OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI QURILISH VA UY-JOY KOMMUNAL XOʻJALIGI VAZIRINING
BUYRUGʻI
SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 6-iyunda hisobga olindi, hisob raqami 258]
Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksiga muvofiq buyuraman:
1. SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Oʻzbekiston Respublikasi davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisining 2013-yil 9-apreldagi 42-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan SHNQ 2.03.05-13 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash meʼyorlari” shaharsozlik normalari va qoidalari oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.
3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Energetika vazirligi, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi hamda Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi bilan kelishilgan.
4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.
Vazir B. ZAKIROV
Toshkent sh.,
2024-yil 22-aprel,
01/2-12-son
Kelishildi:
Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirining birinchi oʻrinbosari O. QUDRATOV
2024-yil 1-aprel
Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi raisi B. YUSUPALIYEV
2024-yil 18-mart
Favqulodda vaziyatlar vaziri A. KULDASHEV
2024-yil 12-mart
Energetika vaziri J. MIRZAMAHMUDOV
2024-yil 14-mart
Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2024-yil 22-apreldagi 01/2-12-son buyrugʻiga
ILOVA
SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalari
Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) 100 °C dan yuqori boʻlmagan, minus 40 °C dan past boʻlmagan haroratlarga moʻljallangan bino va inshootlarning poʻlat konstruksiyalarini hisoblash va loyihalashga oid boʻlgan talablarni belgilaydi.
Ushbu SHNQ koʻpriklar, transport tunnellari, magistral va texnologik quvurlar, gruntli tepaliklar ostidagi quvurlar, gidrotexnik (gidrotexnik inshootlarning quvur oʻtkazgichlarining elementlari bundan mustasno) va meliorativ inshootlarning poʻlat konstruksiyalarini loyihalashga, shuningdek sovuq holda shakllantirilgan yumaloq yoki toʻrtburchak yopiq kesimli profilli konstruksiyalarga nisbatan tatbiq etilmaydi.
1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar hamda qurilish reglamentlariga havolalar
1. Mazkur SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar hamda qurilish reglamentlariga havolalar qoʻllanilgan:
SHNQ 2.01.01-22 “Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik maʼlumotlar”;
SHNQ 2.01.02-04 “Binolar va inshootlarning yongʻin xavfsizligi”;
QMQ 2.01.07-96 “Yuklar va taʼsirlar”;
QMQ 2.02.01-98 “Bino va inshootlar asoslari”;
QMQ 2.03.11-96 “Qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilish”;
SHNQ 2.09.02-19 “Ishlab chiqarish binolari”
QMQ 2.01.03-19 “Seysmik hududlarda qurilish”;
SHNQ 3.01.02-23 “Qurilishda xavfsizlik texnikasi”;
QR 03.01-23 “Yuk koʻtaruvchi va toʻsuvchi konstruksiyalar”;
QR 03.02-23 “Metall konstruksiyalar”;
GOST 166-89 “Shtangelsirkullar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Shtangelsirkuli. Texnicheskiye usloviya);
GOST 380-2005 “Oddiy sifatli uglerodli poʻlat. Markalar” (rasmiy manba: Stal uglerodistaya obiknovennogo kachestva. Marki);
GOST 535-2005 “Oddiy sifatli uglerodli poʻlatdan sortli va shakldor prokat. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat sortovoy i fasonniy iz stali uglerodistoy obiknovennogo kachestva. Obshiye texnicheskiye usloviya);
GOST 977-88 “Poʻlat quymalar. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Otlivki stalnie. Obshiye texnicheskiye usloviya);
GOST 1050-2013 “Konstruksion sifatli legirlanmagan va maxsus poʻlatlardan metall mahsulotlari. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Metalloproduksiya iz nelegirovannix konstruksionnix kachestvennix i spetsialnix staley. Obshiye texnicheskiye usloviya);
GOST 1412-85 “Quyma uchun plastinka grafitli quyma temir. Markalari” (rasmiy manba: Chugun s plastinchatim grafitom dlya otlivok. Marki);
GOST 1497-84 “Metallar. Choʻzilishga sinash usullari” (rasmiy manba: Metalli. Metodi ispitaniy na rastyajeniye);
GOST 2246-70 “Payvandlash uchun poʻlat sim. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Provoloka stalnaya svarochnaya. Texnicheskiye usloviya);
GOST 3062-80 “LK-0 turli, 1x7 (1x6) konstruksiyali bir qavat oʻralgan poʻlat kanat. Sortament” (rasmiy manba: Kanat odinarnoy svivki tip LK-0 konstruksii 1x7 (1x6). Sortament);
GOST 3063-80 “TK turli, 1x19 (1x6x12) konstruksiyali bir qavat oʻralgan poʻlat kanat. Sortament” (rasmiy manba: Kanat odinarnoy svivki tipa TK konstruksii 1x19 (1x6x12). Sortament);
GOST 3064-80 “TK turli, 1x37 (1x6x12x18) konstruksiyali bir qavat oʻralgan poʻlat kanat. Sortament” (rasmiy manba: Kanat odinarnoy svivki tipa TK konstruksii 1x37 (1x6x12x18). Sortament);
GOST 3066-80 “LK-0 turli, 6x7(1+6) + 1x7(1+6) konstruksiyali ikki qavat oʻralgan poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanat dvoynoy svivki tipa LK-0 konstruksii 6x7(1+6) + 1x7 (1+6). Sortament);
GOST 3067-88 “TK turli, 6x19 (1+6+12) + 1 x19x(1+6+12) konstruksiyali ikki qavat oʻralgan poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanat stalnoy dvoynoy svivki tipa TK konstruksii 6x19 (1+6+12) + 1 x19x(1+6+12). Sortament);
GOST 3068-88 “TK turli, 6x37(1+6+12+18)+1x37x(1+6+12+18) konstruksiyali ikki qavat oʻralgan poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanat stalnoy dvoynoy svivki tipa TK konstruksii 6x37(1+6+12+18) + 1x37 x (1+6+12+18) . Sortament);
GOST 3081-80 “Ikki burama kanat turi LK-O 619 (1+9+9 )+77 (1+6) konstruksiyali. Sortament” (rasmiy manba: Kanat dvoynoy svivki tipa LK-O konstruksii 6 19 (1+9+9)+7 7 (1+6). Sortament);
GOST 5915-70 “V aniqlik sinfsidagi olti qirrali gaykalar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Gayki shestigrannie sinfsa tochnosti V. Konstruksiya i razmeri);
GOST 5927-70 “A aniqlik sinfsidagi olti qirrali gaykalar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Gayki shestigrannie sinfsa tochnosti A. Konstruksiya i razmeri);
GOST 6402-70 “Prujinasimon shaybalar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Shaybi prujinnie. Texnicheskiye usloviya);
GOST 7268-82 “Poʻlat. Zarbadan egilishga sinash orqali mexanik eskirishga moyillikni aniqlash usuli” (rasmiy manba: Stal. Metod opredeleniya sklonnosti k mexanicheskomu stareniyu po ispitaniyu na udarniy izgib);
GOST 7372-79 “Poʻlat arqon uchun sim. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Provoloka stalnaya kanatnaya. Texnicheskiye usloviya);
GOST 7669-80 “LK-RO turli, 6x36 (1+7+7/7+14) +7x7(1+6) konstruksiyali ikki qavat oʻralgan poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanat dvoynoy svivki tipa LK-RO konstruksii 6x36 (1+7+7/7+14) +7x7(1+6). Sortament);
GOST 7675-73 “Poʻlat arqonlar. TK turdagi oʻzak, bir qavat ponasimon va zeta shaklli bir qavat simdan yuk koʻtaruvchi yopiq poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanati stalnie. Kanat zakritiy nesushiy s odnim sloyem klinovidnoy i odnim sloyem zetobraznoy provoloki, i serdechnikom tipa TK. Sortament);
GOST 7676-73 “Poʻlat arqonlar. TK turdagi oʻzak, ikki qavat ponasimon va zeta shaklli bir qavat simdan yuk koʻtaruvchi yopiq poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanati stalnie. Kanat zakritiy nesushiy s dvumya sloyami klinovidnoy i odnim sloyem zetobraznoy provoloki, i serdechnikom tipa TK. Sortament);
GOST 7796-70 “V aniqlik sinfidagi olti qirrali kichraytirilgan boshchali boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy umenshennoy golovkoy sinfsa tochnosti V. Konstruksiya i razmeri);
GOST 7798-70 “V aniqlik sinfsidagi olti qirrali kichraytirilgan boshchali boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy golovkoy sinfsa tochnosti V. Konstruksiya i razmeri);
GOST 7805-70 “A aniqlik sinfidagi olti qirrali boshchali boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy golovkoy sinfsa tochnosti A. Konstruksiya i razmeri);
GOST 8050-85 “Karbonat angidrid gazsimon va suyuq. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Dvuokis ugleroda gazoobraznaya i jidkaya. Texnicheskiye usloviya);
GOST 8724-2002 “Oʻzaro almashinishning asosiy normalari. Metrik rezba. Diametrlar va qadamlar” (rasmiy manba: Osnovnie normi vzaimozamenyayemosti. Rezba metricheskaya. Diametri i shagi);
GOST 9150-2002 “Oʻzaro almashinishning asosiy normalari. Metrik rezba. Kesim” (rasmiy manba: Osnovnie normi vzaimozamenyayemosti. Rezba metricheskaya. Profil);
GOST 9.401-91 “Korroziya va eskirishdan himoya qilishning yagona tizimi. Boʻyoq va lak qoplamalari. Iqlim faktorlariga qarshilik koʻrsatish uchun tezlashtirilgan sinovlarning umumiy talablari va usullari” (rasmiy manba:Yedinaya sistema zashiti ot korrozii i stareniya. Pokritiya lakokrasochnie. Obshiye trebovaniya i metodi uskorennix ispitaniy na stoykost k vozdeystviyu klimaticheskix faktorov);
GOST 9454-78 “Metallar. Past, xona va yuqori haroratlarda zarbdan egilishni sinash usuli” (rasmiy manba: Metalli. Metod ispitaniya na udarniy izgib pri ponijennix, komnatnoy i povishennix temperaturax);
GOST 9467-75 “Konstruksion va issiqlikka chidamli poʻlatlarni qoʻlda payvandlash uchun qoplamali metall elektrodlar. Turlari” (rasmiy manba: Elektrodi, pokritie metallicheskiye dlya ruchnoy dugovoy svarki konstruksionnix i teploustoychivix staley. Tipi);
GOST 10157-2016 Gazsimon va suyuq argon. Texnik shartlar (rasmiy manba: Argon gazoobrazniy i jidkiy. Texnicheskiye usloviya);
GOST 10299-80 “B va S aniqlik sinflarining yarim dumaloq boshli perchinlari” (rasmiy manba: Zaklepki s polukrugloy golovkoy sinfsov tochnosti V i S. Texnicheskiye usloviya);
GOST 10301-80 “B va S aniqlik sinflarining yarim muhrlangan boshi boʻlgan perchinlar” (rasmiy manba: Zaklepki s polupotaynoy golovkoy sinfsov tochnosti V i S . Texnicheskiye usloviya);
GOST 10618-80 “Metall va plastmassa uchun oʻz-oʻzidan tejamkor vintlar. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Vinti samonarezayushiye dlya metalla i plastmassi. Obshiye texnicheskiye usloviya);
GOST 10619-80 “Metall va plastmassa uchun dastgohli boshli oʻz-oʻzidan tejamkor vintlardek. Qurilish va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Vinti samonarezayushiye s potaynoy golovkoy dlya metalla i plastmassi. Konstruksiya i razmeri);
GOST 10705-80 “Elektr payvandlanadigan poʻlat quvurlar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Trubi stalnie elektrosvarnie. Texnicheskiye usloviya);
GOST 10706-76 “Elektr payvandlanadigan toʻgʻri chokli poʻlat quvurlar. Texnik talablar” (rasmiy manba: Trubi stalnie elektrosvarnie pryamoshovnie. Texnicheskiye trebovaniya);
GOST 10906-78 “Qiya shaybalar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Shaybi kosie. Texnicheskiye usloviya);
GOST 11371-78 “Shaybalar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Shaybi. Texnicheskiye usloviya);
GOST 11474-76 “Bukilgan poʻlat profillar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Profili stalnie gnutie. Texnicheskiye usloviya);
GOST 14637-89 “Oddiy sifatli uglerodli poʻlatdan qalin listli prokat. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat tolstolistovoy iz uglerodistoy stali obiknovennogo kachestva. Texnicheskiye usloviya);
GOST 14918-2020 “Issiq xolda ruxlangan listli prokat. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat listovoy goryacheotsinkovanniy. Texnicheskiye usloviya);
GOST 14954-80 “LK-R turli, 6x19 (1+6+6/6)+7x7(1+6) konstruksiyali ikki marotaba oʻralgan kanat. Sortament” (rasmiy manba: Kanat dvoynoy svivki tipa LK-R konstruksii 6x19 (1+6+6/6) + 7x7 (1+6). Sortament);
GOST 15589-70 “Olti qirrali boshchali, S sinfs aniqlikdagi boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy golovkoy sinfsa tochnosti S. Konstruksiya i razmeri);
GOST 16523-97 “Sifatli va oddiy sifatli, umumiy maqsadlar uchun uglerodli poʻlatdan yupqa listlangan prokat. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat tonkolistovoy iz uglerodistoy stali kachestvennoy i obiknovennogo kachestva obshego naznacheniya. Texnicheskiye usloviya);
GOST 17066-94 “Yuqori mustahkam poʻlatdan yupqa listlangan prokat. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat tonkolistovoy iz stali povishennoy prochnosti. Texnicheskiye usloviya);
GOST 18123-82* “Shaybalar. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Shaybi. Obshiye texnicheskiye usloviya);
GOST 18901-73* “Poʻlat arqonlar. TK turdagi oʻzak va zeta shaklli ikki qavat simdan yuk koʻtaruvchi yopiq poʻlat arqon. Sortament” (rasmiy manba: Kanati stalnie. Kanat zakritiy nesushiy s dvumya sloyami zetobraznoy provoloki i serdechnikom tipa TK. Sortament);
GOST 19281-2014 “Oʻta yuqori mustahkam prokat Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat povishennoy prochnosti. Obshiye texnicheskiye usloviya);
GOST 19425-74 “Poʻlatdan maxsus qoʻshtavr balkalar va shvellerlar. Sortament” (rasmiy manba: Balki dvutavrovie i shvelleri stalnie spetsialnie. Sortament);
GOST 21.502-2016 “Qurilish uchun loyiha hujjatlari tizimi. Metall konstruksiyalardan ishchi hujjatlarni bajarish qoidalari” (rasmiy manba: Sistema proyektnoy dokumentatsii dlya stroitelstva. Pravila vipolneniya rabochey dokumentatsii metallicheskix konstruksiy);
GOST 21779-82 “Qurilishda geometrik parametrlarning aniqligini taʼminlash tizimi. Texnologik dopusklar” (rasmiy manba: Sistema obespecheniya tochnosti geometricheskix parametrov v stroitelstve. Texnologicheskiye dopuski;
GOST 24379.0-2012 “Poydevor boltlari. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Bolti fundamentnie. Obshiye texnicheskiye usloviya);
GOST 24379.1-2012 “Poydevor boltlari. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti fundamentnie. Konstruksiya i razmeri);
GOST 24705-2004 “Oʻzaro almashinishning asosiy normalari. Metrik rezba. Diametrlar va qadamlar” (rasmiy manba: Osnovnie normi vzaimozamenyayemosti. Rezba metricheskaya. Osnovnie razmeri);
GOST 34017-2016 “Kranlar yuk koʻtaradigan. Ish rejimlarining tasnifi” (rasmiy manba: Krani gruzopodyemnie. Sinfsifikatsiya rejimov raboti);
GOST 27751-2014 “Qurilish konstruksiyalari va asoslarning ishonchliligi. Asosiy qoidalar” (rasmiy manba: Nadejnost stroitelnix konstruksiy i osnovaniy. Osnovnie polojeniya);
GOST 27772-2015 “Qurilish poʻlat konstruksiyalari uchun prokat. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat dlya stroitelnix stalnix konstruksiy. Obshiye texnicheskiye usloviya);
GOST 30245-2012 “Qurilish konstruksiyalari uchun bukilgan yopiq payvand kvadrat va toʻgʻriburchak poʻlat profillar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Profili stalnie gnutie zamknutie svarnie kvadratnie i pryamougolnie dlya stroitelnix konstruksiy. Texnicheskiye usloviya).
2-bob. Atamalar va taʼriflar
2. Ushbu SHNQda quyidagi atamalar va ularning taʼriflari qoʻllanilgan:
bikrlik — jismlar yoki konstruksiyalarning tashqi yuklar va taʼsirlarda yuzaga keladigan deformatsiyalar va siljishlarning shakllanishiga qarshilik koʻrsatish qobiliyati;
dastlabki kamchiliklar — ishlab chiqarish, tashish va oʻrnatish jarayonida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan va yuk koʻtarish qobiliyatini pasaytiradigan (shakl yoki kesimning oʻlchamlari nominaldan ogʻish, hisobiy sxemadan chetga chiqish, oʻzining dastlabki kuchlanishlari va boshqalar) salbiy omillar toʻplami;
deformatsiyalangan (deformatsiyalanmagan) sxema — dastlabki yuklanmagan holatdan siljishlar va tizim deformatsiyalari tufayli yuklarning joylashishidagi oʻzgarishlar hisobga olinadigan (hisobga olinmaydigan) loyihalash sxemasi;
zarbiy qayishqoqlik — yuklanishning zarbiy taʼsirida standart namunalarni buzish uchun sarflanadigan ish bilan aniqlanadigan turli haroratlarda poʻlatning moʻrt buzilishga qarshilik koʻrsatish qobiliyati;
ishonchlilik — qurilish konstruksiyalarining belgilangan foydalanish davrida belgilangan funksiyalarni kerakli sifat bilan bajarish qobiliyati;
kassetali profil — profillarni bir-biriga ulash uchun moʻljallangan, prolyot boʻylab koʻtarib turuvchi qovurgʻalarni hosil qiluvchi va prolyot boʻylab perpendikulyar yoʻnalishda joylashgan koʻtarib turuvchi oraliq qovurgʻalar uchun moʻljallangan katta chekka burmalari boʻlgan profillangan list;
murakkab kuchlanish holati — jism nuqtalarida kamida ikkita kuchlanish komponenti taʼsir qiladigan kuchlangan holati;
poʻlat ishining diagrammasi — poʻlatdan yasalgan standart namunalarning choʻzilishga sinovi natijasida olingan kuchlanishlar va nisbiy choʻzilishlar oʻrtasidagi bogʻliqlik;
samarali kenglik — elementning normal yoki urinma kuchlanishlar taʼsiridan yoki ularning birgalikdagi taʼsiridan barqarorlikni yoʻqotish tufayli kamayadigan kesim yuzasi, kengligi yoki kesim qalinligi;
oʻzgaruvchan tizimga oʻtish — tizim tashqi yuk taʼsirida mexanizmga aylanadigan va uning qismlarining deformatsiyasiz chekli siljishlariga ega boʻlgan holat;
fizik nochiziqlik — materialning deformatsiyalar va kuchlanishlar oʻrtasidagi chiziqli boʻlmagan yoki boʻlak-chiziqli munosabat bilan aniqlanadigan xususiyati;
hisobiy qalinlik — hisoblashda ishlatiladigan poʻlat listning qalinligi;
shartli koʻndalang kuch — sterjenning egilgan oʻqiga perpendikulyar yoʻnalishdagi siquvchi kuchning proyeksiyasiga teng koʻndalang kuch;
elastik-plastik material — yuk ostida nochiziqli yoki kesikli-chiziqli va yukdan boʻshatilgan paytida deformatsiyalar va kuchlanishlar oʻrtasidagi chiziqli bogʻliqlik bilan xarakterlanadigan shartli material;
erkin buralish — yupqa devorli sterjenning barcha kesimalarida bir xil deplanatsiyaga ega boʻlgan va kesimda faqat urinma kuchlanishlar paydo boʻladigan buralish;
yupqa listli prokat — qalinligi 4 mm dan kam, kengligi 500 mm va undan ortiq boʻlgan prokat mahsulotlari.
3. Ushbu SHNQda quyidagi qisqartmalar qoʻllanilgan:
AI — antenna inshootlari;
KDH — kuchlanish-deformatsiya holati;
HL — havodagi elektr uzatish liniyalari;
OTQ — ochiq taqsimlash qurilmalari;
KT — transport kontakt tarmoqlari liniyalari.
3-bob. Umumiy qoidalar
4. Metall konstruksiyalar va ularni hisoblash GOST 27751-2014 talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
5. Hisob sxemalarida tayanch mahkamlagichlar, zamin va poydevorlarning deformatsion xususiyatlarini hisobga olishi kerak.
6. Poʻlat konstruksiyalarni loyihalashda quyidagilar amalga oshirilishi lozim:
butun bino va inshootlar hamda ularning alohida elementlarini tashish, oʻrnatish va foydalanish jarayonida mustahkamligi, barqarorligi va fazoviy oʻzgarmasligini taʼminlovchi konstruktiv sxemalarni qabul qilishni;
SHNQ 2.01.02-04 talablariga muvofiq yongʻin xavfsizligiga rioya qilishni;
QMQ 2.03.11-96 talablariga muvofiq qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilishni;
inshootlarning yongʻinga chidamliligini oshirish va ularni korroziyadan himoya qilish uchun prokat mahsulotlari va quvurlar devorlarining qalinligini oshirishga faqat texnik-iqtisodiy asoslash bilan yoʻl qoʻyilgan holda, konstruksiyalarning ishonchliligi korroziyadan eskirishini hisobga olgan holda tekshirishni;
ob-havoga (korroziyaga chidamli) va yongʻinga chidamli poʻlatlardan, prokat profillaridan oqilona (ratsional), samarali poʻlatlardan va progressiv turdagi ulanishlardan qoʻllanilishi;
konstruktiv elementlar prokat mahsulotlari va quvurlar uchun sortamentni hisobga olgan holda ushbu SHNQ talablariga javob beradigan minimal kesimlarga ega boʻlishni;
konstruksiyalar va ularning elementlari oʻlchamlarining aniqligini hisoblashda texnik asoslashni.
7. Loyiha va ishchi hujjatlarda qayta tiklangan poʻlat quvurlardan va boshqa ishlatilgan metall konstruksiyalardan foydalanish, masʼullik, darajasi yuqori boʻlgan binolar va inshootlarni qurish, rekonstruksiya qilish va kapital taʼmirlashda foydalanilishi, shuningdek alohida xavfli, texnik jihatdan murakkab va noyob obyektlarni qurilishida foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
8. Tashqi havoning hisobiy minimal harorati SHNQ 2.01.01-22ga muvofiq 0,98 boʻladigan eng sovuq besh kunlik harorat olinishi kerak.
Hisobiy texnologik harorat loyihaga texnik topshiriq bilan belgilanishi lozim.
9. Ochiq inshootlarning (ochiq havoda ishlaydigan, yaʼni atmosfera taʼsiridan himoyalanmagan) poʻlat konstruksiyalarini (kran estakadalari, elektr uzatish liniyasi tayanchlari, quvur oʻtkazgichlarning tayanchlari va sigʻim (rezervuar) tayanchlari, etajerkalar) texnik holatini baholash uchun kuzatish, taʼmirlash ishlarini bajarishda namlikni ushlab turmasligi hamda shamollatishga toʻsqinlik qilmasligi lozim.
Ushbu talablar beton yoki gʻisht bilan qoplangan yoki boshqa usullar bilan listli materiallar bilan qoplangan va isitiladigan bino ichida ishlaydigan konstruksiyalarga nisbatan tatbiq etilmaydi.
10. Yopiq profildan yasalgan konstruksiyalarning uchlari issiq ruxlash kerak boʻlgan elementlardan tashqari tiqinlarga ega boʻlishi lozim.
11. Konstruksiyalar vazifasi, foydalanish (ekspluatatsiya) sharoitlari, tayyorlash texnologiyasi va kuchlanish-deformatsiya holatiga koʻra quyidagi toʻrt guruhga boʻlinadi:
Mazkur SHNQning 12-bandiga muvofiq oʻta ogʻir sharoitlarda ishlaydigan payvandlangan konstruksiyalar yoki ularning elementlari, shuningdek plastik deformatsiyalarning rivojlanishini maksimal darajada cheklaydigan yoki mazkur SHNQning 13-bandi hamda quyidagilarga muvofiq toʻgʻridan-toʻgʻri dinamik, tebranish yoki harakatlanuvchi yuklar taʼsir qiladiganlar birinchi guruh hisoblanishi kerak:
kran osti balkalari;
ishchi maydonchalarining balkalari;
harakatlanadigan transport yoʻllari uchun balkalar;
bunker va yuk tushirish estakadalari konstruksiyalarining harakatlanuvchi tarkibdan yuklanishlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qabul qiluvchi elementlari;
ramalarning dinamik yuklanish vaqtidagi asosiy balkalari va rigellari; transport galareyalarining oraliq (prolyot) qurilmalari;
fermalarning fasonkalari;
toʻgʻridan-toʻgʻri harakatlanuvchi tarkibdan yuklarni koʻtaradigan bunker va tushirish platformalarining konstruktiv elementlari;
sigʻimlar (rezervuar) va gazgolderlarning devorlari, tublarining qirralari, bikrlik halqalari, suzuvchi tomlari, bunker va gaz tanklarining qopqoqlari, qoplamalari;
bunker balkalari;
parabola shaklidagi bunkerlarning qobiqlari;
erkin turgan tutun trubalarning poʻlat qobiqlari;
elektr uzatish liniyalari katta oʻtishlarining balandligi 60 m dan ortiq boʻlgan payvandlangan maxsus tayanchlari;
machtalarning tortqilari va tortqi uzellarining elementlari.
Choʻzuvchi kuchlanishlar mavjudligida statik yuk ostida ishlaydigan payvandlangan konstruksiyalar yoki ularning quyidagi elementlari hamda payvand birikmalari mavjud boʻlmaganida mazkur bandning birinchi guruhdagi konstruksiyalar va ularning elementlari, shuningdek payvand montaj birikmalari mavjud boʻlganida GOST 19425-74 ga muvofiq qoʻshtavrlardan payvand birikmalar va osma yoʻllarni balkalari ikkinchi guruh hisoblanishi kerak:
fermalar;
ramalarning rigellari;
qoplama va orayopmalarning balkalari;
zinalarning kosourlari, silos qobiqlari;
katta oʻtishlarning maxsus payvand tayanchlaridan boshqa yuqori kuchlanish liniyalarining tayanchlari;
podstansiyalarning ochiq taqsimlash qurilmalari (OTQ) oshinovkasining tayanchlari;
transportyor galereyalari tayanchlari;
projektor machtalari;
antenna inshootlarining (AI) kombinatsiyalangan tayanchlarining elementlari va boshqa choʻzilgan, choʻzilib-egiladigan va egiladigan elementlar.
Statik yuklanishda asosan siqishga ishlovchi payvand konstruksiyalar yoki ularning quyidagi elementlari, hamda payvand birikmalar mavjud boʻlmaganida mazkur bandning ikkinchi guruhdagi konstruksiyalar va ularning elementlari uchinchi guruh hisoblanishi kerak:
kolonnalar;
ustunlar;
tayanch plitalar;
qavatlararo toʻsiq toʻshamalarini elementlari;
texnologik jihozlarni ushlab turuvchi konstruksiyalar;
kolonnalar boʻyicha bogʻlanishlarning hisob kesimlaridagi yuklanish 0,4Ry dan ortiq boʻlgan tik bogʻlanishlar;
transport kontaktli tarmogʻining ankerli, koʻtarib turuvchi va mahkamlovchi konstruksiyalari (tayanchlar, qattiq koʻndalang toʻsin rigellari, fiksatorlar);
viklyuchatel tayanchlaridan tashqari OTQ jihozlari osti tayanchlari;
AI stvoli va minoralari elementlari;
beton tashish estakadalarning kolonnalari;
qoplamalarning progonlari va boshqa siqilgan va siqilib-egiladigan elementlar.
Bino va inshootlarning yordamchi konstruksiyalari mazkur bandning uchinchi guruhida keltirilganlardan tashqari quyidagilar, shuningdek payvandlangan ulanishlar boʻlmaganda mazkur bandning uchinchi guruhidagi konstruksiyalari va ularning elementlari toʻrtinchi guruh hisoblanishi kerak:
ulanishlar;
faxverk elementlari;
zinapoyalar, traplar, maydonchalar, toʻsiqlar;
kabel kanallarining metall konstruksiyalari;
inshootlarning yordamchi elementlari.
12. Katta hisobiy choʻzuvchi kuchlanishlar (s > 0,3Ry, s > 0,3Rwf, yoki s > 0,3Rwz) joylarida payvandli birikmalar joylashgan boʻlsa yoki payvandli birikma (masalan, sezilarli qoldiq kuchlanishlar oqibatida buzilishi va natijada butun konstruksiyani foydalanishga yaroqsiz holatga keltirishi mumkin boʻlgan joyda joylashgan boʻlsa) konstruksiya yoki uning elementiga payvand ulanishi mavjud boʻlishi kerak.
13. Dinamik yuklanish natijasida vujudga keladigan normal kuchlanishning absolyut qiymatini shu kesimdagi barcha yuklanishlardan hosil boʻlgan choʻzuvchi zoʻriqishlar yigʻindisiga nisbati a > 0,2 boʻlsa, konstruksiya dinamik yuklanishlar taʼsiridagilarga taalluqli hisoblanadi.
14. Masʼullik darajasi I sinf boʻlgan bino va inshootlarning konstruksiyalari poʻlatini belgilashda QMQ 2.01.07-96ga muvofiq 2 — 4 guruh konstruksiyalarining guruh raqamini bittaga kamaytirilishi kerak.
15. Bino va inshootlarda qoʻllaniladigan prokat qalinligi t ≥ 40 mm boʻlgan konstruksiyalarning guruhi raqamini QMQ 2.01.07-96ga muvofiq 2 — 4-guruhlarida guruh raqamini bittaga kamaytirilishi lozim.
Bino va inshootlarning qoʻllaniladigan prokat qalinligi t ≤ 6 mm boʻlganda, QMQ 2.01.07-96ga muvofiq 1 — 3-guruhlarida guruh raqamini bittaga oshirish kerak.
16. Fazoviy konstruksiyalarni (membranalar, plastinalar, qobiqlar), shuningdek deformatsiya diagrammasi nochiziqli boʻlgan elementlarga ega konstruksiyalarni hisoblashda geometrik va fizik nochiziqlik taʼsirni hisobga olish kerak.
17. Sanoat binolari sinchlarining (karkas) yuk koʻtarish qobiliyati va bikrligi binoning eniga kolonnalar (rama ustunlari) va ferma koʻrinishidagi rigellar yoki yaxlit devorli kesimlardan (balkalar) tashkil topgan koʻndalang ramalar, binoning uzunasiga esa karkas elementlari (kran osti konstruksiyalari, stropil osti fermalari, kolonnalar va fermalar oʻrtasidagi bogʻlanishlar, tom progonlari yoki tom panellarining poʻlat qovurgʻalari) bilan taʼminlanishi lozim.
Rama-bogʻlanishli yoki bogʻlanishli tizimda, bogʻlanish blokining tugunlari ramaning tugunlari bilan mos kelmasa, hisoblash deformatsiyalangan sxema boʻyicha (tizimning geometrik nochiziqligini hisobga olgan holda) amalga oshirilishi zarur.
18. Konstruksiya elementlari hisobiy kesimi KDHga koʻra uchta sinfga boʻlib hisoblanishi kerak:
1-sinf — KDH butun kesim yuzasi boʻyicha kuchlanishlar poʻlatning hisobiy qarshiligidan oshmaydi |σ|≤Ry (kesimning elastik holati);
2-sinf — KDH kesimning bir qismida |σ|
3-sinf — KDH butun kesim yuzasi boʻyicha |σ|=Ry (kesimning plastik holati, shartli plastik sharnir).
19. Poʻlat konstruksiyalarning ishchi chizmalari loyiha va ishchi hujjatlarni GOST 21.502-2016 ga asosan amalga oshirilishi, konstruksiyalarni tayyorlash QR 03.02-23 ga va konstruksiyalarni montaj qilish QR 03.01-23 ga muvofiq boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.
Konstruksiyalarning ishchi chizmalarida quyidagilar koʻrsatilishi kerak:
mazkur SHNQda keltirilgan poʻlatlar va ularga qoʻyiladigan talablar;
payvand choklarini bajarish usuli, payvandlash turi (usuli);
elektrodlarning turlari, markalari, diametrlari, chokning payvandlash paytidagi holati, payvand choklari uchun taglik turi;
boltlarning mustahkamlik va aniqlik sinflari;
nazorat qilinadigan kuchlanishli boltlardan foydalanganda, oldindan taranglash kuchi va boltni tarangligini nazorat qilish usuli;
friksion birikmalari uchun kontakt yuzalarini tayyorlash usuli;
tayyorlash va montaj jarayonida sifat nazorati usullari;
konstruksiyalarni korroziyadan himoya qilish talablari;
yongʻindan himoya qilish talablari.
20. Asosiy harfli belgilar mazkur SHNQning 1-ilovasida keltirilgan.
4-bob. Konstruksiyalar va birikmalar uchun materiallar, hisobiy tavsiflari
1-§. Konstruksiyalar va birikmalar uchun materiallar
21. Mazkur SHNQning 15-bandiga belgilangan guruhga bogʻliq holda konstruksiyalarning barcha poʻlatlarini ushbu SHNQning 2-ilovasidagi 1, 2-jadvallariga muvofiq kuyidagi talablar taʼminlaganda qabul qilinishi kerak:
ushbu SHNQning 3-ilovasining 3-jadvaliga muvofiq kimyoviy tarkibi va uglerod ekvivalenti boʻyicha payvandlangan konstruksiyalar;
mazkur SHNQning 2-ilovasining 4-jadvalga muvofiq zarbiy qayishqoqlik boʻyicha mustahkamlik darajasiga nisbatan.
22. Mazkur SHNQning 2-ilovasining mexanik xossalari va kimyoviy tarkibi boʻyicha talablariga muvofiq ishlatilishi kerak.
23. Prokatning yuzasiga normal yoʻnalgan choʻzuvchi zoʻriqishlar taʼsiri ostida boʻlgan konstruksiya elementlari uchun poʻlat prokati qalinligi yoʻnalishi boʻyicha yetarli mexanik xossalarga ega boʻlishi kerak.
24. Poʻlatning ishlash diagrammalari choʻzilish va siqilish, prokatka yoʻnalishning boʻyi hamda eni boʻyicha, shuningdek prokat yuzasiga normal bir xil deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
25. Kesimning toʻlaligicha plastiklanishiga qadar plastik deformatsiyalar rivojini hisobga olgan holda hisoblanadigan konstruksiya elementlari uchun poʻlatning ishlash diagrammasida oquvchanlik maydonchasiga ega boʻlishi va quyidagilardan kam boʻlmasligi kerak:
vaqtinchalik qarshiligini su (sb) oquvchanlik chegarasiga nisbati sy (st) 1,25 dan;
nisbiy uzayish 15 foizdan;
poʻlatning ishlash diagrammasidagi oquvchanlik maydonchasining boshlanishi va oxiriga mos keladigan toʻliq deformatsiyalar nisbati 10 dan.
26. Shakldor (burchaklar, qoʻshtavrlar, shvellerlar), listli, keng tasmali universal prokatdan konstruksiyalar uchun quyidagilardan foydalanish kerak:
GOST 27772-2015, GOST 14637-89, GOST 535-2005, GOST 19281-2014larga muvofiq bukilgan profillardan;
GOST 16523-97ga muvofiq uglerodli poʻlatdan;
GOST 17066-94ga muvofiq yuqori mustahkam poʻlatdan yupqa tunukali prokatdan;
GOST 11474-76ga muvofiq sovuq holda bukilgan profillardan;
GOST 30245-2012ga muvofiq bukilgan yopiq kvadrat profillardan va toʻgʻriburchak profillardan;
GOST 535-2005 va GOST 19281-2014 larga muvofiq sortli prokatdan (dumaloq, kvadrat, tasma);
GOST 10705-80 va GOST 10706-76ga muvofiq elektr bilan payvandlangan va GOST 8731-74ga muvofiq issiq holda deformatsiyalangan quvurlardan
Barcha guruhlarning yongʻinga chidamlilik chegarasini (45 min) taʼminlash uchun mazkur SHNQning 13-bandiga muvofiq ochiq konstruksiyalar 12-bandiga asosan hisobiy haroratdan qatʼi nazar, S 355P prokat yoki boshqa 45 min yongʻinga chidamlilik chegarasini taʼminlaydigan poʻlat prokat belgilanishi kerak.
27. Quyma (tayanch qismlar va boshqalar) uchun II guruh (mustahkamlik uchun hisoblanadigan, statik va dinamik yuk ostida ishlaydigan detallar uchun masʼullik darajasi belgilangan quymalar) yoki III (dinamik yuk ostida ishlaydigan hisoblanadigan detallar uchun oʻta masʼullik darajali quyma) GOST 977-88 talablariga javob beradigan poʻlatdan, shuningdek GOST 1412-85 talablariga javob beradigan SCH15, SCH20, SCH25 va SCH30 markali kulrang quyma choʻyandan foydalanish lozim.
28. Poʻlat konstruksiyalarni payvandlash uchun quyidagilar qoʻllanilishi kerak:
qoʻlda yoyli payvand uchun GOST 9467-75* boʻyicha elektrodlar;
GOST 2246-70 boʻyicha payvandlash simi;
GOST 9087-81 boʻyicha flyuslar;
avtomatik va mexanizatsiyalashtirilgan payvand uchun GOST 26271-84 boʻyicha kukunli sim;
GOST 8050-85 boʻyicha karbonat angidrid gazi;
GOST 10157-2016 boʻyicha argon.
Qoʻllaniladigan payvand materiallari va payvandlash texnologiyasi, chok metallining vaqtinchalik qarshiligi asosiy metallning vaqtinchalik qarshiligi Run qiymatidan kam boʻlmagan, shuningdek payvand birikmalari metallining nisbiy choʻzilishi, qattiqlik darajasi, zarbiy qayishqoqlik koʻrsatkichlar mazkur SHNQning 2-ilovasidagi 4-jadvaliga muvofiq taʼminlashi kerak.
29. Boltli birikmalar uchun GOST 1759.0-87 talablariga javob beradigan poʻlat bolt va gaykalar, GOST 18123-82* talablariga javob beradigan shaybalar va mazkur SHNQning 40-bandida koʻrsatilgan mustahkam boltlar qoʻllanilishi lozim.
Boltlarni qoʻllash GOST 15589-70*, GOST 15591-70*, GOST 7798-70, GOST 7796-70 va GOST 7805-70*ga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
Gaykalarni qoʻllash GOST 5915-70 va GOST 5927-70 ga muvofiq amalga oshirilishi zarur.
30. Boltlar kesilishga yoki choʻzilishga ishlaganda, gaykalarning mustahkamlik sinflarini boltlarning mustahkamlik sinfi quyidagilarga muvofiq qabul qilinishi kerak:
5.6 va 5.8 da — 5;
8.8 da — 8;
10.9 da — 10;
12.9 da — 12.
Shuningdek, boltlar faqat kesilishga ishlaganda, gaykalarning mustahkamlik sinflari boltlarning mustahkamlik sinfi quyidagilarga muvofiq qoʻllanishi lozim:
5.6 va 5.8 da — 4;
8.8 da — 5;
10.9 da — 8;
12.9 da — 10.
31. Yumaloq shaybalar GOST 11371-78, qiyshiq shaybalar GOST 10906-78 hamda prujinali shaybalar GOST 6402-70 boʻyicha qoʻllanilishi lozim.
32. Poydevor boltlari uchun GOST 24379.0-2012 va mazkur SHNQning 2-ilovasidagi 6-jadvalda keltirilgan talablariga javob beradigan boltlar qoʻllanilishi zarur.
Poydevor boltlari va U shaklli boltlar uchun gaykalar amaldagi standartlarning texnik talablariga muvofiq ishlatilishi kerak.
33. Diametri 48 mm gacha boʻlgan St3ps2, St3sp2, St3ps4, St3sp4 poʻlatdan yasalgan poydevor boltlari uchun 4-chi mustahkamlik sinfidagi gaykalardan, diametri 48 mm dan ortiqlarida amaldagi standart boʻyicha kamida 02 guruhidagi materialdan foydalanish lozim.
34. 09G2S markali va boshqa poʻlatdan diametri 48 mm gacha boʻlgan poydevor boltlari uchun kamida 5 mustahkamlik sinfidagi gaykalar, diametri 48 mm dan ortiqlarida tegishli standart boʻyicha kamida 05 guruhidagi materialdan foydalanilishi, gaykalarni boltlar uchun qabul qilingan poʻlat markalaridan foydalanish kerak.
35. Friksion va flanetsli birikmalar uchun 8.8, 10.9, 12.9 mustahkamlik sinfidagi boltlar, gayka va shaybalar qoʻllanilishi lozim.
Flanetsli birikmalar uchun XL iqlim sharoiti uchun bajarilgan vaqtinchalik qarshiligi 1100 N/mm2 dan kam boʻlmagan yuqori mustahkamlikka ega boltlardan foydalanish kerak.
36. Osma qoplamalarning koʻtarib turuvchi elementlari, havoda tortilgan elektr uzatish liniyasi tayanchlarining tortqilari, taqsimlovchi moslamalar, transportning kontaktli tarmoqlari, machta va minoralar hamda oldindan kuchlantirilgan konstruksiyalarning taranglanadigan elementlari uchun quyidagilar qoʻllanilishi lozim:
GOST 3062-80, GOST 3063-80, GOST 3064-80 boʻyicha spiralsimon poʻlat arqonlar;
GOST 3066-80, GOST 3067-88, GOST 3068-88, GOST 3081-80, GOST 7669-80, GOST 14954-80 boʻyicha ikki marta oʻralgan poʻlat arqon;
GOST 3090-73, GOST 7675-73, GOST 7676-73, GOST 18901-73 boʻyicha koʻtarib turuvchi yopiq arqonlar;
GOST 7372-79 talablariga javob beradigan kanatbop simlardan yasalgan parallel simlarning bogʻlamlari va arqonlari.
37. Poʻlat konstruksiyalar uchun qoʻllaniladigan materiallarning fizikaviy tavsiflari mazkur SHNQning 2-ilovasidagi 7-jadvalga muvofiq qabul qilinishi zarur.
2-§. Hisobiy xususiyatlarni aniqlash prinsiplari
38. Poʻlat prokati va quvurlarning hisobiy qarshiliklari, konstruksiya va elementlarning chegaraviy holatlari oquvchanlik chegarasiga teng kuchlanishlardagi plastik deformatsiyalar rivojlanishi, vaqtinchalik qarshilikka teng kuchlanishlar natijasida buzilishga erishilishi mumkinligini inobatga olgan holda aniqlanishi kerak.
39. Oquvchanlik chegarasi va vaqtinchalik qarshilik koʻrsatkichlarning normativ koʻrsatkichlaridan hamda kesim oʻlchamlarining nominal qiymatlardan salbiy tarafga ehtimolli ogʻishlari, material boʻyicha gm ishonchlilik koeffitsiyenti bilan hisobga olinishi kerak.
40. Poʻlat prokati va quvurlarning hisobiy qarshiliklari mazkur SHNQning 3-ilovasining 1-jadvalidagi formulalarga muvofiq hisoblanishi, bu yerda gm koeffitsiyentining qiymatini prokatga standartlarda koʻrsatilgan nazorat usullari va poʻlatning mexanik xossalarini baholash uchun qoʻllaniladigan usullarga bogʻliq holda mazkur SHNQning 3-ilovasining 2-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi kerak.
41. Taxtalangan tunuka, keng tasmali universal va shakldor prokatning choʻzilish, siqilish va egilishdagi hisobiy qarshiliklarning qiymatlari GOST 27772-2015da keltirilgan poʻlatlar uchun mazkur SHNQning 3-ilovasidagi 3-jadvalida, quvurlar uchun mazkur SHNQning 3-ilovasining 4-jadvaliga muvofiq olinishi kerak.
Prokatning koʻndalang kesilgan joyi, yon tarafi, silindrli sharnirlarni va katoklarning diametral ezilishga hisobiy qarshiligining qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilovasining 5-jadvaliga muvofiq aniqlanishi lozim.
42. Bukilgan profillarning hisobiy qarshiligini ular tayyorlangan listlangan prokatning hisobiy qarshiligiga teng deb qabul qilish kerak.
Termik ishlov (otjig) berilmagan va rux bilan qoplanmagan sovuq holda shakl berilgan profillarning hisobiy qarshiligini bukilgan joylaridagi poʻlat mahkamlanishini inobatga olgan holda aniqlash zarur.
43. Poʻlatning toliqishga hisobiy qarshiligini aniqlashda, yuklanish turi, zoʻriqish sikllari soni, zoʻriqishning eng yuqori va eng past qiymatlarini hisobga olish lozim.
44. Quymalar, bolgʻalangan qismlar, poʻlat kanat, oʻta mustahkam simdan tayyorlangan bogʻlam va arqonlar, poydevor va U-simon boltlar, shuningdek friksion birikmalardagi mustahkam boltlarning qarshiligi mazkur SHNQning 3-ilovasining 6-jadvalidagi formulalarga muvofiq aniqlanishi kerak.
Uglerodli poʻlatdan tayyorlangan quymalarning hisobiy qarshiliklari qiymatlarini mazkur SHNQning 3-ilovasining 7-jadvali, kulrang choʻyandan quymalarning qarshiliklarini esa mazkur SHNQning 3-ilovasining 8-jadvali boʻyicha qabul qilish lozim.
45. Asosiy metallning mexanik xossalaridan past boʻlmagan xossalarga ega eritib ulash metali bilan payvand materiallari qoʻllanilganda va payvand texnologiyasidan foydalanilganda payvand birikmalarining hisobiy qarshiliklari mazkur SHNQning 3-ilovasining 9-jadvali boʻyicha qabul qilinishi kerak.
Burchak chokli payvand birikmalarning chok metallining meʼyoriy va hisobiy qarshiliklarining qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilovasining 10-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi zarur.
46. Bir boltli birikmalarning hisobiy qarshiliklari mazkur SHNQning 3-ilovasining 11-jadvaliga muvofiq aniqlanishi kerak.
47. Bir boltli birikmalarning kesishga va choʻzilishga qarshiligining meʼyoriy va hisobiy qiymati mazkur SHNQning 3-ilovasining 12-jadvali, boltlar bilan biriktirilgan elementlarning ezilishga qarshiligining hisobiy qiymati ushbu SHNQning 3-ilovasining 13-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi lozim.
Poydevor boltlarining choʻzilishga qarshiligining hisobiy qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilovasining 14-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi kerak.
48. X “selekt” poʻlatidan yuqori mustahkam boltlarning choʻzilishga meʼyoriy va hisobiy qarshiligining qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilovasining 15-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi zarur.
5-bob. Asosiy hisoblash talablari
49. Poʻlat konstruksiyalarni hisoblash chegaraviy holatlar usuliga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
Baʼzi hollarda (masalan, texnik holatni baholash, qayta qurishni loyihalashtirish va boshqalar) konstruksiya elementlarining ishonchliligini baholashning ehtimollik usullaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
50. Konstruksiyalarni loyihalashda chegaraviy holatlarning ikkita guruhini hisobga olish kerak:
a) birinchi guruh (plastik qayishqoq, moʻrt va toliqishdan buzilish) — shakl yoki holat barqarorligini yoʻqotish, oʻzgaruvchan tizimga oʻtish, konfiguratsiyaning sifat jihatidan oʻzgarishi, shuningdek plastik deformatsiyalar natijasida geometrik shaklning buzilishi, foydalanish uchun toʻliq yaroqsiz boʻlishi;
b) ikkinchi guruh — birikmalardagi siljishlar, tebranishlar amplitudalari, shuningdek konstruksiyalardan normal foydalanishni qiyinlashtiruvchi yoki binolar va inshootlarning mustahkamligini pasaytiruvchi mahalliy shikastlanishlar hamda cheklangan darzlarning paydo boʻlishi.
51. Birinchi guruhning chegaraviy holatlarini koʻrib chiqishda mavjud va chegaraviy kuch omillarini (kuchlanish, yuklanish, zoʻriqishlar) taqqoslash shaklida tekshirishlar amalga oshirilishi kerak.
52. Plastik deformatsiyalar natijasida konfiguratsiyaning sifat jihatidan oʻzgarishi yoki geometrik shaklning buzilishini baholashda tegishli deformatsiya omillarini (boʻgʻinlardagi siljishlar, deformatsiyalar, kesishlar) tekshirish lozim.
53. Ikkinchi guruhning chegaraviy holatlarini koʻrib chiqishda haqiqiy va chegaraviy deformatsiya omillarini taqqoslash shaklida tekshirish kerak.
54. Konstruksiya elementlarning yuk koʻtarish qobiliyatini hisoblashda yuklanish va taʼsirlarning hisobiy qiymatlaridan kuchlar (zoʻriqishlar) koʻrib chiqilayotgan kesim yoki elementlar tomonidan qabul qilishi mumkin boʻlgan chegaraviy kuchlanish (zoʻriqishlardan) oshmasligi lozim.
Chegaraviy kuchlanishlar (zoʻriqishlar) materialning hisobiy qarshiliklaridan foydalangan holda oddiy yuklanish va dastlabki kamchiliklarni hisobga olgan holda aniqlanishi zarur.
55. Ishlash uchun toʻliq yaroqsizlik sharti boʻyicha konstruksiyalarni hisoblashda (chegaraviy holatlarning birinchi guruhi) yuk va taʼsirlarning hisobiy qiymatlariga mos keladigan toʻliq yoki qoldiq siljishlar va koʻchishlar, boʻgʻinlardagi siljishlar shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda belgilangan chegaraviy qiymatlardan oshmasligi ushbu qiymatlardan oshganda konstruksiya kapital taʼmirdan oʻtkazilishi yoki almashtirilishi kerak.
56. Birinchi guruhning chegaraviy holatlarini tekshirishda toʻliq yoki qoldiq siljishlar materialning elastik deformatsiyalar chegarasidan tashqaridagi ishini hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.
Bunda, oddiy va bir martalik yuklanish ehtimolligidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
57. Konstruksiyalarning siljishlari va tebranishlarining amplitudalari, shuningdek ikkinchi guruhning chegara holatlarini tekshirishda boʻgʻinlardagi siljishlar material elastik deformatsiyalar chegarasida ishlayotganda hamda kesimning boltlar uchun teshiklar hisobiga zaiflashuvini hisobga olmasdan aniqlanishi kerak.
58. Yangi konstruksiyalarni loyihalashda va mavjud konstruksiyalarning texnik holatini baholashda adekvat hisoblash modellaridan foydalanilishi hamda ular yordamida quyidagilar aniqlanishi zarur:
tizimning alohida elementlari oʻrtasida kuchlanishlarning (zoʻriqish) taqsimlanishini;
tegishli chegaraviy muvozanat shartlarini tahlil qilish asosida chegaraviy yuklarni (kuchlanishlarni);
muvozanat barqarorligini baholash va harakatlarning kritik qiymatlarini;
butun tizim va alohida elementlarning deformativligi koʻrsatkichlarini.
Shuningdek, mazkur talablarni amalga oshirish uchun quyidagi hisoblash modellaridan foydalanish kerak:
tekis va fazoviy sterjen tizimlari (balkali, ramali, arkali, uygʻunlashgan);
kesim yuzasi toʻliq va teshik alohida sterjenli elementlar hamda qismning egiluvchan, teshilgan yoki gofrirovka qilingan qismlari;
plastinalar, sterjenli elementiga kiradigan (javonlar, devorlar, bikrlik qovurgʻalari);
aylanma yupqa devorli qobiqlar (silindrsimon, konussimon, sharsimon), shuningdek momentsiz kuchlanish holatida boʻlganlar;
yupqa devorli membrana tizimlari;
stejen-vantli, tekis va fazoviy vantli va osma tizimlar;
konstruksiyalar elementlarning tugunlari va birikmalarining maxsus modellaridan.
Turli hisobiy xossalarni (ichki kuchlar, chegaraviy va kritik kuchlar, siljishlar, tebranishlarning chastotalari va turlari va boshqalar) aniqlash uchun koʻrib chiqilayotgan konstruksiyaga tegishli bir nechta hisobiy modellaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
59. Elementlarning bir-biri bilan va poydevor bilan oʻzaro taʼsirini hisobga olgan holda fazoviy konstruksiyalarni tekis tizimlarga va alohida elementlarga boʻlish asosida taxminiy hisoblash usullaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
Elementlardagi kuchlanish va konstruksiyalarning siljishlari ularning brutto kesimlar bilan ishlash shartlaridan kelib chiqib aniqlanishi kerak.
60. Statik noaniq tizimlar uchun hisobiy kuchlanishlarni (eguvchi va buruvchi momentlar, boʻylama va koʻndalang kuchlar) tizimning elastik ishlashini hisobga olgan holda deformatsiyalanmagan sxema boʻyicha aniqlash lozim.
Bunday tizimlarning alohida elementlari, olingan hisobiy kuchlanishlar taʼsiriga deformatsiyalangan sxema boʻyicha materialning ishlashini elastik deformatsiyalar doirasida, balki elastik deformatsiyalar chegarasidan tashqarida ham ishini inobatga olgan holda hisoblanishi mumkin.
61. Bir qator kesimlarda plastik sharnirlarning paydo boʻlishi natijasida buzilishning kinematik mexanizmini paydo boʻlishini hisobga olgan holda chegaraviy muvozanat usuli bilan hisoblash statik jihatdan noaniq, uzluksiz, qirqilmaydigan va qisilgan balkalar hamda burilishdan mahkamlangan rama konstruksiyalari uchun ham amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.
62. Hisobiy sxemalar va hisoblashning asosiy shartlari poʻlat konstruksiyalarning haqiqiy ish sharoitlarini aks ettirishi kerak.
63. Yuk koʻtaruvchi konstruksiyalarning quyidagilarga hisoblab chiqilishi kerak:
alohida konstruktiv sterjenli elementlar (choʻzilgan, siqilgan, nomarkaziy siqilgan, siqilib-egilgan va egilgan);
tekis yoki fazoviy tizimlar, mahkamlanmagan (erkin boʻlmagan — mazkur SHNQning 1-rasm, a-chizma);
QMQ 2.02.01-98 ga muvofiq bir-biri bilan va tayanch bilan oʻzaro taʼsirini hisobga olgan holda alohida elementlarni hisoblash yoʻli bilan amalga oshirilishi;
tekis yoki fazoviy tizimlar, mahkamlanmagan (erkin — mazkur SHNQning 1-rasm, b-chizma);
alohida elementlarni tekshirish bilan bir qatorda, butun tizimning chegaraviy holatiga erishish imkoniyatini hisobga olishi;
listli konstruksiyalar (aylanish qobiqlari).
64. Poʻlatning chiziqli boʻlmagan ishlashini modellashtirishda, chegara holatlarining birinchi guruhi hamda hisob-kitoblar uchun mazkur SHNQning 3-ilovasidagi 1-rasmida keltirilgan umumlashtirilgan koʻrsatkich boʻyicha poʻlatlarning ishlashining hisobiy diagrammasidan foydalanish kerak.
Diagramma nuqtalarining mos keladigan koordinatalarining qiymati mazkur SHNQning 3-ilovasidagi 17-jadvalida keltirilgan oʻlchamlardan olinishi kerak.
Hisoblash egri chiziqning uchta variantidan biri boʻyicha konstruksiya elementlari sinfiga mazkur SHNQning 24-bandiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
1 — rasm Tizimlarning sxemalari
a — mahkamlangan, b — mahkamlanmagan
65. Hisobiy uzunligini koʻrib chiqilayotgan sterjendagi siquvchi kuch eng katta boʻlgan yuklanishlarning birikmalarini aniqlashga yoʻl qoʻyiladi, bunda olingan qiymatni tekshirishda boshqa yuklanish birikmalaridan foydalanish mumkin.
66. Konstruksiya elementlarini (balkalar, sterjenlar, plitalar) hisoblash geometrik chiziqli nisbatlar (egrilik uchun taqribiy ifodasi, element va xorda uzunligi orasidagi tenglik) yordamida amalga oshirilishi kerak.
67. Konstruksiya elementlarining siljishidan kelib chiqadigan geometrik nochiziqlik tizimlarini hisoblashda kuchlanish va siljish 5 foizdan oshganda oʻzgarishlar hisobga olinishi kerak.
68. Geometrik nochiziqlikni hisobga olgan holda hisob-kitoblarni amalga oshirishda tizimlarning umumiy deformatsiyalari bilan bogʻliq kuch taʼsirlarining yoʻnalishlari aniqlanishi kerak.
69. Noelastik deformatsiyalarni (fizik nochiziqlilikni) hisobga olgan holda hisoblashlarda oddiy yuklanish sharoitidagi kichik elastik-plastik deformatsiyalar nazariyasidan foydalanishga yoʻl quyiladi.
70. Konstruksiya elementlari deformatsiyalanmaydigan konturga ega boʻlgan yupqa devorli uchastkaning hisoblash modeli va tekis kesimlar, sektor yuzalar va toʻgʻridan-toʻgʻri geometrik farazlardan foydalanish asosida hisoblanishi kerak.
Kesimning deformatsiyalanadigan konturli elementlarini hisoblaganda, kesim konturining buzilishining butun elementning yuk koʻtarish qobiliyatiga mos keladigan taʼsirini hisobga olish kerak.
71. Yirik plastik deformatsiyalar konstruksiyadan normal foydalanishni qiyinlashtirmaydigan yoki mahalliy xususiyatga ega boʻlgan xollarda va umuman konstruksiyaning ishlash qobiliyatiga taʼsir qilmaganda hamda poʻlat mazkur SHNQning 35-bandiga muvofiq boʻlganda, konstruksiyalarni hisoblash poʻlatning vaqtinchalik qarshiligi boʻyicha aniqlanadigan Ru hisobiy qarshilikdan foydalanib amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.
72. Murakkab kuchlanish holati sharoitida ishlaydigan elementlar va uchastkalar uchun mustahkamlikning energetik nazariyasi asosida aniqlanadigan kuchlanishlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
73. Konstruksiyalar va elementlarni hisoblashda, ularning qiymatlarining mos kelishini hisobga olgan holda, quyidagi kamchiliklarni hisobga olish kerak:
tayyorlash va qurish jarayonida loyihaviy oʻlchamlari, shakli va holatidagi hosil boʻlgan geometrik ogʻishlar (elementlarning butunligicha egriligi, devor va belbogʻlarning egriligi, tugunlardagi oʻqlarning markazdan surilishi, elementlar oʻqlarining loyihaviy holatidan ogʻishi, mahkamlash nuqtalari orasidagi elementlarning egriligi);
yuklanishlarni loyihaviy holatidan siljishi;
prokat qilish, bukish, sovuq xolda tekislash, payvandlash va boshqalardan kelib chiqadigan xususiy qoldiq kuchlanishlar;
Agar hisob-kitoblar mavjud konstruksiyalarning texnik holatini baholash uchun amalga oshirilganda, tayyorlash va oʻrnatish paytida, foydalanish vaqtidagi tekshirish maʼlumotlari boʻyicha qabul qilinadigan haqiqiy geometrik ogʻishlar.
74. Konstruksiyalarning ishonchliligini baholashda quyidagilar hisobga olinishi kerak:
geometrik ogʻishlarni;
foydalanish xavfsizligi talablariga muvofiq binolarning gabarit oʻlchamlarni (masalan, kran va ustun orasidagi boʻlishi mumkin boʻlgan haqiqiy boʻshliqni baholashda).
75. Konstruksiyalarni hisob kitoblarida bevosita qoldiq kuchlanishlarni sr (payvandlash, prokatlash, sovuq xolda tekislash va boshqalardan) tashqi yuk deformatsiyalari bilan εr = s / E shartli deformatsiyalarning algebraik yigʻindisi gipotezasi asosida hisobga olinishiga yoʻl qoʻyiladi.
Konstruksiya va tizimlarlarni statik hisoblashda, alohida elementlarning kesimlarini tanlashda, dastlabki kamchiliklarni hisobga olish kerak.
76. Ideallashtirilgan hisobiy sxema (masalan, markaziy siqilgan elementlar) asosida faqat boʻylama kuchlari aniqlanadigan elementlarni hisoblashda, tugunlardagi oʻqlarning mumkin boʻladigan dastlabki egriliklari va markazdan siljishini hisobga olinishi kerak.
77. Konstruksiyalar va birikmalarni hisoblashda mazkur SHNQning 54, 60 va 61 bandlarda keltirilgan talablarga qoʻshimcha ravishda quyidagilar hisobga olinishi kerak:
masʼullik boʻyicha γn ishonchlilik koeffitsiyentlari GOST 27751-2014 talablariga muvofiq qabul qilinishi;
konstruktiv elementlar uchun material boʻyicha qoʻshimcha gm =1,25 xavfsizlik koeffitsiyenti, hisobiy qarshilik Ru yordamida mustahkamlikka hisoblanishi.
78. Konstruksiyalarning bir qator elementlari uchun ishlash sharoiti koeffitsiyentlari mazkur SHNQning 4-ilovasi asosida hisoblanishi kerak.
6-bob. Poʻlat konstruksiya elementlarini boʻylama kuchlar va egilishga hisoblash
1-§. Markaziy choʻzilgan va siqilgan elementlar
79. N kuch taʼsirida markaziy choʻzilish yoki siqilish roʻy beradigan elementlarni mustahkamlikka hisoblash mazkur SHNQning 100-bandida keltirilganlarga qoʻshimcha ravishda quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak.
(1)
Yakka burchaklardan boltlar yordamida bir tokcha bilan qotiriladigan choʻzilgan elementlarni mahkamlangan joylaridagi kesimlarning mustahkamlikka hisobi mazkur SHNQning 1 va 2-formulalari boʻyicha amalga oshirilishi, bunda 2-formuladagi gc qiymati ushbu SHNQning 4-ilovasiga muvofiq olinishi kerak.
80. Metall oquvchanlik chegarasiga yetgandan keyin ham foydalanilishi mumkin boʻlgan nisbatli poʻlat konstruksiyalarning choʻzilgan elementlarini mustahkamlikka hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:
(2)
81. N kuch taʼsirida markaziy siqilgan yaxlit devorli elementlarni barqarorlikka hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:
(3)
j qiymatlari quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak:
0 < 2,5 boʻlsa
(4)
2,5 < 4,5 boʻlsa
(5)
> 4,5 boʻlsa
(6)
82. Yakka burchaklardan tayyorlangan sterjenlar mazkur SHNQning 101-bandida koʻrsatilgan talablarga muvofiq markaziy siqilishga hisoblanishi kerak.
Yakka burchaklardan fazoviy konstruksiyalarning belbogʻlari va panjara elementlarini hisoblashda ushbu SHNQning 363-bandida belgilangan talablar bajarilishi lozim.
83. x-x va u-u oʻqlariga perpendikulyar boʻlgan tekisliklardagi elementning mos ravishda lx va ly hisobiy elastikligi mazkur SHNQning 2-rasmiga muvofiq, lx < 3ly boʻlgan yaxlit devorli ochiq P shaklidagi siqilgan elementlarni plankalar yoki panjaralar bilan mahkamlashga yoʻl qoʻyiladi, bunda mazkur SHNQning 104 va 105-bandlarining talablari bajarilishi zarur.
2-rasm. Elementlarning P-shaklli kesimlari
a — ochiq, b, v — planka yoki panjara bilan mahkamlangan
Plankalar yoki panjaralar boʻlmasa, bunday elementlarni mazkur SHNQning 3-formulasi hamda bukilishli-buralish shaklida barqarorlikni yoʻqotishni quyidagi formula boʻyicha tekshirish kerak:
(7)
Bu yerda:
jy — mazkur SHNQning 101-bandi talablariga muvofiq hisoblanadigan boʻylama egilish koeffitsiyenti;
s — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent
(8)
Bu yerda:
— ogʻirlik markazi va egilish markazi orasidagi nisbiy masofa.
Bu yerda:
;
Jw — kesimning sektorial inersiya momenti;
bi; ti — kesimni hosil qiluvchi toʻgʻri burchakli elementlarning kengligi va qalinligi.
Kesim uchun ushbu SHNQning 2-rasmi a-chizmada keltirilgan qiymatlar va a quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak:
, (9)
Bu yerda:
.
84. Tarmoqlari plankalar yoki panjaralar bilan biriktirilgan siqilgan yasama sterjenlar uchun erkin oʻqqa nisbatan j koeffitsiyenti (plankalar yoki panjaralarning tekisligiga perpendikulyar) mazkur SHNQning 4 ÷ 6-formulalari bilan ulardagi ef ga almashtirish orqali aniqlanishi, ef qiymatini esa mazkur SHNQning 1-jadvalida keltirilgan lef qiymatlarga nisbatan aniqlash kerak.
Plankalar orasidagi l1, l2 , l3 alohida tarmoqlarning egiluvchanligi 40 dan koʻp boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
Tekisliklardan birida plankalar oʻrnida yaxlit list mavjud boʻlganda, mazkur SHNQning 2-rasmi b, v-chizmaga muvofiq tarmoqning egiluvchanligi plankalar tekisligiga perpendikulyar boʻlgan, tarmoq oʻqiga nisbatan yarim kesim inersiyasining radiusi boʻyicha hisoblanishi lozim.

