎‎

‎

формула бўйича ҳисобланади.

16 -модда.

Қандли диабет, қалқонсимон без олди безлари, гиперинсулинизмнинг турли шакллари (инсулинома, функционал гиперинсулинизм), буйракусти безлари касалликлари, жинсий безлар, гипоталамо-гипофиз (мия ортиғи) касалликлари эндокрин патологияси билан ва бошқалар киради.

16.1-модда бўйича:

инсулин ёки бошқа гипогликемик дорилар билан доимий даволанишни талаб қилувчи қандли диабетнинг I тури, инсулинга боғлиқ ва қандли диабет II тури, ўрта оғир ва оғир шакли билан;

заҳарли бўқоқнинг (тиреотоксикоз) барча шакли билан шахслар кўрикдан ўтказилади.

Биринчи марта аниқланган қандли диабетнинг II турини енгил шаклида, учувчи таркиби ва борткузатувчилар уч ойгача кузатилишлари ва даволанишлари лозим.

16.2-модда бўйича парвоз ишига қўйиш, дори-дармон воситалари қўлланилмасдан углевод моддалар алмашинуви тўлиқ компенсацияланганда амалга оширилади. Қандли диабетнинг енгил шаклида диспетчерлар ишдан четлатилмайдилар. Заҳарли бўқоқда (тиреотоксикозда) соғайгандан сўнг, парвоз ишига қўйиш ҳақида қарор қайта тиклаш (дори-дармон воситалари қўлланилмасдан) давосини ўтказиб, 12 ойдан илгари бўлмаган вақтдан кейин қабул қилинади. Қалқонсимон безнинг диффуз эутиреоид катталашганлигини I ва II даражаси ва углеводларга толерантликни бузилиши модда қўйилишига асос ҳисобланмайди.

17-модда.

17.2-модда бўйича, сил касаллигини ўтказгандан кейин клиник соғайган ёки қолдиқ кўринишлари (чегарали фиброз, кальцинатлар ўчоғи, бўлакаро ва плевра битишмалар) бўлган, кўкс оралиғи аъзолари силжимаган ва ташқи нафас олиш фаолияти бузилмаган шахслар баҳоланади.

Ишга тиклашда силдиспансерини назорат гуруҳи кўрсатилган ҳулосаси керак.

18-модда.

18.1-моддага бронхиал астма, бронхоэктатик касаллиги, фаол саркоидоз, сурункали пневмония, диффуз пневмосклероз ва ташқи нафас олиш фаолияти бузилган ўпка эмфиземаси тегишли.

18.2-модда бўйича, сурункали бронхитнинг ремиссия даври, чегараланган пневмосклероз, операциялар, яраланиш, жароҳатлар асоратлари билан ташқи нафас олиш функцияси сақланган шахслар кўрикдан ўтказиладилар.

Сурункали бронхитнинг асоратли кечишида, учувчи таркиби ва борткузатувчилар жамики даволаниш давридан то нафас олиш фаолияти тўлиқ тикланмагунча ишдан четлаштирилади.

Ўз-ўзидан юз берган пневмоторакс кечирган шахслар, уни қайта пайдо бўлиш сабаби текширувда аниқланмаган шарти билан, тузалгандан сўнг, уч ойдан илгари бўлмаганда ишга тикланишлари мумкин; пневмотораксни такрорланишида тикланишга йўл қўйилмайди.

19-модда.

Бошқаришни бузилиши билан боғлиқ юрак касалликлари тегишли. «Нейро-циркулятор дистониянинг кардиал тури» ташҳиси биринчи марта, клиник, лаборатор ва инструментал текширувлар пухталик билан бажарилиб, функционал синовлардан фойдаланилгандан сўнг қўйилади. Жорий шамоллаш жараёнини, юракдаги органик ўзгаришларни ва экстракардиал касалликни истисно қилиш зарур. Юрак ишемик касаллигидан дифференциал диагностика учун ортостатик ва фармакологик ЭКГ-синовлари, ВЭП, миокард сцинтиграфияси юкли синовлари, гумонли ҳолатларда — коронарография текширувларидан фойдаланилади.

19.1-модда бўйича, юрак маромининг ёрқин ифодаланган бузилишлари, синус тугунининг заифлик синдроми, юрак қисқаришини такрорий тушиб қолиши (иккита қисқаришга ва ундан кўп) билан кечувчи ўтказувчанликни бузилиши, титроқ (мерцал) аритмиянинг хуружлари билан, юрак олди бўлмасини титраши, суправентрикуляр тахикардия (тўртта ва ундан кўп комплекслар, дақиқасига тезлиги 120 зарба ва ундан кўп), қайталанувчи би-, тригеминия даврлари билан қоринчалар экстрасистолияси, жуфтлашган қоринчалар экстрасистолиясини такрорланувчи эпизодлари билан, қоринчалар тахикардияси эпизодлари билан (учтадан ва ундан кўп мажмуалар, дақиқасига тезлиги 120 зарба ва ундан кўп), ўз-ўзидан юз берган суправентрикуляр тахикардияси мавжуд бўлганда, Вольф-Паркинсон-Уайт синдроми билан, шахслар кўрикдан ўтказиладилар.

Маромнинг суправентрикуляр аҳамиятли бузилишларида электрофизиологик текширувлар ўтказилади. Агар, қайд қилинган маромнинг ёрқин ифодаланган бузилишлари қўзғатган бўлса, унинг натижалари салбий деб ҳисобланади.

Маром ҳолатини (ифодаланишини) баҳолашда суткали ЭКГ-мониторинг (кузатув) ўтказилади.

Юракдаги маром бузилишлари муваффақиятли даволанганда, қайта кўрикдан ўтказилади.

19.2-модда бўйича, 19.1-моддада қайд қилинмаган, юракдаги маром ва ўтказувчанликни бузилиши билан шикоятлар баён қилмаган, ЭКГдаги (ST ва T) қоринчалар комплексини якуний қисмидаги беқарор ўзгаришларнинг, В-блокаторлар қабул қилинганда меъёрга келиши билан, шахслар кўрикдан ўтказилади.

ЭКГдаги беқарорлик йўқолганда ва ЭКГнинг меъёрийлигида В-адреноблокаторлар самарасиз бўлса, ишга яроқсизлиги ҳақида эксперт хулосаси қабул қилинади.

20-модда.

20.1-модда, турғун хусусиятга эга бўлган, Қ/Б 160/95 мм.сим.уст. ва ундан юқори бўлган артериал гипертензияни ёки ҚБ камроқ кўрсаткичларда бўлиб, юрак чап қоринчасини гипертрофиясини, ЭКГда ҳаракатсиз ҳолатда ёки жисмоний юкламадан кейинги ўзгаришларни ўз ичига олади. Бу ерга, вақтинчалик бош мияда қон айланиши бузилиши билан кечувчи, транзитор гипертоник хуружлар ҳам тегишли.

20.2-модда бўйича, дори-дармонсиз ёки ишлаб туриб қўлланишга рухсат этилган дори-дармонлар ёрдамида, ҚБ бир маромда сақланиши 160/95 мм.сим.уст. сонларидан юқори бўлмаган шахслар кўрикдан ўтказилади.

2-3 ой давомида даволаш учун дори-дармонлар танланади. Ишга қўйилишда ўтказилган тадбирларнинг турғун самараси, юклама синовларининг ўтказиши ва ҳавф омиллари инобатга олинади.

20.3-моддага, ҚБ транзитор кўтарилишининг, дори-дармон воситалари қўлланилмасдан меъёрга келиши тегишли. Юкли синовлар, суткали ҚБ-мониторинг натижаларини инобатга олиб, ишга қўйилиш ҳақида қарор чиқарилади.

Учувчи, штурман, бортмуҳандисликка ўқишга номзодлар учун ҚБ 140/90 мм.сим.уст.дан ошиши мумкин эмас.

21-модда.

21.1-моддага миокард инфаркти, стенокардия, маром ва ўтказувчанлик бузилишининг оғир турлари тегишли. Бу ерга ЭКГда ҳаракатсиз ҳолдаги ёки жисмоний юкли тест синовларидаги ўзгаришлар тегишли, улардан бири қўшимча текширувлардан кейин кўпроқ коронар қон айланишини бузилиш эҳтимоли билан боғлиқ бўлиши мумкин. Мусбат жисмоний юкламали ЭКГ — тест, юкли сцинтиграфияда локал ишемия аниқланганлиги ёки юрак асосий артерияларидан бирининг 50% дан кўпга торайганлиги ёки аортокоронарографияда учта артериянинг 30% дан кўпга торайишининг йиғиндиси, юрак ишемик касаллиги ташҳиси учун етарли асос бўлиб хизмат қилади.

21.2-моддага, коронар ва умумий қон айланишини бузилишлари, юрак мароми ва ўтказувчанлигини бузилиши билан давом этмайдиган юрак қон-томирлари ва мушакларининг атеросклерози тегишли. Юрак қон-томир тизимини чуқур клиник текшириб, юкли синашларни ижобий ўтказгандан кейин, парвоз ишига қўйилиши мумкин.

Миокард инфарктини ўтказган шахсларни, юрак-қон томир тизими фаолияти яхши бўлиб, антиангинал воситалар билан даволанмасдан ЭКГ нормал бўлса, фақат икки йиллик кузатувдан кейин, «ҲҲБ диспетчер»и мутахассислиги бўйича ишга қўйиш мумкин.

22-модда.

Моддага туғма ва орттирилган юрак нуқсонлари, митрал клапаннинг пролапси, юрак мушакидаги жорий шамоллашлар, миокардиодистрофиялар, миокардитик кардиосклероз, кардиомиопатиялар ва бошқалар тегишли.

Ушбу касалликларнинг клиник аломатлари аниқланганда, касаллик анамнези, ҳар томонлама клиник ва кардиологик текширувлар, функционал-диагностик текширувлар, касалликнинг кечишига ва уни прогнозини ўрганиш асосида ҳулоса чиқарилади.

22.1-моддага ўткир суст кечувчи касалликлар ёки ёрқин ифодаланган маром, ўтказувчанликни бузилиш асоратлари билан ўтказилган касалликларнинг оқибатлари, юрак етишмовчилиги ва оғриқ синдроми аломатлари билан; ўртача ва кўп ифодаланган юрак қўшма нуқсонлари ва митрал клапаннинг 6 мм дан кўп пролапси, дилятацион, гипертрофик ва рестриктив кардиомиопатиялар тегишли.

22.2.-моддага миокардитик кардиосклероз, митрал клапаннинг 3 мм дан 6 мм гача пролапси, оз ифодаланган, изоляцияланган ва турғун компенсатор юрак нуқсонлари, оқим йўллари тўсилмаган обструкциясиз қоринчалараро тўсиқнинг ассиметрик гипертрофияси, гипертрофик кардиомиопатиянинг апикал тури. Барча ушбу касалликлар 22.1-моддада кўрсатилган сиптоматика билан бирга кечиши мумкин эмас.

Юракда яллиғланиш касаллиги сабабли даволанган шахслар, уч ойдан илгари бўлмаган вақтдан кейин, қайта кўрикдан ўтказилишлари мумкин.

23-модда.

Бу модда бўйича яра касаллиги, гастритлар, колитлар билан шахслар кўрикдан ўтказиладилар. Касалликларнинг ўткир ва зўрайишини даволаш натижалари эндоскопик назорат қилиниши керак. Гастрит (шу жумладан эрозияли) ва колитнинг даволаш ижобий натижаларида, кўрикдан ўтувчилар ўз мутахассислиги бўйича ишга қўйиладилар.

Асоратсиз яра касаллигида учувчилар таркиби ва борткузатувчилар уч ойгача даволанишлари лозим. Асоратли яра касаллигида, тезкор даволанишдан кейин, операция турига ва даволаш натижаларига қараб, олти — ўн икки ойдан кейин қайта кўрикдан ўтказилишлари мумкин.

Диспетчерлар меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганидан кейин ишга қўйиладилар. Биринчи марта, клиник кўринишларсиз, 12-бармоқли ичагида деформацияли чандиқ аниқланган шахслар парвоз ишидан четлаштирилмайдилар.

24-модда.

24.1-модда бўйича гепатитнинг актив даври, жигар циррози, сурункали холециститнинг ҳуружли даври, ўт-тош касаллиги, панкреатит билан шахслар кўрикдан ўтказиладилар.

24.2-модда бўйича, турғун ремиссия ва аъзо фаолияти сақланганлик шарти билан парвоз ишига тикланадилар. Диспетчерлар соғайгач ишга қўйиладилар.

Литотрипсия ва холецистэктомиядан кейин, олти ойдан илгари бўлмаган вақтдан кейин, парвоз ишига тикланиш масаласи кўрилади. Асоратсиз лапароскопик холецистэктомиядан сўнг эса, уч ойдан илгари бўлмаган вақтдан кейин.

Хавфсиз функционал билирубинемия билан шахслар текширувдан кейин, парвоз ишига яроқли деб топиладилар, лекин АКИга қўйилмайдилар.

Гепатитни В ва С турини ўтказган авиация ходимлари, турғун ремиссия бошлангандан олти ойдан кейин ишга яроқли деб топиладилар.

Касаллик кўринишларисиз гепатит В ва С тури вирусини ташувчиликда (сурункали нофаол гепатит), авиаходимлар касбий мажбуриятларини бажаришга яроқли деб топиладилар.

25-модда.

Буйрак касалликларини ўз ичига олади. Ўткир гломерулонефрит ўтказган шахслар яроқсиз деб топиладилар ва йил давомида кузатувда бўлишлари лозим. Юкли синовларини бажариб ва буйраклар функциясининг ижобий кўрсатгичлари билан стационар текширувидан кейин, парвоз ишига қўйилиш масаласи кўриб чиқилади. Сурункали нефрит ёки пиелонефрит аломатларида, ишга яроқлик тўғрисидаги хулоса, касаллик жараёнинг кечиши ва буйраклар фаолияти сақланганлиги, иккиламчи гипертензион синдромини ифодаланганлигига қараб индивидуал чиқарилади. Пиелонефрит иккиламчи хусусиятда бўлиб келган ҳолларда, асосий касаллигини ҳисобга олиб, кўрикдан ўтказиладилар.

26-модда.

Бўғимлардаги яллиғланиш, аллергик, модда алмашинуви касалликлари, бириктирувчи тўқималарнинг тизимли касалликлари билан, шахслар тиббий кўрикдан ўтказиладилар.

26.1-модда. Касалликнинг ўткир ва ўткирлиги пасайган кечишида, парвоз, диспетчерлик ишига ва борткузатувчилик ишига яроқсиз деб топиладилар. Ўткир юқумли, юқумли-аллергик артритлар, полиартритлар билан, шахслар, келгусида 3 — 6 ойдан кейин тикланишлари билан, даволанишлари лозим. 26.2-модда бўйича, сурункали артрит, полиартритларда бўғимларнинг функционал фаолиятига қараб хулоса чиқарилади. Сурункали жараённинг йилда икки мартадан кўп зўрайишида, эксперт ҳулосаси 26.1-модда бўйича чиқарилади.

Жарроҳлик касалликлари

27-модда.

Учувчиликка ўқишга номзодлар: — 160 см дан паст ва 190 см дан баланд бўлмаган, оёқнинг узунлиги 73 см дан кам бўлмаган бўйга эга бўлиши керак; штурманликка, бортмухандисликка 160 смдан паст ва 190 см дан баланд бўлмаган; борткузатувчиликка — аёллар учун 157 см дан паст ва 175 см дан баланд бўлмаган; эркаклар учун 165 см дан паст ва 185 см дан баланд бўлмаган. Тана вазни бўйига мос бўлиши керак (2-илованинг 15 ва 27-моддаларига).

Диспетчерлик бўлимларига қабул қилинаётган шахслар учун, тана ривожланиши мутаносиб бўлса, бўйига, вазнига ва оёқ узунлигига чеклов йўқ.

ФА ўқув юртларида ўқишга номзодларнинг жисмоний ривожланишини баҳолашда ёши (организмнинг жадал ривожланиш даврида, тана вазни бўйдан орқада қолиши мумкин), 25% кўп бўлмаган тана вазнининг етишмаслиги жисмоний ривожланишнинг етишмовчилигини аломатлари сифатида баҳоланилмайди. Инфантилизмда ўқишга яроқлилик ҳақидаги масала, эндокринолог маслаҳатидан кейин ҳал қилинади.

28-модда.

Лимфа тугунлар шикастланганда, кўрикдан ўтувчи мутахассисларда текширилиши лозим.

Лимфа тугунлар силида, парвоз ишига (диспетчерлик ишига) тикланиш мақсадида текширув, тўлиқ клиник соғайгандан ва силга қарши диспансердан рўйхатдан олингандан кейин мумкин. Актиномикозда даволаш тугагандан кейин, бир йилдан кам бўлмаган вақтдан кейин, тўлиқ клиник соғайгач, дерматолог (миколог) хулосасини ҳисобга олиб, парвоз, диспетчерлик ишига тикланиш мумкин.

29-модда.