 

 

 

 

1-jadval

Kesim turi

Kesim sxemasi

Ikki tomoni ochiq kesimli yasama sterjenlarning keltirilgan egiluvchanligi,

plankali boʻlganda

panjarali

Js l/(Jbb ) < 5

Js l/(Jbb ) ≥ 5

1

 

(10)

 (13)

 (16)

2

 

(11)

 (14)

 (17)

3

 

(12)

 (15)

 (18)
Izohlar:
1 — jadvalda qabul qilingan belgilar:
b — tarmoqlarning oʻqlari orasidagi masofa;
l — plankalarning markazlari orasidagi masofa;
 — butun sterjenning eng yuqori egiluvchanligi;
 — payvandlangan plankalar orasidagi (ochiq joyi) yoki chekka boltlarning markazlari orasidagi joylarda mos ravishda  — oʻqlariga perpendikulyar tekisliklarda egilishdagi alohida tarmoqlarning egiluvchanligi;
 — butun sterjenning kesim yuzasi;
Ad1, Ad2 — tegishli ravishda 1-1 va 2-2 oʻqlarga perpendikulyar tekisliklarda yotuvchi panjaralar raskoslari (krestsimon panjarada — ikkita raskos) kesimlarining yuzlari;
Ad — bir qirra tekisligida yotuvchi panjara raskosi (krestsimon panjarada — ikki raskos) kesimining yuzasi (uch qirrali teng tomonli sterjen uchun);
1, 2 — koeffitsiyentlar boʻlib, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi ,
bu yerda a, b, l — 3 — rasm boʻyicha aniqlanadigan oʻlchamlar;
n, n1, n2, n3 — koeffitsiyentlar, ular mos ravishda quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:
;
bu yerda Jb1 i Jb3 — mos ravishda 1-1 i 3-3 oʻqlarga nisbatan tarmoqlar kesimining inersiya momentlari (1 va 3 turdagi kesim uchun);
Jb1 i Jb2 — shuning oʻzi, mos ravishda 1-1 i 2-2 oʻqlarga nisbatan ikkita burchak (2 — turdagi kesim uchun);
Js — bir plankaning oʻz oʻqi x-x ga nisbatan inersiya momenti mazkur SHNQning 4-rasmiga muvofiq;
Js1, Js2 — tegishli ravishda 1-1 va 2-2 oʻqlarga nisbatan perpendikulyar tekisliklarda yotuvchi plankalardan birining inersiya momentlari (2 turdagi kesim uchun).
Panjarali yasama sterjenlarda tugunlar orasidagi alohida tarmoqlarning egiluvchanligi 80 dan oshmasligi va umuman sterjenning keltirilgan egiluvchanligi lef dan oshmasligi, agar bunday sterjenlarni hisoblash deformatsiyalangan sxema boʻyicha amalga oshirilsa, tarmoqlarning egiluvchanligining yuqori qiymatlarini olishga yoʻl qoʻyilishi, bunda 120 dan oshmasligi kerak.
3-rasm. Kashakli panjara sxemasi
4-rasm. Plankali yasama sterjen
85. Bir-biriga yaqin yoki qistirmalar orqali birlashtirilgan burchaklar, shvellerlar va boshqalardan yasama elementlarni hisobi yaxlit devorli elementlar hisobi kabi, payvandlangan plankalar orasidagi (ochiq joyda) yoki chekka boltlarning markazlari orasidagi eng katta masofalar quyidagicha boʻlishi sharti bilan mustahkam devor sifatida bajarilishi kerak:
siqilgan elementlar uchun 40i
choʻzilgan elementlar uchun 80i
Bu yerda burchak yoki shvellerning inersiya radiusi i tavrli yoki qoʻshtavrli kesimlar uchun qistirmalar tekisligiga parallel boʻlgan oʻqqa nisbatan, krestsimon kesimlar uchun esa minimal qabul qilinishi kerak.
Siqilgan elementning uzunligi boʻylab kamida qistirgich ajratgich oʻrnatilishi lozim.
86. Siqilgan yasama sterjenlarning birlashtiruvchi elementlarini (plankalar, panjaralar) hisoblash sterjenning butun uzunligi boʻylab doimiy qabul qilingan va quyidagi formula bilan aniqlanadigan shartli koʻndalang kuch Qfic, uchun bajarilishi kerak.
(19)
Bu yerda:
N — yasama sterjendagi boʻylama kuch;
j — yasama sterjen uchun birlashtiruvchi elementlar tekisligi uchun qabul qilinadigan boʻylama egilish koeffitsiyenti.
Shartli koʻndalang kuch Qfic taqsimlanishi kerak:
barqarorlikni tekshirish amalga oshiriladigan oʻqga nisbatan perpendikulyar tekisliklarda yotgan plankalar (panjalar) oʻrtasida teng ravishda faqat birlashtiruvchi plankalar (panjaralar) mavjud boʻlganda;
listga parallel tekisliklarda yotgan list va plankalar (panjalar) orasida teng yarmida yaxlit list va birlashtiruvchi plankalar (panjaralar) mavjud boʻlganda;
teng tomonli uch qirrali yasama sterjenlarni hisoblashda bir tekislikda joylashgan birlashtiruvchi elementlar tizimiga toʻgʻri keladigan shartli koʻndalang kuch 0,8 Qfic ga teng deb qabul qilinishi kerak.
87. Birlashtiruvchi plankalar va ularni mahkamlash hisobi mazkur SHNQning 4-rasmiga muvofiq hovonsiz fermalar elementlarining hisobi kabi bajarilishi kerak:
plankani kesib oʻtuvchi kuch F quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(20)
plankani uning tekisligida bukuvchi moment M1 quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi
(21)
Bu yerda:
Qs — plankaning bir qirrasiga toʻgʻri keladigan shartli koʻndalang kuch.
88. Birlashtiruvchi panjaralarni hisoblash ferma panjaralarini hisoblash kabi amalga oshirilishi, kashakli krestli panjaraning kesishuvchi hovonlarini mazkur SHNQning 5-rasmiga muvofiq hisoblashda har bir hovonda belbogʻlar siqishidan yuzaga keladigan va quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan qoʻshimcha kuch Nad hisobga olinishi lozim:
(22)
Bu yerda:
N — sterjenning bir tarmogʻidagi kuch;
A — bir tarmoqning kesim yuzasi;
Ad — bir hovonning kesim yuzasi;
a — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent
(23)
Bu yerda:
a, l i b — 5-rasmida koʻrsatilgan oʻlchamlar
5-rasm. Kashakli krestli panjara sxemasi
89. Siqilgan elementlarning hisobiy uzunligini qisqartirish uchun moʻljallangan sterjenlarni hisoblash mazkur SHNQning 19-formulasi bilan aniqlangan asosiy siqilgan elementdagi shartli koʻndalang kuchga teng kuch uchun bajarilishi kerak.
2-§. Egiladigan elementlar
90. Asosiy tekisliklardan birida egiladigan elementlarning mustahkamligini hisoblash (egiluvchan, teshilgan devorli va kran osti balkalari bundan mustasno) quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak.
. (24)
Egiladigan elementlarning kesimlaridagi urinma kuchlanishlar t ning qiymatlari quyidagi shart bajarilishi lozim:
. (25)
Agar devor boltlar uchun teshiklar bilan zaiflashgan boʻlsa, mazkur SHNQning 25-formulasidagi t qiymatlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan a koeffitsiyentiga koʻpaytirilishi kerak:
(26)
Bu yerda:
a — teshiklar qadami;
d — teshik diametri.
91. Bikrlik qovurgʻalari bilan mahkamlanmagan balka devorini mustahkamlikka hisoblash, ustki belboqqa yuk tushirilgan joylarda mahalliy kuchlanish loc amal qilganda, shuningdek toʻsinning tayanch kesimlarida quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:
(27)
Bu yerda:
loc = F/leftw,
Bu yerda:
F — yuk (kuch)ning hisobiy qiymati;
lef — yuk taqsimlanishining shartli uzunligi u tayanch shartlariga muvofiq aniqlanadi;
mazkur SHNQning 6-rasmi boʻyicha tayanch holati uchun
(28)
Bu yerda:
h — pastki balka payvandlangan boʻlsa mazkur SHNQning 6-rasmi a-chizma balkani ustki belbogʻining qalinligi va belbogʻ chokining kateti yigʻindisiga teng miqdor, agar balka prokatdan yasalgan boʻlsa mazkur SHNQning 6, b-rasmi, tokchaning tashqi qirrasidan devorning ichki qayrilma qismi boshlangan joygacha boʻlgan masofa.
v)
6-rasm. Toʻplangan yukning balka devoriga taqsimlanish sxemalari
a) payvandlangan balka; b) prokat balka; v) kran gʻildiragidan yuklangan payvandlangan yoki prokat balka
92. Balkalarning mazkur SHNQning 24-formulasi boʻyicha hisoblanadigan devorlari uchun quyidagi shartlar bajarilishi kerak:
(29)
Bu yerda:
— balka oʻqiga parallel boʻlgan oraliq devor tekisligidagi normal kuchlanishlar;
sy — balka oʻqiga perpendikulyar boʻlgan, shuningdek mazkur SHNQning 27-formulasi bilan aniqlanadigan sloc;
txy — mazkur SHNQning 26-formulasini hisobga olgan holda mazkur SHNQning 25-formulasi boʻyicha aniqlanadigan urinma kuchlanishlar.
Mazkur SHNQning 29-formulasida oʻz belgilari qabul qilinadigan sx va sy kuchlanishlar, shuningdek, txy balkaning aynan bir nuqtasida aniqlanishi lozim.
93. Devor tekisligida egiladigan va mazkur SHNQning 110 va 113-bandlarning talablariga javob beradigan qoʻshtavr kesimli balkalarning barqarorlikka hisoblash quyidagi formulaga muvofiq amalga oshirilishi kerak:
(30)
Bu yerda:
Wc — siqilgan belbogʻ uchun aniqlanishi lozim;
jb — mazkur SHNQning 5-ilovasi boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent.
jb qiymatini aniqlashda balkaning hisobiy uzunligi lef deb siqilgan belbogʻning koʻndalang siljishlardan (boʻylama yoki koʻndalang bogʻlanishlar, qattiq toʻshamani mahkamlash nuqtalari) mahkamlash nuqtalari orasidagi masofa sifatida qabul qilinishi kerak; lef = l (bu yerda l — balka prolyoti) ulanishlar boʻlmaganda, konsolning hisobiy uzunligi lef = l (bu yerda l — konsolning uzunligi) sifatida siqilgan belbogʻni konsolning uchida gorizontal tekislikda mahkamlanmaganda yoki kamarni oxirida va konsolning uzunligi boʻylab mahkamlashda gorizontal tekislikdagi siqilgan belbogʻning mahkamlash nuqtalari orasidagi masofa qabul qilinishi kerak.
94. Quyidagi hollarda balkalarning barqarorligini tekshirmaslikka yoʻl qoʻyiladi:
a) balkaning siqilgan belbogʻiga uzluksiz tayanuvchi va u bilan payvand, boltlar, oʻzi rezba ochuvchi vintlar va boshqalar yordamida mahkam bogʻlangan yaxlit bikr toʻshama (ogʻir, yengil va sergʻovak betondan yasalgan temir-beton plitalar, tekis va profillangan metall toʻshama, toʻlqinsimon qilingan poʻlat va boshqalar) orqali kuch uzatilganda;
b) balkaning hisobiy uzunligi lef ning siqilgan belbogʻ kengligi b ga nisbati qoʻshtavrli simmetrik kesimli balkalar uchun mazkur SHNQning 2-jadvalidagi formulalari boʻyicha aniqlanadigan qiymatlardan ortiq boʻlmaganda va nisbatan kuchaytirilgan siqilgan belbogʻli balkalar uchun choʻzilgan belbogʻ kengligi siqilgan belbogʻ kengligining 0,75 dan kam boʻlmaganda.
Siqilgan belbogʻni gorizontal tekislikda mahkamlash haqiqiy yoki shartli koʻndalang kuchga hisoblanishi lozim. Bunda, shartli koʻndalang kuchni quyidagicha aniqlash kerak:
alohida nuqtalarda mazkur SHNQning 19-formulasi boʻyicha mahkamlanganda, = lef /i (bu yerda i — gorizontal tekislikdagi siqilgan belbogʻ kesimining inersiya radiusi) egiluvchanlikdagi j ni aniqlash kerak, N esa quyidagi formula boʻyicha:
; (34)
Uzluksiz mahkamlanganida quyidagi formula boʻyicha:
(35)
Bu yerda:
qfic — balka belbogʻining uzunlik birligiga tushuvchi shartli koʻndalang kuch;
Qfic — mazkur SHNQning 19-formulasidan aniqlanuvchi shartli koʻndalang kuch, bunda j = 1 deb olinishi, N esa mazkur SHNQning 34-formulasi boʻyicha aniqlanishi lozim.