Моддага, бош суяклари, таянч-ҳаракат аппаратини ўзига хос ва ўзига хос бўлмаган сабабга кўра касалликлари: суяк ва бўғим сили, остеомиелитлар, дегенератив-дистрофик жараёнлар (деформацияловчи артрозлар, остеохондропатиялар, асептик некрозлар ва бошқалар), товон суяги пихи, тошли бурсит, Дюпюитрен контрактураси, эозинофил гранулома, ксантома, гемангиома, фиброз дисплазияси, ҳамда юз скелетининг сурункали касалликлари киради. Бош жароҳати, бош суяклар ва бош мия операциялари асоратларида, эксперт хулосасини невропатолог чиқаради.

Касалликнинг ўзига хос сабаби, секвестр бўшлиқлар, борлиги аниқланганда, фаолият бузилиши даражасидан қатъи назар, кўрикдан ўтувчилар ишга яроқсиз деб ҳисобланадилар. Даволаш натижалари ижобий бўлса (оқма яра тешиги ёпилиши, рентгенологик назорат маълумотида секвестрлар йўқлиги) ва ремиссия 6 ойдан кам бўлмаса, ишга қўйиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

Бўғимлар функциясини баҳолаш 29-модда (2-илова) бўйича ўтказилади. Умуртқа поғонасидаги суякларда, фаолияти аҳамиятсиз чекланган ва оғриқсиз синдром билан дегенератив-дистрофик жараёнларда (остеохондроз, спондилоартроз), 29.2-модда бўйича хулоса чиқарилади. Илдизли синдромда эксперт хулосасини невропатолог чиқаради.

Умуртқа корпусини чиқиб синишида, умуртқа поғонасининг силида (жараён фазаси ва функционал ҳолатидан қатъи назар), кўрикдан ўтувчилар яроқсиз деб ҳисобланадилар. Бир ёки икки умуртқа корпусини компрессионли синишида, жароҳат, операциядан сўнг, 12 ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин кўрикдан ўтказиладилар.

Кўндаланг ва қилтиқ ўсимталарини синишида, кўрикдан ўтувчилар, фаолияти тикланиб ва оғриқ синдроми йўқолгач, соғайгандан кейин ишга ва ўқишга қўйиладилар.

Диск чурраси сабабли ламинэктомиядан кейин, парвоз ишига яроқлилик 6 ойдан кам бўлмаган вақтда, диспетчерлик ишига эса — касаллик варақаси ёпилгач, аниқланади. Патологик кифознинг барча кўринишлари, парвоз ишига ва ўқишга яроқсизликни белгилайди. «Юмалоқ орқа»(қадди — қоматни кўриниши) патологик кифозга кирмайди. Дифференциал ташҳисот учун умуртқа рентгенографияси зарур.

Нормал жисмоний ривожлангандаги I даражали ўсмирлик сколиози, туғма сакрализация, люмбализация, умуртқа ёйининг ёрилиши, умуртқа поғонаси, тос аъзоларининг функцияси бузилиши оғриқли синдром билан давом этмаса, парвоз ва диспетчерлик мутахассисликларига ўқишга тўсқинлик қилмайди. Сколеоз бурчаги, Кобба усулида, умуртқа поғонасининг тик турган ҳолда ўтказилган рентгенограммаси бўйича аниқланади. I даражалисида, сколиоз бурчаги 10 градусдан ошмайди.

Тос суякларини консолидацияли синишларида, жароҳатдан олти ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин, 29.2- модда бўйича кўрикдан ўтказилади.

Умуртқа поғонаси ва тос суягининг касалликларида, жароҳатларида, парвоз ва диспетчерлик ишига яроқлилик хирург невропатолог билан биргаликда аниқланади. Юқумли-аллергик генезли спондилоартритлар (Бехтерев, Рейтера касаллиги ва бошқалар) яроқлилик стандартларининг терапевтик бўлимига киради.

Умуртқа поғонасидаги морфологик ўзгаришлар умуртқа корпусларининг четларини ўсиши, улардаги битта яримта тиконсимон ўсмаларнинг катталашуви, кўндаланг боғламани қалинлашиши каби ва бошқа кўринишлари рентгенологик аниқланган, лекин клиник кўринишларсиз бўлса, модда қўлланилишига асос бўлмайди.

Учувчи таркиби ва ФА ўқув юртларига кираётган номзодларда, мушаклар кучи динамометрияда ўнг қўлида 35 ккг., чап қўлида — 30 ккг. кам бўлмаган (чапақайларда тескариси бўлиши мумкин) бўлиши керак.

ФА билим юртига, борткузатувчилар хизматига кираётганлар учун — варусли (О — симон) оёқ қийшайишида болдир суягининг ички тўпиқлар орасидаги масофани беш сантиметрдан кўп бўлмаслиги ва вальгусли (Х — симон) оёқ қийшайишида катта болдир суякларининг ички тўпиқлари орасидаги масофани беш сантиметрдан кўп бўлмаслиги — аҳамиятсиз деб таснифланади. Бошқа кўрикдан ўтувчилар учун, варусли ва вальгусли қийшиқ оёқликда тегишли нуқталар орасидаги масофани тўққиз сантиметргача бўлиши, аҳамиятсиз деб баҳоланади. Кўрсаткичларнинг кўрсатилгандан ортиқлиги, аҳамиятли деб баҳоланади ва яроқсизликни белгилайди.

Мушаклар, пайлар, бойламлар, суяклар ва бўғимлардаги операциялардан кейин, фаолиятлари тикланганидан сўнг, учувчиликка ўқишга, парвоз (диспетчерлик) ишига яроқлилик аниқланади. Қўл ёки оёқ қисқариши икки сантиметрдан кўп бўлмаслигига йўл қўйилади, лекин учувчининг оёқ узунлиги 73 см дан кам бўлмаслиги керак.

Одатий (кўникиб кетилган) суяк чиқишида, сохта бўғимда оператив даволанишга кўрсатмалар бўлиб, лекин рад этилган ҳолларда, кўрикдан ўтувчилар 29.1-модда бўйича яроқсиз деб топиладилар.

Остеосинтезда қўлланиладиган тантал конструкциялар (шуруплар, ҳалқалар, Лэн пластинкалари ва бош.), металлоз аломатлари йўқ бўлса, парвоз (диспетчерлик) ишини, ўқишни давом эттиришга тўсиқ бўлмайди.

Бошқа суяк ичига ўрнатилган метал конструкциялар (ЦИТО, Богданов, Дубров стержени ва бошқалари), парвоз ишига тикланиш вақтида олиб ташланган бўлиши керак.

Қўл панжасини йўқлиги, бир қўлда икки бармоқнинг, ўнг қўлда биринчи ёки иккинчи бармоқ, ҳамда чап қўлда биринчи бармоқ йўқлиги, тўлиқ тортишиши ёки ҳаракатсизлиги 29.1-моддага тегишли.

Биринчи бармоқда тирноқ фалангаси ва бошқаларида иккита фаланга йўқлиги, бармоқ йўқлигига тенглаштирилади.

Панжа, қўл бармоқларининг бошқа нуқсонларида яроқлилик, панжа фаолиятининг сақланганлик даражасига қараб баҳоланади.

Қўл бармоқларининг нуқсонлари бўлган учувчилар таркибидаги шахсга, мунозарали ҳолларда, тренажёрда синовдан ўтгандан кейин хулоса чиқарилади (тренажёр инструкторининг натижалар ҳақидаги хулосаси илова қилинади).

29.1-моддага оёқ панжаси йўқлигидан ташқари, унинг функциясини бузувчи ва юришни қийинлаштирувчи оёқ панжасининг туғма ва орттирилган патологиялари (маймоқлик, оёқ панжаларининг варусли ва вальгусли деформациялари, III даражали ясситовонлик, болғасимон бармоқлар, биринчи бармоқнинг 15 градусдан кўпга латерал оғиши) киради. Оёқ панжасида биринчи бармоқни йўқлиги, учувчиликка ўқишга ва борткузатувчилик ишига тўсқинлик қилади.

Битта бармоқни йўқлиги (биринчидан ташқари), иккита бармоқни бирга қўшилиб ўсиши, оёқ панжаси фаолияти сақланган бўлса, учувчиликка ўқишга тўсқинлик қилмайди.

Ясситовонликни I даражаси ва бошланғич давридаги II даражаси, ўқишга тўсқинлик қилмайди. Оёқ таги гумбазининг баландлиги 20 мм дан паст бўлган ясситовонлик (рентгенографияда оёқ панжасининг тақалгани), учувчиликка ўқишга яроқсизликни белгилайди. Ясситовонлик даражасини баҳолашда, асосий диагностик аҳамият рентгенологик текширувга берилади.

Теридаги кенг кўламли ясси чандиқларда (танага юзасининг 20% идан кўпи), уларнинг ҳолати ва фаолиятини бузилиш даражасидан қатъий назар, ФА ўқув юртларига номзодлар ва борткузатувчилик ишига кираётганлар яроқсиз деб топиладилар.

30-модда.

30.1-моддадан тери ва I босқичдаги пастки лаб саратони истисно тариқасида чиқарилади. Даволаниш даврида вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизлик белгиланади. Касбий меҳнатга лаёқатлилик масаласини, онколог хулосасини ва периферик қон кўрсатгичларини нормаллигини ҳисобга олиб, хирург ҳал қилади.

Қалқонсимон безнинг I босқичдаги (TI NOMO) ёки 2-а босқичидаги (T2 NOMO), сут безидаги, юмшоқ тўқималардаги, ошқозондаги, ичаклардаги (тўғри ичакдан ташқари), бачадон бўйнидаги ўсмалар даволангандан кейин, 30.2-модда бўйича индивидуал баҳолаш қўлланилиб, ишга тикланиш мумкин.

Кўрикдан ўтувчида ўсмали жараён қайталаниши ёки катталашиши бўлмаса ва организм фаолияти тўлиқ ва турғун компенсацияланса, парвоз, диспетчерлик ишига ва борткузатувчилик ишига тиклаш қуйидаги муддатларда кўриб чиқилади: ошқозон ва ичак саратонида операциядан кейин уч йил кам бўлмаган вақтдан сўнг; сут бези, қалқонсимон бези, буйракдаги, моякдаги, бачадон бўйнидаги хавфли ўсмаларда даволаниш (оператив, қўшма, нур билан даволаш) тугагандан кейин икки йилдан кам бўлмаган вақтдан сўнг. ТУЭКка тақдим этиладиган ҳужжатларда: ўсма босқичи, батафсил патоморфологик хулоса (ўсма ўсишининг анатомик тури, унинг морфологик таснифи, регионар лимфа тугунларининг ҳолати) ва ўтказилган муолажа (жарроҳликда- операция тури ва операция операциядан кейинги даврнинг кечиши; нурда — нурланиш услуби, умумий ўчоқли дозаси, нурга умумий ва маҳаллий таъсирланиш) кўрсатилиши шарт.

«С-r in situ» патоморфологик хулосасида, ўсма жойлашган жойидан қатъи назар, ўтказилган муолажанинг (операциянинг) хусусиятига қараб, эксперт хулосаси чиқарилади.

Моддага кўз, марказий ва периферик нерв тизимидаги, лор аъзоларидаги ўсмалар тегишли эмас.

31-модда.

Моддага, чин ўсмалардан ташқари, суяк-тоғай экзостозлари, тугунли буқоқ, кистали ҳосилалар (хусусиятидан қатъи назар), мастопатия ва простата бези аденомаси тегишли.

31.1-модда, жойлашган жойи, ҳажмлари, қўшни аъзолар билар ўзаро анатомик боғланганлиги, атрофдаги аъзолар фаолиятини бузилиш эҳтимоли ва улар тарқалган аъзоларга боғланганлиги сабабли, оператив муолажа лозим бўлмаган ўсмаларда қўлланилади.

Хавфсиз ўсмалар олиб ташлангандан кейин, операция кўлами ва натижасига қараб ишга қўйилиш муддатлари аниқланади.

Ўсишга мойиллиги бўлмаган, унчалик катта бўлмаган ўлчамли, кийим ва оёқ кийим кийишига ҳалақит қилмайдиган хавфсиз ўсмаларда модда қўлланилмайди.

Илгари хавфсиз ўсмалар сабабли операция ўтказган, борткузатувчиликка ўқув юртларига ва ишга кираётганлар, ТУЭКка ўтказилган операция тури ва ўсманинг гистологик текширув маълумотлари кўрсатилган кўчирма тақдим этишлари керак.

Ошқозон — ичак йўлларидаги (кўпчилик ҳолларда полиплар) ва нафас олиш аъзоларидаги хавфсиз ўсмаларда, кимёвий заҳарлар билан ишлашга яроқсизлик белгиланган. Ушбу ўсмаларда даволаш усули ҳақидаги масалани онколог (проктолог) ҳал қилади.

Тугунли буқоқни олиб ташлагандан кейин, парвоз (диспетчерлик) ишига тиклаш ва ушбу мутахассисликларга ўқитиш масаласини, операциядан уч ойдан кам бўлмаган вақтдан сўнг терапевт кўриб чиқади.

Уролог хулосасига кўра оператив муолажага кўрсатиш бўлмаса, простата безининг дизурия бузилишларисиз I босқичдаги аденомасида, учувчи ва диспетчер таркибидаги шахслар 31.2.-модда бўйича яроқлидирлар. Простата безининг II-III босқичдаги аденомасида, ҳамда I босқичда, агар у ўткир сийдик чиқаришни тўхтаб қолиши билан оғирлашса, кўрикдан ўтувчилар яроқсиз деб топиладилар.

Ташқи жинсий аъзолардаги хавфсиз ўсмаларни олиб ташлаш масаласи, гинеколог (уролог) маслаҳатидан кейин ҳал қилинади. Текширувдан ўтаётганларда симптомсиз кечувчи бачадон миомаси аниқланса, уларга диспансер кузатуви лозим. Борткузатувчиликка ўқишга номзодлар ва қайта шу ишга кираётганлар яроқсиз деб топиладилар. Миомани ўсиш ҳоли, овариал-ҳайз фаолиятини бузилиши ва оғриқ синдромини ривожланиши оператив даволашга кўрсатишдир. Операциядан кейин, 34-моддада кўрсатилган муддатларда ишга рухсат этилади.

Тана қисмларининг доимий кийим, оёқ кийим босими таъсири остида бўлиб жойлашган, 2х3 смдан ва ундан кўпроқ ўлчамли, кўп миқдордаги пигментли невуслар билан ФА ўқув юртларига номзодлар яроқсиз деб топиладилар.

Моддага кўз, марказий ва периферик нерв тизими ва лор, аъзолари ўсмалари тегишли эмас.

32-модда.

Кўкрак бўшлиғи ва кўкс оралиғи аъзоларидаги касалликлар сабабли операциядан кейин, кўрикдан ўтувчилар парвоз (диспетчерлик) ишига ва ўқишга яроқсиз деб топиладилар. Даволаш натижалари ижобий бўлса, ишга (ўқишга) яроқлилик масаласи, операциядан кейин олти ойдан кам бўлмаган вақтдан сўнг, терапевт билан биргаликда ҳал қилинади.

Кўкрак деворида ва ўпка тўқималарида ёт жисмлар борлигида, йирик томирлардан, юракдан узоқда бўлса, клиник кўринишлар бермаса ва ташқи нафас олиш функцияси яхши бўлса, эксперт хулосаси 32.2-модда бўйича чиқарилади. ФА ўқув юртларига номзодлар яроқсиз деб топиладилар.

Жароҳатли пневмотораксда даволаниш ва клиник текширувлар тугагандан кейин, эксперт қарори чиқарилади.

Кўкрак қафасининг ички аъзолар шикастланмаган ичига кирган жароҳатида, яроқлилик масаласи соғайгандан кейин ҳал қилинади. Диафрагмал чуррада сиқилиш эҳтимоли бўлса ёки қизилўнгач ва ошқозон функционал бузилишини юзага келтирса ва рефлюкс-эзофагит билан оғирлашганда, яроқсизлик ҳақида хулоса чиқарилади. Оператив даволаш натижаси ижобий бўлганда, парвоз (диспетчерлик) иши ҳақидаги масала, операциядан сўнг, олти ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин кўриб чиқилади.

33-модда.

Моддага дивертикуллар, чандиқли ўзгаришлар, кардиоспазм, кардия ахалазияси киради. Дивертикулни оператив даволаш натижаси ижобий бўлганда, парвоз (диспетчерлик) ишига яроқлилик ҳақидаги масала, операциядан сўнг, олти ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин кўриб чиқилади. 33.2-модда, ўлчами 2-2,5 см дан катта бўлмаган, контраст моддани ушлаб қолмайдиган, дивертикулит ва қизилўнгач фаолияти бузилиши билан бирга кечмайдиган дивертикулларда қўлланилади.

34-модда.

Ўқишга номзодлар ва ФА парвоз (диспетчерлик) ишига ва борткузатувчилик хизматига кираётган шахслар, уларнинг қорин деворида операциялардан кейинги чандиқлар бор бўлса, ТУЭКка ўтказилган операциянинг характери ҳақида ҳужжатлар тақдим этишлари керак. Ривожланиш аномалияси, қорин бўшлиғидаги аъзоларнинг шикастланиши, ўсмасиз касалликлар, шу билан бирга, яра касаллиги, холецистит, ўт-тош касаллиги, ўткир ва сурункали панкреатит, странгуляционли тутилиш ва ичак буралиши сабабига кўра операциялардан кейин, ўқишга номзодлар ва ФА ишига кираётганлар, яроқсиз деб топиладилар.

Аппендикуляр инфильтратда кўрикдан ўтувчилар яроқсиз деб топиладилар. Фақат оператив даволашдан кейин ишга тикланиш мумкин.

Натижаси ижобий бўлганда, парвоз (диспетчерлик) ишига ва борткузатувчилик ишига ва ўқишни давом эттиришга, операциядан кейин, қуйидаги муддатларда руҳсат берилади:

кўкрак қафасининг ички аъзолар шикастланмаган ичига кирган жароҳатларида, ўткир аппендицит сабабли аппендэктомияда, Меккелев дивертикули олиб ташланганда, диагностик лапаротомияда (агар интраоперацион ревизия маълумотларига бўйича, чуқур текширувларга ёки узоқ муддатли консерватив даволанишга кўрсатма бўлмаса), олти ҳафтадан кам бўлмаган вақтдан кейин;

кўкрак қафасининг ички аъзолар шикастланган ичига кирган жароҳатларида, ҳамда перитонитли асорати бўлмаган касалликларда тўрт — олти ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин;

қорин бўшлиғидаги аъзолар шикастланиши ёки касалланиши, авж олиб кетган перитонитли асоратлари билан,- ўн икки ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин.

Битишма касаллигида, ичак буралишининг сабаби бартараф қилинмаганда ва ошқозон ости бези операциясидан кейин кўрикдан ўтувчилар тикланишлари мумкин эмас. Клиник аломатларсиз долихосигма яроқсизлик ҳақида ҳулоса қилишга асос бўлмайди.

Ошқозон, 12-бармоқли ичак яра касаллиги ва унинг асоратлари сабабли операциядан кейин, холецистэктомия, тузилмали касалликлар сабабли спленэктомиядан кейин, тиббий хулоса хирург терапевт билан биргаликда чиқарилади.

Қорин деворидаги чурралар оператив даволаниши лозим. Кўрикдан ўтувчилар, операциядан кейин беш-олти ҳафтадан кам бўлмаган вақтдан кейин ишга (ўқишга) қўйиладилар. Айланаси 4 смгача бўлган ва оғриқ синдроми бўлмаган тўғри чов чуррасида, комиссия оралиқ даврида оператив даволанишга рухсат берилади. Айланаси 1 см дан кўп бўлмаган киндик чуррасида, оғриқли синдром оператив даволанишга кўрсатма бўлади. Чурра бўртиб чиқмаган тўғри мушаклар диастазида, ФА ўқув юртларига ва борткузатувчилик ишига кираётганларга, яроқсизлик ҳақида ҳулоса чиқарилади. Парвоз (диспетчерлик) ишига рухсат берилади.

Авиаходимларнинг парвоз (диспетчерлик) ишига тикланиши аъзосақланган операциялардан кейин, яра касаллиги асоратларида (ваготомия билан қўшилган тешилган ёки қоновчан яра кесилиши ёки антрумэктомия, пилородуоденал чандиқли торайишда — пилоропластика билан ваготомия), операциядан кейинги давр ижобий кечиши билан 6 ойдан кейин, операциядан кейинги асоратлар билан ва ошқозон типик резекциясидан кейин — 12 ойдан кейин ўтказилади.

Кичик тос аъзоларида оператив даволанишдан кейин, авиаходимларга (аёллар жумласидан) тиббий ҳулосани хирург-эксперт гинеколог билан биргаликда чиқаради. Хавфсиз патология билан боғлиқ, лапароскопик миомэктомия ва бошқа эндоскопик операциялардан кейин, авиаходимлар парвоз (диспетчерлик) ишига яроқсиз деб топилишлари 4 ой кўп бўлмайди. Шу билан бирга, кўрикдан ўтувчи авиаходимларни ишга қўйилиши, ўзларининг касбий мажбуриятларини хавфсиз бажаришларига таъсир қилувчи, касалликнинг қандай бўлмасин асоратлари бўлмаслиги шарти билан мумкин.

35-модда.

Дум суяги эпителиал тўқимали йўлида ўткир яллиғланиш аломатлари аниқланса, ҳамда тешикли оқма яра шаклидагисида совуқ даврда оператив даволаш кўрсатилган. Даволаш натижалари ижобий бўлса, ишни (ўқишни) давом эттиришга рухсат этилади. Бавосир, сурункали парапроктит, дум суяги эпителиал тўқимали йўлини оператив даволашда яроқлилик масаласи соғайгандан кейин, лекин операциядан сўнг 4 ҳафтадан кам бўлмаган вақтдан кейин; тўғри ичакнинг тушишида ва анал қисқичини етишмовчилигида, олти ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин кўриб чиқилади.

Уч йил давомида бир марталик ёки бир йил давомида иккитадан кўп хуружлар, тез-тез хуружли бавосир ҳисобланади.

Чот кондиломатози дерматовенеролог маслаҳатидан кейин, 35.2-модда бўйича кўриб чиқилади. Тўғри ичакнинг полип ва полипозларида 31-модда талаблари қўлланилади.

36-модда.

Артерияларнинг облитерация касаллиги (эндартериит, атеросклероз), атеросклеротик окклюзиялар, аневризма, веналарни варикоз кенгайиши, тромбофлебит, флеботромбоз, посттромбофлебит касаллиги, филоёқ касаллиги, томирлар жароҳатлари ва улардаги операциялар асоратлари модда ичига киради.

Жароҳатдан кейинги артериал аневризмаларни оператив даволашни ижобий натижасида, операциядан кейин бир йилдан кам бўлмаган вақтдан сўнг парвоз ва диспетчерлик ишига яроқлилик ҳақидаги қарор, клиник текширув натижалари бўйича қабул қилинади.

Веналарни варикоз кенгайишида, трофик бузилиш белгилари, қон айланишининг декомпенсацияси, тугунлар устидаги тери юпқалашиб уларнинг ёрилиш хавфи бўлганда, кўрикдан ўтувчилар яроқсиз деб ҳисобланадилар.

Оёқлардаги веналарнинг варикоз кенгайишини оператив даволашдан кейин, парвоз, диспетчерлик ишига қўйиш масаласи, операциядан сўнг уч ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин ҳал қилинади. Варикоз касаллиги қайталанганда борткузатувчилар яроқсиз деб ҳисобланадилар, бошқа кўрикдан ўтувчиларга қон айланишини бузилиш даражасини ҳисобга олиб индивидуал баҳо қўлланилади. Посттромбофлебит касаллигининг компенсация даврида диспетчерлар яроқли деб топиладилар, қолган кўрикдан ўтувчилар — касаллик давридан қатъи назар яроқсиздирлар.

37-модда.

Буйрак, сийдик йўллари, қовуқ ва уретрада ўтказилган операциялардан сўнг, олти ой кам бўлмаган вақтдан кейин ишга тикланиш масаласи кўриб чиқилади. Фақат радиоизотоп усулида аниқланган, енгил даражадаги буйрак паренхиматоз фаолиятини бузилиши, 37.2-модда бўйича, парвоз (диспетчерлик) ишига тикланишига тўсқинлик қилмайди.

Нефрэктомия ўтказган ёки туғилганидан битта буйраги бор учувчи таркибидаги шахсларга, буйрак функцияси ҳолатига қараб индивидуал баҳо қўлланилади.

37.1-моддага қарашли бузилишлар бўлмаса, I-II даражали нефроптоз парвоз ишини давом эттиришга тўсқинлик қилмайди. III даражали нефроптозда учувчи таркиби яроқсиз деб топилади, диспетчерлар таркибига индивидуал баҳо қўлланилади.

Ҳар қандай даражадаги нефроптози бор борткузатувчи ва бортоператорлар яроқсиз деб топиладилар.

Крипторхизмнинг барча турларида (моякни ушланиб қолиши ёки эктопиясида) ўқишга яроқсизлик ҳақида хулоса чиқарилади. Моякни олиб ташлаш бўйича операция ўтказган шахслар (қоринда ушланиб қолиши, моякни тушириш, эктопия) ўқишга яроқли деб ҳисобланади. Крипторхизмни моякни тушириш билан оператив даволашдан кейин, мояк илдизда эмас, ёрғоқда жойлашганлик шарти билан, операциядан сўнг олти ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин, учувчиликка ўқишга яроқлилик аниқланади.

Мояк, уруғ найчасида сув йиғилишида оператив даволаш кўрсатилган. Курсантлар, учувчи таркиби ва борткузатувчилар, операциядан кейин 5-6 ҳафтадан сўнг ўқишга (ишга) қўйиладилар, диспетчерлар меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгандан сўнг.

Уруғ найчасининг венаси ўртача кенгайганда (веналар конгломерати ифодаланмаган ва қорин мускуллари таранглигида уларнинг ортиқча кучайишисиз) номзодлар ўқишга яроқли деб топиладилар. Қалпоқча шаклидаги гипоспадияда ўқишга номзодлар, учувчи таркиби, диспетчерлар ва борткузатувчилар яроқсиз деб топиладилар.

Мояк ва уруғ найчасида сув йиғилишида, уруғ найчасининг веналари кенгайишида, қутб экспедицияларига ва иссиқ иқлимли мамлакатларга ишга юборилаётган шахсларга индивидуал баҳо кўзда тутилган.

38-модда.

Моддага буйрак ва сийдик-таносил аъзолари сили, пиелонефрит, цистит, уретрит, простатит, сийдик тутолмаслик киради. Силининг фаол шаклида ишга яроқсиз ҳақида қарор қабул қилинади. Ўткир ўзига хос бўлмаган яллиғланишда кўрикдан ўтувчилар даволанишлари лозим. Мояк, тухумдон силида (консерватив, оператив) соғайгандан кейин ва силга қарши диспансерда рўйхатдан чиқарилгандан кейин, парвоз (диспетчерлик) ишига рухсат берилади.

Буйрак сили сабабли нефрэктомия ўтказган шахслар яроқсиз деб топиладилар.

Сурункали ўзига хос бўлмаган касалликлар зўрайишида, бир йил давомида 2 мартадан кўпроқ ёки кетма-кет 3 йил давомида ҳар йили бир зўрайишида, кўрикдан ўтувчилар ишга яроқсиз деб топиладилар.

Кўрикдан ўтувчилар, клиник кўринишларсиз простата безида тошлари бўлса, парвоз (диспетчерлик) ишга яроқлидирлар. Сийдик тутолмаслиги билан қийналувчи шахслар, барча устунлар бўйича яроқсиздирлар.

39-модда.

Сийдик-тош касаллиги ташҳиси аниқланганда, клиник текширув кўрсатилган ва 39.1-модда қўлланилади. Сийдик чиқарув йўлларида морфологик ва функционал ўзгаришлар бўлмаса, 39.2-модда қўлланилади. Ўтказилган буйрак санчиғи (тош чиқиши билан ёки усиз) билан боғланган буйраклар фаолиятини бузилишида, кейинчалик кўрикдан ўтишлари билан, кўрикдан ўтувчилар 3 ойгача даволанишлари лозим. Экстракорпорал литотрипсия ва тери орқали литотомия усули билан даволанган шахслар, операциядан кейинги асоратлар бўлмаса, операциядан кейин 2-3 ойдан кам бўлмаган, очиқ операцияда — 6 ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин ишга қўйиладилар.

Тери ва таносил касалликлари

41-модда.

Сурункали қайталанувчи экзема (шу жумладан чекланган: қулоқ чиғаноғи, қўл панжаларида, юзда, бўйнда, жинсий аъзолар соҳаларида) барча устунлар бўйича яроқсизлик хулосасига асос бўлади. Экземанинг енгил шаклларида кўрикдан ўтувчилар даволанишлари лозим. Оғир, тарқалиб кетган, даволаш мушкул бўлган ва сурункали микробли экземага ўтаётган пиодермия турларида кўрикдан ўтувчилар яроқсиз деб топиладилар.

Енгил турлардаги ихтиоз, тангачали темираткини жойлашиши чекланган, енгил турида, умумий аҳволи яхшилигида 41.2-модда қўлланилади.

Терининг замбуруғли шикастланиши, пиодермия, паразитар касалликлари (лейшманиоз, қўтир) билан шахслар даволаниши лозим. Даволангандан кейин ишга яроқлилик тўғрисида хулоса чиқарилади.

Тананинг очиқ жойларида жойлашган витилиго (юз, бўйин, қўл панжаларида) ва уяли алопеция билан, ФА ўқув юртларига ва борткузатувчиликка номзодлар ўқишга яроқсиздирлар.

42-модда.

Кўрикдан ўтувчиларнинг яроқлилик масаласи, 42.2-модда бўйича, тузалгандан кейин, венеролог ҳулосасини ҳисобга олиб, кўриб чиқилади. Курсантлар тикланишлари мумкин эмас.

Ўткир ва унча ўткир бўлмаган гонореядан тузалгандан кейин, кўрикдан ўтувчилар яроқли деб топиладилар. Асоратларида (эпидермит, простатит, артритлар, бачадон тухумдонларининг яллиғланишида) тегишли касаллик моддаси бўйича, яроқлилик тўғрисида хулоса чиқарилади.

Аёллар касалликлари ва ҳомиладорлик

43-модда.

Сурункали гинекологик касалликларда анатомик нуқсонлар қолдиқлари, функционал бузилишлар ва оғриқ синдроми ёки яллиғланиш жараёнинг тез-тез хуружлари (йилда икки марта ва ундан кўп) билан кўрикдан ўтувчилар яроқсиз деб ҳисобланади. Аёл жинсий соҳасидаги сурункали касалликлар хуружида даволаниш кўрсатилади, у тугагандан кейин, ремиссиянинг турғунлиги масаласини ҳал қилиш учун, икки ҳайз кўриш даври давомида кузатув ўтказилади (ишдан четлаштирмасдан).

Бачадон бўйни касалликлари (эрозия, эндоцервицит, эрозив эктропион), трихомоноз кольпити, трихомониазда аёллар ТНК орқали 3 ҳафтагача муддатга ердаги ишга ўтказилиб, даволанишлари лозим. Борткузатувчиларни текшируви, парвоз ишидан четлаштирилмай ўтказилади.

Кичик тосдаги битишмали жараён, бачадон танасини йўқлиги, бир томонда тухумдонларнинг, иккала томонда фаллопиев найчаларини йўқлиги ишдан четлаштиришга асос бўлмайди.

Жинсий аъзоларнинг ташқарига чиқиши ва тушишининг III даражасида, сийдик таносил ва ичак таносил оқма ярали тешикларида, орқа чиқариш тешиги сфинктерини фаолияти бузилиши билан чот йиртилишида, кўрикдан ўтувчилар ишга яроқсиз деб ҳисобланади.

Функционал фаолияти ўзгармаган ҳолдаги биринчи-иккинчи даражадаги бачадон ва қин пастга силжиб тушиши дисквалификацияга асос бўлмайди. Борткузатувчи бўлиб ишга кираётганлар ва ўқишга кирувчи номзодлар яроқсиз деб ҳисобланади.

Хирургик даволанишдан кейин тикланиш масаласи, олти ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин кўриб чиқилади.

Бачадонни нотўғри жойлашишида, ривожланмаганлигида, функционал бузилишлар билан (метроррагия, оғриқлар) икки шохли бачадонда яроқсизлик ҳақида хулоса чиқарилади.

Туғма бачадон йўқлиги, қиннинг йўқлиги ёки ривожланмаганлиги функционал бузилишлар билан кечмаса, дисквалификацияга асос бўлмайди. Гермофрадитизмда борткузатувчи бўлиб ишга кирётганлар ва ўқишга кирувчи номзодлар яроқсиз деб ҳисобланади.

44-модда.

Бачадондан дисфункционал қон кетишларида даволаниш лозим. Альго-дисменорреяда парвоз ишида ишлаш мумкин эмас.

45-модда.

Ҳомиладорлик аниқланган вақтдан бошлаб, кўрикдан ўтувчилар парвоз, диспетчерлик ва борткузатувчилик ишига яроқсиз деб ҳисобланадилар.

Аборт ёки вақтидан илгари туғуруқ билан тугаган ҳомиладорликда, ишга қўйиш масаласини гинеколог ҳал қилади. Ҳомиладорлик сабабли ишдан четлаштиришни ва туғуруқдан кейин ишга қўйишни, акушер-гинеколог хулосасига биноан, ТУЭК амалга оширади.

Кўз касалликлари

46-модда.

46.1-моддага қовоқлар етишмовчилиги ва қовоқ четини ағдарилиб қолиши, қисман трихиаз, I — III даражали трахома, ярали блефаритлар, даволаб бўлмайдиган сурункали конъюнктивитлар, кўриш аъзоси фаолиятини бузувчи ва оператив даволаш лозим бўлмаган хавфли ўсмалар ва хавфсиз шишлар киради.

46.2-моддага оддий блефаритлар, ўткир ифодаланмаган конъюнктивитлар, аҳамиятсиз анатомик ўзгаришлар билан IV даражали трахома, қовоқ конъюктивитлари, қовоқ терисининг I даражали саратони тузалгандан кейин (онколог хулосаси бўйича), кичик ўлчамдаги хавфсиз ўсмалар, кўриш аъзолари фаолиятини бузмайдиган қовоқдаги чандиқли ўзгаришлар киради.