 

2-jadval

Yuklanish qoʻyiladigan joy

lef /b ning payvandlangan va prokat balkalarni barqarorlikka hisoblashni talab etmaydigan eng katta qiymatlari

(1 £ h/b < 6 i 15 £ b/t £ 35 da)

Tepadagi belbogʻga

 (31)

Pastki belbogʻga

 (32)

Bogʻlanishlar orasidagi yoki sof egilishda balkaning kesimini hisoblashda yukni qoʻllash darajasidan qatʼi nazar

 (33)
Mazkur SHNQning 2 — jadvalida qabul qilingan belgilar
b va t — mos ravishda siqilgan belbogʻning kengligi va qalinligi;
h — belbogʻ listlari oʻqlari orasidagi (balandlik) masofa.
Izohlar:
1. Oʻta mustahkam boltlardagi belbogʻli bogʻlanishlarga ega balkalar uchun mazkur SHNQning 2-jadvalidagi formulalari boʻyicha olinuvchi lef /b qiymatlar 1,2 koeffitsiyentga koʻpaytirilishi lozim.
2. b/t < 15 nisbatli balkalar uchun 2-jadval formulalarida b/t 15 deb olinishi kerak.
95. Ikki asosiy tekislikdagi egiluvchi elementlarni mustahkamlikka hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:
(36)
Bu yerda:
x va y — koʻrib chiqilayotgan kesim nuqtasining asosiy oʻqlarga nisbatan koordinatalari.
Balkalar devoridagi mazkur SHNQning 36-formulasi boʻyicha hisoblanadigan kuchlanishlarning qiymatlari ikki asosiy egilish tekisliklarida mazkur SHNQning 25 va 29-formulalar yordamida tekshirilishi kerak.
Ikki tekisligida egiluvchan balkaning mazkur SHNQning 114-bandidagi 1-xatboshisi talablari bajarilganida uning barqarorligini tekshirish talab etilmaydi.
96. Oquvchanlik chegarasi 530 N/mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan yasalgan yaxlit kesimli qirqma balkalarni mustahkamlikka hisoblash, mazkur SHNQning 117 — 119, 144 va 186-bandlariga rioya etilganda, plastik deformatsiyalarning rivojlanishini hisobga olgan holda, quyidagi formulalar boʻyicha bajarilishi lozim:
Rs urinma kuchlanishlarda asosiy tekisliklardan birida egilishda (tayanch kesimlardan tashqari)
(37)
Rs (tayanch kesimlardan tashqari) urinma kuchlanishlarda ikki asosiy tekisliklarda bukilganda
(38)
Bu yerda:
M, Mx i My — eguvchi momentlarning absolyut qiymatlari;
s1 — mazkur SHNQning 40 va 41-formulalari boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent;
cx va cy — mazkur SHNQning 5-ilovasi boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyentlar.
Balkalarning tayanch kesimlarida (M = 0; Mx = 0 i My = 0 boʻlganida) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi
(39)
Sof egilish zonasi mavjud boʻlsa, mazkur SHNQning 37 va 38-formulalarida s1, sx, va sy koeffitsiyentlari oʻrniga mos ravishda quyidagilar qabul qilinishi lozim:
Kesimda moment M va koʻndalang kuch Q bir vaqtning oʻzida taʼsir qilganda c1 koeffitsiyent quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak:
≤Rs boʻlganida
c1 = c; (40)
0,5Rs <≤Rs boʻlganida
c1 = 1,c, (41)
Bu yerda:
(42)
Bu yerda:
c — mazkur SHNQning 5-ilovasi boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent;
t va h — mos ravishda devorning qalinligi va balandligi;
a — devor tekisligida egiluvchi qoʻshtavrli kesim uchun a = 0,7 ga teng koeffitsiyent; boshqa turdagi kesimlar uchun = 0;
c1 — birdan kam va s koeffitsiyentdan ortiq olinmaydigan koeffitsiyent.
Balkalarni optimallashtirish maqsadida ularni hisoblashda mazkur SHNQning 119, 167 va 249-bandlarining talablariga muvofiq mazkur SHNQning 37 va 38-formulalaridagi s, sx va cy koeffitsiyentlarning qiymatlarini mazkur SHNQning 5-ilovasida keltirilgan qiymatlardan kam qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi, biroq ular 1,0 dan kam boʻlmasligi kerak.
Devor boltlar uchun teshiklar bilan zaiflashgan boʻlsa, urinma kuchlanishlar t ning qiymatlari mazkur SHNQning 26-formulasi boʻyicha aniqlanuvchi koeffitsiyentga koʻpaytirilishi kerak.
97. Oʻzgaruvchan kesimli toʻsinlarni plastik deformatsiyalarning rivojlanishini hisobga olgan holda mustahkamlikka hisoblash faqat M va Q kuchlanishlarning eng noqulay birikmasi mavjud boʻlgan bitta kesim uchun bajarilishi lozim. Bunda, qolgan kesimlarda plastik deformatsiyalarning rivojlanishini hisobga olishga yoʻl qoʻyilmaydi.
98. Oquvchanlik chegarasi 530 N/ mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan yasalgan, dinamik, vibratsion yoki harakatlanadigan yuklanishlarni qabul qiladigan egiluvchi elementlarni mustahkamlikka hisoblashni konstruksiyalar va asbob-uskunalardan foydalanishning talab etiladigan sharoitlariga qarshilik qilmaydigan plastik deformatsiyalar rivojlanishini hisobga olgan holda bajarishga yoʻl qoʻyiladi.
99. Plastik deformatsiyalarning rivojlanishini hisobga olgan holda hisoblangan balkalarning umumiy barqarorligini taʼminlash uchun yoki mazkur SHNQning 115-bandi talablari bajarilgan boʻlishi yoki mazkur SHNQning 2-jadvali formulalari boʻyicha aniqlanuvchi balkaning hisobiy uzunligini siqilgan belbogʻ kengligiga nisbatlari lef /b ning eng katta qiymatlari quyidagi koeffitsiyentga koʻpaytirish yoʻli bilan kamaytirilishi kerak: bu yerda 1 < c1 ≤ c.
100. Plastik deformatsiyalarning rivojlanishini hisoblanadigan balkalarda devorlarni mazkur SHNQning 172, 175, 176-bandlari talablariga muvofiq bir yerga toʻplangan yuklanish qoʻllaniladigan joylarda koʻndalang bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlash kerak.
101. Eng katta bikrlik tekisligida egilgan, farqi 20 foizdan koʻp boʻlmagan oʻzaro bogʻlangan oraliqli, statik yukni koʻtaruvchi, oʻzgarmas qoʻshtavrli kesim yuzaga ega qirqilmaydigan va qistirilgan balkalarni mustahkamlikka hisoblash mazkur SHNQning 119, 120, 167 va 186-bandlari talablariga rioya qilinganda, tayanch va oraliq momentlarni qayta taqsimlashni hisobga olgan holda mazkur SHNQning 37-formulasi boʻyicha bajarilishi kerak.
Eguvchi moment M ning hisobiy miqdori quyidagi formula bilan aniqlanadi
(43)
bu yerda Mmax — oraliq yoki tayanchdagi eng katta eguvchi moment boʻlib, u materialning egiluvchan ishlashini taxmin qilgan holda, qirqilmaydigan balka hisobidan aniqlanadi;
a — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan momentlarni qayta taqsimlash koeffitsiyenti
(44)
Bu yerda Mef — shartli eguvchi moment boʻlib, u quyidagi qiymatlarga teng:
erkin tayangan uchli qirqilmaydigan balkalarda qiymatlarning eng kattasiga:
(45)
(46)
bu yerda max belgisi undan keyin keluvchi ifodaning maksimumini topish kerakligini anglatadi;
M1 — erkin tayangan balkadagi kabi hisoblab topilgan chetki prolyotdagi eguvchi moment;
M2 — bir oraliqli erkin tayangan balkadagi kabi hisoblab topilgan oraliq prolyotdagi maksimal eguvchi moment;
a — M1 moment taʼsir qiluvchi kesimdan chetki tayanchgacha boʻlgan masofa;
l — chetki prolyot uzunligi.
uchlari qistirilgan bir oraliqli va qirqilmaydigan balkalarda bu yerda M3 — tayanchlarida sharnirli balkalardagi kabi hisoblab topilgan momentlarning eng kattasi;
bir uchi qistirilgan, ikkinchi uchi erkin tayangan balkada Mef ning qiymati mazkur SHNQning 45-formula boʻyicha aniqlanishi lozim.
Mazkur SHNQning 42-formulasida koʻndalang kuch Q ning hisobiy qiymatini Mmax taʼsir etuvchi joyda olinishi kerak. Agar Mmax — prolyotdagi moment boʻlsa, balkaning tayanch kesimini tekshirish lozim.
102. Ikki asosiy tekisliklarda egilish holatida mazkur SHNQning 121-bandi shartlarini qanoatlantiruvchi qirqilmaydigan va qistirilgan balkalarni mustahkamlikka hisoblash ≤Rs boʻlganda mazkur SHNQning 38-formulasi boʻyicha, ikki asosiy tekisliklarda tayanch va prolyot momentlarini mazkur SHNQning 121-bandi talablariga muvofiq qayta taqsimlanishini hisobga olgan holda bajarilishi lozim.
3-§. Egilish bilan oʻq boʻylab yoʻnalgan kuch taʼsiridagi elementlar
103. Nomarkaziy siqilgan va siqilib egilgan elementlarni mustahkamlikka hisoblash quyidagi hollarda mazkur SHNQning 47-formulasi boʻyicha bajarmasligiga yoʻl qoʻyiladi:
keltirilgan ekssentrisitet qiymati boʻlganda;
kesimning zaiflashuvi boʻlmaganda;
mustahkamlik va barqarorlikni hisoblashlarda qabul qilinadigan eguvchi momentlar bir xil qiymatga ega boʻlganida.
104. Oquvchanlik chegarasi 530 N/mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan yasalgan, dinamik kuchlarning bevosita taʼsiriga boʻlmagan nomarkaziy siqilgan, siqilib egilgan, nomarkaziy choʻzilgan va choʻzilib egilgan elementlarni mustahkamlikka hisoblash, t ≤0,5Rs va boʻlsa, quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:
(47)
bu yerda N, Mx , My — mos ravishda boʻylama kuch va bukuvchi momentlarning eng noqulay birikmasidagi absolyut qiymatlari;
n, cx, cy — 5-ilovasi boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyentlar.
Agarda boʻlsa, mazkur SHNQning 47-formulasi mazkur SHNQning 167 va 186-bandlarining talablari bajarilganda qoʻllanishi lozim.
Boshqa hollarda hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:
(48)
bu yerda x, y — koʻrib chiqilayotgan kesim nuqtasining asosiy oʻqlariga nisbatan koordinatalari.
105. Nomarkaziy siqilgan va siqilib egilgan elementlarni barqarorlikka hisoblash ham moment taʼsiri tekisligida (barqarorlikni yoʻqotishning yassi shakli) va ham moment taʼsiri tekisligidan (barqarorlikni yoʻqotishning egilib buralish shakli) amalga oshirilishi kerak.
106. Simmetriya tekisligiga toʻgʻri keladigan momentning taʼsir qilish tekisligida oʻzgarmas kesimning nomarkaziy siqilgan va siqilib egilgan elementlarining barqarorligini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi lozim:
. (49)
Mazkur SHNQning 49-formulasida je koeffitsiyent aniqlanishi lozim:
yaxlit devorli sterjenlar uchun shartli egiluvchanlik uchun mazkur SHNQning 6-ilovasining 2-jadvali boʻyicha va mef keltirilgan nisbiy ekssentrisitet boʻyicha quyidagi formula bilan aniqlanadigan
(50)
bu yerda h — mazkur SHNQning 6-ilovasi 1-jadvali boʻyicha aniqlanadigan kesim yuzasi shaklining taʼsir koeffitsiyenti;
— nisbiy ekssentrisitet (bu yerda e — ekssentrisitet; Wc — eng siqilgan tola uchun kesimning qarshilik momenti);
Mazkur SHNQning 6-ilovasining 3-jadvaliga koʻra, egilish tekisligiga parallel ravishda joylashgan panjarali yoki plankali ikki tomoni ochiq sterjenlar uchun, shartli keltirilgan egiluvchanlik (lef 1-jadval boʻyicha) va nisbiy ekssentrisitet m ga nisbatan quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(51)
bu yerda a — egilish tekisligiga perpendikulyar boʻlgan kesimning asosiy oʻqidan eng koʻp siqilgan tarmogʻining oʻqigacha masofa, biroq tarmoq devorining oʻqigacha masofadan kam boʻlmagan masofa.
Ekssentrisitet ni hisoblaganda M va N qiymatlari mazkur SHNQning 129-bandi talablariga muvofiq qabul qilinishi kerak.
Yaxlit devorli sterjenlar uchun mef > 20 boʻlganda va ikki tomoni ochiq sterjenlar uchun m > 20 boʻlganda ularni barqarorlikka hisoblash talab etilmaydi, bunda hisoblash egiluvchi elementlar uchun belgilangani talablar kabi bajarilishi kerak.
107. Oquvchanlik chegarasi 530 N/mm2 dan yuqori boʻlgan poʻlatdan yasalgan, keskin nosimmetrik kesimlarga ega boʻlgan kesimlarning tiplari mazkur SHNQning 6-ilovasidagi 1-jadval hamda 10 va 11-formulasi nomarkaziy siqilgan elementlar esa 49-formula boʻyicha hisoblashdan tashqari, quyidagi formula boʻyicha mustahkamlikka tekshirilishi lozim:
(52)
bu yerda Wnt qiymati choʻzilgan tola uchun hisoblab topilishi, d koeffitsiyenti esa quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(53)
108. Elementdagi N boʻylama kuch va M eguvchi momentning hisobiy qiymatlari uchun poʻlatning elastik deformatsiyalarini taxmin qilib, tizimning deformatsiyalanmagan sxemasiga muvofiq yuklanishlarning ayni bir birikmasi hisobidan olinadi.
Bunday holda, M qiymati quyidagicha qabul qilinishi kerak:
rama tizimlarining oʻzgarmas kesimli kolonnalari uchun — kolonnalar uzunligi chegarasidagi eng katta momentga;
pogʻonali kolonnalar uchun — oʻzgarmas kesim uchastkasining uzunligidagi eng katta momentga;
bir tomoni qistirilgan, ikkinchi tomoni esa boʻsh kolonnalar uchun — mahkamlash momentiga, biroq mahkamlangan joydan kolonna uzunligining uchdan bir qismiga teng oraliqdagi kesim momentidan kam emas;
tugundan tashqaridagi yuklanishni qabul qiluvchi fermalar va strukturali plitalarning ustki siqilgan belbogʻlari uchun — belbogʻning egiluvchan qirqilmaydigan balka sifatidagi hisobidan aniqlanuvchi belbogʻ paneli uzunligining oʻrtacha uchdan bir qismi doirasidagi eng katta momentga;
egilish tekisligi bilan mos keluvchi, bitta oʻq simmetriyasiga ega boʻlgan, uchlari sharnirli va kesimli tayangan sterjenlar uchun — mazkur SHNQning 3-jadvali formulalari boʻyicha aniqlanuvchi momentga;
ikkita oʻq simmetriyasiga ega boʻlgan sharnirli tayangan uchlar va kesimlarga ega boʻlgan siqilgan sterjenlar uchun ekssentrisitetlar mef ning hisobiy qiymatlari mazkur SHNQning 6-ilovaning 4-jadvali boʻyicha aniqlanishi kerak.
109. Doimiy kesimning nomarkaziy siqilgan elementlarini simmetriya tekisligiga mos keladigan eng katta bikrlik tekisligida egilish momentining taʼsiri tekisligidan barqarorligini hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:
, (54)
bu yerda s — mazkur SHNQning 131-bandi talablariga muvofiq hisoblanadigan koeffitsiyent;
jy — mazkur SHNQning 101-bandi talablariga asosan hisoblanadigan koeffitsiyent.

 

 

3-jadval

Mmax ga mos keladigan nisbiy ekssentrisitet

Sterjenning egiluvchanligi shartidagi M ning hisobiy qiymatlari

m £ 3

3 £ 20

bu yerda Mmax — sterjen uzunligi chegarasidagi eng katta eguvchi moment;
M1 — sterjen uzunligining oʻrtacha uchdan bir qismi chegarasidagi eng katta eguvchi moment, biroq dan kam emas;
m — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan nisbiy ekssentrisitet
Izoh. Barcha hollarda deb olinishi kerak.
110. Mazkur SHNQning 54-formulasida s koeffitsiyent quyidagicha aniqlanishi kerak:
nisbiy ekssentrisitet qiymatlari boʻlsa, quyidagi formula boʻyicha:
, (55)
bu yerda a va b — quyidagi 4-jadvaldan olinadigan koeffitsiyentlar;

 

 

 

 

4-jadval

Kesim turi

Koeffitsiyentlar miqdori

da

da

ly ≤ lc

ly > lc

Ochiq

 

0,7

0,65 + 0,05mx

1

 

1

boʻlganda

 

Yopiq:

0,6

1

panjarali (plankali)

 

yaxlit

 
J1, J2 — kesimning u — u simmetriya oʻqiga nisbatan katta va kichik tokchalarining inersiya momentlari;
boʻlgandagi qiymatlari.
Izoh: panjarali (yoki plankali) ikki tomoni ochiq sterjenlar uchun a va b koeffitsiyentlarning qiymatlari sterjen uzunligi boʻylab kamida ikkita oraliq diafragmalar mavjud boʻlganda tutash kesimlarniki kabi olinishi lozim.
Bunda, qoʻshtavrli ochiq kesimli sterjenlar uchun belgilangan koeffitsiyentlar olinishi kerak.
nisbiy ekssentrisitet qiymatlari boʻlsa, quyidagi formula boʻyicha
, (56)
bu yerda j b — mazkur SHNQning 113-bandi talablari hamda mazkur SHNQning 5-ilovasiga muvofiq siqilgan belbogʻ ikki va undan ortiq joyida mahkamlangan siqilgan balka uchun aniqlanuvchi koeffitsiyent;
yopiq kesimlar uchun j b = 1.0;
nisbiy ekssentrisitetning qiymati boʻlganda quyidagi formula boʻyicha
, (57)
bu yerda mx = 5 boʻlganida c5 mazkur SHNQning 55-formulasi boʻyicha aniqlanadi, mx = 10 boʻlganida esa c10 56-formula boʻyicha aniqlanishi lozim.
Nisbiy ekssentrisitet mx ni aniqlashda hisobiy moment Mx sifatida olinishi lozim:
momentning harakat tekisligiga perpendikulyar siljishidan mahkamlangan uchlari sharnirli tayangan sterjenlar uchun maksimal moment uzunlikning oʻrtacha uchdan bir qismi chegarasida (sterjen uzunligi boʻylab maksimal momentning yarmidan kam boʻlmasligi kerak);
bir tomoni qistirilgan, boshqa tomoni esa erkin sterjenlar uchun qistirilgan joyidagi moment (biroq mahkamlash joyidan sterjen uzunligining uchdan bir qismidan narida joylashgan kesimdagi momentdan kam boʻlmasligi lozim).
Elastiklik boʻlsa, s koeffitsiyent oshmasligi kerak:
yopiq kesimli sterjenlar uchun — birdan;
ikkita simmetriya oʻqili qoʻshtavrli kesimli sterjenlar uchun — quyidagi formula boʻyicha aniqlanuvchi qiymatlardan
(58)
bu yerda
bunda bi, ti — mos ravishda kesimni hosil qiluvchi listlarning kengligi va qalinligi;
h — belbogʻlarning oʻqlari orasidagi masofa;
bir simmetriya oʻqli qoʻshtavrli va tavrli kesimlar uchun s koeffitsiyentlar mazkur SHNQning 8-ilovasining 1-formulasi boʻyicha aniqlanuvchi qiymatlardan oshmasligi kerak.
111. Eng kam bikrlikka ega (Jy < Jx va ey ¹ 0) tekislikda bukiluvchi nomarkaziy siqilgan elementlar, lx > ly boʻlganida mazkur SHNQning 49-formulasi boʻyicha hisoblab chiqarilishi, shuningdek markazdan siqilgan sterjenlar singari momentning taʼsiri tekisligidan barqarorlikka quyidagi formula boʻyicha tekshirilishi kerak:
, (59)
bu yerda j x — mazkur SHNQning 101-bandi talablari boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent.
lx ≤ ly boʻlsa, momentning amal qilish tekisligidan barqarorlikni tekshirmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
112. Egilish tekisligiga parallel tekisliklarida joylashgan panjarali ikki tomoni ochiq nomarkaziy siqilgan sterjenlarda, mazkur SHNQning 49-formulasi boʻyicha sterjenni barqarorlikka hisoblashdan tashqari, ayrim tarmoqlar markaziy siqilgan sterjenlar singari mazkur SHNQning 3-formulasi boʻyicha tekshirilishi lozim.
Har bir tarmoqda boʻylama kuch momentdan tushuvchi qoʻshimcha kuchlanishni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak. Mazkur kuchlanishning qiymati y-y egilish oʻqiga perpendikulyar tekislikda boʻlganda ushbu SHNQning 1-jadvalidan, quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:
— 1 va 3 turdagi kesimlar uchun;
— 2 turdagi kesimlar uchun;
egilish x-x oʻqqa perpendikulyar tekislikda boʻlganda, 3 turdagi kesim uchun momentdan kuchlanish (bu yerda b — tarmoqlarning oʻqlari oʻrtasidagi masofa).
Ikki tomoni ochiq nomarkaziy siqilgan plankali sterjenlarning ayrim tarmoqlari nomarkaziy siqilgan elementlar singari haqiqiy yoki shartli koʻndalang kuch taʼsiridan (havonsiz ferma belbogʻlaridagi kabi) tarmoqlar momenti va mahalliy egilishidan kuchlanishlarni, shuningdek ushbu SHNQning 136-bandini hisobga olgan holda barqarorlikka tekshirilishi lozim.
113. Ikki asosiy tekislikda siqiladigan va egiladigan yaxlit devorli sterjenlarni barqarorlikka hisoblash, eng katta bikrlik tekisligi (Jx > Jy) simmetriya tekisligi bilan mos kelganda, quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:
(60)
bu yerda bunda jey mazkur SHNQning 127-bandi talablariga muvofiq formulalarda m va l mos ravishda my va ly bilan almashtirilgan holda, s esa — mazkur SHNQning 131-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi.
Tokchalari bir xil boʻlmagan qoʻshtavrli kesimli sterjenlar uchun keltirilgan nisbiy ekssentrisitetni hisoblashda h koeffitsiyenti mazkur SHNQning 6-ilovasidagi 1-jadvaliga muvofiq 8-turdagi kesim uchun aniqlanishi lozim.
Agar boʻlsa, mazkur SHNQning 60-formulasi boʻyicha hisoblashdan tashqari mazkur SHNQning 49 va 54-formulalari boʻyicha qoʻshimcha tekshirish amalga oshirilishi, bunda eu = 0 deb olinishi kerak.
Nisbiy ekssentrisitetlarning qiymatlari quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:
va , (61)
bu yerda Wcx i W cy — mos ravishda x-x va y-y oʻqlarga nisbatan oʻta siqilgan tola uchun kesimlarning qarshilik momentlari.
Agar lx > ly boʻlsa, mazkur SHNQning 60-formulasi boʻyicha hisoblashdan tashqari, mazkur SHNQning 49-formulasi boʻyicha qoʻshimcha tekshirish amalga oshirilishi, bunda ey = 0 deb olinishi kerak.
Eng katta bikrlik tekisligi simmetriya tekisligi bilan mos kelmagan holda, mx hisobiy qiymati 25 foizga oshirilishi lozim.
114. Mazkur SHNQning 7-rasmida koʻrsatilgan y-y oʻqqa nisbatan simmetrik boʻlgan ikki yaxlit devorli tarmoqlardan iborat ikki tomoni ochiq, asosiy tekisliklarning ikkalasida ham siqiluvchi va egiluvchi ikki parallel tekisliklardagi panjarali sterjenlarni barqarorlikka hisoblash quyidagicha bajarilishi lozim:
butun sterjen uchun — panjaralar tekisligiga parallel tekislikda, mazkur SHNQning 127-bandi talablariga muvofiq, ey = 0 teng deb olgan holda;
ayrim tarmoqlar uchun — nomarkaziy siqilgan elementlar sifatida mazkur SHNQning 49 va 54-formulalari boʻyicha, bunda har bir tarmoqda boʻylama kuchlanish Mx momentdan tushuvchi kuchni hisobga olib aniqlanishi mazkur SHNQning 133-bandi, My moment esa tarmoqlar oʻrtasida ularning bikrliklariga proporsional taqsimlanishi kerak (agar My moment tarmoqlardan biridagi tekislikda taʼsir qilayotgan boʻlsa, u mazkur tarmoqqa toʻliq uzatiluvchi deb hisoblanishi lozim). Ayrim tarmoqning egiluvchanligi hisobida mazkur SHNQning 49-formulasi boʻyicha ushbu SHNQning 153-bandi talablariga muvofiq, mazkur SHNQning 54-formulasi boʻyicha hisoblaganda esa — panjara tugunlari oʻrtasidagi maksimal masofaga koʻra aniqlanishi lozim.
115. Nomarkaziy siqilgan ikki tomoni ochiq sterjenlarning biriktiruvchi plankalari yoki panjaralarini hisoblash ushbu SHNQning 107 va 108-bandlari talablariga muvofiq ikki qiymatdan: haqiqiy koʻndalang kuch Q yoki mazkur SHNQning 106-bandi talablariga muvofiq hisoblab topiladigan shartli koʻndalang kuch Qfic ning eng kattasiga teng boʻlgan koʻndalang kuchga nisbatan bajarilishi lozim.
Haqiqiy koʻndalang kuch shartli koʻndalang kuchdan katta boʻlgan holda, nomarkaziy siqilgan ikki tomoni ochiq elementlarning tarmoqlari panjaralar bilan biriktirilishi zarur.
7-rasm. Ikki yaxlit devorli tarmoqlardan iborat sterjenning ikki tomoni ochiq kesimi
4-§. Tayanch qismlar
116. Markazlovchi qistirmalar oʻrnatilgan sharnirli qoʻzgʻalmas tayanchlar, tangensial tayanchlar, ancha katta reaksiyalarda esa balansir tayanchlar tayanch ostidagi bosimni qatʼiy bir tekis taqsimlash zaruratida qoʻllanishi lozim.
Yassi yoki katokli harakatlanuvchi tayanchlar pastda yotgan konstruksiya balka yoki ferma harakatsiz tayanganida yuzaga keluvchi gorizontal kuchlanishlardan boʻshatilishi lozim boʻlgan holda qoʻllanilishi kerak.
Yassi harakatlanuvchi tayanchlarda ishqalanish koeffitsiyenti 0,3 ga teng deb, katokli tayanchlarda esa 0,03 ga teng deb olinadi.
117. Balansir tayanchlarining silindrsimon sharnirlarida (sapfalarida) ezilishga hisoblash (yuzalarga tegish markaziy burchagi p /2 ga teng yoki undan katta boʻlgan holda) quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak:
(62)
bu yerda F — tayanchga tushuvchi bosim (kuch);
r va l — mos ravishda sharnirning radiusi va kengligi;
Rlp — tegish zich boʻlganidagi mahalliy ezilishga hisobiy qarshilik boʻlib, u mazkur SHNQning 3-ilovasidagi 1-jadval talablariga muvofiq olinishi kerak.
118. Katoklarning diametral siqishiga hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:
(63)
bu yerda n — katoklar soni;
d va l — mos ravishda katokning diametri va uzunligi;
Rcd — tegishi erkin boʻlganda katoklarning diametral siqilishga hisobiy qarshilik boʻlib, u ushbu SHNQning 3-ilovasidagi 1-jadval talablariga muvofiq olinadi.
7-bob. Poʻlat konstruksiyalar elementlarining hisobiy uzunliklari
1-§. Yassi fermalar va bogʻlanish elementlarining hisobiy uzunliklari
119. Yassi fermalar va bogʻlanish elementlarining hisobiy uzunliklari lef, oʻzaro kesishgan panjaralarning elementlaridan tashqari, mazkur SHNQning 5-jadvalidan olinishi kerak.
120. Uzunligi boʻylab ferma tekisligidan siquvchi kuchlar taʼsir N1 va N2 (N1 > N2) koʻrsatayotgan elementning mazkur SHNQning 8-rasmi v, g-chizmaning hisobiy uzunligi lef quyidagi formula boʻyicha hisoblab chiqarilishi lozim:
(64)
Bu holda barqarorlikka hisoblash N1 kuchga bajarilishi kerak.

 

 

 

5-jadval

Boʻylama egilishning yoʻnalishi

Hisobiy uzunlik lef

Belbogʻlar

Tayanch hovonlari va tayanch ustunlari

panjaraning boshqa elementlari

Ferma tekisligida:

mazkur SHNQning 1-rasmi, b-chizma koʻrsatilgandan tashqari boshqa fermalar uchun;

yakka burchaklardan yasalgan fermalar va panjara elementlari belbogʻlarga taqab mahkamlangan fermalar uchun

l

l

0,8l

l

l

0,9l

Ferma tekisligiga perpendikulyar yoʻnalishda (ferma tekisligidan):

mazkur SHNQning 2-rasmi b-chizmada koʻrsatilgandan tashqari boshqa fermalar uchun;

yopiq profillardan yasalgan belbogʻlarga ega boʻlgan, panjara elementlari belbogʻlarga taqab mahkamlangan fermalar uchun

l1

l1

l1

l1

l1

0,9l1
mazkur SHNQning 5-jadvalida qabul qilingan belgilar mazkur SHNQning 8-rasmi boʻyicha:
l — ferma tekisligidagi elementning geometrik uzunligi (tugun markazlari orasidagi masofa);
l1 — ferma tekisligidan siljishdan mahkamlangan tugunlar (belboqqa payvand choklari yoki boltlar bilan qotirilgan fermalarning belbogʻlari, maxsus bogʻlanishlar, qoplamalarning bikr plitalari) oʻrtasidagi masofa.
121. Kesishgan panjaralarning oʻzaro biriktirilgan elementlarning mazkur SHNQning 8-rasmi d-qismi boʻyicha hisobiy uzunliklari olinishi kerak:
ferma tekisligida — ferma tugunining markazidan ularning kesishuv nuqtasigacha boʻlgan masofaga teng deb (lef = l);
ferma tekisligidan: siqilgan elementlar uchun — mazkur SHNQning 6-jadvalidan;
choʻzilgan elementlar uchun — toʻliq geometrik uzunlikka teng deb (lef = l1).
122. Yakka burchaklardan iborat elementlar kesimlarining inersiya radiuslari i olinishi lozim:
elementning hisobiy uzunligi l yoki 0,9l ga teng boʻlganda (bu yerda l — eng yaqin tugunlar oʻrtasidagi masofa) — minimal deb (i = imin);
qolgan hollarda — burchakning ferma tekisligiga perpendikulyar yoki parallel oʻqiga nisbatan (boʻylama egilish yoʻnalishiga qarab i = i x yoki i = iy).
8-rasm. Elementlarning hisobiy uzunliklarini aniqlash uchun fermalar panjaralarining sxemalari (belgilari ushbu SHNQning 5-jadvalida)
a — ustunli uchburchak, b — hovonli, v — shprengelli uchburchak, g — yarim hovonli uchburchak, d — kesishgan
9-rasm. Ferma belbogʻining hisobiy uzunligini tekislikdan aniqlash uchun sxemalari
a — ferma sxemasi, b — fermalar oʻrtasidagi bogʻlanishlar sxemasi (yuqoridan koʻrinishi)

 

 

 

6-jadval

Panjara elementlari kesishuv tugunining konstruksiyasi

Ushlab turuvchi elementda ferma tekisligidan lef hisobiy uzunligi

choʻzilgan

ishlamayotgan

siqilgan

Har ikkala element ham uzilmaydi

Ushlab turuvchi element uziladi va fasonka bilan qoplanadi:

koʻrib chiqilayotgan element uzilmaydi;

koʻrib chiqilayotgan element uziladi va fasonka bilan qoplanadi.

l

0,7l1

l1

0,7l1

l1

1,4l1

0,7l1

-

-
Mazkur SHNQning 6-jadvalida qabul qilingan belgilar mazkur SHNQning 8-rasmi d-qismi:
l — ferma tuguni markazidan elementlarning kesishuvigacha boʻlgan masofa;
l1 — elementning toʻliq geometrik uzunligi.
2-§. Fazoviy panjarasimon konstruksiyalar elementlarining hisobiy uzunliklari
123. Yakka burchaklardan iborat siqilgan va yuklanmagan elementlarning hisobiy uzunliklari lef va kesimlarining inersiya radiuslari i egiluvchanlikni aniqlashda mazkur SHNQning 7-jadvalidan olinishi kerak.
Yakka burchaklardan iborat choʻzilgan elementlarning hisobiy uzunliklari lef va inersiya radiuslari i egiluvchanligini aniqlashda olinishi lozim:
belbogʻlar uchun — mazkur SHNQning 7-jadvalidan;
ushbu SHNQning 10-rasm, a, d, e-chizma boʻyicha kesishgan hovonlar uchun:
qirra tekisligida — uzunlik ld va inersiya radiusi i min ga teng deb;
qirra tekisligidan — belboqqa mahkamlash joyidagi tugunlar oʻrtasidagi masofaga teng boʻlgan hovonning toʻliq geometrik uzunligi Ld va qirra tekisligiga parallel oʻqqa nisbatan inersiya radiusi ix ga teng deb;
Mazkur SHNQning 10-rasmi b, v, g — chizma boʻyicha hovonlar uchun — uzunlik ld va inersiya radiusi imin ga teng deb hisoblanishi lozim.
10-rasm. Fazoviy panjarali konstruksiyalarning sxemasi
a, b, v — tugunlari qoʻshni qirralarda tutashtirilgan, g, d, e — tugunlari qoʻshni qirralarda tutashtirilmagan

 

 

7-jadval

Elementlar

lef

i

Belbogʻlar:

 

 

10-rasm a, b, v-chizma boʻyicha

lm

imin

10-rasm g, d, e-chizma boʻyicha

1,14lm

ix ili iy

Hovonlar:

 

 

10-rasm b, v, g-chizma boʻyicha

μdld

imin

10-rasm a, d-chizma boʻyicha

μdldc

imin

10-rasm e-chizma boʻyicha

ld

imin

Tirgaklar:

 

 

10-rasm b-chizma boʻyicha

0,8lc

imin

10-rasm v-chizma boʻyicha

0,65lc

imin
bu yerda ldc — hovonning mazkur SHNQning 8-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan shartli uzunligi.
md — hovonning mazkur SHNQning 9-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan shartli uzunligi koeffitsiyenti.
Izoh:
1. 10-rasm a, d, e — chizma boʻyicha hovonlar kesishuv nuqtalarida oʻzaro mahkamlangan boʻlishi kerak.
2. 10-rasmi e-chizma boʻyicha hovonlar uchun ularni qirra tekisligidan deformatsiyalanganlik sxemasi boʻyicha hisobni inobatga olgan holda qoʻshimcha tekshirish lozim.
3. 10-rasmi v-chizma boʻyicha tirgaklar uchun qiymati teng tokchali burchaklar uchun berilgan.

 

 

 

8-jadval

Panjara elementlari kesishuv tugunining konstruksiyasi

Ushlab turuvchi elementda hovonning shartli uzunligi ldc

choʻzilgan

ishlamayotgan

siqilgan

Ikkala element ham uzilmaydi

ld

1,3ld

0,8Ld

Ushlab turuvchi element uziladi va fasonka bilan qoplanadi; koʻrilayotgan element uzilmaydi:

 

 

 

10, a — rasm boʻyicha konstruksiyalarda

1,3ld

1,6ld

Ld

10, d — rasm boʻyicha konstruksiyalarda:

 

 

 

1 < n ≤ 3 boʻlsa

(1,75 — 0,15p) ld

(1,9 — 0,1n) ld

Ld

p > 3 boʻlsa

1,3ld

1,6ld

Ld

Elementlarning kesishuv tuguni qirra tekisligida siljishdan mahkamlangan (diafragma va sh.k. bilan)

ld

ld

ld
bu yerda Ld — hovonning mazkur SHNQning 10-rasmi a, d — chizma boʻyicha uzunligi.
, bu yerda Jm,min va Jd,min — mos ravishda belbogʻ va hovon kesimining eng kichik inersiya momentlari.

 

 

 

 

9-jadval

Elementni belbogʻlarga mahkamlanishi

n

 quyidagicha boʻlganda μd qiymatlari

60 gacha

60 dan 160 gacha

160 dan ortiq

Element boʻylab joylashgan payvand choklari, boltlar (kamida ikkita) bilan, fasonkalarsiz

2 tagacha

1,14

0,54 + 36

0,765

6 tadan ortiq

1,04

0,56 + 28,8

0,74

Bitta bolt bilan fasonkasiz

n dan qatʼi nazar

1,12

0,64 + 28,8

0,82
ld — mazkur SHNQning 10-rasmi, b, v, g chizmasidan; lds — mazkur SHNQning 8-jadvalidan (elementlar uchun — mazkur SHNQning 10-rasmi, a, d chizmasidan).
Izohlar:
1. n qiymatlari 2 dan 6 gacha boʻlganda, μd qiymatlari chiziqli interpolyatsiya yordamida aniqlanishi lozim.
2. Hovonning bir uchi belboqqa fasonkalarsiz payvandlab yoki boltlar bilan, ikkinchi uchi esa fasonka orqali mahkamlanganda hovonning hisobiy uzunligi koeffitsiyenti 0,5(1 + μd) ga teng deb, hovonning ikkala uchi fasonkalar orqali mahkamlanganda — μd = 1,0 deb olinishi kerak.
3. Mazkur SHNQning 10-rasmi boʻyicha hovonlarning uchlari, odatda, fasonkalarsiz mahkamlanadi. Bunda ular tirgak yoki belboqqa kashak boʻylab joylashgan payvand choklari yoki boltlar (kamida ikkita) bilan mahkamlanganda, μd koeffitsiyent qiymati n qiymati “2 gacha” boʻlganda satrdan olinishi zarur.
Ularning uchlari bitta bolt bilan mahkamlangan holda μd koeffitsiyent qiymati “Bitta bolt bilan fasonkasiz” satridan olinishi lozim, lef qiymati mazkur SHNQning 7-jadvali boʻyicha hisoblanganda μd oʻrniga 0,5 (1 + μd) olinishi kerak.
124. Teng tokchali yakka burchaklardan siqilgan va choʻzilgan sterjenlarning egiluvchanligi l = lef / i ni aniqlashda burchaklarning hisobiy uzunliklari lef va ularning inersiya radiuslari i mazkur SHNQning 147-bandida keltirilganlardan boshqa holatlarda mazkur SHNQning 10-jadvali va 11-rasmiga muvofiq olinishi kerak.
Hovonlar fasonkalar yordamida mahkamlanganda hovonlarning hisobiy uzunligi koeffitsiyentlari 9-jadvalda keltirilgan 2-izoh boʻyicha aniqlanishi lozim.
Shprengellarning elementlari uchun hisobiy uzunliklar lef va inersiya radiuslari i asosiy hovonlar uchun singari aniqlanishi kerak.
125. Yakka burchaklardan yasalgan diafragma diagonal kesishuvchi elementlarining hisobiy uzunliklari, agar bir element siqilgan, ikkinchisi esa choʻzilgan boʻlsa, diagonal uzunligining yarmiga teng deb, inersiya hisobiy radiusi esa i = imin deb olinadi.
Agar ikkala element siqilgan boʻlsa, hisobiy uzunlik elementning toʻliq uzunligiga teng, inersiya hisobiy radiusi esa i = ix deb qabul qilinadi.
126. Tayanchlarning teng tokchali yakka burchaklardan yasalgan panjarasi elementlarining hisobiy uzunliklari va ularning hisobiy inersiya radiuslarini mazkur SHNQning 148 va 149-bandlarida koʻrib chiqilmagan hollarda aniqlashda quyidagi shartlar hisobga olinishi lozim:
agar sterjen faqat uchlaridan mahkamlangan boʻlsa, hisobiy uzunlik geometrik hisobiy uzunlikka teng deb, hisobiy inersiya radiusi esa i = imin deb olinishi;
agar sterjen ham bir, ham ikkinchi tokcha tekisligida qoʻzgʻalmas nuqtalarning harakatiga toʻsqinlik qiladigan oraliq mahkamlagichlarga ega boʻlsa, hisobiy uzunlik mahkamlashlar orasidagi maksimal masofaga teng qabul qilinadi va hisobiy inersiya radiusi esa i = imin deb olinishi;
agar oraliq mahkamlashlar mahkamlanayotgan nuqtalarning siljishlariga faqat bir tokcha tekisligida toʻsqinlik qilsa, hisobiy uzunlik uchlardagi mahkamlashlar orasidagi masofaga teng deb, hisobiy inersiya radiusi esa i = ix deb olinishi.