Қовоқларнинг сурункали касалликлари ва конъюнктивитларнинг ўткирлиги ва зўрайишида даволаш ўтказилади.

Сохта қанотсимон парда, пингвекула, катта бўлмаган халазион, конъюнктивадаги битта-иккита устки фолликуллар, учувчилик ўқув юртларига киришга тўсқинлик қилмайди.

47-модда.

47.1-моддага: кўз ёш нуқталарининг торайиши ва нотўғри жойлашиши, кўз ёш — бурун каналлари ва йўллари тузилмаси, кўз ёш халтачаси, кўз ёши безини яллиғланиши, жароҳатли шикастланишлар ва кўз ёшланишини юзага келтирувчи бошқа касалликлар киради.

Кўз ёши чиқиш фаолияти тикланса, ҳамда пастки кўз ёшининг нуқтаси ва каналлари йўқ бўлган ҳолларда (канал ва бурун синамалари баҳоланади), 47.2-модда бўйича эксперт хулосаси чиқарилади.

48-модда.

48.1-моддага: кўздаги тўр парданинг кўчиши, пигментли ретинитлар, томирларнинг оғир касалликлари, жароҳатлар, хавфли ўсмалар киради.

Ўтказилган ўткир касалликлардан кейин: конъюнктивит, склерит, кератит, ирит, иридоциклит, енгил кўз контузиясида, соғайгандан сўнг, ишга қўйиш ҳақида хулоса чиқарилади.

Увеит, узоқ давом этувчи, қайталанувчи иридоциклитлар, кератитлар, хориоретинитлар, невритлар, кўз олмасининг жароҳатли шикастланишида соғайиш имкони бўлса, учувчи таркиби ва борткузатувчилар, кейинги кўрикдан уч-олти ойдан кейин 48.2-модда бўйича ўтишлари билан, даволанишлари лозим.

ҲҲБ диспетчерлари, меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгандан ва навбатдаги меҳнат таътилидан фойдалангандан кейин ишга қўйилади.

Кўриш фаолияти етарли сақланган, ёшга боғлиқ бўлган ривожланмайдиган бошланғич катаракта, кўз гавҳарини чекланган хиралашуви, шишасимонли жароҳат характери, макулодистрофия, кўриш нервининг бошланғич ривожланмаган атрофияси билан шахслар, кўрикдан 48.2-модда бўйича ўтказиладилар.

Учувчилар учун кўриш ўткирлиги ёмон кўзда коррекциясиз 0.6, штурман, бортмухандис ва бортмеханиклар — коррекциясиз 0.4, бошқа касблар учун — коррекциясиз 0.3 дан кам бўлмаган, кўриш майдони нормал, қоронғиликка мослашиш, бинокуляр кўришни ўзгармаслигида, кўриш аъзолари фаолияти етарли сақланган деб қабул қилинади. Бошқа кўзнинг кўриш функцияси 52-модда талабларига жавоб бериши керак.

Катаракта экстракциясини кейинги интраокуляр линза имплантацияси билан операцияни ўтказган учувчи таркиби ва борткузатувчилар, парвоз ишига индивидуал баҳолаш бўйича тикланишлари лозим, бир томонлама артифакияда ҲҲБ диспетчерлик ишига операциядан кейин олти ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин қўйилади. Икки томонлама артифакия билан диспетчерлар ҲҲБ бўйича ишга индивидуал баҳолаш бўйича қўйилади.

Кераторефракцион операциялардан кейин I устун бўйича кўрикдан ўтувчи (борткузатувчи ва диспетчерлардан ташқари) ва қайта парвоз ишига кирувчи шахслар яроқсиз деб топиладилар, II, III, IV устунлар бўйича касбига яроқлик тўғрисидаги хулоса индивидуал қабул қилинади.

ҲҲБ диспетчерликка ва борткузатувчиликка ўқишга қўйиш масаласи, узоқни кўра олмаслик даражасини, операциядан олдин 3.5Д дан юқори бўлмаган, кератомик қирқмалар 10 дан кўп бўлмаса ва кўз тубида ўзгаришлар ҳисобга олиниб индивидуал ҳал қилинади.

Парвоз ишига яроқлилик, операциядан ўн икки ой кам бўлмаган вақтдан кейин, ҲҲБ диспетчерларига — операциядан олти ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин, 48.2-модда бўйича ҳал қилинади. Шу билан бирга, кўз контраст–частотали хусусиятларини ва қамашишга сезгирликни сақланганлигига текширувлар ўтказилади.

Гавҳар капсуласидаги битта-иккита майда пигментлар, шишасимон тананинг артерия қолдиқлари, тўр парданинг миелин тўқималарини туғма асоратлари, учувчилик ўқув юртларига киришга тўсқинлик қилмайди.

Рангдор ва томир пардасининг туғма колобомалари, поликория, туғма катаракталар, кўрув нерви дискининг офтальмологик ўзгаришлари парвоз мутахассисликларига ўқишга қаршилик қилади.

Қоронғиликка мослашиш ҳар бир кўрикдан ўтказишда, I — IV устунлар бўйича барча шахсларга ўтказилади, текширув натижалари, фойдаланилаётган асбоб қўлланмасида кўрсатилган меъёрларга тўғри келиши керак.

49-модда.

Глаукомага тахмин қилинганда ихтисослашган бўлимда текширувдан ўтказилади. Хавфсиз гипертензия билан, шахслар парвоз ишидан четлатилмайдилар. Биринчи марта аниқланган очиқ бурчакли глаукоманинг I-а босқичида, кўзнинг барча кўриш фаолияти тўлиқ сақланган бўлса ва босим туширувчи (гипотензив) дори-дармонларни кичик миқдорда қабул қилса (кунда икки мартагача), учувчи таркиби ва диспетчерлар, кейинги кўрикдан 49.2-модда бўйича ўтказилишлари билан, бир ойдан кам бўлмаган вақтга даволаш-соғломлаштириш тадбирларини ўтказиш ва кузатувда бўлишлари учун ишдан четлатиладилар. Кўрикдан ўтишдан аввал, глаукома бўйича мутахассис маслаҳати ўтказилади.

50-модда.

Ранг кўришни бузилиши ташҳиси, қабул қилинган классификация бўйича, бузилишнинг кўриниши, шакли ва даражаси кўрсатилган ҳолда чиқарилади. Ранг кўришни бузилиши, дисплей билан таъминланган парвоз кемаларида ишлашга қаршилик қилади.

51-модда.

Ҳар бир I — IV устунлар бўйича тиббий кўрикдан ўтишда чин ва яширин ғилайлик борлиги текширилади. Гетерофория тури ва даражаси аниқланади.

Учувчилик ва диспетчерлик мутахассислигига ўқишга номзодларда I устун бўйича — гетерофория бурчаги горизонтал бўйича 3 градусдан юқори бўлмаслиги керак, вертикал бўйича — 1 градус, II ва IV устунлар бўйича кўрикдан ўтувчиларда — горизонтал бўйича 4 градусдан ошмаслиги керак, вертикал бўйича 1 градус, III устун бўйича — тегишли равишда 8 градус ва 1 градус. Дисплей билан таъминланган парвоз кемаларида ишлаётган учувчи таркибидаги шахслар, 2 градусдан юқори бўлган гетерофорияда яроқсиз деб топилади.

Гетерофория бўлганда фузион резервлар текширилади. Нормада манфий фузион резервлар 5-6 градусни (10 — 12 призмали диоптрий), мусбат — 15 — 20 градусни (15 — 20 призмали диоптрий) ташкил қилади. Фузион резервлар камайганда даволаш-машқ тадбирлари кўрсатилган.

52-модда.

Кўриш ўткирлиги текширишга оид белгилар проекторида ёки Ротт ускунасидаги Головин-Сивцев жадвалларида коррекция билан ва коррекциясиз текширилади. Чин кўриш ўткирлиги кўрсатилади (2.0-1.5-1.0).

Учувчилар кўриш ўткирлиги 0.6 дан кам бўлмаганда, штурман, бортмуҳандис, бортмеханиклар кўриш ўткирлиги 0.4 дан кам бўлмаганда ҳар бир кўзига 1.0 коррекциясиз ва коррекция билан парвоз ишига яроқли деб топилади.

Учувчиларда ёмон кўзда кўриш ўткирлиги 0.5 дан паст бўлмаса (бинокуляр кўриш ўткирлиги 0.6 дан кам эмас), штурман, бортмуҳандис, бортмеханикларда 0.3 дан кам бўлмаса коррекциясиз ва коррекция билан 1.0 аккомодация ҳажми билан, ёшига оид меъёрга мувофиқ, касбий тайёргарлиги ва тажрибасини ҳисобга олиб, индивидуал баҳолаш қўлланилади.

Кўриш ўткирлиги пастроқ бўлган учувчи таркибидаги шахслар пресбиопияси бор бўлса, парвозни коррекция қилувчи бифокал кўзойнакда ёки контакт линзаларда бажаришлари керак ва ўзида захира комплекти бўлиши керак. Авиакимёвий ишларида контакт линзалар билан коррекция қилишга йўл қўйилмайди. Кўзойнакларнинг (линзаларнинг) борлиги ва сифати шифокор кўрикларида ҳамда навбатдаги кўрикда назорат қилинади.

Узоқни кўра олмасликни 0.5Д даражасида, узоқни кўра олишни 1.0 Д даражасида, астигматизмни + 0.5 ва кўриш ўткирлиги коррекциясиз 1.0 да тиббий ҳужжатларда «ташҳис» сатрида «соғлом» деб, «рефракция» сатрида тегишли ёзув кўрсатилади. Рефракция аномалияси натижасида кўриш ўткирлиги 1.0 дан паст бўлган ҳолларда 52-модда бўйича кўрикдан ўтказилади.

53-модда.

ФА ўқув юртларига кираётган шахсларда (I устун) циклоплегия шароитида объектив усулда рефракция кўриниши ва даражаси аниқланади (1% атропин эритмаси 2 марта 5 дақиқадан кейин томизилади). I устунда кўрсатилган қайта кираётган борткузатувчиларга ва ҲҲБ диспетчерларига иккала кўзда кўриш ўткирлиги 1.0 ва II, III, IV устунларда кўрсатилган шахсларга, рефракцияни аниқлаш учун циклоплегия тиббий кўрсатма бўлганда ўтказилади.

54-модда.

Пресбиопия даражаси шарсимон линза кучи билан, ишчи масофани (60 — 80 см) инобатга олиб керакли фаолият учун аниқланади.

Қулоқ, томоқ, бурун, оғиз бўшлиғи ва жағлар касалликлари.

55-модда.

Гаймор кавакларидаги кисталарда, пешона кавакларидаги киста ва остеомаларда, учувчи, штурман, бортмуҳандис, борткузатувчиларни тайёрлаш бўйича ФА ўқув юртларига кираётган номзодлар яроқсиз деб топиладилар. Учувчи таркибидаги шахсларда пешона кавагидаги остеомалар, парвозларни ва барокамерали текширувни яхши ўтказганда, парвоз ишига қаршилик қилмайди. Гаймор кавакларининг девор ёнидаги шиллиқ қаватларнинг қалинлашиши, агар контраст модда билан қилинган диагностик пункцияда патологик ўзгариш аниқламаса ва ФА ўқув юртига кираётган номзод барокамера текширувида барометр босими даражалари фарқини ижобий ўтказса, парвозга ўқишга қаршилик қилмайди. Поллиноз, риноконъюнктивал синдромда парвоз ишини давом эттириш масаласи, аллерголог хулосасидан кейин ҳал қилинади.

56-модда.

Моддага, бурундан нафас олишнинг бутунлай йўқлиги ёки кескин қийинлиги билан бурун тўсиғининг қийшайиши, юқори нафас йўллари шиллиқ қаватининг дистрофияси, нафас олиш ва сўзлаш фаолиятини бузилишига сабаб бўлувчи ўзгаришлар (бурун чиғаноқлари гипертрофияси, аденоид вегетациялари, даволанишдан кейинги хавфсиз ўсмалар), ташқи эшитув йўлининг экзостазлари, қулоқ атрофидаги остеомалар ва радикал операциядан кейинги сурункали йирингли мезо- ва эпитимпанитлар киради. Кўрсатилган касалликларни оператив даволагандан кейин, фаолиятлар тикланиши ҳисобга олиниб, ўқиш ва ишга яроқлилик масаласи 56.2-модда бўйича ҳал қилинади.

Радикал операциядан кейин, операциядан кейинги бўшлиқнинг тўлиқ ҳамда турғун эпидермизациясида ва эшитиш функцияси сақланганда, кўрикдан ўтувчилар яроқли деб ҳисобланади.

Эшитишни тиклаш операцияларини ўтказган шахслар (тимпанопластика, стапедопластика), I, II, III устун бўйича яроқсиз деб ҳисобланади.

Ушбу моддага пародонт касаллиги, кўпчилик тишлари йўқлиги, олинадиган протезлар, гингивитлар, лейкоплакиялар, тишлар жипслашуви аномалияси киради. Сўзлаш қобилияти олиб ечиладиган протезлар ечилганидан кейин баҳоланади. Чайнаш функцияси мўътадил бузилгани билан биргаликда кўпчилик тишлари йўқ бўлса, комиссия оралиқ даврида протезлаш тавсия этилади. III даражали тишлар жипслашуви (юқори ва пастки жағнинг курак тишлар орасидаги масофа вертикал ва сагиттал йўналишда 10 мм дан кўп бўлиб) ва II даражадаги (6 мм дан 10 мм гача) тишлар жипслашуви бўлса, 56.1-модда асосида эксперт хулосаси чиқарилади.

I даражали тишлар жипслашуви (курак тишлар орасидаги масофа 5 мм дан кам бўлса) 56.2-моддага тегишли.

57-модда.

Декомпенсацияли тонзиллитли шахслар даволанишлари лозим. Учувчи таркибидаги шахслар сурункали декомпенсацияли тонзиллитни оператив даволашдан кейин, асоратлари бўлмаса, операциядан сўнг бир ойдан кам бўлмаган вақтдан кейин парвоз ишига рухсат берилади.

Сурункали компенсацияли тонзиллитда отоларинголог кузатувида бўлиши ва кўрсатмалари бўйича даволаниши лозим.

58-модда.

Ушбу моддада кўрсатилган касалликлар билан шахслар махсус даволанишлари лозим. Хавфли ўсма сабабли даволангандан кейин, тикланиш масаласи икки йилдан сўнг онколог хулосасини инобатга олиб, кўриб чиқилади.

59-модда.

Бу модда нутқ бузилишларни назарда тутади: товуш талаффузини бузилиши ва дудуқланиш. Учувчиликка, штурманликка, бортмуҳандисликка, диспетчерликка ва борткузатувчиликка ўқишга номзодлар дудуқланишнинг барча даражасида яроқсиз деб ҳисобланади.

Аниқ нутқ билан, алоҳида товушлар талаффузини бузилишида, номзодлар яроқли деб ҳисобланади. Логопед маслаҳатидан кейин эксперт хулосаси чиқарилади.

60-модда.

60.1-модда радикал операциядан кейин, операциядан кейинги бўшлиқни (унда йиринг, полиплар, грануляция ёки холестеатомлар бўлса) тўлиқ бўлмаган эпидермизациясини назарда тутади.

Бир томонлама сурункали хавфсиз кечувчи эпитимпанитда (грануляциясиз, полипларсиз, суяк кариессиз, лабиринтнинг таъсирчанлик белгиларисиз), мезотимпанитда яроқлилик масаласи 60.2-модда бўйича кўриб чиқилади.

60.3-моддага сурункали ўрта қулоқ катари (сурункали туботит) камдан кам хуруж берадиган ва эшитишни ва барофункцияни мўътадил бузилиши парвоз ишига тўсқинлик қилмайди. Эксперт хулосаси эшитиш ўткирлигини ҳисобга олиб чиқарилади.

Ноғора пардадаги перфорация жойида катта бўлмаган чандиқлар юпқалашмаганда, кальцинатларсиз (унинг яхши ҳаракатчанлигида, аудиограмма билан тасдиқланган нормал эшитишда ва барофункция сақланган бўлса) ташҳис қўйишга асос бўлмайди.

61-модда.

Қулоқ барофункциясини бузилиши турғун ва ифодаланган бузилиши манометрия, отоскопирование, қулоқ ҳаво ўтказиши ва катетеризация билан тасдиқланган бўлиши керак. Қулоқ барофункциясини бузилиши евстахий найнинг ўтказувчанлигини бузилиши оқибати бўлиши мумкин ёки ҳаво босимини ўзгарувчанлигига таъсирига бароаккомодация механизмларни етишмовчилиги натижаси бўлиши мумкин.

Барофункцияни бузилиш шаклларини (органик ёки функционал) инобатга олиб, даволанишдан кейин, 61.2-модда бўйича эксперт хулосаси чиқарилади. Парвозга ўқиш бўйича номзодлар, кўрсатмалар бўйича босим ўзгаришларига чидамлилигига барокамерали текширувдан ўтказилади. Ноғора пардаларининг енгил қизаргани, болтача тутқичи йўлидаги томирлар инъекцияси, отометриянинг маълумотлари ижобий бўлса ва лор аъзолар патологияси йўқ бўлса, парвозга ўқишга тўсқинлик қилмайди.

62-модда.

Учувчи таркибидаги шахсларда статокинетик сезувчанлини холатини вестибуляр анамнез, вестибулометрия (айланадиган курсидаги текширув), узоқ парвозларга чидамлилигига қараб баҳолаш мумкин.

Енгил вестибуловегетатив реакциялар (аҳамиятсиз оқариб кетиши, катта бўлмаган гипергидроз) вестибулометрия вақтида парвозларни яхши ўтказишида ва соғлиғида нормадан четга чиқиш бўлмаса ташҳис қўйишга асос бўлмайди.

63-модда.

ФА ўқув юртларига кираётган номзодлар ва ердаги таркибдан парвоз ишига кираётган бортмуҳандис, бортмеханик, бортрадист, борткузатувчи аудиометриянинг барча частота диапазонларида текширувдан ўтаётганда, бас ва дискант гуруҳидаги шивирлаб айтилган сўзларни 6 метр дан кам бўлмаган масофада қабул қилиши керак ва эшитиш чегараси 10дБгача диапазонда бўлиши керак.

Бу моддага отосклероз ҳам киради. Отосклерозга чалинган шахслар ва эшитишни тиклаш операциясини ўтказганлар даволаниш натижаларидан қатъи назар, барча устунлар бўйича яроқсиз деб ҳисобланади.

Эшитиш функциясини аниқлашда текширувнинг қуйидаги услублари қўлланилади: шивирлаш акуметрияси, камертонлар билан текшириш, тоналли, чегарали аудиометрия, нутқ аудиометрияси ва ультратовушли текширув.

Эксперт хулосасини чиқаришда, эшитиш ўткирлигининг ёмон кўрсатгичлари, улар бас ёки дискант гуруҳга киришидан қатъи назар, асос қилиб олинади. Бунда кохлеар невритни бошқа эшитиш аъзоларининг касалликларидан фарқлай билиши керак бўлади ва иложи борича невритнинг этиологияси кўрсатилади (юқумли касалликдан, заҳарланишдан, жароҳатдан, шовқиндан кейин, умумий атеросклероз, гипертоник касалликлар фонида ва бошқалар). Частоталар учун изоляцияланган чегараларнинг ошиши 4000 — 8000дан Гц 30 — 40 дБ гача бўлганда клиник ташҳисни қўйишга асос бўлмайди. Бу шахслар отоларинголог кузатувида бўлиши лозим.

Учувчи таркибидаги шахсларга, ҳар қандай этиологиядаги кохлеар неврит билан, учиш вақтининг ойлик санитар нормаларини узайтириш ман этилади.

Эшитиш ўткирлиги паст бўлган, кўрикдан ўтувчи авиамутахассис парвоз ишига рухсат олиш учун, отоларинголог шифокорга, икки томонлама радиоалмашувни олиб бориш маълумотлари билан ишлаб чиқариш тавсифномасини тақдим этиши шарт.

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
3-ИЛОВА

Тиббий-учиш экспертизаси мақсадидаги

ТЕКШИРУВЛАР ҲАЖМИ

1. Терапевтик текширувлар:

оғиз бўшлиғи, ҳалқум, тери қопламалари, кўринарли шиллиқ қаватлар, лимфа тугунлари ва қалқонсимон без, ёшга оид умумий кўриниши;

нафас олиш, қон айланиш (функционал имкониятини аниқлаш), овқат ҳазм қилиш ва сийдик ажратиш аъзолари

2. Жарроҳлик текширувлари:

антропометрия (бўйи, тана вазни, кўкрак айланаси, қўл панжаларининг спирометрия, динамометрияси);

умумий кўрик (тана тузилиши, мушаклар ва тери ости ёғ қатламини ривожланиши, қадди-қомати, юриши);

терисининг, лимфа тугунларнинг, қалқонсимон безининг, сут безининг, периферик томирлар, суяклар, бўғимлар, қорин бўшлиғи аъзолари, ташқи жинсий аъзолари, орқа чиқариш тешиги соҳасининг ҳолати, 30 ёшдан бошлаб тўғри ичакнинг ва простата безининг бармоқли текшируви.

3. Неврологик текширувлар:

Ташқи кўрик (теридаги чандиқлар, атрофия, фибрилляр ва фасцикуляр қалтирашлар);

чаноқ — мия нервлари;

ҳаракатланувчи, рефлектор, сезги соҳалари, статика ва координация;

вегетатив-нерв тизими (дермографизм, акроцианоз, гипергидроз, титраш, ортоклиностатик синов);

ҳиссий-руҳий соҳа.

4. Дерматовенеролог кўриги (борткузатувчилар тайёрлаш бўйича ФА ўқув юртларига кираётган шахслар кўригидан ўтишида ўтказилади; борткузатувчилар кўриги йилда 2 марта).

5. Авиамутахассис аёлларнинг гинеколог кўриги — йилда икки марта, аёл борткузатувчилар — йилнинг ҳар чорагида.

6. Лорорганлар текшируви:

Ташқи кўрик;

Ички кўрик (эндоскопия), олди ва орқа риноскопия, отоскопия;

фарингоскопия, ларингоскопия, бурундаги нафас олишни ва ҳид сезишни аниқлаш;

акуметрия (шивирлаб сўзлаш билан);

қулоқ барофункцияси;

статокинетик чидамлиликни аниқлаш (вестибулометрия), 3 дақиқа давомида узлуксиз кумуляцияни Кориолис тезлаштириш усулибида (УККТ) ўтказилади ёки 2 дақиқа давомида узуқлик кумуляцияни Кориолис тезлаштириш усулибида (УККТ); учувчилар, штурманлар, бортмуҳандислар, диспетчерлар ва борткузатувчилар тайёрлаш бўйича ФА ўқув юртларига кираётган номзодларга; учувчилар таркиби ва борткузатувчиларга;

учувчилар, штурманлар, бортмуҳандислар, диспетчерлар, борткузатувчилар тайёрлаш бўйича ФА ўқув юртларига кираётган номзодларига тонал аудиометрия ўтказилади; учувчилар таркиби ва борткузатувчиларга; бортмеханик, бортрадист ва борткузатувчиликка қайта ўқиётган ердаги таркибдаги шахсларга; билим юртини битиришдан олдин ўқишни битиришдан олдин учувчилар, штурманлар, бортмуҳандислар тайёрлаш бўйича ФА ўқув юртларининг курсантларига; учувчи таркибидаги шахсларга ҳар беш йилдаги парвоз ишидан кейин; 40 ёшга тўлганда-икки йилда бир марта, эшитиш аъзосининг касаллиги белгиланганда эса — ҳар йили.

7. Стоматологик текшируви:

тишларнинг ҳолати, оғиз бўшлиғининг шиллиқ қавати, милклар;

тишлам, тишлар формуласи, коронкалар мавжудлиги, протез ёки сунъий милклар;

8. Кўриш аъзоларининг текшируви:

кўриш ўткирлиги;

рангли кўриш;

бинокуляр кўриш;

тунда кўриш;

конвергенциянинг яқинроқ нуқтаси;

аниқ кўришнинг яқинроқ нуқтаси;

кўриш аъзосининг анатомик ҳолати;

субъектив услубда рефракцияни текшириш (скиоскопия или рефрактометрия);

кўз ичидаги босим (биринчи ва учинчи даражадаги тиббий хулосалар эгаларига 40 ёшга тўлганда уч йилда бир марта, 50 ёшга тўлганда — икки йилда бир марта, шунингдек иккинчи даражадаги тиббий хулосалар эгаларига 40 ёшга тўлганда ва 50 ёшда — бир маротаба ўлчанади. Авиаходимларнинг анамнезида наслида глаукомага мойиллик ҳолатларини аниқланиши, ҳар йили кўз ичидаги босимни ўлчашга кўрсатма бўлади.).

9. Психологик текширув:

мутахассислик бўйича ўқишга номзодлар: учувчи, штурман, бортмуҳандис, ҲҲБ диспетчери, борткузатувчи;

ишга кираётганда, ўқув юртларида ўқишни тугатгандан кейин ҲҲБ диспетчерлар ва учувчи таркибидаги шахсларга;

ҲҲБ диспетчерлар ва учувчи таркибидаги шахсларга 50 ёшда; 55 ёшдан ҳар 2 йилда;

янги техникага қайта ўқишда учувчи таркибидаги шахсларга;

катта диспетчерлик, парвозлар раҳбарлиги, учувчи-инструкторлик, ҳаво кемаси командири лавозимларига кўрсатилганларида;

қутб экспедицияга юборилганда ва иссиқ иқлимли мамлакатларга хизмат сафарига жўнатилганда;

стационар текширувида;

диспетчерлик таркибидаги шахслар малака оширганда;

тиббий кўрсатма бўйича ўтказилади.

Кўз қорачиғини кенгайтирувчи препаратлар томизилгандан кейин, 3 кундан сўнг психологик текширув ўтказилади.

10. Лаборатор текширувлар:

а) Клиник қон таҳлили (гемоглобин, эритроцитлар сони, лейкоцитар формула, эритроцитлар чўкиш вақти);

б) Клиник сийдик таҳлили (шу жумладан билирубинга, уробилин таначасига, ацетонга таъсири);

в) Наҳорда қондаги қанд;

г) Заҳарли химикатлар билан АКИ бажараётган учувчилар таркиби билирубин ва унинг фракциялари, АСТ, АЛТ, ГГТП, ИФ ферментларига қоннинг биокимёвий текширувлари ўтказилади;

д) Аёлларга 17 ёшдан ҳар йили — мазоклар цитологик текшируви ўтказилади;

е) Авиаходимларга ТУЭКда дастлабки кўрикдан ўтишда, кейинчалик ҳар йили қоннинг ОИВ — инфекцияси текшируви ўтказилади.

қоннинг сифилисга текшируви (бармоқдан қон олиш экспресс услуби), борткузатувчиларни тайёрлаш бўйича ўқув юртларига кираётганларга ва ишлаётган борткузатувчиларга кўрикдан ўтишда — йилда бир марта ўтказилади. (эпид. кўрсатиш бўйича ҳудудий соғлиқни сақлаш органлари текширув сонини ошириши мумкин.);

ж) Нажасдаги гижжалар тухуми ва дизентерия гуруҳига текширув, борткузатувчилар бўлинмаларига кираётган шахсларга дастлабки кўрикдан ўтишда; кейинчалик борткузатувчиларга — ҳар йили ўтказилади (эпид. кўрсатиш бўйича ҳудудий соғлиқни сақлаш органлари текширув сонини ошириши мумкин.);

з) Бошқа лаборатория текширувлари тиббий кўрсатишга қараб ўтказилади.

11. Рентгенологик текширувлар:

а) Кўкрак қафаси аъзоларининг рентгеноскопияси (йирик кадрли флюорография);

дастлабки кўрикдан ўтишда ФА ўқув юртларига кираётган шахсларга;

учувчи таркибига, ҲҲБ диспетчерларига, учувчилар, штурманлар, бортмуҳандислар, диспетчерлар тайёрлаш бўйича ФА ўқув юртларининг курсантларига — 2 йилда 1 марта; борткузатувчиларга ва борткузатувчиликка ўқиётган шахсларга ҳар йили.

ИЗОҲ: эпид. кўрсатиш бўйича ҳудудий соғлиқни сақлаш органлари рентгенологик текширувлар сонини ошириши мумкин.

б) учувчилар, штурманлар, бортмуҳандислар, борткузатувчилар тайёрлаш бўйича ФА ўқув юртларига кираётган номзодларга буруннинг ёндош бўшлиқлари рентгенографияси (йирик кадрли флюрография) ўтказилади.

12. Электроэнцефалография ўтказилади:

учувчилар, штурманлар, бортмуҳандислар ва ҲҲБ диспетчерларини тайёрлаш бўйича ФА ўқув юртларига кираётган номзодларга;

учувчи таркибига, ҲҲБ диспетчерларига ва бортоператорларга 50 ёшда; 55 ёшдан ҳар уч йилда;

тиббий кўрсатиш бўйича.

13. Бўйин ва бош артерияларни ультратовуш диагностикаси ФА авиамутахассислари учун тиббий кўрсатиш бўйича ўтказилади.

14. Тинч ҳолатдаги электрокардиография (Вильсон бўйича 12 томонли) ўтказилади:

а) учувчилар, штурманлар, бортмуҳандислар, диспетчерлар, борткузатувчилар тайёрлаш бўйича ФА ўқув юртларига кираётган номзодларига (юкли 20 та чўккалаб ўтириш билан)

б) учувчи таркибига йилда 1 марта, 40 ёшга тўлганда — 6 ойда 1 марта.

в) ҲҲБ диспетчерлар, борткузатувчилар, бортоператорлар, учувчи-кузатувчилар, ҳаваскор — учувчилар, планеристлар, эркин аэростат учувчилари, ўта енгил учиш аппаратларининг учувчиларига — йилда 1 марта.

г) Фуқаролар авиациясининг ўқув юртларининг курсантларга — йилда бир марта.

15. Функционал юкли синовлар:

а) Велоэргометрик текширув ёки тредмил текшируви ўтказилади:

учувчи, штурман, бортмухандис, бортмеханикларга 40 ёшга тўлганида ва кейинчалик ҳар уч йилдан кейин; 50 ёшда ва ундан катта — ҳар йили;

синовчи-учувчиларга 40 ёшдан ошганда — ҳар йиллик кўрикдан ўтишда;

уч ойдан кўп муддатга қутб экспедициясига ва иссиқ иқлимли мамлакатларга юборилаётган учувчи ва диспетчерлик таркибига;

тиббий кўрсатиш бўйича: динамикада ЭКГ ўзгариши, юрак мароми ва ўтказувчанликни бузилиши, кардиомиопатиялар аломатлари, митрал клапаннинг пролапси, компесацияланган юрак нуқсонлари, артериал гипертензия, липид ва углевод алмашинувининг бузилиши ва бошқа хавф омиллари.

б) Эхокардиографик текширув абитуриентларга, курсантларга ва ФА авиамутахассисларига тиббий кўрсатиш бўйича ўтказилади.

16. Липид алмашинувининг бузилиши, семизлик, қондаги қанднинг ошишида эндокринолог томонидан глюкозотолерантли тест белгиланади. Стационар текширувда гликемик профил ёки гликозилли гемоглобин синови ўтказилади.

17. Ортостатик синов (терапевтик ва неврологик) тиббий кўрсатиш бўйича ўтказилади.

18. Қўшимча текширувлар уч йилда бир марта ўтказилади:

учувчи таркибига 40 ёшга тўлганда;

бортоператор, борткузатувчи, ҲҲБ диспетчер ва планеристларга 45 ёшга тўлганда:

а) қоннинг биокимёвий текшируви: умумий оқсил ва оқсил фракциялари; холестерин, альфа-холестерин, триглицеридлар; С-реактив оқсил; билирубин ва унинг фракциялари; АСТ, АЛТ ферментлар;

б) ошқозон ва 12-бармоқ ичакнинг эзофагогастродуоденоскопия ёки рентгеноскопияси;

в) ички аъзоларнинг ультратовуш текширувлари (жигар, ўт пуфак, ошқозон ости бези, қора талоқ, буйраклар);

г) тиббий кўрсатишлар бўйича ректороманоскопия.

Учувчилар, штурманлар, бортмуҳандислар ва ҲҲБ диспетчерларини тайёрлаш бўйича ФА ўқув юртларига кираётган номзодлар, тиббий кўрсатишлар бўйича мазкур банднинг «в» кичик бандида кўрсатилган текширувдан ўтадилар.

19. Тиббий кўрсатишлар бўлганда авиамутахассисларга бошқа текширувлар ўтказилади.

20. Авиаходимларнинг наркотик воситалар, психотроп ва психоактив моддалар истеъмол қилганлигига тиббий кўрик ва биокимёвий назорат, ишга кираётганда (танлаб), тиббий кўрсатишлар бўйича, асосли гумон бўлганда, авиация ҳодисасида (инцидентида) авиация ҳодисасини (инцидентини) текшириш бўйича комиссия раисини қарори бўйича ўтказилади.