 

 

10-jadval

Tayanchlarning elementlari

lef

i

Belbogʻlar mazkur SHNQning 1-rasmi, a-d — chizmasi boʻyicha

lm

imin

Hovonlar:

 

 

11-rasmi a, g, d — chizma boʻyicha (R1 va R2 hovonlar)

ld

imin

11-rasmi b, v — chizma boʻyicha; 2-rasmi g, d — chizma boʻyicha (R3 hovon)

ld

ix

Tirgaklar:

 

 

11, a, b, g, d-rasm boʻyicha

0,9 lc

imin

11, v-rasm boʻyicha

lc

imin
Izoh: 2, v-chizma boʻyicha hovonlar uchun lef va i ni aniqlash yuzasidan keltirilgan tavsiyalar bir hovon siqilgan, ikkinchi kashak esa choʻzilgan holatga tegishli.
11-rasm. Shprengelli panjara sxemalari
a — tekislikdan hovon tayanchning oʻrta qismi qirrasiga mahkamlangan, b — tekislikdan hovon tayanchning oʻrta qismi qirrasiga mahkamlanmagan, v — tayanchning oʻrta qismida diafragmasiz, g — tayanchning quyi qismida rombsimon panjarasimon diafragmali, d — tayanchning quyi qismida panjarasimon uchburchak diafragmali
Agar bitta oraliq mahkamlash faqat bitta tokchaning tekisligida koʻchishiga toʻsqinlik qilsa va mahkamlangan sterjenni teng boʻlmagan uzunlikdagi qismlarga ajratsa, sterjen barqarorligini ikkita tekshirish orqali amalga oshirish kerak:
mahkamlanmagan tokcha tekisligida, hisobiy uzunlikni uchlaridagi mahkamlashlar orasidagi masofaga teng deb olgan holda, bunda hisobiy inersiya radiusi i = ix;
oraliq mahkamlashdan uchdagi mahkamlashgacha boʻlgan maksimal masofaga teng uzunlikda, bunda hisobiy inersiya radiusi i = imin.
127. Quvurlardan yoki juft burchaklardan iborat elementlarning hisobiy uzunliklari lef va inersiya radiusi i mazkur SHNQning 7-bobining 1-paragrafi talablariga muvofiq olinishi lozim.
3-§. Strukturaviy konstruksiyalar elementlarining hisobiy uzunliklari
128. Strukturaviy konstruksiyalar elementlarining hisobiy uzunliklari mazkur SHNQning 11-jadvalidan olinishi kerak.
Strukturaviy konstruksiyalar elementlari kesimlarining inersiya radiuslari i egiluvchanlikni aniqlashda olinishi lozim:
Siqilib egilgan elementlar uchun egilish tekisligiga perpendikulyar yoki parallel oʻqqa nisbatan (i = ix yoki i = iy);
qolgan hollarda — minimal (i = imin).
4-§. Kolonnalar (ustunlar)ning hisobiy uzunliklari
129. Oʻzgarmas kesimli kolonnalar va ustunlar yoki pogʻonali kolonnalarning ayrim uchastkalarining hisobiy uzunliklari lef quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(65)
bu yerda l — kolonnaning uzunligi, uning alohida qismi yoki qavatning balandligi;
m — hisobiy uzunlik koeffitsiyenti.
130. Oʻzgarmas kesimli kolonnalar va ustunlarning hisobiy uzunligi koeffitsiyentlari m ularning uchlarini mahkamlash sharoitlari va yuklanish turiga qarab olinishi, mahkamlashning ayrim holatlari va yuklanish turi uchun m qiymatlari mazkur SHNQning 7-ilovasidagi 6-jadvalda keltirilgan.
131. Rama tekisligidagi oʻzgarmas kesimli kolonnalarning hisobiy uzunligi koeffitsiyentlari m rigellar kolonnalarga bikr mahkamlanganda erkin va erkin boʻlmagan ramalar uchun yuqori tugunlar bir xilda yuklanganda mazkur SHNQning 12-jadvalida keltirilgan formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim.
Bir qavatli ramalar uchun mazkur SHNQning 67-formulasida, koʻp qavatli ramalar uchun 68, 69 va 75-formulalarda pastki yoki ustki rigellar kolonnalarga sharnirlar bilan mahkamlanganda r = 0 yoki n = 0 (Ji = 0 yoki Js = 0) deb, bikr mahkamlanganda r = 50 yoki n = 50 (Ji = ∞ yoki Js = ∞) deb olinishi, bunda 67-formulada m koeffitsiyent ikkiga teng deb olinishi, boʻsh ramalar uchun 68 — 69-formulalar va erkin boʻlmagan ramalar uchun 75-formula soddalashtirilishi mumkin mazkur SHNQning 12-jadvalning ayrim holatlari.
Nisbat N / B > 6 boʻlganda (bu yerda N — koʻp qavatli ramaning toʻliq balandligi, V — rama kengligi) ramaning zaminda qistirilgan yigʻma sterjen sifatidagi umumiy barqarorligi tekshirilishi lozim.
132. Binoning bir qavatli erkin ramasi tekisligidagi eng koʻp yuklangan kolonnaning hisobiy uzunligi koeffitsiyenti m yuqori tugunlarning notekis yuklanganda va qoplamaning bikr diski yoki barcha kolonnalarning yuqorisida boʻylama bogʻlamalar mavjud boʻlganda quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(78)
bu yerda m — tekshirilayotgan kolonnaning hisobiy uzunligining mazkur SHNQning 12-jadvali boʻyicha hisoblab topilgan koeffitsiyenti;
Jc va Nc — mos ravishda koʻrilayotgan ramaning eng koʻp yuklangan kolonnasidagi kesimning inersiya momenti va kuch;
∑Ni, ∑Ji — mos ravishda koʻrilayotgan rama va qoʻshni toʻrt ramaning (har ikki tomondan ikkitadan) hisobiy kuchlari va kesimlar inersiya momentlarining yigʻindisi;
barcha kuchlar Ni ni yuklanishlarning tekshirilayotgan kolonnada ayni yuklanishlar kombinatsiyasida topish kerak.

 

11-jadval

Strukturaviy konstruksiya elementlari

lef hisobiy uzunlik

1. Ushbu jadvalning 2 va 3 pozitsiyalarda keltirilganlardan tashqari

l

2. Uzluksiz (tugunlarda uzilmagan) belbogʻlar va sharli yoki silindrsimon tugun elementlariga yaqin payvandlash orqali tugunlarga biriktirilgan

0,85l

3. Tugunlarda bir tokchasi bilan mahkamlanuvchi yakka burchaklardan:

 

a) element boʻylab joylashgan payvand choklari yoki boltlar (kamida ikkita) bilan, bunda l / imin:

 

90 gacha

l

90 dan 120 gacha

0,9l

120 dan 150 gacha (faqat panjara elementlari uchun)

0,75l

150 dan 200 gacha (faqat panjara elementlari uchun)

0,7l

b) l / imin boʻlganida bitta bolt bilan:

 

90 gacha

l

90 dan 120 gacha

0,95l

120 dan 150 gacha (faqat panjara elementlari uchun)

0,85l

150 dan 200 gacha (faqat panjara elementlari uchun)

0,8l
bu yerda l — elementning geometrik uzunligi (strukturaviy konstruksiya tugunlari orasidagi masofa).
133. Rama tekisligida pogʻonali kolonnalarning ayrim qismlarining hisobiy uzunligi koeffitsiyentlari m mazkur SHNQning 7-ilovasiga muvofiq aniqlanishi lozim.
Bir qavatli ishlab chiqarish binolari ramalarining pogʻonali kolonnalari uchun hisobiy uzunlik koeffitsiyentlari m ni aniqlashda yoʻl qoʻyiladi:
qoʻshni kolonnalarning yuklanish darajasi va bikrlik taʼsirini hisobga olmaslik;
kolonnalarning hisobiy uzunliklarini faqat kolonnalarning alohida qismlarida boʻylama kuchlarning eng yuqori qiymatlarini beradigan yuklarning kombinatsiyasi uchun aniqlash va m ning olingan qiymatlarini boshqa yuk kombinatsiyalari uchun foydalanish;
koʻp (ikki yoki undan ortiq) oraliqli ramalar uchun qoplamaning barcha kolonnalarni yuqoridan turib bogʻlovchi va inshootning koʻlamli ishlashini taʼminlovchi bikr diski yoki boʻylama bogʻlamalar mavjud boʻlganda, kolonnalarning hisobiy uzunliklarini rigellar sathida harakatsiz mahkamlangan ustunlar uchun singari aniqlash;
bir pogʻonali kolonnalar uchun va shartlarga rioya etilganda m qiymatlarini mazkur SHNQning 13-jadvalidan olish.

 

 

 

12-jadval

Erkin ramalarning hisobiy sxemalari

μ koeffitsiyentini aniqlash formulalari

Ramalar uchun n va p koeffitsiyentlari

bir oraliqli

koʻp oraliqli

(k ≥ 2)

Erkin ramalar

 

          (66)

 

                  (67)

 

n ≤ 0,2 boʻlganida

; (68)

 

 

n > 0,2 boʻlganida

 (69)

Yuqori qavat

;

;

 

Oʻrta qavat

;

 

;

 

Pastki qavat

;

;

Ayrim holatlar

 (70)

0,03 ≤n ≤ 0,2

r = 0

 (71)

n > 0,2

 (72)

n = 50

0,03< r <50

 (73)

0,03 ≤n ≤ 0,2

r = 50

 (74)

n > 0,2

Erkin boʻlmagan ramalar

 

(75)

Yuqori qavat

;

;

Oʻrta qavat

;

;

Pastki qavat

;

;

Ayrim holatlar

 (76)

r = 0

 (77)

r = 50
Js1, Js2 va Ji1, Ji2 — tekshirilayotgan kolonnaning mos ravishda ustki va pastki uchiga tutashuvchi rigellar kesimining inersiya momentlari;
Js, ls — tekshirilayotgan kolonnaning mos ravishda kesimning inersiya momenti va uzunligi;
l, l1, l2 — rama prolyotlari;
k — prolyotlar soni;
Izoh:
1. Koʻp oraliqli erkin ramaning chekka kolonnasi uchun m koeffitsiyent p va n qiymatlarida bir oraliqli rama kolonnalari kabi aniqlanadi.
2. mazkur SHNQning 75-formulasida p va n bir qavatli bir oraliqli ramada quyidagilarga teng deb olinadi:
134. Bino boʻylab (ramkalar tekisligidan) yoʻnalishdagi kolonnalarning hisobiy uzunliklari ramka tekisligidan siljishdan himoyalangan nuqtalar (kolonnalarning tayanchlari, kran osti balkalari va stropila osti fermalarining tayanchlari; bogʻlamlar va rigellarni mahkamlash tugunlari) oʻrtasidagi masofalarga teng deb olinishi lozim.
135. Transportyorli galereyalar yassi tayanchlari tarmoqlarining hisobiy uzunligi quyidagiga teng deb olinishi kerak:
galereyaning boʻylama yoʻnalishida — tayanch balandligining (baza ostidan ferma yoki balkaning pastki belbogʻining oʻqigacha) oʻzgarmas kesimli ustunlar uchun ularning uchlarini mahkamlash sharoitlariga qarab aniqlanadigan m koeffitsiyentga koʻpaytmasiga;
koʻndalang yoʻnalishda (ustun tekisligida) — tugunlarning markazlari oʻrtasidagi masofaga, bunda tayanchning zaminda qistirilgan va yuqorida erkin yasama sterjen sifatidagi umumiy barqarorligi ham tekshirilishiga.
136. Siqilgan va choʻzilgan elementlarning chegaraviy egiluvchanligi mazkur SHNQning 8-ilovasidan olinishi kerak.

 

 

 

13-jadval

Kolonnaning yuqori uchini mahkamlash shartlari

Kolonna qismi uchun μ koeffitsiyentlari

quyi qism, bunda J2/J1

yuqori qism

0,1 dan 0,3 gacha

0,05 dan 0,1 gacha

Erkin uchi

2,5

3,0

3,0

Faqat burilishdan boshlab mahkamlangan uchi

2,0

2,0

3,0

Qoʻzgʻalmas, sharnirli tayangan uchi

1,6

2,0

2,5

Qoʻzgʻalmas, burilishdan boshlab mahkamlangan uchi

1,2

1,5

2,0
bu yerda l1; J1; N1 — mos ravishda kolonna quyi qismining uzunligi, kesim inersiya momenti va shu qismga taʼsir etuvchi boʻylama kuch;
l2; J2; N2 — xuddi shunday, kolonnaning yuqori qisminiki.
8-bob. Egilgan va siqilgan elementlarning devorlari va belbogʻlari listlarining ustuvorligini (barqarorligini) tekshirish
1-§. Balkalarning devorlari
137. Ustuvorligini (barqarorligini) taʼminlash uchun balkalarning devorlari quyidagilar bilan mustahkamlanishi kerak:
devorning butun balandligiga qoʻyilgan koʻndalang asosiy qovurgʻalar;
koʻndalang asosiy va boʻylama qovurgʻaralar;
koʻndalang asosiy va oraliq kalta qovurgʻalar va boʻylama qovurgʻa (bunda oraliq kalta qovurgʻalar siqilgan belbogʻ va boʻylama qovurgʻa oʻrtasida joylashtirilishi kerak).
Devorning belbogʻlar va qoʻshni koʻndalang asosiy bikrlik qovurgʻalari oʻrtasidagi toʻgʻri burchakli boʻlmalari (plastinalar) barqarorlikka hisoblanishi, Bunda quyidagilar tekshirilayotgan plastinaning hisobiy oʻlchamlari hisoblanishi lozim:
a — koʻndalang asosiy qovurgʻalarning oʻqlari orasidagi masofa;
hef — hisobiy devor balandligi mazkur SHNQning 12-rasmi, prokatli profillardan yasalgan balkalarda — ichki burilishlarning boshlanishlari orasidagi masofaga, payvandlangan balkalarda devorning toʻliq balandligiga, yuqori mustahkamlikdagi boltlar bilan ulanishlari boʻlgan balkalarda uning oʻqiga yaqinroq boʻlgan kamar burchaklarining chekkalari orasidagi masofaga, bukilgan profillarda mazkur SHNQning 13-rasmi bukilishlarning chetlari oʻrtasidagi masofaga teng qilib;
t — devorning qalinligi.
138. Balkalar devorlarining barqarorligini barcha tarkibiy qismlarini ( va loc) hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.
 va loc kuchlanishlar material brutto kesimda egiluvchan ishlashi taxmin qilinib, jb koeffitsiyentni hisobga olmasdan aniqlanishi lozim.
139. Devorning hisobiy chegarasi yaqinidagi “musbat” belgi bilan olinadigan siquvchi kuchlanish s va oʻrtacha urinma kuchlanish t quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:
(79)
(80)
bu yerda h — devorning toʻliq balandligi;
M va Q — mos ravishda boʻlma chegarasidagi moment va koʻndalang kuchning oʻrtacha qiymatlari;
boʻlmaning uzunligi uning hisoblangan balandligidan kattaroq boʻlsa, u holda M va Q ni boʻlma balandligiga teng uzunlikdagi koʻproq kuchlanishli qism uchun hisoblash kerak;
agar boʻlma ichida moment yoki koʻndalang kuch belgini oʻzgartirsa, ularning oʻrtacha qiymatlari boʻlma qismida bitta belgi bilan hisoblanishi kerak.
140. Bir yerga toʻplangan yuk ostida devordagi mahalliy kuchlanish sloc ushbu SHNQning 111 va 320-bandlari (γf1 = 1,1 boʻlganda) talablariga muvofiq aniqlanishi kerak.
141. Bir yerga toʻplangan yuklanish choʻzilgan belboqqa qoʻyilgan boʻlmalarda bir vaqtning oʻzida kuchlangan holatning ikki komponenti: s va t yoki sloc va t hisobga olinishi lozim.
142. Belbogʻ bir yoqlama choklari devorlarning barqarorligi tekshirilganda mazkur SHNQning 81-bandi mazkur SHNQning formulaning chap qismining qiymatlari boʻlganda 0,9gc dan va boʻlganda gc dan oshmaydigan balkalarda qoʻllanishi kerak.
12-rasm. Yasama balkaning devorining hisobiy balandligi
13-rasm. Bukilgan profillarning koʻndalang kesimlarining sxemalari
143. Mazkur SHNQning 29-formulasi shartlari bajarilganda devorning shartli egiluvchanligi quyidagi qiymatlardan oshmasa, balkalar devorlarining barqarorligini tekshirish talab etilmaydi. Bunda:
3,5 — ikki tomonli belbogʻ choklariga ega balkalarda mahalliy kuchlanishlar mavjud boʻlmaganda;
3,2 — bir tomonli belbogʻ choklariga ega balkalarda;
2,5 — ikki tomonli belbogʻli choklariga ega balkalarda mahalliy kuchlanishlar mavjud boʻlganda.
Shuningdek, mazkur SHNQning 172, 175 va 176-bandlarining talablariga muvofiq koʻndalang asosiy qovurgʻalar oʻrnatilishi lozim.
144. Faqat koʻndalang asosiy bikrlik qovurgʻalari bilan mahkamlangan simmetrik kesimli balkalarning devorlarini barqarorlikka hisoblash, mahalliy kuchlanish mavjud boʻlmaganda (s loc = 0) va devorning shartli egiluvchanligi boʻlganda quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:
(81)
bu yerda gc — ushbu SHNQning 4-ilovasidan olinadigan koeffitsiyent;
(82)
(83)
mazkur SHNQning 82-formulasida scr koeffitsiyenti olinishi lozim:
payvandlangan balkalar uchun — d koeffitsiyentining qiymatiga qarab quyidagi 14-jadvalga muvofiq boʻlishi kerak.

 

 

 

 

 

 

 

14-jadval

Balkalarning belbogʻlarini ulanishi

δ uchun ccr qiymatiga teng

≤ 0,8

1,0

2,0

4,0

6,0

10,0

≥ 30,0

Payvandli

30,0

31,5

33,3

34,6

34,8

35,1

35,5

Friksion

35,2
(84)
bu yerda bf i tf — mos ravishda balkaning siqilgan belbogʻining kengligi va qalinligi;
b — mazkur SHNQning 15-jadvalidan olinuvchi koeffitsiyent;
oʻta mustahkam boltlardagi balkalar uchun scr = 35,2.

 

 

15-jadval

Balkalar

Siqilgan belbogʻning ish sharoitlari

β

Kran osti elementlari

Kran relslari payvandlanmagan

2

Kran relslari payvandlangan

∞

Boshqa elementlar

Plitalar uzluksiz tayanganida

∞

Boshqa hollarda

0,8
Izoh. Bir yerga toʻplangan yuklanish choʻzilgan belboqqa qoʻyilgan kran osti balkalarining boʻlmalari uchun δ koeffitsiyentni hisoblashda β = 0,8 deb olinishi kerak.
(83)
bu yerda d — plastinka tomonlaridan eng kichigi (hef yoki a);
m — plastinkaning katta tomonini kichigiga nisbati.
145. Plastik deformatsiyalar rivojlanishini hisobga olgan holda simmetrik kesimli balkalarning devorlarini barqarorlikka hisoblash mahalliy kuchlanish mavjud boʻlmaganda va boʻlganda, quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:
(85)
bu yerda
bunda g c mazkur SHNQning 4-ilovasidan olinishi, t esa mazkur SHNQning 80-formula boʻyicha aniqlanishi kerak.
146. Koʻndalang asosiy bikrlik qovurgʻalari bilan mahkamlangan simmetrik kesimli balkalarning devorlarini mazkur SHNQning 14-rasmiga muvofiq ustuvorlikka (barqarorlik) hisoblash mahalliy kuchlanish mavjud boʻlmaganda quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:
(86)
bu yerda g c — ushbu SHNQning 4-ilovasidan olinishi kerak;
s ; sloc ; t — mazkur SHNQning 162-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi;
tcr — mazkur SHNQning 83-formulasi boʻyicha aniqlanadi.
Mazkur SHNQning 86-formulasida va qiymatlari aniqlanishi lozim:
a) boʻlganida — mazkur SHNQning 82-formula boʻyicha;
(87)
bu yerda s1 — payvandlangan balkalar uchun a/hef nisbatga va mazkur SHNQning 84-formulasi boʻyicha aniqlanuvchi d qiymatiga qarab mazkur SHNQning 16-jadvalidan, oʻta mustahkam boltlardagi balkalar uchun esa mazkur SHNQning 17-jadvalidan olinuvchi koeffitsiyent;
Agar choʻzilgan belbogʻ yuklangan boʻlsa, unda devor faqat va t ni hisobga olgan holda aniqlanganda, d koeffitsiyentni mazkur SHNQning 84-formulasi boʻyicha aniqlashda bf va tf mos ravishda yuklangan choʻzilgan belbogʻning kengligi va qalinligi deb qabul qilinishi kerak.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

16-jadval

δ

a / hef quyidagiga teng boʻlganda, payvandlangan balkalar uchun s1 qiymatlari

≤0,5

0,6

0,8

1,0

1,2

1,4

1,6

1,8

≥2,0

≤1

11,5

12,4

14,8

18,0

22,1

27,1

32,6

38,9

45,6

2

12,0

13,0

16,1

20,4

25,7

32,1

39,2

46,5

55,7

4

12,3

13,3

16,6

21,6

28,1

36,3

45,2

54,9

65,1

6

12,4

13,5

16,8

22,1

29,1

38,3

48,7

59,4

70,4

10

12,4

13,6

16,9

22,5

30,0

39,7

51,0

63,3

76,5

≥30

12,5

13,7

17,0

22,9

31,0

41,6

53,8

68,2

83,6

 

 

 

 

 

 

 

 

 

17-jadval

a / hef

0,5

0,6

0,8

1,0

1,2

1,4

1,6

1,8

2,0

c1

13,7

15,9

20,8

28,4

38,7

51,0

64,2

79,8

94,9
14-rasm. Koʻndalang asosiy bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlangan balka sxemasi
a — bir yerga toʻplangan kuch F siqilgan belboqqa berilgan, b — choʻzilgan belboqqa berilgan
b) a/hef > 0,8 va nisbat mazkur SHNQning 18-jadvalida keltirilgan qiymatlardan katta boʻlsa, — quyidagi formula boʻyicha:
(88)
bu yerda s 2 — mazkur SHNQning 19-jadvali boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent;
— mazkur SHNQning 87-formulasi boʻyicha, bunda a/h ef > 2 boʻlganda deb olinishi kerak.
v) a/hef > 0,8 boʻlganda va nisbat mazkur SHNQning 18-jadvalida koʻrsatilgan qiymatlardan ortiq boʻlmaganda:
— mazkur SHNQning 82-formulasi boʻyicha
— mazkur SHNQning 87-formulasi boʻyicha, biroq ni aniqlashda mazkur SHNQning 87-formulasida va 16-jadvalida a oʻrniga 0,5a ni qoʻygan holda.
Barcha hollarda boʻlmaning haqiqiy oʻlchamlariga koʻra aniqlanishi lozim.

 

 

 

 

 

 

 

 

18-jadval

Balkalar

δ

a / hef quyidagiga teng boʻlganda, σloc ning chegaraviy qiymatlari

0,8

0,9

1,0

1,2

1,4

1,6

1,8

≥2,0

Payvandlangan

≤1

0

0,146

0,183

0,267

0,359

0,445

0,540

0,618

2

0

0,109

0,169

0,277

0,406

0,543

0,652

0,799

4

0

0,072

0,129

0,281

0,479

0,711

0,930

1,132

6

0

0,066

0,127

0,288

0,536

0,874

1,192

1,468

10

0

0,059

0,122

0,296

0,574

1,002

1,539

2,154

≥30

0

0,047

0,112

0,300

0,633

1,283

2,249

3,939

Oʻta mustahkam boltlarda

-

0

0,121

0,184

0,378

0,643

1,131

1,614

2,347

 

 

 

 

 

 

 

19-jadval

a / hef

≤0,8

0,9

1,0

1,2

1,4

1,6

1,8

≥2,0

c2

14-jadval boʻyicha,

yaʼni s2 = scr

37,0

39,2

45,2

52,8

62,0

72,6

84,7
147. Koʻndalang asosiy qovurgʻalardan tashqari boʻlmaning hisobiy (siqilgan) chegarasidan h1 masofada joylashgan bitta boʻylama bikrlik qovurgʻasi bilan mahkamlangan simmetrik kesimli balka devorida mazkur SHNQning 15-rasmiga koʻra ushbu qovurgʻa boʻlmani ajratib turgan plastinalarning ikkalasi alohida hisoblanishi lozim:
siqilgan belbogʻ va boʻylama qovurgʻa oʻrtasida joylashgan 3 plastina quyidagi formula boʻyicha:
(89)
bu yerda gc ushbu SHNQning 4-ilovasidan olinishi, s , sloc va t esa mazkur SHNQning 162-bandiga muvofiq aniqlanishi kerak.
va qiymatlari quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:
= 0 boʻlganida
(90)
bu yerda ;
va boʻlganda
(91)
(92)
bu yerda (93)
15-rasm. Koʻndalang asosiy qovurgʻalar va boʻylama bikrlik qovurgʻasi bilan mahkamlangan balka sxemasi
a — siqilgan belboqqa berilgan bir joyga toʻplangan kuch F, b — choʻzilgan belboq,
1 — koʻndalang asosiy bikrlik qovurgʻasi, 2 — boʻylama bikrlik qovurgʻasi,
3 — siqilgan belbogʻ yonidagi plastina, 4 — choʻzilgan belbogʻ yonidagi plastina
Agar a/h 1 > 2 boʻlsa, va ni hisoblashda deb olinishi; mazkur SHNQning 83-formulasi boʻyicha unga tekshirilayotgan plastinaning oʻlchamlarini kiritish yoʻli bilan aniqlanishi lozim.
boʻylama qovurgʻa va choʻzilgan belbogʻ oʻrtasida joylashgan 4 plastina quyidagi formula boʻyicha:
(94)
bu yerda (95)
— mazkur SHNQning 87-formulasi va 16-jadvali boʻyicha, d = 0,8 boʻlganda a/hef nisbat qiymatini qiymati bilan almashtirgan holda aniqlanishi;
— mazkur SHNQning 83-formulasi boʻyicha unga tekshirilayotgan plastinaning oʻlchamlari bilan almashtirilgan holda aniqlanishi;
— siqilgan belboqqa kuch qoʻyilganda mazkur SHNQning 15-rasmi, a-chizmasiga asosan;
— choʻzilgan belboqqa kuch qoʻyilganda mazkur SHNQning 15-rasmi, b-chizmasiga asosan;
koeffitsiyent ushbu SHNQning 4-ilovasidan aniqlanishi lozim.
148. 3 plastina qoʻshimcha kalta koʻndalang qovurgʻalar bilan mahkamlanganda mazkur SHNQning 16-rasmiga muvofiq ular boʻylama qovurgʻagacha yetkazilishi kerak.
Bunda, 3 plastinani hisoblash mazkur SHNQning 89 — 93-formulalari boʻyicha bajarilishi, ularda a kattalik a1 kattalik bilan almashtirilishi kerak.
Bu yerda a1 — qoʻshni kalta qovurgʻalarning oʻqlari oʻrtasidagi masofa mazkur SHNQning 16-rasmiga muvofiq, 4 plastinani hisoblash mazkur SHNQning 169-bandning b-kichik bandi talablariga muvofiq bajarilishi lozim.
149. Nosimmetrik kesimli balkalarning devorlarini barqarorlikka hisoblash mazkur SHNQning 166, 168 — 171-bandlarining formulalari boʻyicha quyidagi oʻzgarishlarni hisobga olgan holda bajarilishi lozim:
faqat koʻndalang bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlangan devorlar uchun mazkur SHNQning 82 va 88-formulalarida hamda 19-jadvaldagi hef qiymati boʻlmaning neytral oʻqidan hisobiy (siqilgan) chegarasigacha boʻlgan masofaning ikki barobariga teng deb olinishi kerak.
a/hef > 0,8 va boʻlsa, mazkur SHNQning 114-bandi, a-kichik bandi va 114bandi v-kichik bandlarda koʻrsatilgan ikkala hisoblash qiymatidan qatʼi nazar bajarilishi lozim.
16-rasm. Koʻndalang asosiy bikrlik qovurgʻalari bilan (1), devor boʻlmasini siqilgan belbogʻi yonidagi plastina (3) va choʻzilgan belbogʻ yonidagi plastinaga (4) ajratuvchi boʻylama bikrlik qovurgʻasi (2), kalta bikrlik qovurgʻalari (5) bilan mustahkamlangan balka sxemasi
koʻndalang qovurgʻalar va siqilgan zonada joylashgan bitta boʻylama qovurgʻa bilan mustahkamlangan devorlar uchun:
mazkur SHNQning 90, 91 va 94-formulalariga h1 /hef oʻrniga kiritilishi lozim;
mazkur SHNQning 95-formulasida (0,5 — h1 /h ef ) oʻrniga kiritilishi kerak.
Bunda ,
bu yerda — boʻlmaning hisobiy chegarasidagi chekka choʻzuvchi kuchlanishi (minus belgisi bilan).
yuklanmagan belbogʻ holatida ustuvorlikka (barqarorlik) hisoblash s va t kuchlanishlar bir vaqtda taʼsir etganda mazkur SHNQning 97-formulasi boʻyicha bajarilishi lozim.
150. Balkalarning devorlarini agar balka devorining shartli egiluvchanligi qiymatlari harakatlanadigan yuklanish mavjud boʻlmaganda 3,2 dan va balka belbogʻida harakatlanadigan yuklanish mavjud boʻlganda 2,2 dan ortiq boʻlsa koʻndalang bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlanishi lozim.
Asosiy koʻndalang qovurgʻalar oʻrtasidagi masofa > 3,2 boʻlganida 2hef dan, boʻlganda esa 2,5hef dan oshmasligi kerak.
Agar balka devori mazkur SHNQning 166, 168 — 172-bandlariga muvofiq tekshiruvlarni qanoatlantirsa va balkaning umumiy barqarorligi mazkur SHNQning 114-bandi a-kichik bandi yoki 114-bandi b-kichik bandi talablari bilan taʼminlangan boʻlsa, qovurgʻalar oʻrtasidagi yuqorida koʻrsatilgan masofalarni 3hef qiymatigacha oshirishga yoʻl qoʻyiladi.
Bunda lef /b qiymatlari siqilgan belbogʻ uchun ustki belboqqa berilgan kuch uchun mazkur SHNQning 2-jadvali formula orqali aniqlanuvchi qiymatlardan oshmasligi kerak.
Katta harakatsiz bir joyga toʻplangan yuklar tushuvchi joylarda va tayanchlarda koʻndalang qovurgʻalar oʻrnatilishi lozim.
Faqat koʻndalang qovurgʻalar bilan mustahkamlangan devorda ularning chiqib turgan qismining kengligi bh juft simmetrik qovurgʻa uchun hef /30 + 40 mm dan, bir tomonlama qovurgʻa uchun hef /24 + 50 mm dan, qovurgʻa qalinligi ts dan kam boʻlmasligi kerak.
Balkalarning devorlarini devorga pero bilan payvandlanuvchi yakka burchaklardan iborat bir tomonlama koʻndalang qovurgʻalar bilan mustahkamlashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, qovurgʻaning unga eng yaqin devor qirrasi bilan mos keluvchi oʻqqa nisbatan hisoblab chiqariladigan inersiya momenti juft simmetrik qovurgʻa uchun belgilangandan kam boʻlmasligi kerak.
151. Devor bitta boʻylama qovurgʻa bilan mustahkamlanganda bikrlik qovurgʻalari kesimlarining zaruriy inersiya momentlari Js aniqlanishi lozim:
koʻndalang qovurgʻalar uchun — quyidagi formula boʻyicha
; (96)
boʻylama qovurgʻalar uchun — mazkur SHNQning 20-jadvali formulalari boʻyicha uning chegaraviy qiymatlarini hisobga olgan holda.
Boʻylama va koʻndalang qovurgʻalar devorning bir tomonida joylashganda ulardan har biri kesimlarining inersiya momentlari devorning qovurgʻaga eng yaqin qirrasi bilan mos keluvchi oʻqqa nisbatan hisoblab topiladi.
Koʻndalang va boʻylama bikrlik qovurgʻalari chiqib turgan qismining minimal oʻlchamlari mazkur SHNQning 173-bandi talablariga muvofiq olinishi kerak.

 

 

 

20-jadval

h1/hef

Boʻylama qovurgʻa kesimining zaruriy inersiya momenti Jsl

Chegaraviy qiymatlar

minimal Jsl,min

maksimal Jsl,max

0,20

(2,5 — 0,5a / hef) × a2t3 / hef

1,5heft3

7heft3

0,25

(1,5 — 0,4a / hef) × a2t3 / hef

1,5heft3

3,5heft3

0,30

1,5heft3

-

-
Izoh. Jsl oraliq qiymatlar h1/hef uchun hisoblanganda chiziqli interpolyatsiyaga yoʻl qoʻyiladi.
152. Yasama kesimli balka devorining tayanch ustidagi qismi u bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlanganda tekislikdan boʻylama egilishga tayanch reaksiyasi bilan yuklangan ustun singari hisoblanishi kerak.
Mazkur ustunning hisobiy kesimiga bikrlik qovurgʻasining kesimi va qovurgʻaning har bir tomonidagi devorning kenglikdagi tasmalar kiritilishi, bunda ustunning hisobiy uzunligi devor balandligiga teng deb olinishi lozim.
Tayanch qovurgʻalarning pastki koʻndalang kesilgan joyi mazkur SHNQning 17-rasmi silliqlangan yoki balkaning pastki belbogʻi joyiga zich moslangan yoki payvandlangan boʻlishi kerak.
Mazkur kesimlardagi kuchlanishlar tayanch reaksiyasi taʼsir etganda quyidagilardan oshmasligi lozim:
birinchi holda mazkur SHNQning 17-rasm a-chizmasiga asosan prokatli poʻlatning boʻlganda ezilish Rp ga va boʻlganda siqilish Ry ga;
ikkinchi holda 17-rasm b-chizmasiga asosan — ezilish Rp ga hisobiy qarshiligidan.
Tayanch qovurgʻasi balkaning pastki belbogʻiga payvandlangan holda payvand choklari tayanch reaksiya taʼsiriga hisoblanishi lozim.
17-rasm. Tayanch bikrlik qovurgʻasi qurilmasining sxemasi
a — yon yuzada silliqlash orqali, b — koʻndalang kesilgan joyidan uzoqlashtirib zich moslangan yoki pastki belboqqa payvandlangan
153. Ustki belboqqa bir joyga toʻplangan kuch berilgan yerda joylashgan bir tomonlama bikrlik qovurgʻasi devorning oʻrta tekisligidan ustun hisobiy kesimining ogʻirlik markazigacha boʻlgan masofaga teng ekssentrisitet bilan siqilgan ustun sifatida hisoblanishi lozim.
Mazkur ustunning hisobiy kesimiga bikrlik qovurgʻasining kesimi va qovurgʻaning har bir tomonidagi devorning kenglikdagi boʻlmalari kiritilishi, bunda ustunning hisobiy uzunligi devor balandligiga teng deb olinishi zarur.
2-§. Markaziy, nomarkaziy siqilgan va siqilib-egilgan elementlarning devorlari
154. Devorning hisobiy balandligini qalinlikka nisbati hef /t markaziy siqilgan (m =0), shuningdek mazkur SHNQning 18-rasmi boʻyicha nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi elementlarda (m > 0), 179-bandida keltirilgan talablardan tashqari qiymatlaridan oshmasligi kerak, bu yerda qiymatlari ushbu SHNQning 21-jadvalidan aniqlanishi lozim.
18-rasm. Nomarkaziy siqilgan qoʻshtavrli va korobkasimon kesimli elementlarning sxemasi
155. Mazkur SHNQning 54-formulasi boʻyicha hisoblanuvchi qoʻshtavrli va korobkasimon kesimli nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi elementlar ushbu SHNQning 18-rasmiga asosan devorning hisobiy balandligi hef ning qalinlik t ga nisbati qiymatiga qarab aniqlanishi (s — devorning hisobiy chegarasi yaqinidagi “musbat” belgisi bilan olinadigan va yoki koeffitsiyentlarni hisobga olmasdan aniqlangan eng katta siquvchi kuchlanish; — devorning qarama-qarshi hisobiy chegarasi yaqinidagi tegishli kuchlanish) va quyidagicha aniqlanuvchi qiymatlardan ortiq olinmasligi kerak:
boʻlsa, ushbu SHNQning 177-bandi boʻyicha;
boʻlsa, quyidagi formula boʻyicha:
(97)
bu yerda (bunda — koʻrilayotgan kesimdagi oʻrtacha urinma kuchlanish);
0,5 < a < 1 boʻlsa — a = 0,5 va a = 1 boʻlgandagi hisoblab chiqarilgan qiymatlar oʻrtasidagi chiziqli interpolyatsiya.
156. Qoʻshtavrli va korobkasimon boʻlmagan kesimli (tavrli kesim bundan mustasno) nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi elementlar uchun hef /tw nisbatlarning mazkur SHNQning 178-bandida belgilangan qiymatlari 0,75 koeffitsiyentga koʻpaytirilishi lozim.
157. Shartli egiluvchanligi 0,8 dan 4 gacha boʻlgan markaziy, nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi tavrli kesimli elementlar uchun tavr devorining hisobiy balandligini qalinlikka nisbati boʻlganda quyidagi formula boʻyicha aniqlangan qiymatlardan oshmasligi kerak:
(98)
bu yerda bf — tavr tokchasining kengligi;
hef — tavr devorining hisobiy balandligi.
< 0,8 yoki > 4 qiymatlarda mazkur SHNQning 98-formulasida mos ravishda = 0,8 yoki = 4 deb qabul qilinishi kerak.
Element kesimini chegaraviy egiluvchanlikka muvofiq tayinlanganda, shuningdek hisoblash yoʻli bilan tegishincha asoslanganda hef /t ning eng katta qiymatlari koeffitsiyentiga koʻpaytirilishi lozim (bu yerda yoki ), biroq bu koeffitsiyent 1,25 dan oshmasligi zarur.
158. Qoʻshtavrli kesimli markaziy siqilgan elementlarda hef hisobiy balandlikka boʻlgan va oʻrtada joylashgan juft boʻylama qovurgʻa bilan mustahkamlangan devorlar uchun hef /t ning mazkur SHNQning 177-bandida belgilangan qiymati shartlarda quyidagi formula boʻyicha aniqlanuvchi koeffitsiyent b ga koʻpaytirilishi kerak:
(99)
bu yerda Jsl — boʻylama qovurgʻa kesimining inersiya momenti.
Nomarkaziy siqilgan yoki siqilib egiluvchi element devorini inersiya momenti boʻlgan, devor oʻrtasida joylashgan boʻylama bikrlik qovurgʻasi bilan mustahkamlanganda, devorning belbogʻ va qovurgʻa oʻqi oʻrtasidagi eng koʻp yuklangan qismi alohida plastina sifatida qaralishi va 177 yoki 178-bandlarning talablariga muvofiq tekshirilishi lozim.
Qovurgʻa devorning bir tomonida joylashganida uning inersiya momenti devorning eng yaqin qirrasi bilan tutash oʻqqa nisbatan hisoblanishi kerak.
Boʻylama bikrlik qovurgʻalari elementlarning hisobiy kesimlariga kiritilishi lozim.
Boʻylama qovurgʻa devorning gofrirovkasi koʻrinishida bajarilgan holda hef ni hisoblashda gofraning yoyilgan uzunligi hisobga olinishi kerak.
Boʻylama bikrlik qovurgʻalarining chiqib turgan qismining minimal oʻlchamlari ushbu SHNQning 172-bandi talablariga muvofiq olinishi lozim.
159. hef /t ning haqiqiy qiymati mazkur SHNQning 177-bandiga muvofiq aniqlanuvchi qiymatdan (markaziy siqilgan elementlar uchun koʻpi bilan ikki baravar) ortiq boʻlgan hollarda hisoblash formulalarida A qiymati sifatida devor balandligi hred bilan birga hisoblab topilgan Ared qiymati olinishi kerak (korobkasimon kesimda kesim hosil qiluvchi va egilish tekisligiga mos ravishda parallel va perpendikulyar joylashgan plastinalar uchun hred va hred1 aniqlanadi):
qoʻshtavrli va shvellerli kesimlar uchun ;
korobkasimon kesimlar uchun:
markaziy siqilishda ;
nomarkaziy siqilish va siqilib egilishda
.
hred ning qiymatlari aniqlanishi lozim:
shveller kesimli markaziy siqilgan elementlar uchun quyidagi formula boʻyicha:
, (100)
bu yerda:
— shveller kesimli devorning shartli egiluvchanligi boʻlib, u mazkur SHNQning 21-jadvalidan olinadi;
qoʻshtavrli va korobkasimon kesimli markaziy siqilgan elementlar uchun quyidagi formula boʻyicha:
, (101)
bu yerda — tegishli kesimli devorning shartli egiluvchanligi boʻlib, u m=0 boʻlganda mazkur SHNQning 21-jadvalidan olinadi;
— devorning shartli egiluvchanligi boʻlib, ni hisoblashda ga teng deb olinadi;
k — koeffitsiyent boʻlib, u qoʻshtavrli kesim uchun ga ( boʻlsa, deb olinishi kerak) va korobkasimon kesim uchun ga ( boʻlsa, deb olinishi kerak) teng deb olinadi;
bu yerda — elementning mazkur SHNQning 21-jadvalidan olinadigan shartli egiluvchanligi;
nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi elementlar uchun (101) formula boʻyicha, bu yerda qiymati mazkur SHNQning 21-jadvalidan, k qiymati esa shartiga koʻra aniqlanishi lozim.
Devorning hisobiy balandligining koʻrsatilgan oʻzgarishlari faqat mazkur SHNQning 3, 49, 59 va 60-formulalari boʻyicha hisoblashda A kesim yuzasini aniqlash uchun olinishi kerak.
— elementning markaziy siqilishdagi barqarorlikni hisoblashda olinadigan shartli egiluvchanligi;
— barqarorlikni hisoblashda momentning amal qilish tekisligida olinadigan elementning shartli egiluvchanligi.
Izohlar:
1. Korobkasimon kesimlarga toʻgʻri burchakli (yasama, bukilgan toʻgʻri burchakli va kvadrat) yopiq profillar kiradi.
2. Korobkasimon kesimda t > 0 boʻlganda qiymati eguvchi moment tekisligiga parallel devor uchun aniqlanishi lozim.
3. 0 < t < 1,0 boʻlsa, qiymati t = 0 va m = 1,0 shartlarda aniqlangan qiymatlar oʻrtasidagi chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi lozim.
160. boʻlsa, yaxlit kolonnalarning devorlari biri ikkinchisidan masofada joylashgan koʻndalang bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlanishi, bunda joʻnatiladigan har bir elementda kamida ikkita qovurgʻa boʻlishi kerak.
Koʻndalang bikrlik qovurgʻalarining chiqib turgan qismining minimal oʻlchamlari ushbu SHNQning 172-bandiga muvofiq olinishi lozim.
3-§. Markaziy, nomarkaziy siqilgan, siqilib egiluvchi va egiluvchi elementlarning belbogʻ listlari (tokchalari)
161. Listli belbogʻlar (tokchalar) osilmasining hisobiy kengligi bef quyidagi masofaga teng deb olinishi lozim:
payvandlangan elementlarda — devor qirrasidan (bir taraflama choklarda devorning chok tomonidagi qirrasidan) listli belbogʻning (tokcha) chetigacha boʻlgan masofaga;
prokatli profillarda — ichki burilish boshlangan joydan tokchaning chetigacha boʻlgan masofaga;
bukilgan profillarda mazkur SHNQning 13-rasmi, devorning burilgan joyning chetidan listli belbogʻning (tokcha) chetigacha boʻlgan masofaga.
162. Shartli egiluvchanligi 0,8 dan 4 gacha boʻlgan markaziy, nomarkaziy siqilgan va siqilib egilgan elementlarda listli belbogʻ (tokcha) osilmasining hisobiy kengligi bef ning qalinlik t ga nisbati mazkur SHNQning 22-jadvali formulalari boʻyicha aniqlanuvchi qiymatlardan ortiq olinmasligi kerak.
< 0,8 yoki > 4 boʻlsa ushbu SHNQning 22-jadvali formulalarida tegishli ravishda = 0,8 yoki = 4 olinishi lozim.
163. Egiluvchi elementlarda siqilgan belbogʻ osilmasining kengligi bef ning qalinlik t ga nisbati mazkur SHNQning 23-jadvali boʻyicha aniqlanuvchi qiymatlardan ortiq olinmasligi kerak.
164. Tokchaning hoshiyalovchi qovurgʻasini tokcha oʻqidan boshlab oʻlchanuvchi balandligi aef plankalar bilan kuchaytirilmagan elementlarda mazkur SHNQning 3-rasmidagi 0,3bef dan, plankalar bilan kuchaytirilgan elementlarda esa 0,2bef dan kam boʻlmasligi lozim, bunda qovurgʻa qalinligi dan kam boʻlmasligi kerak.
165. Korobkasimon kesimli markaziy siqilgan elementlarda belbogʻning hisobiy kengligining qalinlikka eng katta nisbati bef /t mazkur SHNQning 21-jadvalidan korobkasimon kesimli devorlar kabi olinishi lozim.
Korobkasimon kesimli nomarkaziy siqilgan va siqilib egilgan elementlarda bef /t eng katta nisbati olinishi lozim:
m ≤ 0,3 boʻlsa — markazda siqilgan elementlar uchun singari;
m ≥ 1,0 va boʻlsa
m ≤ 0,3 va boʻlsa
Nisbiy ekssentrisitet qiymatlari 0,3 < m < 1 boʻlganida, bef /t ning eng katta nisbatlari bef /t ning m = 0,3 va m = 1 shartlarda hisoblab chiqarilgan qiymatlari oʻrtasidagi chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi lozim.

 

22-jadval

Tokchaning (listli belbogʻning) va element kesimining tavsifi

 ning eng katta nisbatlari

Qoʻshtavr va tavrni hoshiyalanmagani

Qoʻshtavr va tavrni qovurgʻa bilan hoshiyalangani

Teng tokchali burchaklar va bukilgan profillarni hoshiyalanmagani

Teng tokchali burchaklar va bukilgan profillarni hoshiyalangani

Hoshiyalangan tomonlari teng boʻlmagan katta burchak va shveller polkasi

Qovurgʻa bilan hoshiyalangan va plankalar bilan kuchaytirilgan bukilgan profillar

166. Markaziy, nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi elementlarning kesimlari chegaraviy egiluvchanlik boʻyicha, egiluvchi elementlarning kesimlari chegaraviy egilishlar boʻyicha tayinlanganda, shuningdek hisoblash yoʻli bilan tegishli ravishda asoslanganda osilmaning hisobiy kengligi qalinlikka nisbati bef /t ning eng katta qiymatlari koeffitsiyentga koʻpaytirilishi, ammo bu koeffitsiyent 1,25 dan ortiq boʻlmasligi kerak.
markaziy, nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchi elementlar uchun:
— qiymatlarining element barqarorligini tekshirishda foydalanilgan eng kichigi:
;
egiluvchi elementlar uchun: = 1;
s — ikki qiymat yoki dan kattasi.

 

 

23-jadval

Egiluvchi elementlarni hisoblash

Osilma tavsifi

 nisbatining eng katta qiymatlari

Plastik deformatsiyalar doirasida

Hoshiyalanmagan

Qovurgʻa bilan hoshiyalangan

Plastik deformatsiyalar rivojlanishini hisobga olgan holda1)

Hoshiyalanmagan

bef / t = 0,11hef / tw, ammo dan ortiq emas

Qovurgʻa bilan hoshiyalangan

bef / t = 0,16hef / tw, ammo  dan ortiq emas
1) hef / tw ≤ boʻlsa, bef /t nisbatining eng katta qiymati olinishi lozim:
hoshiyalanmagan osilma uchun bef / t = ;
qovurgʻa bilan hoshiyalangan osilma uchun bef / t =.
23-jadvalda qabul qilingan belgilar:
hef — balkaning hisobiy balandligi;
tw — balka devorining qalinligi.
9-bob. Listli konstruksiyalarning hisobi
1-§. Mustahkamlikka hisoblash
167. Momentsiz tarang holatda turgan listli konstruksiyalar (aylanma qobiqlar)ni mustahkamlikka hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:
(102)
bu yerda va — ikki oʻzaro perpendikulyar yoʻnalishlar boʻyicha normal kuchlanishlar;
— konstruksiyalarning ish sharoitlari koeffitsiyenti boʻlib, u sanoat korxonalari inshootlarini SHNQ 2.09.02-19 talablariga muvofiq aniqlanadi.
Bunda, asosiy kuchlanishlarning mutlaq qiymatlari hisobiy qarshiliklarning ga koʻpaytirilgan qiymatlaridan ortiq boʻlmasligi kerak.
167. Suyuqlik, gaz yoki sochiluvchan material bosimi ostida boʻlgan yupqa devorli momentsiz aylanma qobiqlar mazkur SHNQning 19-rasmidagi kuchlanishlar quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:
; (103)
, (104)
bu yerda va — mos ravishda meridional va halqa kuchlanishlari;
r1 va r2 — qobiqning oʻrta yuzasini asosiy yoʻnalishlaridagi egrilik radiuslari;
p — qobiqning yuza birligiga tushuvchi hisobiy bosim;
t — qobiqning qalinligi;
F — qobiqning abc qismiga taʼsir etuvchi toʻliq hisobiy bosimning qobiqning z-z oʻqiga proyeksiyasi mazkur SHNQning 19-rasmida;
r va b — 19-rasmda koʻrsatilgan radius va burchak.
19-rasm. Aylanma qobiq sxemasi
168. Ichki bir tekis bosim ostida boʻlgan yupqa devorli momentsiz berk aylanma qobiqlaridagi kuchlanishlar quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:
silindrsimon qobiqlar uchun
va ; (105)
sferik qobiqlar uchun
; (106)
konussimon qobiqlar uchun
va , (107)
bu yerda p — qobiqning yuza birligiga tushuvchi hisobiy ichki bosim;
r — qobiq oʻrta yuzasining radiusi mazkur SHNQning 20-rasmda keltirilgan;
b — konus hosil qiluvchi va uning z-z oʻqi oʻrtasidagi burchak mazkur SHNQning 20-rasmda keltirilgan.
20-rasm. Konussimon aylanma qobiq sxemasi
169. Qobiqlarning shakli yoki qalinligi oʻzgarish joylarida, shuningdek yuklanish oʻzgarganida mahalliy kuchlanishlar (chetki taʼsir) hisobga olinishi lozim.
2-§. Ustuvorlikka (barqarorlikka) hisoblash
170. Parallel hosil qiluvchi bilan bir tekis siqilgan berk dumaloq silindrsimon qobiqlarining barqarorligini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak.
(108)
bu yerda — qobiqdagi hisobiy kuchlanish;
— yoki cEt/r qiymatlarining eng kichigiga teng boʻlgan kritik kuchlanish (bu yerda r — qobiq oʻrta yuzasining radiusi, t — qobiq qalinligi).
ψ koeffitsiyentlarning qiymatlari 0 < r/t £ 300 boʻlganda quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
. (109)
c koeffitsiyentlarning qiymatlari quyidagi 24-jadvaldan aniqlanishi kerak.

 

 

 

 

 

 

 

 

24-jadval

r / t

100

200

300

400

600

800

1000

1500

2500

s

0,22

0,18

0,16

0,14

0,11

0,09

0,08

0,07

0,06
Parallel hosil qiluvchi nomarkaziy siqilgan yoki diametral tekislikda sof egilgan holda, eng katta moment joyidagi urinma kuchlanishlar qiymatlaridan oshmaganda, kuchlanish baravar koʻpaytirilishi lozim.
Bu yerda — eng kichik kuchlanish (choʻzuvchi kuchlanishni manfiy deb hisoblanishi kerak).
171. Siqilgan yoki siqilib egiluvchi sterjenlar singari hisoblanuvchi quvurlarda, shartli egiluvchanlik boʻlgan holda quyidagi shart bajarilishi lozim:
(110)
Bunday quvurlarni barqarorlikka hisoblash ushbu SHNQning 7-bobi talablariga muvofiq devorlarning barqarorlikka hisoblar bajarilishi kerak.
Agar r/t ning qiymati mazkur SHNQning 110-formulasi boʻyicha aniqlanuvchi qiymatlarning yarmidan oshmasa, choksiz yoki elektr payvandlangan quvurlarning devorlarini barqarorlikka hisoblamaslikka yoʻl qoʻyiladi.
172. Ikki hosil qiluvchi hamda yoʻnaltiruvchining ikki yoyi boʻylab tayangan, hosil qiluvchilar yoqalab bir tekis siqilgan silindrsimon panel, boʻlganda (bu yerda b — yoʻnaltiruvchining yoyi boʻyicha oʻlchangan panel kengligi), barqarorlikka plastina singari quyidagi formulalar boʻyicha hisoblanishi lozim:
hisobiy kuchlanish boʻlsa,
; (111)
hisobiy kuchlanish boʻlsa,
; (112)
boʻlsa, b/t ning eng katta nisbati chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi lozim.
Agar boʻlsa, panel barqarorlikka qobiq singari mazkur SHNQning 194-bandi talablariga muvofiq hisoblanishi lozim.
173. Yopiq dumaloq silindrsimon aylanma qobiqning yon yuzasiga normal boʻlgan tashqi bir xil bosim r taʼsiridagi barqarorligini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak:
(113)
bu yerda — qobiqdagi hisobiy halqali kuchlanish;
— quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadigan kritik kuchlanish:
0,5 ≤ l/ r ≤ 10 boʻlsa
; (114)
l/r ≥ 20 boʻlsa
(115)
10 < l / r < 20 boʻlganda, kuchlanishni chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanishi lozim. Bunda, l — silindrsimon qobiqning uzunligi.
174. Qovurgʻaning oʻz tekisligida siqilgan sterjen sifatida barqarorligi sharti mazkur SHNQning 101-bandiga muvofiq olishni, bunda va sterjenning hisobiy uzunligiga qovurgʻaning kesimiga qobiqning qovurgʻa oʻqiga nisbatan ikkala tomonidagi kengligi boʻlgan qismlari qoʻshilishi, sterjenning shartli egiluvchanligi esa 6,5 dan oshmasligi kerak.
Bir tomonli bikrlik qovurgʻasi qoʻllanilganda uning inersiya momenti qobiqning eng yaqin yuzasi bilan mos keluvchi oʻqiga nisbatan hisoblanishi lozim.
175. Ushbu SHNQning 194 va 198-bandlarida keltirilgan yuklarning bir vaqtning oʻzida taʼsiriga duchor boʻlgan yopiq dumaloq silindrsimon aylanma qobiqning barqarorligini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi zarur.
(116)
bu yerda mazkur SHNQning 194-bandiga muvofiq, esa mazkur SHNQning 177-bandiga koʻra hisoblanishi kerak.
176. Konuslik burchagi boʻlgan, N oʻqi boʻyicha siqilgan konussimon aylanma qobiqni mazkur SHNQning 21-rasmi ustuvorlikka (barqarorlik) hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:
(117)
bu yerda Ncr — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan kritik kuch
, (118)
bunda t — qobiqning qalinligi;
— mazkur SHNQning 194-bandi talablariga muvofiq r radiusni rm radius bilan almashtirish yoʻli bilan aniqlangan kuchlanish qiymati, bunda:
(119)
177. Yon yuzasiga normal tashqi bir xil bosim r taʼsiridagi konussimon aylanma qobiqning barqarorligini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak.
(120)
bunda — qobiqdagi hisobiy aylanma kuchlanish;
— quyidagi formula orqali aniqlanadigan kritik kuchlanish
(121)
bu yerda h — konussimon qobiq balandligi (asoslar orasidagi);
rm — mazkur SHNQning 119-formulasi boʻyicha aniqlanuvchi radius.
21-rasm. Boʻylama siquvchi kuch taʼsiridagi konussimon aylanma qobiq sxemasi
178. Ushbu SHNQning 200 va 201-bandlarida keltirilgan kuchlar bir vaqtda taʼsiridagi konussimon aylanma qobiqni ustuvorlikka (barqarorlik) hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak:
(122)
bu yerda va qiymatlari formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak.
179. Toʻliq doirasimon qobiqni (yoki uning segmentini) turgʻunlikka hisoblash r / t ≤ 750 boʻlganida va uning yuzasiga nisbatan normal boʻlgan tashqi bir tekis bosim r taʼsir etganda quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:
(123)
bu yerda — hisobiy kuchlanish;
— Ry dan oshiq emas deb olinuvchi kritik kuchlanish;
r — sferaning oʻrtalik yuzasining radiusi.
3-§. Metall membranali konstruksiyalarni hisoblash uchun asosiy talablar
180. Membranali konstruksiyalarni hisoblashda membrana chetlarining kontur egiluvchan elementlariga tayanishi tayanch chizigʻi boʻylab sharnirli va kontur elementlariga siljishni uzatishga qodir deb hisoblanishi lozim.
181. Membranali konstruksiyalarni hisoblash membrana va kontur elementlarining birgalikdagi ishi asosida, ularning deformativ holati va membrananing geometrik nochiziqligini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.
182. Membrana chetlari boʻylab taqsimlangan normal va urinma kuchlanishlar tayanch konturining tangensial tekislikda siqilishi va bukilishi bilan muvozanatga solingan deb hisoblanishi kerak.
Membranali konstruksiyalar konturining tayanch elementlarini hisoblashda quyidagilar hisobga olinishi lozim:
tangensial tekislikdagi egilish;
kontur elementlaridagi oʻqli siqilish;
membrananing kontur elementlari bilan kontakt chizigʻi boʻylab urinma kuchlanishlar taʼsiridagi siqilish;
vertikal tekislikdagi egilish.
183. Membranani kontur elementlari kesimining ogʻirlik markaziga nisbatan ekssentrisitet bilan mahkamlanganda, konturlarni hisoblashda mazkur SHNQning 206-bandida keltirilgan omillardan tashqari buralishni hisobga olish lozim.
184. Tekislikda dumaloq boʻlgan yassi membranalar markazidagi kuchlanishlarni aniqlashda tayanch kontur deformatsiyalanmaydi deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
185. Deformatsiyalanuvchi konturda mahkamlangan ellipssimon membrana markazidagi kuchlanishlarni aniqlash uchun mazkur SHNQning 208-bandi talablarini radius qiymatini ellipsning katta asosiy yarim oʻqi qiymati bilan almashtirish orqali qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi, bunda katta yarim oʻqning kichik yarim oʻqqa nisbati 1,2 dan ortiq boʻlmasligi kerak.
10-bob. Poʻlat konstruksiyalarning elementlarini toliqishga hisoblash
186. Toliqishga olib kelishi mumkin boʻlgan, koʻp marta taʼsir etuvchi harakatlanuvchi, vibratsion yoki yuklanishlar sikllarining soni 105 va undan ortiq boʻlgan boshqa turdagi yuklanishlarni bevosita qabul qiluvchi poʻlat konstruksiyalar va ularning elementlari (kran osti balkalari, ish maydonchalari balkalari, bunker va yuk tushirish estakadalari konstruksiyalarining elementlari, dvigatellar osti konstruksiyalari va boshqalar) katta kuchlanishlar konsentratsiyasiga olib kelmaydigan konstruktiv yechimlarni qoʻllagan holda loyihalanishi va charchashga hisoblash yoʻli bilan tekshirilishi lozim.
Yuklanishlar sikllarining soni ekspluatatsiyaning texnologik xususiyatlarga muvofiq qabul qilinishi kerak.
Antennalar, moʻrilar, machtalar, minoralar, yuk koʻtarish-transport vositalari kabi baland inshootlar konstruksiyalarini shamol taʼsiridan hosil boʻluvchi rezonansga charchashga hisoblash yoʻli bilan tekshirilishi kerak.
Konstruksiyalarni charchashga hisoblash QMQ 2.01.07-96 talablariga muvofiq belgilanuvchi yuklanishlar taʼsiriga amalga oshirilishi kerak.
187. Toliqishga hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi kerak:
, (124)
bu yerda Rv — mazkur SHNQning 9-ilovasining 2-jadvalidan qabul qilinadigan charchashning hisobiy qarshiligi.
α — yuklashlar sikllari soni n ni hisobga oluvchi koeffitsiyent boʻlib, u quyidagicha hisoblanadigan:
boʻlsa, quyidagi formulalar boʻyicha:
1 va 2 elementlar guruhlari uchun
(125)
3 — 8 elementlar guruhlari uchun
(126)
boʻlsa a = 0,77;
— kuchlanganlik holatining turi va kuchlanishlarning nosimmetriya koeffitsiyenti ga qarab mazkur SHNQning 25-jadvalidan aniqlanuvchi koeffitsiyent;
bunda va — hisoblanayotgan elementda netto kesimga muvofiq, dinamiklik koeffitsiyentini va koeffitsiyentlarni hisobga olmasdan aniqlangan, mutlaq qiymatga koʻra mos ravishda eng katta va eng kichik kuchlanishlar.
Har xil qiymatli kuchlanishlarda kuchlanishlarning nosimmetriya koeffitsiyenti “manfiy” belgisi bilan olinishi lozim.
Mazkur SHNQning 124-formulasi boʻyicha toliqishga hisoblashda koʻpaytmasi dan oshmasligi kerak.
188. Yuklanishlar sikllarining soni 105 dan kam boʻlmagan yuklanishlarni bevosita qabul qiluvchi poʻlat konstruksiyalar va ularning elementlari katta kuchlanishlar konsentratsiyasiga olib kelmaydigan konstruktiv yechimlarni qoʻllagan holda loyihalanishida kam siklli mustahkamlikka hisoblash yoʻli bilan tekshirilishi lozim.

 

 

25-jadval

σmax

Kuchlanishlar nosimmetriya koeffitsiyenti ρ

γv koeffitsiyentini aniqlash formulalari

Choʻzilish

-1 ≤ ρ ≤ 0

 

0 < ρ ≤ 0,8

0,8 < ρ < 1

 

Siqilish

-1 ≤ ρ < 1

 
11-bob. Poʻlat konstruksiyalarni moʻrt buzilishini oldini olishni hisobga olgan holda loyihalash
189. Poʻlat konstruksiyalarni loyihalashda quyidagi omillar kombinatsiyasining salbiy taʼsiri natijasida moʻrt buzilishga yoʻl qoʻyilmaydi:
poʻlatning kimyoviy tarkibi, tuzilishi va prokatning qalinligiga qarab moʻrt holatga oʻtadigan past haroratni;
harakatlanuvchi, dinamik va vibratsion yuklanishlarni;
bir yerga toʻplangan yuklanishlar yoki birikmalar qismlarining deformatsiyalari, shuningdek, payvand va qoldiq kuchlanishlar natijasida yuzaga keladigan yuqori mahalliy kuchlanishlarni;
choʻzuvchi kuchlanishlar taʼsiri yoʻnalishiga koʻndalang yoʻnalgan kuchlanishlar konsentratorlarini.
190. Konstruksiyalarning moʻrt buzilishini oldini olish uchun quyidagilarni amalga oshirish kerak:
poʻlatni ushbu SHNQning 18, 29-bandlari va 2-ilovasining 7-jadvali talablariga muvofiq tanlash;
payvand choklarini choʻzuvchi kuchlanishlarni 0,4Ry dan ortiq kuchlanish boʻlgan joylarda joylashishiga yoʻl qoʻymaslik;
konstruktiv qaror yoki turli texnologik operatsiyalar (toʻgʻrilash, bukish, gilotinada kesish, bosib teshik ochish va boshqalar) natijasida kuchlanishlar konsentratsiyasi va parchinlashdan yuzaga keladigan salbiy taʼsirni kamaytirish choralarini koʻrish;
payvand choklarini kesishishini oldini olish;
payvandli birikmalar uchun chiqarish plankalaridan va choklarning sifatini buzmasdan nazorat qilish usullaridan foydalanish;
yaxlit devor konstruksiyalari panjarali devor konstruksiyalariga qaraganda kamroq kuchlanishlar konsentratorlariga ega ekanligini hisobga olish;
elementlarning nakladkalar bilan qoplanadigan boʻgʻinlarida elementlarni yon tomondagi choklarni uchma-uch birikish oʻqigacha har tomonidan kamida 25 mm ga boʻgʻin oʻqiga yetkazmaslik;
kesish qirralarini gilotinada kesish va bosib teshiklarni ochishda, kesim elementlarining eng kichik qalinligidan foydalanish;
bogʻlanish fasonkalari, yordamchi va boshqa ikkinchi darajali elementlarni konstruksiyaning choʻzilgan elementlariga boltlarda mahkamlash.
191. Payvandlangan boʻgʻinlarda, qalinligi s ≥ 25 mm boʻlgan prokatlarda C355 dan yuqori poʻlatdan tavrli va burchakli birikish joylarida, shuningdek, qatlam qalinligi boʻylab choʻzilish kuchlanishiga duchor boʻlgan elementlardan biri toʻliq kirib boradigan payvand choklari va qalinligi 40 mm dan ortiq boʻlgan prokatning qolgan qismi uchun qatlamli buzilishi xavfi mavjud boʻlib (payvandlash taʼsirida hosil boʻlgan prokatning tekisligiga parallel ravishda qatlamli yoriqlar shaklidagi prokatdagi nuqson), bunday nuqson choklarning sifatini ultratovushli nazorat qilish paytida aniqlanishi kerak.
Qatlamli buzilishning paydo boʻlishi boʻgʻinlarning shakli va payvand choklarning joylashishiga, chokning oʻlchamiga, payvandlangan elementlarning qalinligiga, boʻgʻinning bikrlik darajasiga va payvandlash texnologiyasiga, shuningdek GOST 27772-2015 boʻyicha prokat mahsulotining uzluksizligi toifasiga bogʻliq boʻlishi lozim.
192. Prokatning qatlamli buzilishlarga moyilligini choʻzilishga sinovlar paytida oʻqi prokat yuzasiga normal boʻlgan namunalardagi nisbiy torayish ψz qiymati bilan aniqlash kerak.
193. Qatlamli buzilish ehtimoli quyidagi shart bajarilganda istisno qilinishi lozim:
ψzr≤ψzn,
Bu yerda:
ψzr — umumiy xavf omili, foizi;
ψzn — normalangan, foizi, amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq prokat uchun xavf omilining qiymati;
ψzn=15, ψzn=25, ψzn=35 prokat mahsuloti sifati guruhlari uchun mos ravishda Z15, Z25, Z35.
Mazkur SHNQning 216-bandiga muvofiq prokat quyidagilarga javob berishi kerak:
Ushbu SHNQning 2-ilovasiga muvofiq 1-guruh konstruksiyalar guruhi uchun (GOST 27751-2014 boʻyicha KS-3 sinfidagi inshootlar uchun), shuningdek kuch list yuzasiga normal boʻlgan holatda flanetsli ulanishlar uchun — Z35 sifat guruhining talablariga;
1 — 3-guruhlarning boshqa konstruksiyalari uchun mazkur SHNQning 2-ilovasiga muvofiq (GOST 27751-2014 boʻyicha KS-2 sinfsdagi konstruksiyalar uchun) — Z25 sifat guruhining talablariga;
4-guruh konstruksiyalari uchun mazkur SHNQning 2-ilovasiga muvofiq (GOST 27751-2014 boʻyicha KS-1 sinfsdagi konstruksiyalar uchun) — Z15 sifat guruhining talablariga.
ψzr ning hisobiy qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
ψzr=ψzf+ψzt+ψzsh+ψzj+ψzs, (127)
bu yerda:
ψzf — payvand choklarining ulanish shakli va choklarning joylashishi;
ψzt — payvandlanadigan prokatning qalinligi;
ψzsh — chokning kateti;
ψzj — ulanishning bikrlik darajasi;
ψzs — payvand texnologiyasining taʼsiri (oʻtishlar, choklarni qoʻyish ketma-ketligi va isitish sonining umumiy omili).
ψzf, ψzt, ψzsh, ψzj, ψzs larning qiymatlari mazkur SHNQning 26-jadvalida keltirilgan.
ψzr ning hisobiy qiymati material qalinligi boʻyicha statik siqilishda ishlaganda 50 foiziga kamayishi va qalinlik orqali harakat qiluvchi dinamik yoki vibratsion yuklanishlar taʼsiri holatida 10 foiziga oshirilishi mumkin.
Markaziy va nomarkaziy choʻzilgan elementlar, shuningdek konstruksiyalarning egiluvchi elementlarining choʻzilish zonalarini moʻrt buzilishga qarshiligini hisobga olgan holda mustahkamlikka quyidagi formula boʻyicha tekshirilishi kerak:
(128)
bu yerda:
— elementning hisobiy kesimi netto boʻyicha dinamik koeffitsiyentlarni hisobga olmagan holda hisoblab topilgan eng katta choʻzuvchi kuchlanishi.
b — mazkur SHNQning 9-ilovasining 3-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent.
Moʻrt buzishini hisobga olgan holda mustahkamlikka tekshiriladigan elementlar ushbu SHNQning 7-bobi talablariga muvofiq hisoblash yoʻli bilan aniqlangan kesim yuzasini oshirishni talab qilmaydigan yechimlar yordamida loyihalashtirilishi kerak.

26-jadval

Ulanish shakli va payvand chokining joylashishi, ψzf

Payvand birikmalarining tasnifi

Xavf omili, foizi

Z yoʻnalishi boʻyicha kuchlanishsiz ulanish

 

 

ψzf=-25

Nosimmetrik joylashgan choklar bilan burchak birikmasi

 

 

ψzf=-10

Oraliq yotqizilgan qatlam bilan ulanish

 

 

ψzf=-5

Burchak chokli oddiy tavrli birikma

 

 

ψzf=0

Payvand chokini erigan metall bilan toʻla yoki qisman toʻldirib ulangan burchak chokli tavrli birikma

 

 

ψzf=+3

Listning erkin uchiga yaqin joyda joylashgan burchakli choklari bilan ulanish

 

 

ψzf=+5

Erigan metall bilan toʻla toʻldirib ulangan burchakli birikma

 

 

ψzf=+8

List qalinligi, S, mm, Z yoʻnalishi boʻyicha ishlaydigan, ψzt

ψzt=0,2S

Burchak choki katetining kattaligi, a, mm , ψzsh

 

 

ψzsh=0,3a

Birikmaning bikrlik darajasi, ψzj

 

Past — erkin kirishishi ehtimoli

ψzj=0

Oʻrtacha — chokning kirishishi ehtimoli va konstruksiyaning deformatsiyalanishi

ψzj=+3

Yuqori — chokning qisqarishisiz bikr mahkamlanishi

ψzj=+5

Payvand texnologiyasi, ψzs

Oʻtishlar soni

Bir marta

ψzs=0

Bir necha marta

ψzs=-2

Chok bilan qoplash ketma-ketligi

Navbatma-navbat ulanishning bir va boshqa tomonida

ψzs=-2

Birikmaning avval bir, keyin boshqa tomonida

ψzs=0

Isitish

Isitishsiz

ψzs=0

Isitish bilan

ψzs=-8
12-bob. Poʻlat konstruksiyalarning birikmalarini hisoblash
1-§. Payvandlangan (svarnie) birikmalar
194. Uchma-uch payvandlangan birikmalarni markaziy choʻzilish yoki siqilishga hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak:
(129)
bu yerda:
t — ulanayotgan elementlarning eng kichik qalinligi;
lw — payvand chokining hisobiy uzunligi, toʻliq uzunligiga, uning 2t ga qisqartirilgani yoki payvand chokining uchlari boʻgʻindan tashqariga chiqarilganda uning toʻliq uzunligiga teng.
Mazkur SHNQning 100-bandiga muvofiq hisoblangan konstruksiya elementlarining uchma-uch payvand birikmalarini hisoblaganda, mazkur SHNQning 129-formulada Rwy oʻrniga Rwy / gu ni qabul qilish kerak.
195. Elektrodlarni, payvandlash simlarini va flyuslarni tanlashda mazkur SHNQning 2-ilovasida keltirilgan konstruksiya guruhlari va hisobiy haroratlarini hisobga olish lozim.
196. Payvandlangan birikmalarni loyihalashda mazkur SHNQning 11-bobiga muvofiq konstruksiyalarning moʻrt buzilishini istisno qilish kerak.
197. Burchak chokli payvand birikmalarni, boʻylama va koʻndalang kuchlar taʼsir etganida ikki kesim boʻyicha kesishga (shartli) mazkur SHNQning 22-rasmiga asosan hisoblash kerak:
22-rasm. Burchak chokli payvand birikmaning hisoblangan kesimlarining sxemasi
1 — chok metalli boʻyicha kesim, 2 — chok metallning erish chegarasi boʻyicha kesim
chok metalli boʻyicha (1 — kesim)
(130)
chok metallning erish chegarasi boʻyicha (2 — kesim)
(131)
bu yerda:
lw — chokning toʻliq uzunligidan 10 mm ga kamroq olingan, chokning hisobiy uzunligi;
f va — poʻlat elementlarni payvandlaganda qabul qilinadigan koeffitsiyentlar:
oquvchanlik chegarasi 530 N/ mm2 gacha boʻlganda — 27-jadval boʻyicha;
oquvchan chegarasi 530 N/mm2 dan ortiq boʻlganda, payvandlash turi, chok joylashuvi va payvand simi diametridan qatʼi nazar bf = 0,7 va bz = 1;
Oʻlchamlari hisoblashga muvofiq aniqlangan burchak choklari uchun oquvchanlik chegarasi 285 N/ mm2 gacha boʻlgan poʻlat elementlarda, chok metalli boʻyicha kesishga hisoblangan Rwf qarshiligi Rwz dan ortiq boʻlishi, qoʻlda payvandlashda esa erish chegarasi metalli boʻyicha kesishga hisoblangan Rwz qarshiligidan kamida 1,1 marotabaga ortiq boʻlgan, biroq Rwz bz/bf qiymatidan oshmagan elektrod va payvand simini qoʻllash kerak, oquvchanlik chegarasi 285 N/ mm2 dan ortiq poʻlatdan tayyorlangan elementlarda esa quyidagi shartga javob beruvchi elektrod va payvand simi qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi:
Elektrod yoki payvandlash simini tanlanayotganda konstruksiyalar guruhlarini hisobga olish kerak.

 

 

 

 

 

 

27-jadval

Payvand simining diametri d (mm) payvand turi

Chok holati

Koeffitsiyent

Choklarning βf va βz katetlarida koeffitsiyentlar qiymati (mm)

3-8

9-12

14-16

18 va ortiq

d = 3 — 5 da avtomatik

 

Qayiqcha shaklida

βf

1,1

0,7

βz

1,15

1,0

Pastki

βf

1,1

0,9

0,7

βz

1,15

1,05

1,0

d = 1,4 — 2 da avtomatik va yarim avtomatik

Qayiqcha shaklida

βf

0,9

0,8

0,7

βz

1,05

1,0

Pastki, gorizontal, vertikal

βf

0,9

0,8

0,7

βz

1,05

1,0

d < 1,4 da yaxlit kesimli sim yoki kukunli sim bilan qoʻlda, yarim avtomatik

Qayiqcha shaklida, pastki, gorizontal, vertikal, shiftga qoʻyilgan

βf

0,7

βz

1,0
198. Burchak chokli payvand birikmalarni chok joylashgan tekislikka perpendikulyar tekislikda moment taʼsiriga hisoblashni, ikki kesimda quyidagi formulalar boʻyicha bajarish kerak:
chok metalli boʻyicha
(132)
erish chegarasi metalli boʻyicha
(133)
bu yerda:
Wf — chok metalli boʻyicha hisobiy kesimning qarshilik momenti;
Wz — erish chegarasi metalli boʻyicha hisobiy kesimning qarshilik momenti.
Burchak chokli payvand birikmalarini ushbu choklarning joylashish tekisligidagi moment taʼsiriga hisoblashni, ikki kesim boʻyicha quyidagi formulalar boʻyicha bajarish kerak:
chok metalli boʻyicha
(134)
erish chegarasi metalli boʻyicha
, (135)
bu yerda:
Jfx va Jfy — chok metalli boʻyicha uning asosiy oʻqlariga nisbatan hisobiy kesimning inersiya momentlari;
Jzx va Jzy — erish chegarasi metalli boʻyicha;
x va y — choklarning hisobiy kesimining O ogʻirlik markazidan eng uzoq masofada boʻlgan ushbu kesimning bosh oʻqlariga nisbatan chok nuqtasining koordinatalari mazkur SHNQning 23-rasmida keltirilgan.
23-rasm. Payvandlangan birikmalarning hisobiy sxemasi
199. Sifatning fizik nazoratisiz tayyorlangan uchma-uch payvandlangan birikmalarni, bir vaqtning oʻzida bir kesimda normal va urinma kuchlanishlar taʼsir qilganda, mazkur SHNQning 29-formulasi boʻyicha tekshirish, bunda va Ry qiymatlarini tegishlicha:
va — ikkita oʻzaro perpendikulyar yoʻnalishda payvand birikmasida normal kuchlanishlar sifatida;
— payvand birikmada urinma kuchlanish;
sifatida qabul qilish lozim.
200. Burchak chokli payvand birikmalarni bir vaqtning oʻzida boʻylama va koʻndalang kuchlar va moment taʼsiriga hisoblaganda quyidagi shartlar bajarilishi kerak:
va , (136)
bu yerda:
tf va tz — hisobiy kesimdagi mos ravishda chok metalli va erish chegarasi metalli boʻyicha kuchlanishlar, ular boʻylama va koʻndalang kuchlar va moment bilan vujudga kelgan kuchlanishlarning geometrik yigʻindisiga teng.
2-§. Boltli birikmalar
201. Boltli birikmalarda, boʻgʻinning ogʻirlik markazidan oʻtadigan N boʻylama kuch taʼsirida, bu kuchning boltlar orasidagi taqsimlanishini bir maromda deb qabul qilish kerak.
202. Bitta bolt tomonidan qabul qilinishi mumkin boʻlgan hisobiy kuch Nb quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak:
kesishga:
, (137)
ezilishga
(138)
choʻzilishga
, (139)
bu yerda:
— boltli birikmalarning hisobiy qarshiliklari;
d — bolt sterjenining tashqi diametri;
— bolt sterjeni kesimining hisobiy yuzasi;
— boltning kesimi netto yuzasi;
— bir yoʻnalishda ezilayotgan elementlarning qalinligining eng kam yigʻindisi;
ns — bitta boltning hisobiy kesilishlarining soni;
— mazkur SHNQning 2-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan birikmaning ishlash sharoitlarining koeffitsiyenti.
203. Boʻylama kuch N taʼsiridagi birikmalardagi boltlarning soni quyidagi formula bilan aniqlanishi kerak.
(140)
bu yerda:
Nmin — ushbu SHNQning 228-bandiga muvofiq hisoblangan bitta bolt uchun hisobiy kuchlarning qiymatlaridan kichikrogʻi.
204. Birikmaga moment taʼsir qilganda ulanadigan elementlarning siljishiga olib keladigan boʻlsa, boltlardagi kuchlarning taqsimlanishi ulanishning ogʻirlik markazidan koʻrib chiqilayotgan boltgacha boʻlgan masofalarga mutanosib ravishda olinishi kerak.
205. Bir vaqtning oʻzida boʻylama kuch va momentning taʼsiridan kesishda ishlaydigan boltlarni teng taʼsir etuvchi kuchlanishga tekshirish lozim.
206. Bitta element boshqa elementga qistirma yoki boshqa oraliq element orqali ulangan boʻlsa hamda bir tomonli qoplamali birikmalarda boltlarning soni ularning hisobiy soniga nisbatan 10 foiziga koʻproq boʻlishi zarur.
Burchak yoki shvellerlarning chiqib turuvchi tokchalarini mayda element bilan qotirganda bitta tokchani mahkamlovchi boltlarning soni ularning hisobiy soniga nisbatan 50 foiziga koʻproq boʻlishi lozim.
3-§. Oʻta mustahkam boltlarda birikmalar
207. Oʻta mustahkam boltlardagi birikmalarni boʻgʻinlar va birikishlardagi kuchlanishlar ulanayotgan elementlarning bir-biriga tegib turuvchi yuzalarida oʻta mustahkam boltlarni tortishdan vujudga keladigan ishqalanish orqali uzatilishini inobatga olgan holda hisoblanishi, bunda boltlar oʻrtasida boʻylama kuchning taqsimlanishi bir xil deb qabul qilinishi kerak.
208. Bitta oʻta mustahkam bolt bilan tortib mahkamlangan elementlarning har bir ishqalanish yuzasi tomonidan qabul qilinishi mumkin boʻlgan hisobiy kuchlanish Qbh quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(141)
bu yerda:
Rbh — oʻta mustahkam boltning choʻzilishga hisobiy qarshiligi;
m — mazkur SHNQning 28-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan ishqalanish koeffitsiyenti;
— mazkur SHNQning 28-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan ishonchlilik koeffitsiyenti;
— bolt kesimining netto yuzasi;
— hisobiy kuchlanishni qabul qilish uchun zarur boʻlgan boltlar soni n ga bogʻliq boʻlgan birikmaning ishlash sharoitlari koeffitsiyenti va u quyidagilarga teng deb olinadi:
n < 5 boʻlganda 0,8;
5 ≤ n < 10 boʻlganda 0,9;
n .≥10 boʻlganda 1,0

 

 

 

 

28-jadval

Ulayotgan yuzalarga ishlov berish (tozalash) usuli

Boltlarni tortilishini rostlash usuli

μ ishqalanish koeffitsiyenti

Yuklanishdagi teshiklar va boltlarning nominal diametrlaridagi δ, mm farqida γh koeffitsiyentlari

dinamik va δ = 3-6 da;

statik va δ = 5-6 da.

dinamik va δ = 1 da;

statik va δ = 1-4 da.