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги низомга
4-ИЛОВА

ТУЭКда кўрикдан олдин «Тиббий хулоса» олиш учун номзод томонидан тўлдирилади ‎ТИББИЙ КЎРИК УЧУН АРИЗА ‎‎
Фамилия, исми, отасининг исми __________________________________________________
‎‎_____________________________________________________________________________
Уй манзили __________________________________________________________________
‎Туғилган санаси ___________________жинси______________________________________‎
‎Тиббий хулоса тури ____________________________________________________________
‎Иш жойи _____________________________________________________________________
‎Эгаллаб турган лавозими ________________________________________________________
‎(учувчилар таркибидаги шахслар учун — ҳаво кемаси тури)
Умумий учган вақти _________________ соати, охирги йил учун ___________________соат.
‎Мазкур касб бўйича ишлаган даври ____________________________________________йил
ТУЭКда олдинги кўрикдан ўтган санаси ____________________________________________
Олдинги комиссиялараро даврда мавжудми: Соғлиғи ҳолати бўйича ишдан четлатилган ҳоллари? («Ҳа» ёки «Йўқ» тагига чизилсин).
‎	‎	‎	‎
‎	Ҳа ‎ ‎‎Йўқ	‎Четлатилган санаси	‎
‎		‎	‎
‎	‎	‎	‎
Дори-дармон воситалари қўлланилиш фактлари? («Ҳа» ёки «Йўқ» тагига чизилсин).
‎	‎	‎	‎
‎	Ҳа ‎ ‎‎Йўқ	Дори тури? ‎ ‎Мақсад (сабаб) ‎	‎
‎			‎
‎		‎	‎
‎	‎	‎	‎
‎	‎	‎	‎
‎	‎	‎	Орқа томони
‎	‎	‎	‎
‎	‎	‎	‎
ОЛДИНГИ КОМИССИЯЛАРАРО ДАВРГА ТИББИЙ АНАМНЕЗ
(Кўрикдан ўтувчи томонидан «Ҳа» ёки «Йўқ» сўзларининг тагига чизиш йўли билан тўлдирилади. Зарур бўлганда жавобнинг тўлиқ баёни «Изоҳда» кўрсатилади.
‎	‎	‎	‎
‎	‎	‎Изоҳ
Бошда тез-тез ва кучли оғриқлар борлиги		Ҳа	Йўқ
‎‎Бош айланиш хуружлари ёки ҳушдан кетиш ҳоллари		‎Ҳа	Йўқ
Аллергик реакция (қайси аллергенга?)‎		Ҳа‎	Йўқ
Кўришнинг бузилиши ёки иллюзиялар		Ҳа‎	‎Йўқ
‎Юрак фаолиятининг бузилиши		‎Ҳа	Йўқ‎
Турли сабабларига кўра ҳушдан кетиш		Ҳа	Йўқ
Эшитиш аъзоларидаги бузилишлар‎		Ҳа	Йўқ
Артериал босимнинг кўтарилиши ёки тушиши ‎		Ҳа	Йўқ
Ошқозон ёки ичак фаолиятининг бузилиши		Ҳа	Йўқ
Сийдик чиқариш фаолиятининг бузилиши		‎Ҳа	Йўқ
Турли хилдаги асаб бузилишлари		Ҳа	Йўқ
‎Бошқа аъзо ёки тизимдаги бузилишлар		Ҳа	Йўқ
Касаллик сабабли (қайси?) касалхонада ётиш ёки амбулатор даволаниш		‎Ҳа	Йўқ
‎	‎	‎
‎‎_____________________________________________________________________________
‎Мен, ________________________________________________________________________
^{(кўрикдан ўтувчининг фамилия, исми, отасининг исми) ‎}
шуни тасдиқлайманки, мазкур аризада кўрсатилган маълумотлар ва жавоблар ишончли ва тўлиқ, менинг хабардорлигим доирасида ва тиббий кўрикдан ўтиш учун ҳамда ТУЭК тиббий хулосасига киритишга асос бўлиши мумкин.
‎	‎	‎	‎
«____» _____________200__й. ‎‎‎		______________________________________‎‎‎
‎	‎	^{(шахсий имзо)}

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
5-ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси ‎(The Republic of Uzbekistan) ‎Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги (Civil aviation Agency under the Ministry of transport of the Republic of Uzbekistan) ‎Серия АА № 000000
‎‎ Тиббий хулоса ‎Medical Conclusion ‎ _______________________ ‎ (класс/class)
‎	‎	қон гурухи ________ ‎blood group ‎ резусфактор_______ ‎ rhesus factor ‎
‎‎ ‎‎Фамилия _____________________________________________________________________ ‎Surname
Исми ________________________________________________________________________ ‎Name
Отасининг исми _______________________________________________________________
‎Туғилган йили _________________________________________________________________ ‎Date of birth
‎‎_____________________________________________________________________________
^{ФА ТУЭК нинг номи ‎Medical Aviation Center}
«___» ______________ 200 __ й.дан ‎Date of issue
ФА ТКН -2002 ‎In accordance with RME CA of Uzbekistan - 2002
ЯРОҚЛИ ДЕБ ТОПИЛГАН _______________________________________________________ ‎Approved for flight operating
Тиббий хулоса «___» _____________ 20____гача амал қилади ‎‎‎If renewed in ______ months Conclusion is valid till
ФА ТУЭК (МТУЭК)раиси _______________________________________________________
The Chairman of the Commission ‎	^{‎(Имзо, signature)}	‎
М.Ў. ‎Stamp	‎	‎
‎………………………………………………………………………………………………………………………^{(қирқиш чизиғи)}
Тиббий хулоса ‎	‎	серия АА № 000000‎
Берилди: ______________________________________________________________________
‎	^{(Ф.И.О, лавозими)}	‎
Берилган санаси: «___» __________ 20____ й. ‎‎		Олгани ҳақида имзо: ________
‎	‎	‎
‎Орқа томони ‎
Даврли тиббий кўриклар ‎Periodical Medical Examinations ‎
Тиббий кўрик санаси ‎Date of medical examination ‎	Тиббий хулосанинг амал қилиш муддатини узайтириш хақида хулоса ‎Validation mark ‎	Авиация корхонаси шифокорининг имзоси ‎Signature ‎Печать (stamp) ‎
‎	‎	‎
‎	‎	‎
‎	‎	‎
‎	‎	‎
‎	‎	‎
‎Алоҳида белгилар:	‎	‎

(5-илова Ўзбекистон Республикаси транспорт вазирининг 2023 йил 22 июндаги 7-сонли буйруғи (рўйхат рақами 1186-12, 17.07.2023 й.) таҳририда — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 17.07.2023 й., 10/23/1186-12/0483-сон)

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
6-ИЛОВА

№ _______Тиббий кўрик ҳақида ‎ ‎ТУЭК МАЪЛУМОТНОМАСИ ‎Берилди _____________________________________________________________________
(Ф.И.О., туғилган йили)			‎
унга «Тиббий хулоса» бериш рад этилди ___________________________________________
‎‎___________________________«Соғлиғи ҳолатига талабларга...» тўғри келмаганлиги сабабли
‎	‎	‎	‎
ФА ТКН- 2002 ______________ модда			‎
‎	‎	‎	‎
Ташҳис: ____________________________________________________________________
‎‎____________________________________________________________________________
Тавсиялар: ___________________________________________________________________
‎	‎	‎	‎
Қайта кўрикдан ўтиш тавсия этилмайди, ________ ойлардан кейин тавсия этилади ‎(кераксизи ўчирилсин)
‎	‎	‎	‎
«Тиббий хулоса»ни беришдан рад этиш белгиланган тартибда шикоят қилиниши мумкин.
‎	‎	‎	‎
Маълумотнома берилган сана «____» __________200 __ й. ‎			‎
‎ФА ТУЭК раиси ‎ ‎ФА ТУЭК муҳри		(имзо) ‎
‎	‎	‎‎_____________________ ходимлар ‎‎бўлимига ‎‎ ‎(авиакорхонанинг номи) ‎‎ ‎
«Тиббий хулоса» беришни рад этиш тўғрисидаги
№ _______ХАБАРНОМА
‎	‎	‎	‎
Фу-ро _______________________________________________________________________
‎(кўрикдан ўтувчининг фамилияси, исми, отасининг исми)
ФА ТКН- 2002 «Соғлиғи ҳолатига талабларга...» ни ______________ моддасига нолойиқлиги сабаблипарвоз ишига лойиқлиги ҳақида «Тиббий хулоса» бериш« рад этилди ‎«____» _______________200 __ й.
‎	‎	‎	‎
‎ФА МТУЭК раиси ‎ ‎ФА МТУЭК муҳри		(имзо)

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
7-ИЛОВА

Қутб экспедициялари, иқлими иссиқ мамлакатларда 3 ойдан кўп муддатдаги ишларга ва авиация-кимёвий ишларга

ТИББИЙ ТЎҒРИ КЕЛМАСЛИК

3 ойдан кўп муддатда қутб экспедицияларига, иқлими иссиқ мамлакатларга ишлашга юборилган авиация мутахассислар навбатдан ташқари тиббий кўрикдан ўтишлари лозим.

Тиббий тўғри келмайдиган ҳоллар:

1. Қутб экспедицияларида ишлаш учун:

2.2., 4.2., 6.2., 10.2., 11., 12.2., 13.2., 14.2., 16.2., 17.2., 18.2., 21.2., 25.2., 30.2., 34.2., 35.2., 36.2., 37.2., 38.2., 39.2., 41.2., 43.2., 44., 46.2., 47.2., 48.2., 49.2., 52 (0,6 дан паст бўлмаган холда; 1,0 коррекцияси билан), 55.2., 55.3., 56.2., 57.2., 60.2., 60.3., 63.3;

2. Иқлими иссиқ мамлакатларга ишлаш учун:

2.2., 4.2., 6.2., 9.2., 11., 12.2., 13.2., 14.2., 16.2., 21.2., 30.2., 31.2., 34.2., 37.2., 38.2., 39.2., 41.2., 43.2., 44., 55.2., 55.3., 56.2., 60.2., 60.3., 63.3.;

3. Авиация-кимёвий ишлар учун (заҳарли химикатларни қўллаган ҳолда);

2.2., 9.2., 11., 12.2., 13.2., 14.2., 16.2., 23.2., 24.2., 25.2., 30.2., 31.2., 38.2., 39.2., 41.2., 43.2., 44., 46.2., 47.2., 48.2., 49.2., 63.2., 63.3.

Изоҳ: «Соғлиғи ҳолатига талабларга...» даги моддаларга кўра, заҳарли химикатлар билан ишлашга нолойиқ деб топилган авиамутахассисларни ТУЭК хулосаси билан минерал ўғитлар ва биопрепаратлар билан ишлашга рухсат бериш ҳуқуқига эга.

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
8-ИЛОВА

‎‎Тиббий учиш эксперт комиссияси ‎‎БАЁННОМАРИ ЖУРНАЛИ ‎
200 __й. «____» ___________ ________сонли ТУЭК мажлисининг баённомаси
‎Раис ______________________________ Аъзолар ____________________________________
‎	‎	‎	‎	‎‎__________________		‎	‎
‎	‎	‎	‎	‎‎__________________		‎	‎
‎	‎	‎	‎	‎‎__________________		‎	‎
‎	‎	‎	‎	‎	‎	‎	‎
№ ‎‎т/р	Фамилия, исми, отасининг исми ‎	Туғ. йили ‎	Лавозими, ишлаш жойи, умумий учиш вақти (соат)	Кўрикдан ўтиш учун сабаб‎	Шикоятлар, клиник ташҳис‎	«Тиббий хулоса», даволаш — соғломлаштириш чора-тадбирлари, диспансерлик ҳисоби гуруҳи‎	‎
1‎	2‎	3‎	4‎	5‎	6‎	7‎	8‎
‎ТУЭК раиси		‎	‎	‎	_____________(имзо)‎		‎
Аъзолар:		‎	‎	‎	_____________(имзо)		‎
‎	‎	‎	‎	‎	_________	‎	‎
‎	‎	‎	‎	‎	_________	‎	‎
‎	‎	‎	‎	‎	‎	‎	‎
М.Ў.‎	‎	‎	‎	‎	‎	‎	‎

Изоҳ:

1. Фуқаро авиация ўқув юртларига кираётган номзодларга алоҳида баённомалар журнали юритилади, 4 устунда фуқаро авиацияси ўқув юртининг номи кўрсатилади.

2. Баённомалар рақами ҳар йили 01.01. дан юритилади, 1 устунда тартиб рақами каср ҳолда кўрсатилади: суратида йил бошидан рақам, махражида ТУЭКдаги ҳар кунлик кўрик рақами.

3. 7 устунда ТУЭК нинг барча кўрсатма ва тавсиялари кўрсатилади.

4. Журналнинг варақлари рақамланади ва тикилади. Журнал ТУЭК раисида ХФУ ҳужжати сифатида сақланади.

5. Баённомалар журнали ТУЭКда 30 йил сақланади, ўқув юртларига кираётган номзодларники эса — 3 йил.

6. МТУЭКнинг баённома журналида 8 устун назарда тутилади, унда МТУЭК томонидан чиқарилган «Тиббий хулоса», кўрсатма ва тавсиялар кўрсатилади.

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
9-ИЛОВА

Тиббий учиш эксперт комиссиясидаги тиббий техника ва тиббий буюмлар

РЎЙХАТИ

Жарроҳ кабинети учун:

1. Ростомер

2. Тиббий тарозилар

3. Спирометр

4. Қўлнинг динамометри

5. Сантиметрли лента

6. Угломер

7. Жарроҳлик қўлқоплари

8. Тиббий кушетка

9. Негатоскоп

10. Муолажа столи

Терапевт кабинети учун:

1. Сфигмоманометр (тонометр)

2. Стетофонендоскоп

3. Секундомер

4. Метал ёки ёғочли шпателлар

5. Тиббий термометрлар

6. Тиббий кушетка

Невролог кабинети учун:

1. Сфигмоманометр (тонометр)

2. Стетофонендоскоп

3. Секундомер

4. Металли шпателлар

5. Тиббий термометрлар

6. Неврологик текшириш учун болғача

7. Қўлнинг динамометри

8. Тиббий кушетка

9. Сантиметрли лента

Отоларинголог кабинети учун:

1. Асбоблар учун ойнали шкаф

2. Асбоблар учун столча

3. Эгилувчан штативли стол лампаси

4. Вестибуляр анализаторни текшириш учун айланадиган кресло

5. Аудиометр (бланклар билан)

6. Пешонадаги рефлектор

7. Тил учун металли шпателлар

8. Қулоқ воронкалари

9. Бурун ойналари

10. Ҳиқилдоқ ойналари

11. Бурун-ҳалқум ойналари

12. Полицер баллонлари олива билан

13. Қирқмали қулоқ учун зондлар

14. Ҳалқум зондлари

15. Аттикли зондлар

16. Бурун тугмачасифат зондлари

17. Зиглнинг оптик тизимли қулоқ воронкаси

18. Камертонлар (тўплам)

19. Секундомер

20. Барани трещёткаси (пасайтирувчи)

21. Отоскоплар

22. Трахеостомик тўплам

23. Учи букилган ҳиқилдоқ шприцлари

24. Жанне шприцлари

25. Тиббий шприцлар

26. Ёт жисмларни олиш ташлаш учун букилган шприцлар

27. Гартман қулоқ қисқичлари

28. Қулоқ манометрлари

29. Бўғимли қулоқ пинцетлари

30. Анатомик пинцетлар

31. Аттикани ювиш учун канюлалар

32. Металли катетерлар

33. Бурун орқа тампонадаси тўплам

34. Бурун учун қирқма зондлар

35. Корнцанглар

36. Бир томони ўткир тиғли жарроҳлик қайчилари

37. Гаймор бўшлиғини тешиш учун игналар

38. Порошокпуфловчилар

39. Зич ёпиладиган тиқинли банкалар

40. Ҳиқилдоқ ойналари учун тутқичлар

41. Ўткир ҳидли моддалар учун зич ёпиладиган тиқинли штангласлар

42. Буйраксимон лотоклар

43. Стерилизатор

44. Спиртовка

45. Бикслар

46. Тиббий кушетка

Офтальмолог кабинети учун:

1. Жадвални (Рота) ёритувчи ускуна

2. Головин — Сивцевнинг жадваллари

3. Рабкин полихроматик жадвали (8,9- нашри)

4. Намунали гардиши билан шишалар тўплами

5. Рефрактометр

6. Скиаскопик чизғич

7. Оддий (ойнали) ва электрли офтальмоскоп

9. Бинокуляр кўришни аниқлаш учун асбоби (цветотест ПБИ-1, синоптофер)

10. Тунги кўриш ўткирлиги ва қоронғиликка мослашувчанликни текшириш учун асбоб

11. Эгилувчан штативли стол лампаси

12. Ёриқли лампас

13. Маклаков тонометри

14. Гониоскоп

15. Меддокс шкаласи

16. Экзофтальмометр

17. Аккомодоконвергенцтренер (АКТ-02)

18. Ёш йўлларини ювиш учун тўплам

19. Кампиметр

20. Тиббий кушетка

Психолог кабинети учун:

1. Секундомер

2. Бланклар тўплами (тестлар)

3. Пиюрковский ускунаси

4. «Абитуриент» ускунаси (2 до.)ёки психологик текширув учун дастурлар тўплами билан шахсий ЭҲМ

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
10-ИЛОВА

‎‎АВИАМУТАХАССИСГА КЎЧИРМА № ______ ‎
200___й.»___» ___________________________Тиббий учиш эксперт комиссияси томонидан
‎	‎	‎	‎
‎‎_________________________________________________________________ кўрикдан ўтди
(ТУЭКнинг тўлиқ номи)
‎	‎	‎	‎
‎Фамилия, исми, отасининг исми __________________________________________________
(тўлиқ ёзилади)
Туғилган йили__________________ ФА авиакорхонаси_______________________________
‎	‎	‎	‎
Лавозими _____________ самолёт тури _______________умумий учган вақти____________
‎	‎	‎	‎
Доимий яшаш манзили _________________________________________________________
‎	‎	‎	‎
Қачондан бери парвоз ишида _____________________________________________________
‎	‎	‎	‎
Қачон ва қайси ўқув юртини тугатган ______________________________________________
ТУЭК хулосаси ва олдинги кўрик санаси ___________________________________________
‎	‎	‎	‎
Бўйи____________Тана вазни______________Кўкрак айланаси________________________
‎	‎	‎	‎
‎‎Шикоятлар___________________________________________________________________
‎	‎	‎	‎
Анамнез____________________________________________________________________
(қайси ҳолатларда ва қачон ушбу жароҳат, касаллик орттирилганлиги кўрсатилсин)
Ўтказилган касалликлар__________________________________________________________
‎	‎	‎	‎
Даволашда, текширувда бўлган ___________________________________________________
____________________________________________________________________________
(даволаш муассасаси ва унда бўлган вақти кўрсатилсин) ‎
‎	‎	‎	‎
Қўлланилган даволаш чора-тадбирлари _____________________________________________
‎	‎	‎	‎
Комиссиялараро даврида санаторий даволанишда бўлган_______________________________
‎		‎	‎
‎‎_____________________________________________________________________________
(қаерда, қачон ва даволаниш натижалари кўрсатилсин)
‎	‎	‎	‎
Комиссияаро даврда касаллик варақасида бўлган _____________________________________
(қайси касаллик ёки жароҳат ва кунлар сони кўрсатилсин)‎‎
‎	‎	‎	‎
Объектив текширув маълумотлари (барча аъзолар ва тизимлар бўйича)___________________‎
‎	‎	‎	‎
Объектив текширув маълумотлари (давоми)_________________________________________
‎	‎	‎	‎
_____________________________________________________________________________
(авиамутахассисни текширишда яроқлик даражасини ўзгартирган шифокор тўлдиради)
‎	‎	‎	‎
Махсус текширувлар натижалари (лаборатор,рентгенологик ва бошқалар) _________________ ‎_____________________________________________________________________________
‎	‎	‎	‎
Ташҳис (уни асослаш — асосийси ва ҳамроҳ) ________________________________________‎
‎	‎	‎	‎
Тиббий учиш эксперт комиссиянинг хулосаси:
‎	‎	‎	‎
‎‎____________________________модда асосида, ____________________________устунлар
‎	‎	‎	‎
«Соғлиғи ҳолатига талаблар» _____________________________________________________
‎	(ТУЭК хулосаси тўлиқ кўрсатилсин)
‎	‎	‎	‎
ТУЭКнинг даволаш-профилактика ва бошқа тавсиялари _______________________________
____________________________________________________________________________‎‎
‎	‎	‎	‎
‎	‎	‎	‎
‎М.Ў.	‎	‎‎ФА ТУЭК раиси________________________‎
‎	‎	‎	(имзо) ‎
‎	‎	‎	‎
‎	‎	‎	‎
Фуқаро авиацияси агентлиги Марказий тиббий учиш эксперт комиссиянинг почта манзили _____________ ‎_____________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________‎
‎	‎	‎	‎
Ўзбекистон Республикаси Марказий тиббий учиш эксперт комиссиянинг хулосаси _________ _____________________________________________________________________________

(10-илова Ўзбекистон Республикаси транспорт вазирининг 2023 йил 22 июндаги 7-сонли буйруғи (рўйхат рақами 1186-12, 17.07.2023 й.) таҳририда — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 17.07.2023 й., 10/23/1186-12/0483-сон)

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
11-ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиацияси тиббий-учиш эксперт комиссиясининг

НАМУНАВИЙ НИЗОМИ

Умумий қоидалар

Фуқаро авиациясининг Тиббий-учиш эксперт комиссияси (ТУЭК) — фуқаро авиацияси корхоналари тиббий-санитария қисмининг таркибий бўлинмаси ҳисобланади.

Тиббий-учиш эксперт комиссияси ишига ташкилий услубий раҳбарликни Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиацияси Марказий Тиббий-учиш эксперт комиссияси (МТУЭК) амалга оширади.

ТУЭК ўз ишида Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги, Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси, Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг норматив ҳужжатлари ва буйруқлари, Фуқаро авиацияси ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низом (ФА ТКН — 2002) ва ФА МТУЭКнинг услубий кўрсатмаларига асосланади.

ТУЭК таркибига: — раис (ТСҚ бошлиғи ўринбосари) ва экспертлар: — терапевт, невропатолог, окулист, отоларинголог, жарроҳ, психоневролог (психолог), иккита ўрта тиббий ходим (ТУЭК котибаси ва хона ҳамшираси).

ТУЭК раислигига тайинланадиган шифокор номзоди ТСҚ бошлиғи ва МТУЭК раиси билан келишилади.

Изоҳ: ТУЭК раиси йўқлигида унинг вазифалари кўпроқ тажрибага эга бўлган экспертга юклатилади.

Алоҳида ҳолларда, ТУЭК таркибига авиакорхона Тибсанқисмининг ва Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш даволаш муассасаларнинг малакали мутахассисларини, уларни ФА ТКН — 2002 талаблари билан олдиндан таништириб жалб қилишга рухсат берилади.

ТУЭК 9-иловага мувофиқ жиҳозланади.

Бориш билан боғлиқ харажатлар борилаётган авиакорхона ҳисобига киради.

ТУЭКнинг тўлиқ бўлмаган таркибида ўтказиш ва кўрикдан ўтказиш таъқиқланади; ТУЭК раиси ва эксперт шифокорлар лавозимларида рухсат берилмайди.

ФА ТУЭК вазифалари

Авиация ходимларининг касбий мажбуриятларини бажаришга лойиқлиги ФА ТКН — 2002 «Соғлиғи ҳолатига талаблар...»га мувофиқ аниқланади.

Учувчи, диспетчерлик, курсантлар таркиби, борткузатувчи, бортоператорларни қайта тиклаш чора — тадбирлари, профилактикаси, даволаш-соғломлаштириш ташкиллаштириш назорати соғлиғини ва касбий ишга лаёқатини сақлаш мақсадларида ўтказилади.

ФА ТУЭК функционал вазифалари

Навбатдаги ва навбатдан ташқари қуйидагиларни тиббий кўрикдан ўтказади: тижорат авиациясининг учувчилари, йўналишдаги учувчилар, штурманлар, бортинженерлар, бортмеханиклар, бортрадистлар (самолёт ва вертолётларники), борткузатувчилар, бортоператорлар, планеристлар, ҳаваскор — учувчилар, кузатувчи — учувчилар, аэростат учувчилари, енгил ва ўта енгил учиш аппаратларининг учувчилари, ФА абитуриентлари ва курсантла, ҲҲБ диспетчерлари.

Биринчи уч кунда стационарда бўлган авиамутахассисларни кўрикдан ўтказади, ҳамда текширув ёки даволаш якуни бўйича, Ўзбекистон Республикасининг исталган ҳудудидаги ФА авиамутахассисларига ФА ТКН — 2002 мувофиқ «Тиббий хулоса» чиқаради.

Изоҳ: Стационарда бўлган авиамутахассисларга касаллик тарихидан кўчирма расмийлаштирилади, у тиббий китобчасига ёпиштирилади.

Учиш отрядлари, стационар, диагностика хоналари шифокорларини, ТУЭК тавсияларини бажариш, шифокор — соғломлаштириш чора-тадбирларини ўтказиш бўйича ишини назорат қилади ва ушбу бўлинмаларга услубий раҳбарликни амалга оширади.

Экипаж аъзоларининг соғлиғдаги ўзгаришлар билан боғлиқ бўлган, касбига нолойиқлик, касалланиш, парвоз ҳодисаларининг сабаблари ва уларнинг шарт-шароитларини ўрганади.

Авиаходимларнинг соғлиғини мустаҳкамлаш ва жисмоний тайёргарлик бўйича чора-тадбирларини раҳбарият билан биргаликда ишлаб чиқади.

ФА ТКН — 2002да назарда тутилган ҳолларда тиббий ҳужжатларни тасдиқлаш ва назорат қилиш учун МТУЭКка юборади.

Кўрикдан ўтувчиларни, МТУЭК билан келишилган ҳолда, МТУЭКнинг етакчи шифокор-экспертларига маслаҳатга юборади.

Авиаходимларни Ўзбекистон Республикасининг мудофаа вазирлиги ёки Соғлиқни сақлаш вазирлиги махсус муассасаларига маслаҳатга юборади.

Календар йилнинг 10 январигача белгиланган шаклда ФА ТУЭК иши тўғрисидаги йиллик ҳисоботларни ФА МТУЭКка тақдим қилади.

ТУЭК хуқуқлари ва мажбуриятлари.

«Тиббий хулоса» чиқаради:

тижорат авиациясининг учувчилари, йўналишдаги учувчилар, штурманлар, бортинженерлар, бортмеханиклар, ҳар қандай классдаги самолёт ва вертолётларнинг бортрадистлари (АКИга яроқлилик), ҲҲБ диспетчерлари, кузатувчи — учувчилар, борткузатувчилар, бортоператорлар, ҳаваскор — учувчилар, планеристлар, аэростат учувчилари, енгил ва ўта енгил учиш аппаратларининг учувчилари, ФА ўқув юртларига кираётган абитуриентлар ва курсантларга.

Учувчи, штурман, бортмухандис, бортмеханик, бортрадист (самолёт ва вертолётларники-аэро-кимёвий ишлар билан боғлиқ бўлганлар хам), борткузатувчи, бортоператор, планерист, хаваскор учувчи, кузатувчи-учувчи, аэростат учувчиси, ўта енгил учадиган аппаратларнинг учувчилари, фуқаро авиациясининг абитуриент ва курсантларга хамда диспетчерларга;

иссиқ иқлимли мамлакатларга ва қутб экспедициясига ишга юборилаётган шахсларга.

Эксперт хулосасини чиқариш учун, зарур бўлган қўшимча материалларни Ўзбекистон Республикасининг тиббий муассасалари, ФА ўқув юртлари, авиакорхоналар раҳбарларидан сўрайди.

Тиббий кўрсатиш бўйича текширилаётганларни стационар ва бошқа турли текширувларга, МТУЭКга маслаҳатга юборади.

ФА ТКН — 2002ни 44-бандига мувофиқ авиамутахассисларни тиббий ҳужжатларини (тиббий китобча, касаллик тўғрисидаги гувоҳнома, мақсадлари кўрсатилган ҳолдаги МТУЭКга йўлланма, уч йиллик ЭКГ, ВЭП ва бошқа текширувлар) эксперт қарорини чиқаргандан кейин беш кундан кам бўлмаган муддатда МТУЭКга тасдиқлашга юборади.

ФА ТКН — 2002ни 46, 47-бандига мувофиқ авиамутахассисларни тиббий ҳужжатларини назорат учун МТУЭКга юборади.

Мураккаб ташҳисотли ва экспертли ҳолларда, ТУЭК аъзоларининг фикрларидаги зиддиятларда ва ФА ТУЭК эксперт қароридан авиамутахассислар шикоят қилганда, МТУЭКга авиамутахассислар тиббий ҳужжатлари билан бирга юборилади.

Стационарда текшириш ўтказилади:

Учувчилар таркиби 55 ёшга тўлганда ва ундан катта бўлганда ҳар йили;

ёшидан қатъий назар барча авиамутахассислар тиббий кўрсатиш бўйича;

учиш ва диспетчерлик ишига тикланганда.

ТУЭК шифокорлари Вазирлар Маҳкамасининг 2009 йил 18 декабрдаги 319-сон қарори билан тасдиқланган «Тиббиёт ходимлари малакасини ошириш ва уларни қайта тайёрлаш тартиби тўғрисида»ги Низомга мувофиқ ўз малакаларини оширишга мажбурлар.

ФА ТУЭК шифокор-экспертларининг жавобгарлиги

ФА ТУЭК шифокор-экспертлари ўз мутахассисликлари бўйича эксперт хулосаларининг тўғрилиги ва асослантирилганлиги, текширувларнинг тўлиқ ва сифатлиги учун жавобгардирлар.

ФА ТУЭК раиси қуйидагиларга жавобгар:

ФА ТУЭК ишини тўлиқ ташкиллаштиришга;

ТУЭК шифокор-экспертларининг якуний эксперт қарорига;

Юқори турувчи тузилмаларга ўз вақтида ҳисобот топширишга;

ходимларнинг техника хавфсизлиги ва меҳнат интизомига риоя қилишларига;

шифокор-экспертларни эксперт даражасидаги тайёргарлигига;

учиш отрядлари шифокорларига услубий раҳбарликка;

ФА ТУЭК мутахассисларини шифокорлик сирини сақлашларига.

ФА ТУЭК реквизитлари

ФА ТУЭК ўз номи ёзилган думалоқ муҳр ва бурчакли штампга эга.

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
12-ИЛОВА

‎	‎	‎	‎
Фуқаро авиацияси ўқув юртларининг курсантлари (тингловчилари), ‎хизмат кўрсатувчи ходимлар, учувчи ва диспетчерлик таркибидаги ‎шахсларга МТУЭКга (ётқизишга, маслаҳатга) ‎ЙЎЛЛАНМА ‎ ‎Фамилия ______________________________________________________________________‎‎
Исми____________________________________Отасининг исми________________________
Туғилган йили_________________________ Лавозими_________________________________
Ҳаво кемаси тури _______________________________________________________________‎
ФА авиакорхонаси ______________________________________________________________
Уй манзили ____________________________________________________________________‎
Шахсан юбориляпти (тиб. ҳужжатлари) _____________________________________________‎_
‎‎______________________________________________________________________________
‎‎(қаерга)
Юбориш мақсади_______________________________________________________________
‎Ташҳис _______________________________________________________________________
‎‎______________________________________________________________________________
ТУЭКнинг охирги хулосаси 200 ___й.»_____» ________________________________________
______________________________________________________________________________
Илова: Тиббий китобча _______________________________________________________нус.
‎	‎Тиббий карталар_____________________________________________нус.
‎	Касаллиги тўғрисидаги гувоҳнома _______________________________нус.
‎	Кўчирмалар, маслаҳат варақалари ва бошқа текширувлар________________ ‎‎‎________________________________________________________варақда
‎	Уч йил учун ЭКГ пленкава ВЭП _________________________________до.
‎Шифокор имзоси________________________________________________________________‎‎
(лавозим, фамилияси)
‎	‎	‎	‎
‎	‎	‎__________________________200____й.»_____» ‎
‎	‎	‎	‎
Маслаҳат маълумотлари (ётқизиш тўғрисидаги қарор)
______________________________________________________________________________
‎Имзо__________________________________________________________________________

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
13-ИЛОВА

‎	‎	‎	‎	‎
КЕЛИШИЛГАН ‎Авиакорхона раҳбари ‎		‎	ТАСДИҚЛАЙМАН ‎ТУЭК раиси ________________
		‎	‎‎__________________________________‎
200 й. «____» _____________		‎	200 й. «____» _______________________
‎	‎	‎	‎	‎
ЯКУНИЙ ДАЛОЛАТНОМА
Авиакорхонанинг учувчилар, диспетчерлик таркиби, хизмат кўрсатувчи ходимларнинг тиббий кўриги натижалари бўйича ______________________________________________ курсантлар _________________________, ТУЭКда ўтказилган _________________ 200 ___й.дан «____» __________ 200____й.гача «____» ________________________________________________.
‎	‎	‎	‎	‎
Парвоз (диспетчерлик) ишига яроқсиз деб топилганлар: ________________________________‎ ‎_____________________________________________________________________________
№№‎	Фамилия Исми Отасининг исми‎	Лавозими‎	‎‎Парвоз (диспетчерлик) ишидан четлатиш сабаби ‎
______________________________________________________________________________‎‎
кейинги кўрикдан ўтиш билан даволаниши (соғломлаштириши) лозим:‎‎_____________________ ‎______________________________________________________________________________
№№‎	Фамилия Исми Отасининг исми	Лавозими	ФА ТУЭК тавсиялари ва даволаш белгиланган ташҳис ‎
‎‎______________________________________________________________________________
‎‎Стационарга юбориш лозим:
‎‎______________________________________________________________________________
№№‎	Фамилия Исми Отасининг исми	Лавозими	Ётқизиш учун сабаб Стационарга юборилган сана ‎
‎‎______________________________________________________________________________
Комиссияаро даврда даволаниш (соғломлаштириши) лозим:______________________________ ‎______________________________________________________________________________
№№‎	Фамилия Исми Отасининг исми	Фамилия Исми Отасининг исми ‎	ФА ТУЭК кўрсатмаси
‎‎______________________________________________________________________________
‎	‎	‎	‎	‎
Отряд шифокори _______________________________________________________________
‎	‎	(имзо)	‎	‎

Изоҳ: Якуний далолатнома 4 нусхада тузилади: МТУЭК раисига, авиакорхона раҳбарига, ФА ТУЭК раисига ва отряд (хизмат) шифокорига. Курсантларга якуний далолатнома алоҳида тузилади. Якуний далолатномалар йилда 1 марта ўтган йилнинг 1 сентябридан жорий йилнинг 31 майи даврида тузилади.