1. Konservatsiyasiz ikki yuzaga pitra otish yoki pitra oqimi bilan

M boʻyicha

0,58

1,35

1,12

“ α

0,58

1,20

1,02

2. Konservatsiya bilan (rux yoki aluminiyni changlatish orqali metallizatsiyalash bilan)

“ M

0,50

1,35

1,12

“ α

0,50

1,20

1,02

3. Bitta yuzani pira bilan, polimer yelim bilan konservatsiyalash va karborund kukunini sepish. Ikkinchi yuza konservatsiyasiz poʻlat choʻtkalar bilan ishlov berish

“ M

0,50

1,35

1,12

“ α

0,50

1,20

1,02

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4. Ikki yuzani gaz alanga usuli bilan konservatsiyasiz ishlov berish

“ M

0,42

1,35

1,12

“ α

0,42

1,20

1,02

5. Ikki yuzani konservatsiyasiz poʻlat choʻtkalar bilan

“ M

0,35

1,35

1,17

“ α

0,35

1,25

1,06

6. Ishlovsiz qoldirish

“ M

0,25

1,70

1,30

“ α

0,25

1,50

1,20
Izohlar:
1. Boltlar tortilishini regulirovka qilish usulida M boʻyicha, burash momenti boʻyicha regulirovka qilishni bildiradi, α — gayka burilishi burchagi boʻyicha.
2. Birlashtirilayotgan yuzalarga μ ishqalanish koeffitsiyentlarining jadvalda koʻrsatilgan qiymatlaridan kam boʻlmagan koʻrsatkichlarini taʼminlovchi boshqa usullar bilan ishlov berish yoʻl qoʻyiladi.
Boʻylama kuch taʼsir qilganda birikmadagi oʻta mustahkam boltlarning soni n ni quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:
, (142)
bu yerda:
k — birlashtirilayotgan elementlarning ishqalanish yuzalarining soni.
Oʻta mustahkam boltning tortilishini oʻq boʻylab yoʻnalgan kuchlanish bilan amalga oshirish kerak.
209. Oʻta yuqori mustahkam boltlar uchun teshiklar bilan zaiflashtirilgan ulanadigan elementlarni mustahkamlikka hisoblash, koʻrib chiqilayotgan kesimdagi har bir bolt uchun kuchning yarmi allaqachon ishqalanish kuchlari bilan uzatilganligini hisobga olgan holda amalga oshirilishi, bunda zaiflashgan kesimlar tekshiruvini amalga oshirish kerak:
dinamik kuchlanishda — netto kesimning maydoni An;
statik kuchlanishda brutto kesimning maydoni A boʻyicha;
da yoki boʻlganda maydonida.
4-§. Koʻndalang kesilgan joyi frezerlangan birikmalar
210. Koʻndalang kesilgan joyi frezerlangan birikmalarda (uchma-uch birikish joyi va kolonnalarning bazalarida va boshqalarda) siquvchi kuchni toʻliq uchlari orqali uzatilishini hisobga olish kerak.
211. Nomarkaziy siqilgan va siqilib egiluvchan elementlarda payvand choklar va boltlarni, shu jumladan oʻta mustahkamlarni moment va boʻylama kuchning eng salbiy taʼsiridan maksimal choʻzuvchi kuchlanishga hamda koʻndalang kuchning taʼsiridan siljituvchi kuchlanishga hisoblash lozim.
5-§. Yasama balkalardagi belbogʻli birikmalar
212. Yasama qoʻshtavrli balkalarning devorlari va belbogʻlarini birlashtiruvchi payvand choklarni va oʻta mustahkam boltlarni mazkur SHNQning 29-jadvalga muvofiq hisoblash kerak.
Bikrlik qovurgʻalari boʻlmaganida katta bir yerga toʻplangan yuklarni oʻtkazish uchun yuqori belbogʻning biriktirilishini hisoblash harakatlanuvchi bir yerga toʻplangan yuklarga hisoblash kabi bajarilishi lozim.
Qoʻzgʻalmaydigan bir joyga toʻplangan yuklanish balkaning pastki belbogʻiga taʼsir qilganda, mazkur belbogʻni devorga biriktirgan payvand choklari va oʻta mustahkam boltlarni, yuklar qoʻyilgan joylarda bikrlik qovurgʻalari bor yoki yoʻqligidan qatʼi nazar, mazkur SHNQning 29-jadvalidagi 147 — 149-formulalari boʻyicha hisoblash zarur.
Devorning butun qalinligi boʻylab payvand chok erigan metall bilan toʻldirib ulanganda payvand belbogʻ choklarini devor bilan teng mustahkam deb hisoblash kerak.
213. Har bir listning haqiqiy uziladigan joyi va oldingi listning uziladigan joyi orasidagi qismida har bir listning mahkamlanishini list kesimi qabul qilishi mumkin boʻlgan toʻla kuchlanishga hisoblanishi kerak.

 

 

29-jadval

Yuklanish tavsifi

Birikma turi

Yasama balkalarda belbogʻ birikmalarni hisoblash uchun formulalar

Qoʻzgʻalmas

Burchak choklar:

ikki tomonlama

T / (2βfkf Rwf γc) ≤ 1;                           (142)

T / (2βzkf Rwzγc) ≤ 1                            (143)

bir tomonlama

T / (βfkf Rwf γc) ≤ 1;                             (144)

T / (βzkf Rwzγc) ≤ 1                              (145)

Oʻta mustahkam boltlar

aT/Qbhkγc ≤ 1;                                    (146)

Harakatlanadigan

Burchak choklar:

ikki tomonlama

 / (2βfkf Rwf γc) ≤ 1;            (147)

 / (2βzkf Rwzγc) ≤1               (148)

Oʻta mustahkam boltlar

a/ Qbhkγc ≤1;                      (149)
— koʻndalang kuch Q bilan vujudga keladigan, belbogʻni uzunlik birligiga siljituvchi kuchlanish, bu yerda S — balka belbogʻining neytral oʻqqa nisbatan brutto statik momenti;
— bir joyga toʻplangan F yukidan bosim (kranosti balkalari uchun, dinamiklik koeffitsiyentisiz qabul qilinadigan, kran gʻildiragidan bosim), bu yerda γf — QMQ 2.01.07-96 talablariga muvofiq qabul qilinadigan koeffitsiyent, lef — bir joyga toʻplangan yuk taqsimlanishining shartli uzunligi, u ushbu SHNQning 72 va 244-bandlariga muvofiq qabul qilinadi;
α — devori tepa belboqqa tarashlangan balkaning tepa belbogʻi boʻyicha yuklanishda qabul qilinadigan koeffitsiyent, α = 0,4, devor tarashlanishi mavjud boʻlmaganda yoki kuchlanish pastki belbogʻ boʻyicha boʻlganda, α = 1;
a — belbogʻdagi oʻta mustahkam boltlarning qadami;
Qbh — bitta oʻta mustahkam boltning hisobiy kuchlanishi. U mazkur SHNQning 140-formula boʻyicha aniqlanadi;
k — biriktirilayotgan elementlarning ishqalanish yuzalarining soni.
13-bob. Konstruksiyalar va inshootlarning elementlarini loyihalash boʻyicha asosiy qoidalar
1-§. Asosiy talablar
214. Binolar va inshootlar oʻrtasidagi masofalar quyidagi taʼsirlarga hisoblash orqali aniqlanishi kerak:
seysmik;
iqlim;
harorat taʼsirida yuzaga keladigan kuchlanish va deformatsiyalarni kamaytirish uchun harorat;
antiseysmik choklari;
kompensatorlar.
215. Ulanish sxemasi va joylashishini tanlash bino va inshootning konstruktiv sxemasiga ularning ishlash sharoitlari, oʻlchamlari, yuk va taʼsir turlariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
216. Konstruksiyalar elementlarining egiluvchanligi siqilgan va choʻzilgan sterjenlar, shuningdek yupqa devorli kesimni tashkil etuvchi plastinalar uchun chegaraviy qiymatlardan oshmasligi zarur.
217. Qoplamalar va orayopmalar konstruksiyalarining egilishlarini kompensatsiya qilish uchun qurilish koʻtarmasidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
218. Bir turdagi konstruktiv elementlarning joʻnatish turkumlari imkoniyatga qarab birlashtirilishi lozim.
219. Konstruksiyalarda (joʻnatish markalarida) prokat mahsulotlarining minimal mumkin boʻlgan turlari va standart oʻlchamlari, poʻlatning mustahkamlik sinflari (markalari, nomlari), payvandlash uchun sarflanadigan materiallar va payvand choklarining oʻlchamlari, boltlarning mustahkamligi va aniqlik sinflari, teshik diametrlarining imkon qadar kam soni qoʻllanilishi lozim.
220. Loyihalashda konstruksiyalarning tarkibiy kesimlari va boshqa detallari (fasonkalar, bikrlik qovurgʻalari, birlashtiruvchi qistirmalar) devorlari va belbogʻlarining oʻlchamlari imkoniyatga qarab listli prokatning standart oʻlchamlarini hisobga olgan holda tayinlanishi, yaqin oʻlchamlarga ega boʻlgan detallar imkoniyatga qarab birlashtirilishi zarur.
221. Loyihalashda konstruksiyalarni yigʻishning darajasini va inshootning geometrik parametrlarining aniqligini taʼminlash uchun montaj ulanishlari (kompensatorlar va boshqa konstruktiv tadbirlar) nazarda tutilishi kerak.
222. Fazoviy panjara konstruksiyalarining (ikki tomoni ochiq kolonnalar, tayanchlar, machtalar va boshqalar) joʻnatish markalari elementning uchlarida joylashgan diafragmalar bilan mustahkamlangan boʻlishi kerak.
223. Tashish, saqlash va oʻrnatish vaqtida konstruksiyalarning xavfsizligini taʼminlash uchun ularni alohida sterjenlar bilan mustahkamlash lozim.
224. Panjarasimon konstruksiyalarning tugunlaridagi elementlar oʻqlarining markazdan siljishi qabul qilingan konstruktiv qarorlarni hisobga olgan holda minimal boʻlishi kerak.
225. Payvandlanuvchi tarkibiy kesimlarning oʻlchamlari payvandlash jarayonining texnologik cheklashlarini, yuz berishi mumkin boʻlgan payvandlash deformatsiyalarini va toʻgʻrilash shartlarini hisobga olgan holda tayinlanishi lozim.
226. Erigan metall, nurli yoki konveksion issiqlik, olov taʼsiriga yoʻliqishi mumkin boʻlgan koʻtarib turuvchi konstruksiyalar qoplamalar, olovga chidamli gʻisht yoki issiqbardosh betondan toʻsuvchi devorlar metall toʻsiqlar bilan muhofazalanishi lozim.
227. Payvandlanuvchi konstruksiyalarni loyihalashda payvandlash deformatsiyalari va kuchlanishlarining zararli taʼsirini kamaytirish va kuchlanish konsentratsiyasini (elementlar va detallarda kuchlanishlarni mumkin qadar tekis taqsimlanishi, kiruvchi burchaklarsiz, kesimda keskin oʻzgarishlarsiz va boshqa kuchlanish konsentratorlarisiz) kamaytirishni taʼminlaydigan konstruktiv yechimlari taʼminlaishi kerak.
2-§. Payvandlangan birikmalar
228. Payvandlanadigan birikmalarni loyihalashda quyidagilar zarur:
payvandlanadigan boʻgʻinlarni loyihalash uchun texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar va boshqa SHNQlar talablariga rioya qilish;
samarali payvandlash usullari va materiallarni qoʻllashni nazarda tutilishi;
payvand choklariga erkin kirishni taʼminlovchi ularning joylashishini, payvandlash ishlarining qulayligini va payvandlangan boʻgʻinlarning sifatini nazorat qilish imkoniyatini taʼminlash.
229. Konstruksiyalarning ishchi chizmalarida sifatni nazorat qilishning fizik metodlari yordamida tekshirish talab etiladigan payvandli birikmalar koʻrsatilishi lozim.
230. Payvandlangan burchak choklarining oʻlchamlari va shakli quyidagi shartlarni hisobga olgan holda qabul qilinishi lozim:
a) burchak choklarining katetlari kf 1,2t dan oshmasligi kerak.
bu yerda:
t — ulanayotgan elementlarning eng kichik qalinligi;
qalinligi t boʻlgan fasonli prokatning yumaloq chetiga qoplangan chok kateti 0,9t dan oshmasligi;
b) burchak choklarining katetlari kf hisob boʻyicha qabul qilinishi, biroq mazkur SHNQning 30-jadvalida keltirilgandan kam boʻlmasligi;
v) burchak payvand chokining hisobiy uzunligi 4kf dan va 40 mm dan kam boʻlmasligi;
g) yon qanot chokining hisobiy uzunligi 85kf βf dan oshmasligi;
βf — mazkur SHNQning 26-jadvalidan olinuvchi koeffitsiyent, kuch chokning butun uzunligi boʻylab taʼsir etuvchi choklar bundan mustasno;
d) bir-birini ustiga chiqarib ulashda chiqqan joyining uzunligi payvandlanayotgan elementlarning eng ingichkasi qalinligining besh baravaridan kam boʻlmasligi;
e) burchak choklari katetlari oʻlchamlarining nisbatlari 1:1 deb qabul qilinishi.
231. Payvandlanayotgan elementlarning qalinliklari har xil boʻlganda teng boʻlmagan katetli choklarni qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.
Bunda, nisbatan ingichka elementga tutashuvchi katet mazkur SHNQning 230-bandi, a-kichik bandi talablariga, nisbatan yoʻgʻon elementga tutashuvchi katet esa ushbu SHNQning 230-bandi, b-kichik bandi talablariga mos kelishi lozim.
j) dinamik va vibratsion kuchlarni qabul qiluvchi konstruksiyalarda burchak choklari charchashga yoki moʻrt buzilishni hisobga olgan holda mustahkamlikka hisoblash yoʻli bilan asoslanganda asosiy metallga oʻtish orqali bajarilishi lozim.
232. Payvandlanuvchi qoʻshtavrlarning bikrlik qovurgʻalari, diafragmalari va belbogʻlarini mazkur SHNQning 162, 163, 264, 305-bandlar boʻyicha va 4-guruh konstruksiyalarini mahkamlash uchun bir tomonlama burchak choklarini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi, bunda ularning katetlari kf hisob boʻyicha olinishi, biroq mazkur SHNQning 30-jadvalda koʻrsatilgandan kam boʻlmasligi kerak.
233. Quyidagi konstruksiyalarda mazkur bir tomonlama choklarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi:
I guruh konstruksiyalarida;
oʻrtacha agressiv va oʻta agressiv muhitlarda foydalaniladigan konstruksiyalarda.
234. Hisobiy va konstruktiv burchak choklari uchun loyihada payvandlash turi, elektrodlar yoki payvand simi, payvandda chokning oʻrni koʻrsatilishi lozim.
235. Listli detallarni uchma-uch payvandlab ulashlar toʻgʻri toʻliq eritish yoʻli bilan va tashqariga chiqib turuvchi plankalarni qoʻllagan holda bajarilishi lozim.
236. Montaj sharoitlarida chok oʻzagini eritish yoʻli bilan bir tomonlama payvandlashga va qoluvchi poʻlat taglik ustida payvandlashga yoʻl qoʻyiladi.
238. Uzuq-uzuq choklarni, shuningdek oldindan teshiklar ochish orqali qoʻlda payvandlash yoʻli bilan bajariladigan elektr parchin mixlarini qoʻllashga faqat 4-guruh konstruksiyalarida yoʻl qoʻyiladi.

30-jadval

Birikma turi

Payvand turi

Poʻlatning oquvchanlik chegarasi, N/ mm2

Choklarning minimal katetlari kf, mm, payvandlanayotgan elementlardan eng yoʻgʻonining qalinligi t, mm boʻlganda

4-5

6-10

11-16

17-22

23-32

33-40

41-80

Ikki tomonlama burchak choklaridan iborat tavrli; ustma-ust va burchak

Qoʻlda

do 430

4

5

6

7

8

9

10

sv. 430 do 530

5

6

7

8

9

10

12

Avtomatik va poluavtomatik

do 430

3

4

5

6

7

8

9

sv. 430 do 530

4

5

6

7

8

9

10

Bir tomonlama burchak choklaridan iborat tavrli

Qoʻlda

do 380

5

6

7

8

9

10

12

Avtomatik va yarimavtomatik

4

5

6

7

8

9

10

Izohlar:
1. Oquvchanlik chegarasi 530 N/mm2 dan ortiq boʻlgan poʻlatdan yasalgan konstruksiyalarda, shuningdek elementlarining yoʻgʻonligi 80 mm dan ortiq boʻlgan barcha poʻlatlardan yasalgan konstruksiyalarda burchak choklarining minimal katetlari maxsus texnik shartlar boʻyicha aniqlanadi.
2. 4-guruh konstruksiyalarida bir tomonlama burchak choklarining minimal katetlari payvandlanuvchi elementlarning yoʻgʻonligi shu jumladan 40 mm gacha boʻlgan 1 mm ga, elementlarning yoʻgʻonligi 40 mm dan ortiq boʻlganda esa — 2 mm ga kamaytirilishi kerak.
3-§. Boltli birikmalar
239. Boltli birikmalarni loyihalashda quyidagilar zarur:
boltlarning aniqlik sinfini asoslagan holda qabul qilish;
birikmada imkon qadar boltlarni oz miqdorda qabul qilinishi;
bolt teshiklarini joylashtirish uchun texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar va shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga rioya qilish;
tutashish joylari va tugunlarda boltlarni minimal masofada joylashtirish;
boltlarni qoʻyish va gaykalarni burab qotirishning qulayligi (shu jumladan mexanizatsiyalashtirilgan asbob yordamida), shuningdek boltli birikmalar sifatini zaruriy nazorat qilish imkoniyati taʼminlanishi;
hisobiy ulanmalarda ikkinchi darajali elementlarni mahkamlashdan tashqari, gaykalar oʻz-oʻzidan boʻshab qolishiga qarshi choralar amalga oshirilishi lozim.
240. Kuchlarning bir qismini payvand choklari, bir qismini esa — boltlar qabul qiluvchi aralash ulanmalarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.
241. Friksion birikmalarni loyihalashda quyidagilar zarur:
bunday ulanishlarni qoʻllash boʻyicha standartlar talablariga, ular uchun bolt va teshik diametrlarini belgilash, teshiklarning joylashishi, birlashtiriladigan yuzalarga ishlov berish hamda konservatsiya qilishga rioya qilish;
boltlar oʻrnatilishi va gaykalar buralishi uchun erkin oʻtish va qulaylik, shuningdek, friksion birikmalar sifatini zaruriy nazorat qilish imkoniyati taʼminlanishi.
242. A aniqlik sinfidagi boltlari yigʻilgan elementlarda loyihaviy diametriga yoki alohida elementlar va detallarda konduktorlar boʻyicha parmalab yoki bosib detallarda kichikroq diametrga parmalab, soʻngra yigʻilganda loyihaviy diametrigacha parmalab ulanmalar uchun qoʻllanishi lozim.
V va S aniqlik sinfsli boltlar oquvchanlik chegarasi 380 N/ mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan yasaladigan konstruksiyalar uchun koʻp boltli birikmalarda qoʻllanishi lozim.
243. Rezbasiz qismning uzunligi boʻylab turli diametrli qismlarga ega boʻlgan boltlarni bu boltlar kesishda ishlaydigan boʻgʻinlarda ishlatishga yoʻl qoʻyilmaydi.
244. Siljituvchi kuchni qabul qiluvchi bolt rezbasi gaykaga yopishib turuvchi element yoʻgʻonligining yarmidan koʻp yoki 5 mm dan ortiq chuqurlikda turmasligi kerak, strukturaviy konstruksiyalar, elektr uzatish liniyalari va ochiq taqsimlash qurilmalari hamda transport kontakt tarmoqlari liniyalarining tayanchlari bundan mustasno boʻlib, ularda rezba ulanayotgan elementlar paketidan tashqarida joylashishi lozim.
245. Boltlar (shu jumladan oʻta mustahkam boltlar) mazkur SHNQning 31-jadvaliga muvofiq joylashtirilishi kerak.
246. Birlashtiruvchi boltlar maksimal masofada joylashtirilishi zarur.
247. Boltlar shaxmatsimon tartibda joylashtirilganda kuch boʻylab ularning markazlari oʻrtasidagi masofa a + 1,5d dan kam olinmasligi kerak, bu yerda a — kuchga koʻndalang qatorlar oʻrtasidagi masofa, d — bolt uchun teshik diametri.
Joylashtirishning mazkur tartibida element kesimi An uning faqat bitta kesimda kuchga koʻndalang (“zigzag” boʻylab emas) joylashgan teshiklar bilan kuchsizlanishi hisobga olingan holda aniqlanishi kerak.

31-jadval

Masofa tasnifi

Boltlarni joylashtirishdagi masofalar

Har qanday yoʻnalishda boltlarning markazlari oʻrtasidagi masofa:

a) minimal

2,5d1)

b) chetki qatorlarda hoshiyalovchi burchaklar boʻlmaganda maksimal choʻzilish va siqilishda

8d yoki 12t

v) oʻrta qatorlarda, shuningdek chet qatorlarda hoshiyalovchi burchaklar boʻlganda maksimal:

choʻzilishda

16d yoki 24t

siqilishda

12d yoki 18t

Bolt markazi va elementning chekkasigacha boʻlgan masofalar:

a) kuch boʻylab minimal

2d

b) kuchga koʻndalang

Kesilgan qirralarda:

1,5d

  “   prokatli

1,2d

v) maksimal

4d yoki 8t

g) oʻta mustahkam boltlar uchun har qanday qirrada va kuchning har qanday yoʻnalishida minimal

1,3d

1) Oquvchanlik chegarasi 380 N/mm2 dan ortiq boʻlgan poʻlatdan yasalgan ulanayotgan elementlarda boltlar oʻrtasidagi minimal masofa 3d teng deb olinishi kerak.
30-jadvalda qabul qilingan belgilar:
d — bolt uchun teshik diametri;
t — eng ingichka tashqi elementning qalinligi.
Izoh. Oquvchanlik chegarasi 380 N/mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan yasalgan ulanayotgan elementlarda bolt markazidan element chetigacha boʻlgan kuch boʻylab masofani va boltlarning markazlari oʻrtasidagi minimal masofani hisoblash ushbu SHNQning 202 va 273-bandlariga muvofiq birikmalarning ishlash sharoitlarini tegishli koeffitsiyentlarini hisobga olib amalga oshirilgan hollarda kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi.
248. Burchak bitta tokcha bilan mahkamlanganda uning uchidan eng uzoqdagi teshik uning riskadagi eng yaqin sath chizigʻida joylashtirilishi lozim.
14-bob. Turli xil bino va inshootlarni loyihalash boʻyicha qoʻshimcha talablar
1-§. Konstruksiyalar elementlarining egilish va siljishlari
249. Konstruksiya elementlarining egilishlari va siljishlari yuklanish hamda taʼsirlar boʻyicha QMQ 2.01.07-96 da belgilangan chegaraviy qiymatlaridan oshmasligi kerak.
2-§. Harorat choklari orasidagi masofalar
250. Bir qavatli bino va inshootlarning poʻlat karkaslari orasidagi harorat choklari oʻrtasidagi eng katta masofalar mazkur SHNQning 32-jadvalidan qabul qilinishi kerak.
251. Masofalar mazkur SHNQning 32-jadvalida koʻrsatilganidan 5 foiziga oshganda, shuningdek sinchning (karkas) bikrligi devorlar yoki boshqa konstruksiyalar bilan oshirilganda hisoblashda iqlim harorat taʼsirlari, konstruksiyalarning noelastik deformatsiyalari va tugunlarning yumshoqligi hisobga olinishi kerak.

 

 

 

32-jadval

Bino va inshootlar tavsifi

Eng katta masofalar (m)

harorat oʻzgarishiga qarshi choklar oʻrtasida

harorat choki yoki binoning yon yuzasidan eng yaqin vertikal bogʻlam oʻqigacha

blok uzunligi boʻylab (bino boʻylab)