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
14-ИЛОВА

ТАНА ВАЗНИ КАТТАЛИГИ ИНДЕКСИ (КЕТЛЕ) БЎЙИЧА ТАНА ВАЗНИНИ БАҲОЛАШ УЧУН

ЖАДВАЛ

Тана вазнини тури	ИМТ (кг\м 2)	Ҳамроҳ касалликлар хавфи
Тана вазни етишмовчилиги	<18,5	Паст (бошқа касалликлар хавфи юқори)
тана вазни нормал	18,5-24,9	Оддий
тана вазни ортиқча (семизликни олди)	25,0-29,9	Ошган
семизликни 1 даражаси	30,0-34,9	Юқори
семизликни 2 даражаси	35,0-39,9	Жуда юқори
семизликни 3 даражаси	>40	Ўта юқори

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
15-ИЛОВА

БЎҒИМЛАРДАГИ ҲАРАКАТЛАР ҲАЖМИНИ ЎЛЧАШ БЎЙИЧА

ЖАДВАЛ

			Ҳаракат ҳажми (бурчак, градус)
БЎҒИМ	Ҳаракатнинг йўналиши	Ўлчаш учун дастлабки ҳолат; ҳисобот олиб борилаётган бурчак	Нормада	Аҳамиятсиз деб тавсифланадиган чекланиш
ЕЛКА	Букиш (олдинга ҳаракат) елка бўғими иштирокида	Турганда. Қўл тана йўналишида туширилган, супинация ва пронация ўртасида текис турган ҳолда (0)	175 — 180	120 гача
	Тўғрилаш (орқага ҳаракат)	Юқоридаги қатордагидек	45 — 50	20 гача
	Узоқлаштириш (елка соҳаси иштирокида)	Турганда. Қўл тўғри, супинацияда (0)	180	120 гача
ТИРСАК	Букиш	Турганда. Қўл туширилган, очилган, ўрта ҳолатда (180)	27 — 30	80 гача
	Тўғрилаш	Юқоридаги қатордагидек	180	160 гача
БИЛАК-ТИРСАК	Пронация	Турганда ёки ўтирганда. Қўл 90° га букилган, билак ўрта ҳолатда, кафт ва бармоқлар билак қаторида (0)	90	60 гача
	Супинация	Юқоридаги қатордагидек	90	60 гача
БИЛАК-КАФТ БЎҒИМИ	Букиш	Турганда. Қўл кўкрак олдида, тирсак бўғимида 90° га букилган, билак пронацияда (180)	80	30 гача
	Тўғрилаш	Юқоридаги қатордагидек	70	15 гача
	Узатиш	Билак супинация холатида, кафт билак билан бир қаторда (180)	160 — 135	до 175
	Яқинлаштириш	Юқоридаги қатордагидек	140	165 гача
ПАНЖА-ТОВОН	Букиш	Ўтирганда, тирсакка таянганда, билак вертикал ҳолатда, бармоқлар тўғри (180)	Биринчи бармоқдан 135 гача, қолгани 90 — 95	Биринчи бармоқдан 155 гача 60 гача
	Букилган жойини очиш	Юқоридаги қатордагидек	180 — 210	165 — 170
Бармоқ суяклари бўғимларида ҳаракатланиш чекланганда панжаларнинг ушлаб қолиш функцияси ва биринчи бармоқни бошқа бармоқларга нисбатан қарама-қаршилиги сақланиши керак.
ЧАНОҚ-СОН	Букиш	Орқси билана ётиш. Тизза букилади. Тос қимирламайди (0)	120	100
	Тўғрилаш	Қоринга ётади ёки соғлом ёнбошига. Тизза тўғриланади. Тос қимирламайди (0)	15 — 20	10
	Ёнга узатиш	Орқаси билан ётиш. Тос қимирламайди. Товон ўрта ҳолатда, болдирга 90°да (0)	50 — 90	30
	Тўғрилаш	Юқоридаги қатордагидек	20 — 30	10
	Супинация (ташқарига ротация)	Юқоридаги қатордагидек Тизза тўғриланган (0)	60	40
	Пронация (ичкарига ротация)	Юқоридаги қатордагидек	40	20 гача
ТИЗЗА	Букиш	Орқаси билан ётиш. Тизза бўғимини тўғриланган, тана билан бир қаторда, тизза кўзи олдинга қарайди (180)	40	90 гача
	Болдирнинг букилган жойини очиш	Юқоридаги қатордагидек	180	170
БОЛДИР-ТОВОН	Товонни букиш	Орқаси билан ётиш ёки ёнбошлаб. Товон болдирга 90°да.	130	110
	Товонни тўғрилаш	Юқоридаги қатордагидек	70	80
ЧАККА-ЖАҒ	Вертикал ҳаракат	Оғиз катта очилганда, юқори ва пастки курак тишлар оралиқ масофа см. да ўлчанади	нормал оғиз очилиши 3 дан 6 см гача	3 см

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
16-ИЛОВА

Авиамутахассиснинг стационар текшируви ‎МАЪЛУМОТНОМАСИ ‎Берилди:_______________________________________________________________________
Фамилия исми отасининг исми
______________________________________________________________________________
Туғилган йили, лавозими, иш жойи
‎	‎	‎	‎
навбатдаги йиллик ТУЭК сабабли стационарда текширувда бўлди:
‎	‎	‎	‎
_________________________________дан ________________________________________да
‎	‎	‎	‎
Ташҳис:_______________________________________________________________________
‎	‎	‎	‎
‎‎______________________________________________________________________________
‎	‎	‎	‎
Шифокор-ординатор: ____________________________________________________________
‎	‎	‎	‎
Стационар муд: _________________________________________________________________
‎	‎	‎	‎
Ўзбекистон Республикаси ФА тиббий муассасасининг муҳри

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
17-ИЛОВА

Аэропорт ___________________________________________________________

Ташкилот ___________________________________________________________

Тузилмавий бўлинма _________________________________________________‎

Фуқаро ҳаво кемаси экипаж аъзоларининг парвоздан олдинги тиббий кўриги

№ _____ ЖУРНАЛИ ‎

Журнал юритиш бошланган вақти_______________________________________‎

Журнал юритиш тугаган вақти _________________________________________‎

Журналнинг ички томони:
‎

№ т\р

Кўрик санаси ва вақти‎

Ф.И.О.

Лавозими

Авиакорхонанинг рейс рақами, вақти

Учиб келиш вақти (экипаж аъзоларининг сўзларидан)

Шикоятлар

Экипаж аъзосининг имзоси

Пульс тезлиги

Кўринадиган ва ҳалқумнинг шиллиқ қаватларнинг ҳолати

Кўрсатишларга қараб аниқланади

Хулоса

ФА тиббий ходимининг имзоси

‎Бурундан нафас олиш

Тана ҳарорати

Артериал босим

1‎

2‎

3‎

4‎

5‎

6‎

7‎

8‎

9‎

10‎

11‎

12‎

13‎

14‎

15‎

‎Ушбу китобда рақамланган ва тикилган ____________________________________________________варақ ва муҳр билан бириктирилган

‎

‎_____________________________________________________________________________________________________________________

^{(Ф.И.О., лавозим, имзо)}

20____й.«_______»______________.

‎‎‎М.Ў.

‎

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
18-ИЛОВА

Аэропорт _____________________________________________________________________________

Ташкилот _____________________________________________________________________________

Тузилмавий бўлинма ___________________________________________________________________‎

‎ҲҲБ диспетчерларининг сменадан олдинги тиббий кўрик

№ _____ ЖУРНАЛИ ‎
‎

Журнал юритиш бошланган вақти________________________________________________________‎

Журнал юритиш тугаган вақти ___________________________________________________________‎

Журналнинг ички томони: ‎
№ т/р‎	Кўрик санаси ва вақти ‎	Ф.И.О.‎	Лавозим‎	Шикоятлар‎	ҲҲБ диспетчери имзоси	Пульс тезлиги‎	Кўринадиган ва ҳалқумнинг шиллиқ қаватларнинг ҳолати‎	Хулоса‎	ФА тиббий ходимининг имзоси
1‎	2‎	3‎	4‎	5‎	6‎	7‎	8‎	9‎	10‎
Ушбу китобда рақамланган ва тикилган ________________________________варақ ва муҳр билан бириктирилган ‎
‎‎________________________________________________________________
^{(Ф.И.О., лавозим, имзо)}								‎	‎
20____й.»_______»______________‎					‎	‎	‎	‎	‎
‎	‎М.Ў. ‎	‎	‎	‎	‎	‎	‎	‎	‎

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
19-ИЛОВА

Аэропорт ___________________________________________________________

Ташкилот ___________________________________________________________

Тузилмавий бўлинма _________________________________________________‎

‎Фуқаро ҳаво кемаси экипаж аъзосининг (ҲҲБ диспетчерлари) парвозлардан (навбатчиликдан) четлаштириш

№ _____ ЖУРНАЛИ ‎
‎

Журнал юритиш бошланган вақти_______________________________________‎

Журнал юритиш тугаган вақти _________________________________________‎

Журналнинг ички томони: ‎
№ т/р‎	Кўрик санаси ва вақти ‎	Ф.И.О.‎	Лавозим‎	Авиакорхона, бўлинма‎	Парвозлардан (навбатчиликдан) четлаштириш сабаби	ФА тиббий ходимининг лавозими ва имзоси‎	Четлаштирилган шахс қаерга юборилган	Четлаштириш тўғрисида кимга ва қачон хабар берилган‎	Парвоз ишига (навбатчиликка) қачон ва ким томонидан рухсат берилган
1‎	2‎	3‎	4‎	5‎	6‎	7‎	8‎	9‎	10‎
Ушбу китобда рақамланган ва тикилган ________________________________варақ ва муҳр билан бириктирилган ‎
‎‎________________________________________________________________
^{(Ф.И.О., лавозим, имзо)}								‎	‎
20____й.»_______»______________‎					‎	‎	‎	‎	‎
‎	‎М.Ў. ‎	‎	‎	‎	‎	‎	‎	‎	‎

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
20-ИЛОВА

Тиббий муассаса штампи‎

‎Парвоздан (навбатчиликдан) четлаштириш тўғрисидаги

№______ МАЪЛУМОТНОМА
‎

____________________________________________________________________‎

^{(Ф.И.О., лавозим, тузилмавий бўлинма)‎}

Парвоздан олдинги (сменадан олдинги) тиббий кўрикда парвоздан (навбатчиликдан) четлаштирилган 20____й. «____»________________________с. __________дақ. ‎

Дастлабки
‎ташҳис _____________________________________________________________
‎____________________________________________________________________

Қисқача объектив маълумотлар_________________________________________________________
‎____________________________________________________________________
‎____________________________________________________________________
‎____________________________________________________________________
‎____________________________________________________________________

Шифокорга келган санаси ___________________20____й. «____»_____________
‎____________________________________________________________________‎

^{‎(Ф.И.О., лавозим, имзо)}

20____й.»_______»______________‎

М.Ў.‎

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
21-ИЛОВА

Ташкилот __________________________
Тузилмавий бўлинма _____________________________________							20____й. «_______» ______________
20_____й. учун фуқаро ҳаво кемалари экипажи аъзоларини (ҲҲБ диспетчерларини) парвоздан олдинги тиббий кўрик натижалари тўғрисидаги МАЪЛУМОТЛАР
Кўрсаткич номи	Раҳбар-учиш таркиби	Самолётлар		Вертолётлар		Штурманлар	Бортмухандислар, бортмеханиклар, бортрадистлар	Жами учувчилар таркиби	Борткузатувчилар	Бортоператорлар	ҲҲБ диспетчерлар
Кўрсаткич номи	Раҳбар-учиш таркиби	Ҳаво кемаси командири	2-чи учувчилар	Ҳаво кемаси командири	2-чи учувчилар	Штурманлар	Бортмухандислар, бортмеханиклар, бортрадистлар	Жами учувчилар таркиби	Борткузатувчилар	Бортоператорлар	ҲҲБ диспетчерлар
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12
Киш. кўрилди
Киш. четлаштирилди
Жами
Улардан шу сабабли:
Ўткир касаллик билан
Сурункали касалликнинг хуружи билан
Парвоздан олдинги дам олишнинг етарли эмаслиги билан
Даврий тиббий кўрикдан ўтмаганлиги билан
Алкоголь истеъмол қилганлиги билан
Бошқа сабаблар
Бўлинма раҳбари __________________________________________________ (Ф.И.О. имзо)

Ўзбекистон Республикаси ФА ходимларини тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисидаги Низомга
22-ИЛОВА

_______________йил учун ФА авиаходимлари диспансер кузатуви бўйича ҳисобот
	Учиш отряди (хизмат) ___________________________ Шифокор Ф.И.О._________________________________ Жами шахслар ___________________ Улардаги жами касалликлар (ХКК-Х-А00-Т98шифрбўйича)__________ ________			ДКГ-I___________(шахслар сони) ДКГ-II__________( шахслар сони) ДКГ-III А_________( шахслар сони) ДКГ-III Б_________( шахслар сони)

№	Класслар ва касалликларнинг номи	ХКК Шифр	Ҳисобот йили бошлангунга қадар ДК бўлган	Ҳисобот даврида					Ҳисобот йили охирида ДК бўлган	Улардан аёллар
				ДК олинди		ДН чиқарилди
				жами	Улардан биринчи ташҳис қўйилганлар	жами	шу жумладан
				жами	Улардан биринчи ташҳис қўйилганлар	жами	соғайиш билан	ўлим билан
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11
1.	Баъзи бир юқумли ва паразитар касалликлар	А00-В99
2.	Ўсмалар, улардан хавфсизи	С00-D48 D10-D36
3.	Эндокрин тизимининг касалликлари, овқатланишнинг бузилиши, модда алмашинувини бузилиши, улардан: тиреотоксикоз, қандли диабет	Е00-Е90 Е05 Е10-Е14
4.	Асаб тизимининг касалликлари, улардан: эпилепсия, периферик асаб тизимининг касалликлари	G00-G99 G 40-41 G50-73
5.	Кўз ва ёндош аппаратининг касалликлари: глаукома, узоқни кўра олмаслик	Н00-Н59 Н40-Н42 Н52.1
6.	Қулоқ ва сўрғичсимон ўсиқча касалликлари.	Н60-Н95
7.	Қон айланиш тизими касалликлари, улардан: қон босими кўтарилиши характерловчи касалликлар, цереброваскуляр касалликлар	I00-I99 I10-I13 I60- I69
8.	Нафас олиш аъзолари касалликлари, улардан: сурункали фарингит, назофарингит, ринит, синусит сурункали бодомсимон безлар, аденоидлар касалликлари, перитонзилляр абсцесси, аллергик ринит, сурункали ва аниқланмаган бронхит	J00-J99 J31-J32 J35 J30 J40 — 43
9.	Овқат ҳазм қилиш аъзолари касалликлари, улардан: ошқозон ва 12-бармоқ ичак яра касаллиги, гастрит, дуоденит, сурункали гепатит, ўт-тош касаллиги, ўт пуфаги, ўт чиқариш йўллари касалликлари	К00-К93 К25-26 К29 К73 К80 К81 — 83
10.	Сийдик таносил тизими касалликлари, улардан: гломеруляр, тубулоинтерстициал ва бошқа буйрак ва сийдик йўллари касалликлари; сийдиктош касаллиги; простата бези касалликлари; сальпингит, оофорит эндометриоз; бачадон эрозияси ва эктропиони; ҳайз кўришни бузилиши	№ 00- № 99 № 00 — 16 № 25 — 28 № 20 — 23 № 40 — 42 № 70 № 80 № 86 № 91 — 94
11.	Ҳомиладорлик, туғиш, туғишдан кейинги давр	О00-О99
12.	Тери ва тери ости ёғ қатлами касалликлари	L00-L99
13.	Суяк-мушак тизими ва бириктирувчи тўқима касалликлари	М00-М99
14.	Жароҳатлар, заҳарланишлар ва ташқи сабаблар таъсиридаги баъзи бир оқибатлар	S00-T98
15.	Бошқа касалликлар(X -ХКК мувофиқ кўрсатилсин)
16.

Ҳисоботга илова:

1. 30 кундан ортиқ бўлган вақтинча меҳнат лаёқатини йўқотган шахслар рўйхати (Ф.И.О., туғилган йили, ташҳис, меҳнатга лаёқатсиз бўлган кунларининг умумий сони).

2. 55 ёшдан катта бўлган шахслар рўйхати.

3. Ўтказилган даволаш-соғломлаштириш тадбирлари тўғрисидаги маълумотлар (соғломлаштириш тури, ҳар бир тури бўйича шахслар сони).

4. Ҳисобот даврида ишга яроқсиз деб топилган шахслар рўйхати (Ф.И.О., лавозим, «яроқсиз» деб топилган ташҳис, модда кўрсатилсин).

5. Ҳисобот йилида ўлган шахслар рўйхати (Ф.И.О., туғилган йили, лавозими, ўлим санаси, суд-тиббиёт экспертизаси хулосаси, ўлим сабаби).

Изоҳ: ДКГ- диспансер кузатув гуруҳи, ДК-диспансер кузатуви.