blok kengligi boʻylab

Isitiladigan binolar

230

150

90

Isitilmaydigan binolar va issiq sexlar

200

120

75

Ochiq estakadalar

130

-

50
Izoh. Bino yoki inshootning harorat choklari oʻrtasida ikki vertikal bogʻlam mavjud boʻlganda bogʻlamlar oʻrtasidagi masofa oʻqlarda binolar uchun 40 — 50 m dan, ochiq estakadalar uchun — 25 — 30 m dan oshmasligi kerak.
3-§. Qoplamalarning fermalari va strukturaviy plitalari
252. Fermalar va strukturaviy plitalar (bundan buyon matnda strukturalar deb yuritiladi) sterjenlarining oʻqlari barcha tugunlarda markazlashtirilgan boʻlishi kerak.
Sterjenlarni markazlashtirish payvandlangan fermalarda kesimlarning ogʻirlik markazlariga (5 mm gacha yaxlitlash bilan) va boltli fermalarda esa burchaklarning ularning muhrasidagi eng yaqin sath chizigʻi boʻylab amalga oshirilishi lozim.
253. Kesimlar oʻzgarganda fermalar belbogʻlari oʻqlarining siljishi agar u kichik kesimli belbogʻ balandligining 1,5 foizidan oshmasa, hisobga olinmasligiga yoʻl qoʻyiladi.
254. Tugunlarda ekssentrisitet boʻlganda fermalar va strukturalarning elementlarini hisoblash tegishli eguvchi momentlarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.
Ferma tugunlaridan tashqarida yuklar qoʻllanilganda, belbogʻlari boʻylama kuchlar va eguvchi momentlarining birgalikdagi taʼsiriga moʻljallangan boʻlishi lozim.
255. Fermalarining 36 m dan ortiq boʻlgan prolyotlarida, doimiy va uzoq muddatli yuklardan egilishga teng boʻlgan qurilish koʻtarmasi boʻlishi, yassi tomlar uchun qurilish koʻtarmasi prolyot kattaligidan qatʼi nazar, uni umumiy standart yukdan egilishga va prolyotning 1/200 qismiga teng ravishda boʻlishi kerak.
256. Burchak yoki tavrlardan iborat elementli fermalarni hisoblashda ferma tugunlaridagi elementlarning ulanishlari sharnirli deb qabul qilinishi kerak.
257. Elementlarning qoʻshtavrli, N-simon va trubasimon kesimlarida fermalarni sharnirli sxema boʻyicha hisoblashga kesim balandligining elementlar uzunligiga nisbati 1/10 dan ortiq boʻlmaganda yoʻl qoʻyiladi.
258. Mazkur nisbatlar belgilangan meʼyordan ortiq boʻlganda elementlarda tugunlar bikrligidan qoʻshimcha eguvchi momentlar hisobga olinishi lozim.
259. Fasonkali payvandlab ulangan fermalarning tugunlarida panjara va belbogʻ elementlarining chetlari oʻrtasidagi masofa kamida a=6t-20 mm deb olinishi, biroq 80 mm dan oshmasligi kerak (bu yerda t — fasonkaning qalinligi, mm).
260. Nakladkalar bilan qoplangan ferma belbogʻlari birlashtiriladigan elementlarining uchlari oʻrtasida kamida 10 mm boʻsh joy qoldirilishi, bunda tutashgan joy oʻqining har bir tomonida esa 25 mm masofadagi zona payvandlanmasligi kerak.
261. Ferma panjarasining elementlarini fasonkalarga mahkamlovchi payvand choklari elementning koʻndalang kesilgan joyidan kamida 20 mm uzunlikda chiqarilishi lozim.
262. Tavrlar, qoʻshtavrlar va yakka burchaklardan yasalgan belbogʻlardan iborat fermalarning tugunlarida fasonkalarni belbogʻlarning tokchalariga tutashtirib mahkamlash fasonkaning butun qalinligiga eritish yoʻli bilan amalga oshirilishi lozim.
1-guruh konstruksiyalarida, shuningdek hisobiy haroratlari minus 40 °S dan past boʻlgan hududlarda foydalaniladigan konstruksiyalarda tugun fasonkalarini belbogʻlar bilan tutashtirish mazkur SHNQning 9-ilovasining 1-jadvalining 7-bandiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
263. Trubkasimon va qoʻshtavr kesimli sterjenlarga ega boʻlgan va panjara elementlari bevosita belboqqa (fasonkalarsiz) mahkamlangan fermalarning tugunlarini hisoblashda quyidagilarning koʻtarib turush qobiliyati tekshirilishi lozim:
belbogʻ devorining panjara elementlari tutashgan joylarda mahalliy egilish (ezilish) mavjud boʻlganda (dumaloq va toʻgʻri burchakli quvurlar uchun);
belbogʻ yon devorining panjara siqilgan elementi tutashgan joyda (toʻgʻri burchakli quvurlar uchun);
belbogʻ tokchalarining egilishiga (qoʻshtavrli kesim uchun);
belboqqa tutash kesimdagi panjara elementlarining;
panjara elementlarini belboqqa mahkamlovchi payvand choklarining.
Ushbu tekshirishlar mazkur SHNQning 10-ilovasida keltirilgan.
4-§. Kolonnalar
264. Ikki tekislikda panjarali ikki tomoni ochiq kolonnalarning joʻnatiladigan elementlari joʻnatiluvchi elementning uchlari yaqinida joylashtiriladigan diafragmalar bilan mahkamlanishi kerak.
265. Bir tekislikda birlashtiruvchi panjarali ikki tomoni ochiq kolonnalarda diafragmalar kamida har 4 m oraliqda joylashtirilishi lozim.
266. Bir tomonli belbogʻ choklariga ega markaziy siqilgan kolonnalar va ustunlarda bogʻlanishlar, balkalar, tirgaklar hamda boshqa elementlarni mahkamlash tugunlarida kuch uzatiladigan zonada biriktirilayotgan elementning (tugun) konturlaridan har bir tomondan 30kf uzunlikka chiquvchi ikki tomonlama payvand choklari qoʻllanishi lozim.
267. Birlashtiruvchi panjara fasonkalarini ustunlarga ustma-ust qoʻyib mahkamlovchi burchak choklari hisob boʻyicha tayinlanishi va fasonkaning ikki tomonida ustun boʻylab alohida uchastkalar koʻrinishida shaxmat tartibida joylashtirilishi, bunda mazkur choklarning uchlari oʻrtasidagi masofa fasonkaning 15 qalinligidan oshmasligi kerak.
268. Kolonnalarning montaj uloqlari frezalangan uchlari bilan uchma-uch payvandlab, nakladkalardagi payvand choklari yoki boltlar, shuningdek oʻta mustahkam boltlar bilan amalga oshirilishi kerak.
Nakladkalarni payvandlashda choklarni har tomondan 25 mm ga boʻgʻinga yetkazilmasligi lozim.
Siquvchi kuchlarni zich tegish orqali, choʻzuvchi kuchlarni esa boltlar vositasida uzatuvchi flanetsli ulashlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
5-§. Bogʻlanishlar
269. Binoning har bir harorat blokida bogʻlanishlarning mustaqil tizimi boʻlishi kerak.
270. Prolyoti 12 m dan ortiq boʻlgan kran osti balkalari va kran yoʻllari fermalarining pastki belbogʻlari gorizontal bogʻlanishlar bilan mustahkamlanishi lozim.
271. Kran osti balkalarining (pastki qavat) pastki sathidan pastda boʻlgan asosiy kolonnalar orasidagi vertikal bogʻlanishlar harorat blokining oʻrtasiga yaqinroq joylashtirilishi kerak.
272. Kran osti balkalari sathidan yuqoridagi vertikal bogʻlanishlarni harorat blokining uchlari boʻylab, shuningdek quyi pogʻona bogʻlanishlari joylashgan yerlarda joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
273. Binoning boʻylama yoʻnalishidagi ustunlarning tarmoqlari lozim darajada egiluvchan boʻlmagan holda bogʻlanishlarning tugunlarida mahkamlangan qoʻshimcha tirgaklar oʻrnatish lozim.
274. Ikki tarmoqli kolonnalarda bogʻlanishlar kolonna tarmoqlaridan har birining tekisligida joylashtirilishi, ikki tarmoqli bogʻlanishlarning tarmoqlari biriktiruvchi panjaralar oʻzaro birlashtirilishi zarur.
275. Qoplama bogʻlanishlari tizimi sinya (karkas) (poʻlat yoki aralash), turiga (progonli yoki progonsiz), qurilish hududining seysmikligiga, kranlarning yuk koʻtarish qobiliyatiga va ularning ishlash rejimiga, osma koʻtarish-transport qurilmalari va stropilosti fermalarining bor-yoʻqligiga, shuningdek, QMQ 2.01.03-19 talablariga muvofiq belgilanishi kerak.
276. Stropilosti fermalarining pastki belbogʻlari darajasida binoning har bir oraligʻida uning uchlarida, shuningdek binoning kengaytiruvchi boʻgʻinlarida koʻndalang gorizontal ulanishlar boʻlishi harorat blokining uzunligi 144 m dan ortiq boʻlgan va katta koʻtarish qobiliyatiga ega (50 t ga teng yoki undan ortiq) kranlar mavjud boʻlganda har 60 m da oraliq koʻndalang gorizontal bogʻlanishlar ham inobatga olish kerak.
277. Koʻtarish quvvati 10 t va undan ortiq boʻlgan koʻprikli kranlar bilan jihozlangan poʻlatdan yasalgan karkasli binolarda va stropil konstruksiyalarining pastki qismining sathi 18 m dan ortiq boʻlganda kranlarning yuk koʻtarish qobiliyatidan qatʼi nazar, stropilosti fermali binolarda, shuningdek seysmikligi 7 balldan yuqori boʻlgan holda, stropil fermalarining pastki belbogʻlarining chetki panellari boʻylab joylashgan va koʻndalang bogʻlanishlar bilan birgalikda pastki belbogʻlari tekisligida bikr kontur hosil qiluvchi boʻylama bogʻlanishlar boʻlishi kerak.
278. Bir va ikki oraliqli binolarda pastki belbogʻlar boʻylab boʻylama bogʻlanishlar ustunlarning chetki qatorlari boʻylab tayinlanishi lozim.
279. Koʻp oraliqli binolarda (oraliqlar soni uchtadan ortiq boʻlganda), yuk koʻtarish qobiliyati 50 t gacha yoki unga teng kranlar mavjud va ularning ish rejimi 1K — 6K boʻlsa, boʻylama bogʻlanishlar ustunlarning chetki qatorlari boʻylab va oʻrta ustunlar boʻylab bir qator oralatib joylashtirilishi lozim.
280. Koʻp oraliqli binolarda yuk koʻtarish qobiliyati 50 t dan ortiq kranlar mavjud va ularning ish rejimi GOST 34017-2016 boʻyicha 7K-8K boʻlsa, shuningdek balandlikda farqlar mavjud boʻlgan binolarda ular bir-biridan hisoblash yoʻli bilan aniqlanuvchi nisbatan koʻproq joylashtirilishi kerak.
281. Qoʻshni prolyotlarning balandligi bir xil boʻlganda kolonnalarning oʻrta qatorlari boʻylab boʻylama bogʻlanishlar ustunlarning chetki qatorlari boʻylab joylashtirilgan boʻylama bogʻlanishlar kabi loyihalanishi lozim.
282. Ikki koʻndalang bogʻlama fermalar oʻrtasida joylashgan fermalarning gorizontal tekisligidagi pastki belbogʻlari panellarining egiluvchanligi mazkur SHNQning 8-ilovasining 1-jadvalida keltirilgan koʻrsatkichlar yetarli boʻlmasa, tugunlarga biriktirilgan tortqilarni joylashtirish orqali taʼminlanishi kerak.
283. Stropil fermalarining yuqori belbogʻlarida, koʻndalang gorizontal bogʻlanishlar, progonlar bilan qoplangan boʻlsa, har qanday bir qavatli sanoat binosida tayinlanishi, yuqori va pastki belbogʻlar boʻylab koʻndalang bogʻlovchi fermalarni planda birlashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
284. Stropil fermalarining koʻndalang bogʻlanishlar bilan bevosita tutashmaydigan ustki belbogʻlari mazkur bogʻlamalar joylashgan tekislikda tirgovichlar bilan boʻshatilishi kerak.
285. Agar progonsiz tomlarda fermalarning ustki belbogʻlari darajasida tomning qattiq diski mavjud boʻlsa, unda katta oʻlchamdagi temir-beton plitalar yuqori ferma belbogʻlariga payvandlangan yoki qoplamaning profilli listi har bir gofrirovkada ferma belbogʻlariga biriktirilgan boʻlsa, fermalarning ustki belbogʻlari boʻylab koʻndalang bogʻlanishlar faqat binoning yon yuzalarida va harorat oʻzgarishiga qarshi choklarning yaqinida oʻrnatilishi kerak. Qolgan panellarda tepa qirra yaqinida va stropil fermalari tayanchlari yaqinida tirgaklar oʻrnatilishi lozim.
286. Fermalarning ustki belbogʻlari sathida topyopmaning bikr diski mavjud boʻlganda, konstruksiyalarni tekislash va oʻrnatish vaqtida ularning barqarorligini taʼminlash uchun inventar yechib olinadigan bogʻichlar boʻlishi lozim.
287. Progonsiz qoplamalarda pastki va yuqori belbogʻlar boʻylab gorizontal ulanishlar qoplama turidan qatʼi nazar, faqat ogʻir yuk koʻtaruvchi kranlari boʻlgan binolarda (50 t va undan yuqori), metallurgiya ishlab chiqarish sexlarida 7K ish rejimida va ishlab chiqarish turidan qatʼi nazar, GOST 34017-2016 boʻyicha 8K boʻlgan binolarda oʻrnatilishi lozim.
288. Progonsiz bir oraliqli qoplamalarda va bir sathda joylashgan koʻp oraliqli qoplamalarda stropilosti fermalar mavjud boʻlganda, fermalarning ustki belbogʻlari tekisligida fermalarning chetki panellaridan birida boʻylama gorizontal bogʻlanishlar oʻrnatilishi lozim.
289. Qoplamalar turli sathlarda joylashganda har bir sathda bittadan boʻylama bogʻlanishlar tizimi boʻlishi kerak.
290. Fermalarning ustki belbogʻi boʻylab sarrovlar mavjud boʻlmagan fonus doirasida tirgaklar boʻlishi, bunda fermalarning tepa qirradagi tugunlari boʻylab bunday tirgaklar boʻlishi lozim.
291. Fonarlar boʻylab bogʻlanishlar ustki belbogʻlar (rigellar) tekisligida fonarning yon yuzalari yaqinida va harorat oʻzgarishiga qarshi choklarning ikkala tomonida joylashtirilishi kerak.
292. Qoplamaning oʻzaro koʻndalang bogʻlanish joylarida fermalar orasidagi vertikal bogʻlamlarni oʻrnatishni taʼminlash kerak.
293. Hisobiy haroratlar minus 40 °C dan past boʻlgan hududlarda foydalaniladigan binolar va inshootlarning qoplamalarida butun bino boʻylab har bir oraliqning oʻrtasida vertikal bogʻlamlar (odatda qoʻllaniladigan bogʻlamalarga qoʻshimcha ravishda) boʻlishi kerak.
294. Vertikal bogʻlanishlar stropil fermalarning tayanch ustunlari tekisliklarida, oraligʻi 30 m gacha boʻlgan fermalar uchun tepa qirra ustunlarining tekisliklarida, shuningdek oraligʻi 30 m dan ortiq boʻlgan fermalar uchun fonarning tashqi oyoqlari mahkamlangan tugun ostidagi ustunlarning tekisliklarida joylashtirilishi lozim.
295. Vertikal bogʻlanishlar elementlarining kesimlari hisob boʻyicha tayinlanishi, biroq chegaraviy egiluvchanlik mazkur SHNQning 8-ilova 1-jadvalining 6-bandida keltirilgan koʻrsatkichlardan past boʻlmasligi kerak.
296. Transportyorli galereyalari oraliqlarining kesiladigan fermalarining yuqori va pastki belbogʻlari boʻylab gorizontal bogʻlanishlar har bir oraliq uchun alohida loyihalab chiqilishi kerak.
297. Qoplamalar bogʻlamlarining krestsimon panjarasidan foydalanganda, I sinf masʼullik darajasiga mansub binolar va inshootlardan tashqari, hovonlar faqat choʻzuvchi kuchlarni hisoblash shartli sxemasi boʻyicha amalga oshirishga yoʻl qoʻyiladi.
298. Bogʻlanish elementlaridagi kuchlarni aniqlashda, fermalar belbogʻlarining siqilishi hisobga olinmasligi kerak.
299. Fermalarning pastki belbogʻlari tekisligida membranali toʻshama oʻrnatishda uning ishlashini hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.
300. Tekis koʻtarib turuvchi tizimli osma qoplamalarda (ikki tasmali, egiluvchan-bikr vantlar va boshqalar) koʻtarib turuvchi tizimlar orasida vertikal va gorizontal bogʻlanishlar boʻlishi kerak.
301. Bogʻlanishlarni mahkamlash V va S aniqlik sinfidagi boltlarda amalga oshirilishi lozim.
302. Ogʻir yuk koʻtaruvchi kranlar bilan jihozlangan va ish rejimlari 7K va 8K, seysmikligi 7 balldan yuqori boʻlgan binolarda, shuningdek bogʻlanish elementlarida (shamol fermalari va boshqalar) katta kuchlanishlar mavjud holatlarida, qilganda sezilarli harakatlar boʻlsa, bogʻlanishlar elementlarini mahkamlash montaj payvandida amalga oshirilishi kerak, ayrim hollarda esa A aniqlik sinfsidagi boltlar yordamida amalga oshirilishi lozim.
6-§. Balkalar
303. Payvandlangan tavrli balkalarning belbogʻlari uchun listli paketlardan foydalanishga yoʻl qoʻilmaydi.
304. Oʻta mustahkam boltlardagi balkalarning belbogʻlari uchun koʻpi bilan uch listdan iborat paketlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi, bunda belbogʻ burchaklarining yuzasi belbogʻning jami yuzining kamida 30 foiziga teng deb olinishi kerak.
305. Payvandlangan balkalarning belbogʻ choklari, shuningdek balkaning asosiy kesimiga biriktiriladigan yordamchi elementlar (masalan, bikrlik qovurgʻalari) uzluksiz qilib bajarilgan boʻlishi, koʻndalang bikrlik qovurgʻalari qovurgʻa choklarini oʻtkazish uchun qirqimlarga ega boʻlishi lozim.
306. Statik yukni koʻtarib turuvchi payvandlab oʻrnatilgan qoʻshtavrli balkalarda bir tomonli belbogʻ choklari qoʻllanganda quyidagi talablar bajarilishi lozim:
hisobiy yuklanish balkaning koʻndalang kesimiga nisbatan simmetrik tarzda qoʻyilishi;
balkani siqilgan belbogʻining barqarorligi mazkur SHNQning 114-bandi a-kichik bandiga muvofiq taʼminlanishi;
balkalar devorlarining barqarorligini hisoblash mazkur SHNQning 162 va 163-bandlarning talablariga muvofiq amalga oshirilishi;
balka belbogʻida bir yerga toʻplangan kuchlar qoʻllaniladigan joylarda, shu jumladan temir-beton qovurgʻali plitalardan yuklar tushuvchi joylarda koʻndalang bikrlik qovurgʻalari oʻrnatilishi.
307. Ramali konstruksiyalarning rigellarida tayanch tugunlar yaqinida ikki tomonli belbogʻ choklari qoʻllanishi, ularning uzunligi rigel kesimining balandligidan kam boʻlmasligi kerak.
308. Ushbu SHNQning 116 — 122-bandlariga muvofiq hisoblanuvchi balkalarda bir tomonli belbogʻ choklarini qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.
309. Payvandlangan balkalarning bikrlik qovurgʻalari devor boʻlaklari tutashgan joyidan kamida 10 devor qalinligi masofasida uzoqlashtirilishi kerak.
Balka devorining ulanish choklarining kesishish joylarida qovurgʻani devorga biriktiruvchi choklar tutashuvchi chokka (6t — 20) mm yetkazilmasligi lozim.
310. 2 — 4-guruh konstruksiyalariga kiruvchi payvandlangan qoʻshtavrli balkalarda bir tomonli bikrlik qovurgʻalari qoʻllanishi, ular balkaning bir tomonida joylashtirilishi va balka belbogʻlariga payvandlab biriktirilishi kerak.
311. Bir tomonli belbogʻ choklariga ega balkalarda bikrlik qovurgʻalari devorning bir tomonli belbogʻ choklari joylashgan yerga qarama-qarshi tomonida joylashtirilishi zarur.
312. Bir tomonli bikrlik qovurgʻasining barqarorligini hisoblash mazkur SHNQning 172 va 176-bandlarining talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
7-§. Kran osti balkalari
313. Kran osti balkalarini mustahkamlikka hisoblash mazkur SHNQning 76-bandi talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
314. Kran osti balkalarining devorlarini mustahkamlikka hisoblash mazkur SHNQning 29-formulasi boʻyicha bajarilishi, bunda kesiladigan balkalarning tayanchlaridagi kesimlarni hisoblashda 0,87 koeffitsiyent oʻrniga 0,77 koeffitsiyent olinishi kerak.
315. Kran osti balkalarini barqarorlikka hisoblash mazkur SHNQning 58-bandiga muvofiq bajarilishi lozim.
316. Kran osti balkalarining devorlari va belbogʻ listlarini ustuvorlikka (barqarorlik) tekshirish ushbu SHNQning 8-bobi talablariga muvofiq bajarilishi kerak.
317. Kran osti balkalarini charchashga hisoblash ushbu SHNQning 10-bobiga muvofiq amalga oshirilishi, bunda GOST 34017-2016 boʻyicha 7K (metallurgiya ishlab chiqarishlari sexlarida) va 8K ish rejimidagi kranlar uchun a = 0,77 deb qolgan hollarda a = 1,1 deb olinishi kerak.
318. GOST 34017-2016 boʻyicha 7K va 8K ish rejimlari guruhlarining kranlari uchun kran osti balkalarida devorlar qoʻshimcha tarzda mazkur SHNQning 320-bandiga muvofiq mustahkamlikka va 322-bandiga muvofiq toliqishga hisoblanishi kerak.
319. Kran osti balkalarini mustahkamlik va charchash uchun hisoblash QMQ 2.01.07-96 talablariga muvofiq belgilangan kran yuklarining taʼsiri uchun amalga oshirilishi kerak.
320. Oquvchanlik chegarasi 400 N/ mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan yasalgan kran osti balkalari devorlarining siqilgan zonasida quyidagi shartlar bajarilishi kerak:
(151)
(152)
(153)
(154)
bu yerda:
(155)
b — kesiladigan balkalarni hisoblash uchun 1,15 ga teng deb, kesilmaydigan balkalarning tayanchlaridagi kesimlarni hisoblash uchun esa — 1,3 ga teng deb olinadigan koeffitsiyent;
M,Q — mos ravishda balka kesimidagi hisobiy yuklanishdan eguvchi moment va koʻndalang kuch;
γf1 — kranning alohida gʻildiragiga toʻplangan vertikal yuklanishning koʻpayish koeffitsiyenti boʻlib, u meʼyorlarning yuklanish va taʼsirlarga oid talablariga muvofiq olinadi;
F — kran gʻildiragining dinamiklik koeffitsiyenti hisobga olinmagan hisobiy bosimi;
lef — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan shartli uzunlik
, (156)
bu yerda:
c — payvandlangan va prokat balkalari uchun 3,25, oʻta mustahkam boltlardagi balkalar uchun esa — 4,5 ga teng deb olinadigan koeffitsiyent;
J1f — balka belbogʻi va kran relsining xususiy inersiya momentlarining yigʻindisi yoki rels uning va belbogʻning birgalikdagi ishlashini taʼminlovchi choklar bilan payvandlab ulangan holda rels va belbogʻning umumiy inersiya momenti;
Mt — quyidagi formula boʻyicha aniqlanuvchi mahalliy burovchi moment
(157)
bu yerda:
e — shartli ekssentrisitet, 15 mm ga teng deb olinadi;
Qt — koʻprikli kranning qiyshayishi va kran yoʻllarining parallel emasligi tufayli yuzaga keluvchi gorizontal koʻndalang hisobiy yuklanish boʻlib, u QMQ 2.01.07-96 talablariga muvofiq olinadi;
hr — kran relsining balandligi;
— rels va belbogʻ xususiy burovchi inersiya momentlarining yigʻindisi,
bu yerda:
tf va bf — mos ravishda balkaning yuqori (siqilgan) belbogʻining qalinligi va kengligi.
321. Mazkur SHNQning 150 — 156-formulalarida barcha kuchlanishlar “musbat” belgisi bilan olinishi lozim.
322. Yasama kran osti balkasining yuqori zonasini toliqishga hisoblash quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:
(158)
bu yerda:
— barcha poʻlatlar uchun charchashga hisobiy qarshiligi boʻlib, u tegishli ravishda payvandlangan va oʻta mustahkam boltlardagi balkalar uchun teng deb olinadi:
= 75 N/ mm2 va 95 N/ mm2 devorning siqilgan yuqori zonasi (balka prolyotidagi kesim) uchun;
= 65 N/ mm2 va 89 N/ mm2 devorning choʻzilgan yuqori zonasi (kesilmaydigan balkalarning tayanch kesimlari) uchun.
323. Mazkur SHNQning 158-formulasida kuchlanishlarning qiymatlari QMQ 2.01.07-96 talablariga muvofiq mazkur SHNQning 320-bandi boʻyicha belgilangan kran yuklanishlaridan aniqlanishi kerak.
324. GOST 34017-2016 boʻyicha 7K va 8K ish rejimlari guruhlarining kranlari kran osti balkalaridagi ustki belbogʻ choklari devorning butun qalinligiga eritish yoʻli bilan bajarilishi lozim.
325. Harakatlanuvchi tarkiblardan yuklanishni bevosita qabul qiluvchi kran osti balkalari va ish maydonchalari balkalarining choʻzilgan belbogʻlarining boʻsh qirralari prokatli, plazmali-yoyli qirqish yoʻli bilan randalangan yoki qirqilgan boʻlishi zarur.
326. Kran osti balkalarining bikrlik qovurgʻalarining oʻlchamlari mazkur SHNQning 172-bandi talablariga javob berishi, bunda ikki tomonlama qovurgʻaning chiqadigan qismining kengligi kamida 90 mm boʻlishi kerak.
Ikki tomonlama koʻndalang bikrlik qovurgʻalari, balkaning belbogʻlariga payvandlanmasligi zarur.
327. Bikrlik qovurgʻalarining uchlari balkaning yuqori belbogʻiga moslab oʻrnatilishi kerak.
328. GOST 34017-2016 boʻyicha 1K — 5K ish rejimlari guruhlarining kranlari ostidagi balkalarda bir tomonli koʻndalang bikrlik qovurgʻalarini balkaning devori va ustki belbogʻiga payvandlagan va mazkur SHNQning 310-bandiga muvofiq joylashtirgan holda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
329. Kran yoʻllari (monorelslar) osma balkalarini mustahkamlikka hisoblash kran gʻildiragidan bosim tushuvchi joydagi balkaning oʻqi boʻyicha boʻylama va koʻndalangiga yoʻnalgan mahalliy normal kuchlanishlarni hisobga olgan holda bajarilishi lozim.
8-§. Metall listlardan yasalgan konstruksiyalar
330. Qobiqlarning koʻndalang bikrlik elementlarining konturi tutashtirilgan qilib loyihalanishi kerak.
331. Listlardan yasalgan konstruksiyalarga bir yerga toʻplangan yuklanishlarni bikrlik elementlari orqali uzatilishi zarur.
332. Turli shakldagi qobiqlarning tutashgan joylarida mahalliy kuchlanishlarni kamaytirish maqsadida bir tekis oʻtishlar qoʻllanishi lozim.
333. Barcha payvand choklarini ikki tomonlama yoki bir tomonlama oʻzakni qaytadan payvandlash orqali yoki tagliklarda bajarish lozim.
334. Konstruksiyalar ulanmalarining zichligini taʼminlash talab etilgan hollarda ular loyiha hujjatlarida boʻlishi lozim.
335. Listlardan yasalgan konstruksiyalarda, uchma-uch ulab payvandlab biriktirishdan foydalanish kerak.
336. Qalinligi 5 mm yoki undan kam boʻlgan listlarni ulash, shuningdek montaj ulashlarini ustma-ust bajarishga yoʻl qoʻyiladi.
337. Listlardan yasalgan konstruksiyalarni loyihalashda ularni ishlab chiqarish va montajni industrial usullarini qoʻllash va quyidagilardan foydalanish kerak:
katta oʻlchamdagi listlar va tasmalardan;
rulonlash usuli, qobiq shaklidagi zagotovkalarni tayyorlash;
kam chiqitli texnologiyalarni qoʻllash orqali chiqindi chiqishini taʼminlovchi bichimdan;
avtomatik payvandlashdan;
montaj vaqtida bajariluvchi payvand choklarining minimal sonidan.
338. Planda toʻrtburchak yoki kvadratlar shaklidagi yassi qoplama membranalarini loyihalashda, tayanch konturlarning burchaklarida, kontur elementlarining silliq ulanishidan foydalanish kerak.
Membrana konstruksiyalari uchun korroziyaga chidamliligi yuqori boʻlgan poʻlatlardan foydalanish kerak.
9-§. Montaj mahkamlagichlari
339. Toliqishga hisoblanadigan kran osti balkalariga ega boʻlgan bino va inshootlarning konstruksiyalari, shuningdek temir yoʻl tarkiblari osti uchun konstruksiyalarning montaj mahkamlagichlari payvandlash yoʻli bilan yoki oʻta mustahkam boltlarda bajarilishi kerak.
340. Aniqlik sinfsi V va S boʻlgan boltlarni mazkur konstruksiyalarning montaj birikmalarida qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:
progonlarni, fonar konstruksiyasi elementlarini, fermalarning ustki belbogʻlari boʻylab bogʻlanishlarni (pastki belbogʻlar boʻylab bogʻlanishlar yoki bikr tom mavjud boʻlganda), fermalar va fonarlar boʻylab vertikal bogʻlanishlarni, shuningdek faxverk elementlarini mahkamlash uchun;
bikr tom (temir-beton yoki yacheykali betonlardan armaturalangan plitalar, profillangan poʻlat toʻshama va boshqalar) mavjud boʻlganda fermalarning pastki belbogʻlari boʻylab bogʻlanishlarni mahkamlash uchun;
stropil va uning osti fermalarini kolonnalarga va stropil fermalarini stropil osti fermalariga mahkamlash uchun, vertikal tayanch bosim stolcha orqali uzatilgan holda;
kran osti kesiladigan balkalarni bir-biri bilan biriktirish uchun, shuningdek ularning pastki belbogʻini vertikal bogʻlanishlar biriktirilmaydigan kolonnalarga mahkamlash uchun;
dinamik yuklanishlar taʼsir etmaydigan ish maydonchalarining balkalarini mahkamlash uchun;
ikkinchi darajali konstruksiyalarni mahkamlash uchun.
15-bob. Turar joy obyektlari, jamoat bino va inshootlarini loyihalash boʻyicha qoʻshimcha talablar
1-§. Karkasli binolar
341. Ramali tizimlarning elementlaridagi eguvchi momentlarni qayta taqsimlanishi uchun rigellarning kolonnalar bilan ulanish tugunlarida plastik bosqichda ishlovchi poʻlat nakladkalarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
342. Nakladkalar oquvchanlik chegarasi 345 N/ mm2 gacha boʻlgan poʻlatlardan yasalgan boʻlishi kerak.
343. Nakladkalardagi kuchlanishlar oquvchanlikning minimal chegarasi boʻlgan va oquvchanlikning maksimal chegarasi N/mm2 boʻlgan holatda aniqlanishi lozim.
344. Plastik bosqichda ishlovchi yopqichlar randalangan yoki frezerlangan boʻylama qirralarga ega boʻlishlari zarur.
2-§. Osma qoplamalar
345. Iplardan yasalgan konstruksiyalar uchun kanatlar, eshilgan poʻlat iplar va oʻta mustahkam simlar qoʻllanilishi lozim.
346. Osma qoplamaning tomi bevosita koʻtarib turuvchi iplarida joylashgan boʻlishi va ular hosil qilgan shaklni takrorlashi, tomni maxsus ustqurma konstruksiyaga tirash yoʻli bilan iplar ustida koʻtarishga yoki iplarga pastdan osib qoʻyish, bu holda tomning shakli iplarning osilish shaklidan farq qilishiga yoʻl qoʻyiladi.
347. Tayanch konturlarining tashqi koʻrinishi hisobiy yuklanishlari ularga biriktirilgan iplardagi kuchlardan bosim egri chiziqlarini hisobga olgan holda belgilanishi kerak.
348. Osma qoplamalar shaklning vaqtinchalik yuklanishlardan, shu jumladan tomning qabul qilingan konstruksiyasining germetikligini taʼminlashi lozim boʻlgan shamol soʻrishidan ustuvorlikka (barqarorlik) hisoblanishi, bunda qoplamaning egriligining oʻzgarishi ikki yoʻnalishda iplar yoʻnalishi va ularga koʻndalang yoʻnalishda tekshirilishi kerak.
Zaruriy barqarorlikka erishish quyidagi konstruktiv tadbirlar yordamida amalga oshirilishi lozim:
qoplama ogʻirligi hisobiga ipning taranglashishi yoki dastlabki kuchlanish hisobiga oshirish;
barqarorlashtiruvchi maxsus konstruksiyani yaratish;
egiluvchi-bikr iplarni qoʻllash;
iplar va tom plitalari tizimini yagona konstruksiyaga aylantirish.
349. Ip kesimi hisobiy yuklanishda yuzaga keluvchi eng katta kuch boʻyicha qoplamaning berilgan geometriyasi oʻzgarishini hisobga olgan holda hisoblanishi kerak.
Toʻrsimon tizimlarda ip kesimi faqat mazkur ip boʻylab joylashgan vaqtinchalik yuklanish taʼsirida hosil boʻluvchi kuchga tekshirilishi lozim.
350. Iplarning vertikal va gorizontal siljishlari hamda ulardagi kuchlar qoplama konstruksiyasining ishini nochiziqligini hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.
351. Kanatlar va ularning mahkamlanishlaridan iplarning ishlash sharoitlari koeffitsiyentlari mazkur SHNQning 17-bobiga muvofiq hisoblanishi kerak.
Barqarorlashtiruvchi kanatlar, agar ular tayanch kontur uchun tortqichlar hisoblanmasa, ish sharoitlari koeffitsiyenti = 1 ga teng deb qabul qilinishi lozim.
352. Prokat profillardan hosil qilingan iplarning tayanch tugunlari sharnirli qilib bajarilishi kerak.
16-bob. Havodagi elektruzatish liniyalarining tayanchlari, ochiq taqsimlash qurilmalari va transport kontakt tarmoqlari liniyalarining konstruksiyalarini loyihalash boʻyicha qoʻshimcha talablar
353. Balandligi 100 m gacha boʻlgan havodagi elektruzatish liniyalarining (HL) tayanchlari va ochiq taqsimlash qurilmalarining (OTQ) konstruksiyalari uchun boltlar charchashga hisoblanmaydigan konstruksiyalar kabi balandligi 100 m dan ortiq boʻlgan tayanchlar uchun esa toliqishga hisoblanadigan konstruksiyalar uchun kabi qabul qilinishi kerak.
354. HL tayanchlari, OTQ va kontakt tarmoqlari (KT) konstruksiyalarini hisoblashda mazkur SHNQning 4-ilovasida belgilangan ish sharoitlari koeffitsiyentlari, shuningdek ushbu SHNQning 33-jadvali va 372-bandiga muvofiq boʻlishi kerak.
355. Tayanch elementlarini mustahkamlikka hisoblashga mazkur SHNQning 100-bandiga muvofiq yoʻl qoʻyilmaydi, bir tokchaga boltlar bilan biriktiriladigan yakka burchaklardan iborat choʻzilgan elementlarni mahkamlash joylaridagi kesimlarni hisoblash bundan mustasno.
356. Yassi traverslar elementlarining egiluvchanligini aniqlashda hisobiy uzunliklar va kesimlarning inersiya radiuslari i mazkur SHNQning 34-jadvaliga muvofiq olinishi kerak.
357. Keltirilgan egiluvchanlikni mazkur SHNQning 1-jadvali boʻyicha aniqlashda butun sterjenning eng katta egiluvchanligi l quyidagi formulalar boʻyicha hisoblab topilishi lozim:
uchlari boʻylab sharnirli tayangan, parallel belbogʻlarga ega toʻrt qirrali sterjen uchun
(159)
uchlari boʻylab sharnirli tayangan, parallel belbogʻlarga ega uch qirrali sterjen uchun
(160)
erkin turuvchi piramidasimon shakldagi ustun uchun (10-rasm)
. (161)
mazkur SHNQning 159 — 161-formulalarda qabul qilingan belgilar:
— hisobiy uzunlikni aniqlash uchun koeffitsiyent;
l — ikki tomoni ochiq sterjenning geometrik uzunligi;
b — parallel belbogʻlarga ega sterjenning tor qirrasi belbogʻlarining oʻqlari oʻrtasidagi masofa;
h — erkin turgan ustun balandligi;
bs va bt — piramidasimon tayanch belbogʻlarining oʻqlari oʻrtasidagi mos ravishda eng tor qirraning ustki va pastki asoslaridagi masofalar.

 

 

33-jadval

T/r

Konstruksiya elementi

Ishlash sharoiti koeffitsiyenti

 γc

1.

Yakka burchaklardan boshmoqdan dastlabki ikkita panelda erkin tayanchlarning siqilgan belbogʻlar tugunlarining quyidagi ulanmalarida:

 

a) payvandda

0,95

b) boltlarda

0,90

2.

Bir tokchasi bilan biriktiriladigan teng tokchali yakka burchaklardan yassi panjarali traversalarning siqilgan elementlari (24-rasm):

 

a) tayanch ustuniga toʻgʻridan-toʻgʻri traversa belbogʻi boʻylab joylashtirilgan ikki yoki undan ortiq bolt bilan biriktirilgan belbogʻlar

0,90

b) tayanch ustuniga bitta bolt yoki fosonka biriktirilgan belbogʻlar

0,75

v) hovonlar va tirgovichlar

0,75

3.

Poʻlat kanatlardan yoki oʻta mustahkam simlar bogʻlamidan tortqilar:

 

a) normal ish rejimidagi oraliq tayanchlar uchun

0,90

b) ankerli, anker-burchakli va burchak tayanchlari uchun

 

normal ish rejimida

0,80

avariya holatidagi ish rejimida

0,90
Izoh. Ish sharoitlari koeffitsiyentining jadvalda koʻrsatilgan qiymatlari birikmalardagi tugun elementlariga tatbiq etilmaydi.
358. Uzunligi boʻyicha oʻzgarmas ikki tomoni ochiq markaziy siqilgan va siqilib-egilgan sterjenlarning barqarorligini hisoblash ushbu SHNQning 6-bobi talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
359. Ikki tomoni ochiq, uzunlik boʻyicha oʻzgarmas, panjara va plankalardan iborat teng tomonli uch qirrali sterjenlar uchun nisbiy ekssentrisitet m quyidagi formulalar boʻyicha hisoblanishi kerak:
qirralaridan biriga perpendikulyar tekislikda egilganda
(162)
qirralaridan biriga perpendikulyar tekislikda egilganda
(163)
bu yerda:
b — qirra tekisligidagi belbogʻlarning oʻqlari orasidagi masofa;
b — boltli birikmalarda 1,2 ga, payvandli birikmalarda 1,0 ga teng boʻlgan koeffitsiyent.
24-rasm. Traversalar sxemalari
a — uchburchak panjarali, b — ustunli

34-jadval

Traversa konstruksiyasi

lef hisobiy uzunlik va kesimning inersiya radiusi

belbogʻlarniki

panjaraniki

lef

i

lef

i

Yakka burchaklardan belbogʻlar va panjara bilan (24-rasm, a)

lm

lm1

imin

ix

ld,lc

-

imin

-

Shvellerlardan belbogʻlar va yakka burchaklardan panjara bilan (24-rasm, b)

lm

1,12lm1

iy

ix

ld,lc

-

imin

-

33-jadvalda qabul qilingan belgilar:
ix — travers panjarasi tekisligiga parallel oʻqqa nisbatan kesimning inersiya radiusi.
360. Ikki tomoni ochiq kesimli markaziy siqilgan va siqilib egilgan sterjenlar hisoblashda ushbu SHNQning 127-bandidagi talablariga muvofiq elementlarning boltli ulanmalarida ekssentrisitet qiymati 1,2 koeffitsiyentga koʻpaytirilishi kerak.
361. Tortqichlarga ega boʻlgan tayanchlarning ikki tomoni ochiq kesimli nomarkaziy siqilgan va siqilib egilgan ustunlarining ayrim belbogʻlarini turgʻunligini tekshirishda har bir belbogʻdagi boʻylama kuch deformatsiyalangan sxema boʻyicha hisoblab chiqariladigan eguvchi moment M ni hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.
Mazkur momentning sharnirli tayangan ustun uzunligining oʻrtasidagi qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(164)
bu yerda:
Mq — oddiy toʻsinlardagi kabi aniqlanadigan uzunlik oʻrtasida koʻndalang yuklanishdan beriladigan eguvchi moment;
bu yerda:
J — koʻndalang yuklanishning taʼsir etuvchi tekislikka perpendikulyar boʻlgan oʻqqa nisbatan ustun kesimining inersiya momenti;
l — ustun uzunligi;
N — ustundagi boʻylama kuch;
fq — oddiy toʻsinlardagi kabi aniqlanadigan uzunlik oʻrtasidagi koʻndalang yuklanish taʼsiridagi ustunning egilishi;
— ustunning boshlangʻich qiyshayish koʻrsatkichi;
b — ushbu SHNQning 357-bandiga muvofiq qabul qilinuvchi koeffitsiyent.
362. Ikki tomoni ochiq kesimli siqilib egiluvchi va sharnirli tayangan ustunlardagi uzunlik boʻylab oʻzgarmas koʻndalang kuch Q tortchiqli tayanchlarda ustun uzunligi boʻylab oʻzgarmas deb olinishi va quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:
(165)
bu yerda:
— tashqi yuklanishdan maksimal koʻndalang kuch.
363. Yakka burchaklardan yasalgan konstruksiyalarning siqilgan sterjenlarini barqarorlikka hisoblash boʻylama kuchlarning ekssentrik qoʻyilishini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.
364. Boʻylama kuchlarni kamida 1,0 deb olinadigan koeffitsiyentlar amva ad ga koʻpaytirish sharti bilan bu sterjenlarni (3) formula boʻyicha markaziy siqilgan sterjenlar sifatida hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.
365. Mazkur SHNQning 10-rasmiga muvofiq fazoviy boltli konstruksiyalarda (10, c — rasm va oxirgi tayanchlardan tashqari), panjara elementlarida bir qatorli boltlarni joylashtirish bilan yakka teng tokchali burchaklardan sterjenlarning tugunlarida markazlashtirilganda va belbogʻlarning ikkala tomonidagi tugunga hovonlarni biriktirish orqali va koeffitsiyentlarning qiymatlari quyidagilar bilan aniqlanadi:
boʻlgan belbogʻlar uchun ( boʻlsa, deb olinishi kerak) quyidagi formulalar boʻyicha:
va boʻlsa
(166)
va boʻlsa
(167)
belbogʻning hisoblanayotgan paneliga tutash hovonlar uchun (hovonning burchak tokchasi boʻylab muhradan boltlar oʻrnatilgan belgigacha boʻlgan masofasining hovon burchagi tokchasining kengligiga nisbati 0,54 dan 0,60 gacha teng boʻlganda) quyidagi formulalar boʻyicha:
va boʻlsa
(168)
va boʻlsa
(169)
366. Mazkur SHNQning 10-rasmi g, d, e-chizmasidagi fazoviy boltli konstruksiyalar uchun mazkur SHNQning 167 va 169-formulalarida deb olinishi kerak.
367. Fazoviy payvandlangan konstruksiyalarda yakka teng tokchali burchaklardan 10-rasmi b, d-chizmasiga muvofiq (oxirgi tayanchlardan tashqari) tugunga hovonlar faqat belbogʻ tokchasining ichki tomonidan biriktirilgan holda, boʻlsa, am va ad koeffitsiyentlarning qiymatlari quyidagicha qabul qilinadi:
sterjenlarning tugunlarida markazlashtirish kesimlarning ogʻirlik markazlari boʻyicha amalga oshirilganda
Hovonlarning oʻqlarini tugunlarda markazlashtirish belbogʻning muhrasiga nisbatan amalga oshirilganda
Konstruksiyalarni vertikal va koʻndalang yuklanishlar hamda simlar va troslarining uzilishi natijasida hosil boʻlgan burovchi momentning birgalikdagi taʼsirini hisoblashda deb olishga yoʻl qoʻyiladi.
368. Mazkur SHNQning 166 — 168-formulalarida am va ad ni aniqlash uchun qabul qilingan belgilar:
s — belbogʻ burchagining tokchasi boʻylab uning muhrasidan tugun markazi joylashgan belgigacha boʻlgan masofa;
b — belbogʻ burchagi tokchasining kengligi;
— belbogʻning shartli egiluvchanligi;
Nm — belbogʻ panelidagi boʻylama kuch;
Nmd — belbogʻning bir tokchasiga tutashuvchi hovonlardagi kuchlar belbogʻ oʻqiga proyeksiyalarining unga tugunda uzatiladigan va Nm uchun kabi nazarda tutilgan yuklanishlar birikmasida aniqlanadigan yigʻindisi;
belbogʻni hisoblashda tugunlar uchun panel uchlari boʻyicha, hovonlarni hisoblashda esa hovon tutashgan tugun uchun olingan Nmd qiymatlaridan eng kattasi olinadi.
369. Panjarasimon erkin turgan ustunning yakka burchakdan yasalgan pastki birinchi tirgagining egiluvchanligi 160 dan oshmasligi kerak.
370. Tayanchlarning yuqori qismidagi ogʻishlar va traversalarning vertikal egilishlari mazkur SHNQning 35-jadvalida keltirilgan qiymatlardan oshmasligi lozim.
371. Yakka burchaklardan yasalgan HL va OTQning tayanchlarining poʻlat konstruksiyalarida diafragmalar bir-biridan kamida 15 m oralatib, shuningdek, bir yerga toʻplangan yuklanishlar beriladigan va belbogʻlarning singan joylarida joylashtirilishi lozim.
372. Tokcha qalinligi 6 mm gacha oquvchanligi 380 N/mm2 gacha boʻlgan poʻlatlardan yasalgan doimiy choʻzilishga ishlaydiganlar birikmalarning panjara elementlarining (hovonlar va tirgovichlar) bir boltli ulanishlarida, elementlarni yasashda element qirrasidan teshik markazigacha boʻlgan masofani kuch boʻylab 1,35d deb (bu yerda d — teshik diametri) kamaytirishsiz olishga yoʻl qoʻyiladi va bu loyihada koʻrsatilishi lozim. Bunda, ulanayotgan elementlarni ezilishga hisoblashda birikma ish sharoitlari koeffitsiyenti mazkur SHNQning 138-formulasiga asosan 0,65 ga teng deb olinishi zarur.
373. Doimiy kuchlanishda ishlaydigan elementlarning bir boltli ulanishlarida (traverslarning tortqilari, simlar va trosslar mahkamlangan tugunlarga tutash elementlar va jihozlarni biriktirish joylarida) elementning chetidan teshik markazigacha boʻlgan masofa kuch boʻylab kamida 2d deb olinishi kerak.
374. Bir tugunda bolt bilan belboqqa biriktirilgan hovonlar belbogʻning burchak tokchasining har ikki tomonida joylashtirilishi kerak.
375. Belbogʻ teng tokchali burchaklarining boltli ulanmalarida uloqdagi boltlar soni juft tayinlanishi va boltlar burchak tokchalari oʻrtasida teng taqsimlanishi kerak.
376. Boltlar bir qatorda va shaxmat tartibida joylashtirilganda ularning soni, shuningdek, boltlar ikki qatorda joylashtirilganda ularning koʻndalang qatorlari soni birikish joyining har bir tomonida burchakning bir tokchasida beshtadan ortiq tayinlanmasligi kerak.

 

 

 

 

 

35-jadval

Konstruksiyalar va ogʻish yoʻnalishi

Ustunlarning nisbiy ogʻishi

(balandlik h ga nisbatan)

Traversalarning nisbiy egilishlari

(prolyot yoki konsol uzunligiga nisbatan)

vertikal

gorizontal

prolyotda

konsolda

prolyotda

konsolda

HLning anker tipidagi uchlardagi va burchak tayanchlari, balandligi simlar boʻylab 60 m gacha

1/120

1/200

1/70

Cheklanmaydi

HLning anker tipidagi tayanchlari, balandligi simlar boʻylab 60 m gacha

1/100

1/200

1/70

Cheklanmaydi

HLning oraliq tayanchlari (oʻtish tayanchlaridan tashqari), simlar boʻylab

Cheklanmaydi

1/150

1/50

Cheklanmaydi

HLning barcha turdagi oʻtish tayanchlari, balandligi simlar boʻylab 60 m dan ortiq

1/140

1/200

1/70

Cheklanmaydi

OTQning tayanchlari, simlar boʻylab

1/100

1/200

1/70

1/200

1/70

simlarga koʻndalang yoʻnalishda

1/70

Cheklanmaydi

Qurilmalar ostiga tayanchlarning ustunlari

1/100

-

-

-

-

Qurilmalar osti balkalari

-

1/300

1/250

-

-
Izohlar:
1. OTQning tayanchlari va HLning tayanchlari traverslarining ogʻishlari avariya va montaj rejimida meʼyorlashtirilmaydi.
2. Jadvalning 7 va 8-bandlari boʻyicha ogʻishlar va egilishlar agar qurilmadan foydalanish texnik shartlarida qatʼiy talablar belgilangan boʻlsa, kamaytirilishi lozim.
17-bob. Balandligi 500 m gacha boʻlgan antenna aloqa inshootlari (AI) konstruksiyalarini loyihalash boʻyicha qoʻshimcha talablar
377. AIni loyihalashda quyidagilar boʻlishi lozim:
inshoot va uning ayrim elementlarining aerodinamik qarshiligini pasaytirish;
konstruksiyalarning elementlarida kuchlarni oldindan kuchlanishdan foydalanish yoʻli bilan oqilona taqsimlash;
koʻtarib turish va radiotexnika funksiyalarini birga bajarish.
378. Tortqilar va antenna polotnolarining elementlari uchun SS guruhi boʻyicha ruxlangan yumaloq simdan, bir qavat oʻralgan, yechilmaydigan (spiral) yoki qoʻsh xochsimon oʻralgan metall oʻzakli (dumaloq yigirilgan) yechilmaydigan, poʻlatdan kanatlar qoʻllanilishi, bunda spiral kanatlar hisobiy kuchlar 325 kN gacha boʻlgan sharoitda qoʻllanilishi kerak.
379. Kanatlarda 1-markali eng katta diametrli poʻlat dumaloq kanatbop simlardan foydalanish kerak. Oʻrtacha va kuchli agressiv muhitlarda JS guruhi boʻyicha ruxlangan kanatlardan SS guruhi kanatlari uchun belgilangan talablarga muvofiq foydalanishga yoʻl qoʻyiladi. Chuvaladigan kanatlarning uchlarida ruxlangan yumshoq simdan bogʻichlarni 25 foiziga uzunlashtirgan holda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
380. Yongʻoqsimon izolyatorlar oʻrnatilgan tortqilar uchun agar radiotexnik talablar bilan yoʻl qoʻyilgan boʻlsa nometall oʻzakli poʻlat kanatlar qoʻllanishi kerak.
381. Yumaloq simdan yasalgan simarqonlarning koʻtarish qobiliyatidan ortiq kuchlarga ega boʻlgan tortqilar uchun zetasimon va ponasimon ruxlangan simlardan yasalgan berk turdagi poʻlat kanatlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
382. AI konstruksiyalarini hisoblashda mazkur SHNQning 10-rasmi g, d, e-chizmasi 12-bobi va 4-ilovasida, shuningdek 36-jadvalida belgilangan ish sharoitlari koeffitsiyentlari olinishi kerak.
383. Tayanchlarning nisbiy ogʻishlari mazkur SHNQning 37-jadvalida koʻrsatilgan qiymatlardan oshmasligi kerak.
Loyihalashga texnik topshiriqda boshqacha qiymatlar belgilangan tayanchlarning ogʻishlari bundan mustasno.
384. Tayanchni dinamik hisoblashda antenna polotnosining tayanchiga biriktirilgan massa hisobga olinmaydi.
385. Shamol va yaxvon yuklanishlarining qiymatlarini machta tanasi yaruslari oʻrtasining balandligida yoki egiluvchan element (tortqilar) osmasi balandligining uchdan ikki qismida olishga va mazkur qiymatlarni yarus yoki element uzunligi boʻylab bir tekis taqsimlangan deb hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.
386. Machtalar tortqilari oraligʻidagi izolyatorlar massasi, shamol va yaxvon yuklanishlaridan bir joyga toʻplangan kuchlarni qiymat jihatidan balka momentiga ekvivalent, bir tekis taqsimlangan yuklanish deb olishga yoʻl qoʻyiladi.

36-jadval

Konstruksiya elementlari

Ish sharoitlari koeffitsiyenti,

gc

Panjaraning oldindan taranglangan elementlari

0,90

Flanetslar:

halqasimon

1,10

qolgan tiplari

0,90

Machtalar tortqilarining poʻlat kanatlari yoki antenna polotnolarining elementlari ularning quyidagi sonlarida:

yarusda 3 — 5 tortqi yoki antenna polotnolarining elementlari

0,80

yarusda 6 — 8 tortqi

0,90

yarusda 9 va undan koʻp tortqi

0,95

Uchlarni koushda qisqichlar bilan mahkamlash yoki vtulkada nuqtali presslash

0,75

Simarqonning koush yoki izolyatordagi toʻqimasi

0,55

Tortqilar, antenna polotnolari, simlarni, tayanch konstruksiyalar va ankerli poydevorlarga tirgovuchlarni mahkamlash elementlari

0,90

Ankerli tortqilarning rezbasiz birikmalari ular egilib choʻzilishga ishlaganda

0,65

Halqalar, choʻzilishga ishlaganda

0,65

Poʻlat kanatlarning mahkamlash va biriktirish detallari

mexanik, sharnirlar oʻqidan boshqa

0,80

Sharnirlar oʻqi ezilishda

0,90

37-jadval

Yuklama turi

Nisbiy ogʻishlar

(balandlikka nisbatan)

Shamol yoki muzlamadan yuklanishi

1/100

Tayanchga bir tomonlama osilgan antennalar shamol boʻlmaganda

1/300

387. AI qiya elementlarini (machtalarning tortqilari, antenna polotnolarining elementlari, tirgovuchlarni) hisoblashda faqat ularga taʼsir etuvchi yuklanishlarning element oʻqiga yoki uning xordasiga perpendikulyar yoʻnalgan proyeksiyasi hisobga olinishi lozim.
388. Tortqili machtalar umumiy va ular ayrim elementlarining ustuvorligiga (barqarorlik) quyidagi yuklanishlarda hisoblanishi kerak:
shamol boʻlmaganda tortqilarning montaj vaqtidagi tortilishidan;
shamol — tortqilardan biriga yoʻnalganda;
muzlamadan — shamol boʻlmaganda;
muzlamadan va shamol — tortqilardan biriga yoʻnalganda.
Machtaning umumiy barqarorligini tekshirishda tanadagi hisobiy kuch kritik kuchdan 1,3 baravar kam boʻlishi kerak.
389. Loyihada machta oʻrnatilayotgan hududdagi havoning oʻrtacha yillik haroratida, shuningdek ±40 °S haroratda kanatli tortqilaridagi montaj vaqtidagi taranglashtirishlarning qiymatlari koʻrsatilishi lozim.
390. Hisobiy kuchlarni uzatuvchi konstruksiya elementlarning montaj birikmalari B aniqlik sinfidagi boltlarda va taranglash boshqarilmaydigan oʻta mustahkam boltlarda loyihalanishi kerak.
Oʻzgaruvchan kuchlar taʼsir etganda oʻta mustahkam boltlardagi yoki montaj payvandidagi birikmalar qabul qilinishi lozim.
391. Flanetsli birikmalarda taranglash boshqarilmaydigan oʻta mustahkam boltlardan foydalanish kerak.
392. Montaj payvandi yoki A aniqlik sinfidagi boltlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
393. Panjaradagi egiluvchanligi 250 dan ortiq boʻlgan bir-biri bilan kesishib oʻtuvchi hovonlar kesishuv joylarida bir-biriga mahkamlanishi kerak.
394. Diafragmalar va texnologik maydonchalar elementlarining vertikal va gorizontal tekisliklardagi hovonlarining egilishlari prolyotning 1/250 dan oshmasligi kerak.
395. Panjarasimon tayanchlarning konstruksiyalarida diafragmalarning tayanch seksiyasi oʻrtadagi koʻndalang kesimining uch oʻlchamidan ortiq boʻlmagan masofa oralatib, shuningdek bir joyga yigʻilgan yuklanishlar beriladigan va belbogʻlarning siniqlari joylashgan yerlarda joylashtirilishi lozim.
396. Quvurlarning flanetsli birikmalarining boltlari minimal mumkin boʻlgan diametrli bitta doirada boltlar oʻrtasidagi teng masofalarda joylashtirilishi kerak.
397. Fermalar panjarasining bir tugunida tutashuvchi elementlari belbogʻ oʻqiga nisbatan ularning oʻqlari kesishuvchi nuqtada markazlashtirilgan boʻlishi, hovonlarning flanetslarga tutashuvchi joylarida ularni belbogʻ koʻndalang kesimi oʻlchamining uchdan birigacha masofada markazdan uzoqlashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
Markazdan uzoqlashtirish bundan katta oʻlchamga amalga oshirilganda elementlar hisobi tugunlardagi momentlarni hisobga olgan holda bajarilishi lozim.
398. Yumaloq poʻlatdan yasalgan tirgaklarni mahkamlash uchun oʻyma fasonkalarda, oʻymaning oxirini havonning diametridan 1,2-marta kattaroq oʻlchamda parmalab teshish kerak.
399. Panjarasimon tanali machtalardagi tortqilar belbogʻlar va tirgaklar oʻqlarining kesishish nuqtasiga markazlashtirilishi kerak. Tortqilarning shartli oʻqi sifatida xorda olinishi kerak.
400. Tortqilarni mahkamlash uchun listli halqalar ularni bukilishdan asrovchi bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlanishi lozim.
401. Tortqilarni mahkamlash tugunlarining konstruksiyalari machtalar tanalari seksiyalarining transport gabaritlariga sigʻmaydigan konstruksiyalar tanasidagi ayrim qoʻshimchalar bikr gabarit diafragmalar koʻrinishida loyihalanishi kerak.
402. Machtaning tayanch seksiyasi machta tanasidan yuklanishni poydevorga tayanch sharniri orqali uzatadigan qilib bajarilishi lozim. Tegishli asoslash mavjud boʻlganda poydevorda siqilgan tayanch seksiyasini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
403. Texnologik maydonchalarning kronshteynlari va osmalari tananing asosiy konstruksiyalarining tugunlarida joylashgan boʻlishi kerak.
404. Machtalar tortqilarining uzunligini boshqarish va ularni mahkamlashga xizmat qiluvchi taranglovchi qurilmalar (muftalar) anker qurilmalariga egiluvchan kanatli qoʻshimcha bilan mahkamlanishi lozim. Vtulkalarning yon yuzalari oʻrtasida kanatli qoʻshimchaning uzunligi kanatning 20 diametridan kam boʻlmasligi kerak.
405. AI elementlari uchun mustahkamlik va charchashga sinovdan oʻtgan namunali mexanik detallar qoʻllanishi lozim.
406. Choʻzilgan elementlardagi rezba GOST 8724-2002, GOST 9150-2002, GOST 24705-2004 standartlari (qayrilmali rezba botigʻini bajarish) boʻyicha olinishi kerak.
407. Machtalarning tortqilarida, gorizontal antenna polotnolarining simlari va kanatlarida vibratsiyani soʻndirish uchun ressor tipidagi past chastotali (1 — 2,5 Nz) va yuqori chastotali (4 — 40 Nz) juft vibratsiya soʻndirgichlarni oldinma-ketin oʻrnatilishi lozim.
408. Past chastotali soʻndirgichlar tortqi, sim yoki kanatning asosiy toni chastotasiga qarab tanlanishi kerak. Kanatning uchi mahkamlangan joydan soʻndirgichlar osmasi oʻrnatilgan joygacha boʻlgan masofa s quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
,
bu yerda:
d — sim, kanatning diametri, mm;
m — 1 m kanat, simning massasi, kg;
P — kanat, simdagi dastlabki taranglik, N;
b — 0,00041 ga teng koeffitsiyent, N.
409. Yuqori chastotali soʻndirgichlar past chastotali soʻndirgichlardan yuqorida s masofada oʻrnatiladi. Antenna polotnolari simlari va kanatlarning prolyotlari 300 m dan ortiq boʻlganida soʻndirgichlar hisobdan qatʼi nazar oʻrnatilishi lozim.
410. “Yeldirish” turidagi tebranishlarni soʻndirish uchun kanatning (simning) uzunligini jilovlovchi tortqilari bilan oʻzgartirilishi kerak.
411. Radioaloqa antennalari konstruksiyalari balandlikdagi toʻsiqlarni belgilash va yorugʻlikdan himoyalash SHNQ 3.01.02-23 talablariga muvofiq almashib turuvchi rangli belgilar bilan boʻyalgan boʻlishi kerak.
412. Tortqichlar, izolyatorlar armaturasining mexanik detallari, shuningdek metall ashyolari ruxlangan boʻlishi kerak.
18-bob. Daryo gidrotexnik inshootlarini loyihalash boʻyicha qoʻshimcha talablar
413. Daryo gidrotexnika inshootlarining poʻlat konstruksiyalarini hisoblashda mazkur SHNQning 12-bobi va 4-ilovasida, shuningdek 38-jadvaliga muvofiq belgilangan ish sharoitlari koeffitsiyentlari olinishi kerak.
414. Suv muhiti taʼsir qilmaydigan poʻlat konstruksiyalar 1 — 13-boblarning talablariga muvofiq loyihalanishi kerak.
415. Suv muhiti taʼsir qiladigan inshootlarni hisoblashda gidrotexnika inshootlarni loyihalashda gidrotexnik inshootlarni loyihalash boʻyicha shaharsozlik normalari va qoidalarining talablariga muvofiq koeffitsiyentlari olinishi kerak.
416. Agar loyiha topshirigʻida quvuroʻtkazgichda pulsatsiyalanuvchi oqim bosimi komponentining mavjud boʻlsa, quvuroʻtkazgichning troyniklari va ayrilishlarini toliqishga hisoblash mazkur SHNQning 10-bobi talablariga muvofiq oʻtkazishga yoʻl qoʻyiladi.
417. Ikki oʻqli choʻzilishga uchraydigan elementlarni toliqishga hisoblashni faktik kuchlangan holatni hisobga olgan holda aniqroq metodlar bilan amalga oshirilishi lozim.

38-jadval

Konstruksiya elementlari

Yuklanishlarning quyidagi birikmalarida ish sharoitlari koeffitsiyenti, gs

asosiy

maxsus

1. Quvuroʻtkazgich elementlarining, yassi tiqinlarning qoplamalaridan tashqari, mahalliy kuchlanishlarni hisobga olmagan holda ichki bosimni hisoblashda

0,70

0,95

2. Balka katagisiz yassi tiqinlardan tashqari, mahalliy kuchlanishlarni hisobga olgan holda ichki bosimga hisoblashda

1,10

1,5

3. Quvuroʻtkazgichlarning tiqinlari balka katagisiz yassi ichki bosimga hisoblanganda

0,55

0,7

4. Quvuroʻtkazgichlarning elementlari tashqi bosimga hisoblanganda

toʻgʻri chiziqli uchastkalar va tirsaklarning qobiqlari

0,80

0,9

bikrlik halqalari

0,65

0,75

5. Yassi qoplamalarning ankerlari

0,85

-

418. Zatvor kameralari va suv oʻtkazgichlarning yassi qoplamalari quyidagilarda mustahkamlikka hisoblanishi lozim:
yangi yotqizilgan beton va qoplama ortiga bosim ostida inyeksiya qilinuvchi sementli qorishma bosimida;
suv oʻtkazgichdagi suv bosimini hisobga olganda, qoplama ortidagi betondagi filtratsion suv bosimida.
419. Gʻildirak va katokli zatvorlar ostidagi ishchi yoʻllarni mustahkamlikka hisoblash gʻildirash yuzalarining egilishi va mahalliy ezilishi, devorning mahalliy siqilishi, asos ostidagi betonning siqilishi shartlarida bajarilishi lozim.
420. Uzunlik boʻyicha oʻzgaruvchi diametrlarga ega quvur yoʻllari oʻzgarmas diametrli qismlarga boʻlinishi kerak.
Quvurning bir diametridan boshqasiga oʻtish konussimon gardishlar yoki boʻgʻinlar bilan bajarilishi lozim.
19-bob. Egiluvchan devorli balkalarni loyihalash boʻyicha qoʻshimcha talablar
421. Simmetrik qoʻshtavr kesimli egiluvchan devorli, statik yuklanishni koʻtaruvchi va devor tekisligida egiluvchi kesiladigan balkalar uchun oquvchanlik chegarasi 430 N/ mm2 gacha boʻlgan poʻlatlar qoʻllanilishi lozim.
422. Statik yuklanishni koʻtaruvchi, faqat koʻndalang bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlangan devor tekisligida egiluvchi kesiladigan balkalarning mustahkamligi, devorning shartli egiluvchanligi boʻlganda, quyidagi formula boʻyicha tekshirilishi lozim:
(170)
bu yerda:
M va Q — koʻrib chiqilayotgan kesimdagi koʻndalang kuch va momentning qiymati;
Mu — quyidagi formula boʻyicha hisoblanadigan momentning chegaraviy qiymati
(171)
Qu — quyidagi formula boʻyicha hisoblanadigan koʻndalang kuchning chegaraviy qiymati
. (172)
mazkur SHNQning 171 va 172-formulalari quyidagilarni bildiradi:
t va h — devorning qalinligi va balandligi;
Af — balka belbogʻining kesim yuzasi;
va m — mazkur SHNQning 166-bandiga muvofiq aniqlanadigan kritik kuchlanish va devor boʻlmasi oʻlchamlarining nisbati;
b — quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent :
boʻlsa
(173)
boʻlsa
(174)
Bunda
bu yerda:
W min — balkaning siqilgan belbogʻidan va devorning unga tutashadigan, balandligi boʻlgan qismidan iborat tavrli kesim qarshiligining minimal momenti (tavrning balka belbogʻiga parallel boʻlgan oʻz oʻqiga nisbatan);
a — bikrlik qovurgʻalari qadami.
423. Kesimi mazkur SHNQning 172-bandida koʻrsatilgandan kam qabul qilinishi mumkin boʻlmagan koʻndalang bikrlik qovurgʻalari quyidagi formula boʻyicha aniqlanuvchi kuch N bilan siqilgan sterjenlar kabi ustuvorlikka (barqarorlik) hisoblanishi lozim:
, (175)
bu yerda barcha belgilar mazkur SHNQning 422-bandiga muvofiq olinishi kerak.
N qiymati qovurgʻa ustida joylashgan bir yerga yigʻilgan kuchdan kam qabul qilinmasligi lozim.
424. Sterjenning hisobiy uzunligi ga teng deb qabul qilinishi, biroq u 0,7h dan kam boʻlmasligi kerak.
425. Ikki tomonli simmetrik qovurgʻa markaziy siqilishga, bir tomonli qovurgʻa esa devor oʻqidan sterjenning hisobiy kesimining ogʻirlik markazigacha boʻlgan masofaga teng ekssentrisitetli nomarkaziy siqilishga hisoblanishi kerak.
426. Sterjenning hisobiy kesimiga bikrlik qovurgʻasi va qovurgʻaning har bir tomonida kengligi boʻlgan devor tasmasining kengligini oʻz ichiga olishi kerak.
427. Balka devorining tayanch ustidagi qismi ikki tomonli tayanch bikrlik qovurgʻasi bilan mustahkamlanishi va u mazkur SHNQning 175-bandiga muvofiq hisoblanishi lozim.
428. Qovurgʻa kengligidan kam boʻlmagan va tayanch qovurgʻadan ortiq boʻlmagan masofada mazkur SHNQning 423-bandiga muvofiq oʻlchamli qoʻshimcha ikki tomonlama bikrlik qovurgʻasi oʻrnatilishi kerak.
429. Ushbu SHNQning 114-bandi a-kichik bandi talablari bajarilganda yoki hisobiy uzunlik boʻlganda (bu yerda bf — siqilgan belbogʻ kengligi) balkalarning ustuvorligi (barqarorlik) tekshirilmaydi.
430. Siqilgan belbogʻ osilmasi kengligining belbogʻ qalinligiga nisbati dan kam boʻlmasligi kerak.
431. Mazkur SHNQning 28-formulasidan aniqlanuvchi balka devoridagi mahalliy kuchlanish dan oshmasligi, bunda qiymati mazkur SHNQning 156-formulasi boʻyicha hisoblanishi lozim.
432. Balkalar egilishini aniqlashda brutto balkaning koʻndalang kesimining inersiya momenti kamaytirilishi lozim: prolyotda qovurgʻalar mavjud balkalar uchun koeffitsiyentga koʻpaytirish yoʻli bilan, oraliqda qovurgʻalarsiz balkalar uchun — koeffitsiyentga koʻpaytirish yoʻli bilan.
433. Mazkur SHNQning 421-bandi boʻyicha balkalarda devorning shartli egiluvchanligi boʻlganda, tekis taqsimlangan yuklanish taʼsir etganda yoki oraliqda jamlangan bir xil yuklanishlar soni 5 ta va undan ortiq boʻlganda, ular bir-biridan va tayanchlardan teng masofalarda joylashganda, oraliqda devorni mazkur SHNQning 25-rasmi boʻyicha koʻndalang qovurgʻalar bilan mustahkamlamaslikka yoʻl qoʻyiladi, bunda yuklanish devor tekisligiga nisbatan simmetrik berilishi lozim.
25-rasm. Egiluvchan devorli balka sxemasi
Bunday balkalarning mustahkamligi quyidagi formula boʻyicha tekshirilishi lozim:
(176)
bu yerda:
— balkaning koʻtarish qobiliyatiga koʻndalang kuch taʼsirini hisobga oluvchi va formuladan aniqlanuvchi koeffitsiyent.
Bunda, va deb olinishi kerak.
20-bob. Perforatsiyalangan devorli balkalarni loyihalash boʻyicha qoʻshimcha talablar
434. Perforatsiyalangan devorli balkalar oquvchanlik chegarasi 530 N/mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan yasalgan qoʻsh tavrli prokat balkalardan loyihalanishi kerak.
Devorlarni payvandlab ulash toʻliq eritilgan uchma-uch chok bilan bajarilishi kerak.
435. Devor tekisligida egiladigan balkalarni mazkur SHNQning 26-rasmiga koʻra mustahkamlikka hisoblash mazkur SHNQning 39-jadvali formulalari boʻyicha bajarilishi kerak.
436. Balkalarni barqarorlikka hisoblash mazkur SHNQning 113-bandi talablariga muvofiq bajarilishi, bunda geometrik koʻrsatkichlar teshikli kesim uchun hisoblanishi kerak.
Mazkur SHNQning 114-bandi talablari bajarilganda, toʻsinlarning barqarorligi tekshirilmaydi.
437. boʻlsa (bu yerda t — devorning kichik qalinligi), balkalarning devori tayanch kesimlarda bikrlik qovurgʻalari bilan mustahkamlanishi va mazkur SHNQning 110-bandiga muvofiq hisoblanishi, bunda tayanch kesimi yaqinida c ³ 250 mm deb olinishi kerak (26-rasm).
438. nisbat boʻlganda yoki mazkur SHNQning 111-bandi talablari bajarilmaganda balkaning kesimlarida bikrlik qovurgʻalari mazkur SHNQning 172-bandi talablariga muvofiq oʻrnatilishi lozim. Bir joyga toʻplangan yuklar balkaning teshiklar bilan kuchsizlanmagan kesimlaridagina joylashtirilishi kerak.
439. Siqilgan tavrli kesim devorlarining balandligi ushbu SHNQning 180-bandi talablarini qanoatlantirishi, uning mazkur SHNQning 98-formulasida deb olinishi lozim.
440. nisbatli balkalarning egilishini aniqlashda (bu yerda l — toʻsin prolyoti) teshikli balka kesimining inersiya momenti 0,95 koeffitsiyentga koʻpaytirilishi kerak.
26-rasm. Perforatsiyalangan devorli balka qismining sxemasi

39-jadval

Balka kesimlarini mustahkamlikka hisoblash uchun formulalar (26-rasm)

ustki tavrli

pastki tavrli

tayanch

1 nuqta

3 nuqta

2 nuqta

4 nuqta

 
39-jadvalda qabul qilingan belgilar:
M — balka kesimidagi eguvchi moment;
Q1 va Q2 — tavrli kesimlar qabul qiladigan, va ga teng boʻlgan koʻndalang kuchlar,
bu yerda:
Q — balka kesimidagi koʻndalang kuch;
J1 va J2 — ustki va pastki tavrli kesimlarning tokchalarga parallel boʻlgan oʻz oʻqlariga nisbatan inersiya momentlari;
Q3 — tyanchdan (c+s-0,5a) masofada balka kesimidagi koʻndalang kuch;
Jx — teshikli balka kesimining x-x oʻqiga nisbatan inersiya momenti;
W1,maxva W1,min — ustki tavrli kesimning eng katta va eng kichik qarshilik momentlari;
W2,max va W2,min — pastki tavrli kesimning eng katta va eng kichik qarshilik momentlari;
Ry1, Ru1, Ry2, Ru2 — ustki va pastki tavrli kesimlar uchun prokatning hisobiy qarshiliklari.
21-bob. Rekonstruksiya qilinayotgan binolar va inshootlarning konstruksiyalarini loyihalash boʻyicha talablar
1-§. Umumiy talablar
441. Bino va inshootlarning konstruksiyalarida nuqsonlari boʻlgan yoki shikastlangan konstruktiv elementlarning yuk koʻtarish qobiliyati va deformatsiyalanishini tekshirish hisob-kitoblarini tahlil qilish asosida amalga oshirilishi kerak.
442. Saqlanuvchi konstruksiyalar kuchaytirilganda yoki ish sharoitlari oʻzgartirilganda, ularning ishlash holati taʼminlash kerak.
443. Ishga layoqatliligi cheklangan holatdagi konstruksiyalar, nazorat taʼminlanganda, ularni tekshirishdan rekonstruksiya qilishgacha boʻlgan davrda kuchaytirmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
444. Konstruksiyalar kuchaytirilganda kuchaytirish elementlari va konstruksiyalari saqlab qolinayotgan konstruksiyalar bilan birga ishlashga kiritilishini taʼminlovchi ishlarni bajarish konstruktiv yechimlari orqali amalga oshirilishi lozim.
445. Konstruksiyalarning kuchlari va vaqtinchalik yuklanishlarni sunʼiy boshqarishdan foydalanish kerak.
2-§. Poʻlat va birikmalarning hisobiy xususiyatlari
446. Saqlab qolinayotgan konstruksiyalar prokati, bukilgan profillari va quvurlarining hisobiy qarshiliklari mazkur SHNQning 54-55-bandi talablariga muvofiq tayinlanishi, bunda Ryn, Run va gm qiymatlari quyidagicha qabul qilinishi kerak:
oquvchanlik chegarasi va vaqtinchalik qarshilikning sinovda aniqlangan minimal qiymatlari boʻyicha, gm = 1,2;
pudling poʻlati uchun Ry 170 N/mm2 dan, konverterli, marten va elektr poʻlat uchun — 210 N/ mm2 dan oshmasligi kerak;
GOST 27772-2015 boʻyicha tayyorlangan prokat uchun gm = 1,025;
GOST 380-2005 va GOST 19281-2014 boʻyicha tayyorlangan prokat uchun gm = 1,05;
qolgan barcha prokat uchun gm = 1,1;
oquvchanlik chegarasi va vaqtinchalik qarshilikning mazkur metall mahsuloti uchun minimal qiymatlari boʻyicha, gm = 1,1;
poʻlatni identifikatsiya qilishning iloji boʻlmaganda sinovlarning minimal natijasiga koʻra, gm = 1,1;
Ry 210 N/ mm2 dan ortiq boʻlmasligi.
447. Elementlaridagi normal kuchlanishlari 165 N/mm2 dan yuqori boʻlmagan konstruksiyalarning metallini sinovdan oʻtkazmaslikka yoʻl qoʻyiladi.
448. Rekonstruksiya qilinishi yoki kuchaytirilishi zarur boʻlgan konstruksiyalarning payvandli birikmalarining hisobiy qarshiligi konstruksiyalarda qoʻllanilgan poʻlat markasi, payvandlash materiallari, payvandlash turi, choklarning oʻrni va ularni nazorat qilish usullarini hisobga olgan holda belgilanishi kerak.
449. Boltlarning kesilish va choʻzilishga, shuningdek boltlar bilan biriktirilgan elementlarning ezilishiga qarshi hisobiy qarshiliklar mazkur SHNQning 46-bandi talablariga muvofiq aniqlanishi lozim.
450. Boltlarning mustahkamlik sinfini aniqlashning iloji boʻlmasa, bir boltli birikmalarni hisobiy qarshiliklarining qiymatlari Rbs = 150 N/mm2 va Rbt = 160 N/mm2 deb olinishi kerak.
451. Mixparchinli birikmalarning hisobiy qarshiliklari mazkur SHNQning 39-jadvalidan olinishi kerak.
452. Hisobiy qarshiliklar quyidagi 40-jadvaldan St 2 markali poʻlatdan S guruhi mixparchinlaridagi birikmalar uchun kabi olinishi kerak.
453. Mixparchinli birikmalarni hisoblash mazkur SHNQning 228-bandi formulalari boʻyicha bajarilishi, Rbs = Rrs, Rbp = Rrp, Rbt = Rrt, Ab = Abn = Ar = 0,785 d, gb = 1, db = dr deb olinishi kerak.

 

 

 

 

 

40-jadval

Kuchlanganlik holati

Shartli belgilar

Birikma guruhi

Mixparchinli birikmalarning hisobiy qarshiliklari, N/ mm2

poʻlat markalaridan parchinmixlarning kesishish va choʻzilishga

ulanayotgan elementlarning ezilishiga

St2,St3

09G2

Kesilish

B

180

220

-

C

160

-

-

Choʻzilish (boshchasining uzilishi)

B, C

120

150

-

Ezilish

B

-

-

C

Izohlar:
V guruhiga mixparchinlar yigʻilgan elementlar yoki detallarda konduktor boʻylab parmalangan teshiklarga joylashtirilgan birikmalarni oʻz ichiga oladi.
C guruhiga mixparchinlar bosib teshilgan teshiklarga yoki konduktorsiz parmalab teshilgan teshiklarga joylashtirilgan birikmalar kiradi.
Yashirin yoki yarim yashirin boshli mixparchinlardan foydalanilganda, mixparchinli birikmalarining kesilish va ezilishga hisobiy qarshiligi 0,8 koeffitsiyentga koʻpaytirish orqali kamaytiriladi. Ushbu mixparchinlarni choʻzilishga ishlashiga yoʻl qoʻyilmaydi.
3-§. Konstruksiyalarni kuchaytirish
454. Musbat haroratda foydalanilayotgan va kam uglerodli qaynama poʻlatdan, shuningdek, sinovlarning natijalariga koʻra zarbiy qayishqoqlik qiymatlari ushbu SHNQning 11-bandi talablariga muvofiq konstruksiyalar guruhlari uchun poʻlatlarga shuningdek agar mazkur poʻlatlardan yasalgan elementlardagi kuchlanishlar rekonstruksiyaga qadar mavjud boʻlgan qiymatlardan oshmasa, kuchaytirilishi yoki almashtirilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
455. Konstruksiyaning hisobiy sxemasi uning haqiqiy ishlash xususiyatlarini, shu jumladan geometrik shaklining amaldagi ogʻishlarini, kesimlarning oʻlchamlarini, elementlarni ulash tugunlarini mahkamlash va bajarish shartlarini hisobga olgan holda qabul qilinishi kerak.
456. Konstruksiyalar va ularning birikmalari elementlarining tekshirish hisoblari aniqlangan nuqsonlar va shikastlanishlarni, korrozion eskirishni, ulash va tayanishning haqiqiy sharoitlarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi, bunda mazkur SHNQning 4-ilovasidagi 1-jadvalning 7 va 10 pozitsiyalari uchun gs = 1,0 koeffitsiyentini olgan holda elementlarni hisoblash deformatsiyalanish sxemasi boʻyicha amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.
457. Mazkur SHNQning 6, 8 — 12, 14-boblari va 378-bandi, talablarining yuklanishlarga va vertikal egilishlarni cheklovchi taʼsirlarga doir talablarini qanoatlantirmaydigan konstruksiyalar kuchaytirilishi yoki almashtirilishi lozim.
Mazkur boʻlimda koʻrsatilgan holatlar bundan mustasno.
458. Geometrik shakl, elementlar va bogʻlanishlar oʻlchamlarining nominal qiymatlardan ogʻishlari, agar ular ishlarni bajarish va qabul qilish tartiblari bilan yoʻl qoʻyiladigan qiymatlardan ortiq boʻlsa, normal foydalanishga toʻsqinlik qilmasa, konstruksiyalarning koʻtarish qobiliyati ushbu SHNQning 456-bandi talablarini hisobga olgan holda taʼminlangan taqdirda bartaraf etilmasligiga yoʻl qoʻyiladi.
459. Konstruksiyalarning elementlarini quyidagi hollarda kuchaytirmaslikka yoʻl qoʻyiladi:
ularning vertikal va gorizontal egilishlari va siljishlari QMQ 2.01.07-96 va mazkur SHNQning 383-bandi talablari bilan belgilangan chegaraviy qiymatlardan ortiq boʻlsa, biroq texnologik talablardan kelib chiqib normal foydalanishga toʻsqinlik qilmasa;
ularning egiluvchanligi mazkur SHNQning 160-bandida belgilangan chegaraviy qiymatlardan ortiq boʻlsa, biroq konstruksiyalar holatidagi ogʻishlar QR 03.02-23 da belgilangan qiymatlardan oshmasa va elementlardagi kuchlar bundan buyon foydalanish jarayonida oʻsib bormasa, shuningdek, mazkur elementlardan foydalanish imkoniyati hisob yoki sinovlar bilan tekshirilganda.
460. Binolar va inshootlarning poʻlat konstruksiyalarini rekonstruksiya qilish loyihalarini ishlab chiqishda koʻtarish qobiliyati zaxiralarini aniqlash va ulardan foydalanish ishlab chiqarish jarayonini toʻxtatmasdan rekonstruksiya qilishni amalga oshirish imkonini beruvchi konstruktiv yechimlarni qoʻllash lozim.
461. Konstruksiyalarni kuchaytirishda dastlabki tarzda kuchlantirish va kuchlarni faol boshqarish (shu jumladan payvandlash, konstruktiv va hisobiy sxemalarni oʻzgartirish hisobiga) imkoniyatini, shuningdek poʻlatning elastik va plastik ishini, konstruksiyalarning ingichka devorli elementlari hamda qoplamalari oʻta kritik ishini amaldagi shaharsozlik normalari va qoidalariga muvofiq hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.
462. Kuchaytirish konstruksiyalari va uni bajarish usullari mazkur SHNQning 227-bandiga muvofiq kuchaytirish jarayonida elementlarning yoʻl qoʻyilmaydigan qoʻshimcha deformatsiyalarini pasaytirish choralarini nazarda tutishi kerak.
463. Kuchaytirish ishlarini bajarish jarayonida konstruksiyalarning koʻtarish qobiliyati kesimlarni boltlar uchun qoʻshimcha teshiklar bilan kuchsizlanishi va payvandlash taʼsirlarini hisobga olgan holda taʼminlanishi lozim.
Kuchaytirishda konstruksiya toʻliq yoki qisman yukdan boʻshatilgan boʻlishi kerak.
464. Noagressiv yoki kuchsiz agressiv muhitda minus 40 °S dan past boʻlmagan hisobiy haroratda foydalaniladigan 2, 3 va 4 guruhlar konstruksiyalarida mazkur SHNQning 16-bandiga muvofiq kuchaytirish detallari va mavjud konstruksiya birgalikda ishlashini taʼminlash uchun yon tomonda uzuq-uzuq qanot choklarini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
465. Burchak choklari qoʻllanadigan barcha hollarda minimal zarur katetlar tayinlanishi lozim.
466. Choklarning uch qismlarini oraliq qismlar katetidan katta katet bilan loyihalashga va ularning oʻlchamlarini hisobga muvofiq belgilashga yoʻl qoʻyiladi.
467. Quyidagi konstruksiyalarning elementlarini kuchaytirishda kombinatsiyalangan ulanmalarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi:
mixparchinli ulanmalarni friksion ulanmalar bilan birga;
mixparchinli ulanmalarni A sinfsi aniqligidagi boltlar bilan birga.
468. Kuchaytirish vaqtida payvandlash tufayli qizishga yoʻliqadigan 1, 2, 3 yoki 4 konstruksiyalar guruhlarining mazkur SHNQning 11-bandga muvofiq elementlarida hisobiy kuchlanish sd tegishli ravishda 0,2Ry, 0,4Ry, 0,6Ry yoki 0,8Ry qiymatlaridan oshmasligi kerak.
sd kuchlanishni kuchaytirish paytida taʼsir etuvchi yuklanishlardan, kuchaytirilmagan kesim uchun konstruksiyalarning haqiqiy holati (kesimning kuchsizlanishi, elementning qiyshayishi va boshqalar)ni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.
469. Belgilangan kuchlanishlar oshib ketgan boʻlsa, konstruksiyalarni yukdan boʻshatish yoki vaqtinchalik tayanchlar oʻrnatilishi kerak.
470. Kesimni oshirish orqali kuchaytirilgan konstruksiya elementlarini hisoblashda konstruksiya va kuchaytirish materiallarining turli hisobiy qarshiligini hisobga olish kerak. Agar ular orasidagi farq 15 foizidan koʻp boʻlmasa, ulardan kichiklariga teng boʻlgan bitta hisobiy qarshilikni olishga yoʻl qoʻyiladi.
471. Elementlarning markaziy siqilish va egilish bilan siqilishdagi barqarorligini hisoblashda, kuchaytirilgan kesim uchun hisobiy qarshilikning quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan keltirilgan qiymatini olishga yoʻl qoʻyiladi.
Ry,ef = Ry , (177)
bu yerda:
Ry — mazkur SHNQning 337-bandi talablariga muvofiq aniqlangan asosiy metallning hisobiy qarshiligi;
k — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent
(178)
bu yerda:
Rya — kuchaytiruvchi metallning hisobiy qarshiligi;
A, I — element kuchaytirilmagan kesimining barqarorlikni tekshirish tekisligiga perpendikulyar boʻlgan oʻqiga nisbatan yuzi va inersiya momenti;
Aa, Ia — shuning oʻzi, butun elementning kuchaytirilgan kesimi uchun.
472. Kesimlarni kattalashtirish yoʻli bilan kuchaytirilgan elementlarni mustahkamlik va barqarorlikka hisoblash kuchaytirish paytida elementda mavjud boʻlgan kuchlanishlarni (konstruksiyalarning yuklanishdan boʻshatishni) hisobga olgan holda bajarilishi, bunda elementlarning boshlangʻich qiyshayishlari, kuchaytirilgan kesimni ogʻirlik markazining siljishi va payvandlash natijasida qiyshayishlar hisobga olinishi kerak.
473. Payvandlashdan qiyshayishlarni markaziy siqilish va egilish bilan siqilishdagi elementlarning barqarorligini tekshirishda ish sharoitlarining qoʻshimcha koeffitsiyenti gc,ad = 0,8 ni kiritish orqali hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.
474. Mazkur SHNQning 470-bandiga muvofiq bitta hisobiy qarshilik qabul qilingan elementlarni mustahkamlikka tekshirish, mazkur SHNQning 37, 38 va 47-formulalari boʻyicha hisoblashdan tashqari, kuchaytirishdan oldin mavjud boʻlgan kuchlanishlarni hisobga olmasdan toʻliq hisobiy kuchga bajarilishiga yoʻl qoʻyiladi, toʻsinlarining devorlarini mahalliy barqarorlikka tekshirishda esa ish sharoitlarining qoʻshimcha koeffitsiyenti gs,ad = 0,8 dan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
475. Konstruksiyalarning kesimlarni kattalashtirish yoʻli bilan kuchaytiriladigan elementlarini mustahkamlikka hisoblash quyidagi formulalar boʻyicha bajarilishi lozim:
simmetrik kuchaytiriladigan markaziy choʻzilgan elementlar uchun — mazkur SHNQning 1-formulasi asosida olinadi;
simmetrik kuchaytiriladigan markaziy siqilgan elementlar uchun
N / (ARygNgc ) 1, (179)
bu yerda:
gN = 0,95 — payvandlashdan foydalanmay kuchaytirilganda;
gN = 0,95 — 0,25 sd / Ry — payvandlashdan foydalanib kuchaytirilganda;
nosimmetrik kuchaytiriladigan markaziy choʻzilgan, markaziy siqilgan va nomarkaziy sirtda siqilgan elementlar uchun
(180)
bu yerda:
gM = 0,95 ¾ 1-guruh konstruksiyalari uchun;
gM = 1 ¾ 2-, 3- va 4-guruh konstruksiyalari uchun;
N / (ARy) ³ 0,6 boʻlsa gM = gN deb olinishi kerak, bunda gN mazkur SHNQning 179-formuladagi kabi aniqlanishi kerak.
Mx va Mu eguvchi momentlarini kuchaytirilgan kesimning asosiy oʻqlariga nisbatan aniqlanishi kerak.
476. Mazkur SHNQning 230, 239, 245, 250, 252, 259, 268, 270, 276, 305, 309, 339, 369, 390 — 296, 404-bandlari talablaridan chetga chiqqan holda tayyorlangan mavjud poʻlat konstruksiyalarni kuchaytirmaslikka yoʻl qoʻyiladi, kuyidagi shartlar bajarilganda:
mazkur chetga chiqishlar tufayli yuz bergan konstruksiyalar elementlarining shikastlanishlari mavjud boʻlmaganda;
konstruksiyalardan foydalanish sharoitlarida noqulay tomonga oʻzgarishlar chiqarib tashlangan boʻlmaganda;
koʻtarish qobiliyati va bikrlik hisobda mazkur SHNQning 342, 344 va 249-bandlari talablarini hisobga olgan holda asoslangan boʻlganda;
mazkur SHNQning 186, 188-bandlari va 11-bobi koʻrsatmalariga muvofiq konstruksiyalar toliqishdan va moʻrtlikdan buzilishining oldini olish tadbirlari oʻtkazilayotgan boʻlganda.
SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
1-ILOVA
Qiymatlarning harf bilan asosiy belgilanishi
A — brutto kesim yuzasi;
— boltning netto kesim yuzasi;
— hovonning kesim yuzasi;
— tokchaning (belbogʻning) kesim yuzasi;
— netto kesim yuzasi;
— devorning kesim yuzasi;
— burchak chokining metalli boʻyicha kesim yuzasi;
— metall boʻyicha erish chegarasining kesim yuzasi;
E — elastiklik moduli;
F — kuch;
G — siljish moduli;
— tarmoq kesimining inersiya momenti;
— ferma belbogʻi va hovonni kesimining inersiya momenti;
— planka, qovurgʻa kesimining inersiya momenti;
— boʻylama qovurgʻa kesimining inersiya momenti;
— balka, relsning buralish inersiya momenti;
— x-x va u-u oʻqlarga nisbatan brutto kesimining tegishli inersiya momentlari;
— shuning oʻzi, netto kesim uchun;
M — moment, eguvchi moment;
— x-x va u-u oʻqlarga nisbatan tegishli momentlar;
N — koʻndalang kuch;
— qoʻshimcha kuchlanish;
— kolonna tarmogʻidagi momentdan boʻylama kuch;
Q — koʻndalang kuch, siljish kuchi;
— biriktiruvchi elementlar uchun shartli koʻndalang kuch;
— bir xil tekislikda joylashgan plankalar tizimiga tegishli shartli koʻndalang kuch;
— poydevor boltlarining choʻzilishga hisobiy qarshiligi;
— yuqori mustahkam boltlarning choʻzilishga hisobiy qarshiligi;
— boltli birikmalarning ezilishga hisobiy qarshiligi;
— boltlarning kesilishga hisobiy qarshiligi;
— boltlarning choʻzilishga hisobiy qarshiligi;
— boltlar uchun davlat standartlari va texnik shartlar boʻyicha vaqtinchalik qarshilikka teng qabul qilingan bolt poʻlatining normativ qarshiligi;
— U-shaklli boltlarning choʻzilishga vaqtinchalik qarshiligi;
— katoklarning diametral qisilishga hisobiy qarshiligi (harakatchanligi cheklangan konstruksiyalarda erkin teginishda);
— yuqori mustahkam simning hisobiy qarshiligi;
— silindr shaklidagi sharnirlarda (sapfalarda) zich tegib turgandagi mahalliy ezilishga hisobiy qarshilik;
— poʻlatning koʻndalang kesilgan joyining hisobiy qarshiligi (joyiga moslab qoʻyish mavjudligida);
— poʻlatning siljishga hisobiy qarshiligi;
— poʻlatning prokat qalinligi yoʻnalishidagi choʻzilishga hisobiy qarshiligi;
— vaqtinchalik qarshilik boʻyicha poʻlatning choʻzilish, siqilish va egilishga hisobiy qarshiligi;
— poʻlat uchun davlat standartlari va texnik shartlarga muvofiq minimal qiymatga teng qabul qilingan poʻlatning uzilishga vaqtinchalik (normativ) qarshiligi;
— chok metali boʻyicha burchak choklarning kesilishga (shartli) hisobiy qarshiligi;
— payvandlangan choklarning siqilishga, choʻzilishga, egilishga chidamliligi boʻyicha hisobiy qarshiligi;
— vaqtinchalik qarshilik boʻyicha chok metallning normativ qarshiligi;
— payvand choklarining siljishga hisobiy qarshiligi;
— payvandlangan choklarning siqilishga, taranglikka, egilishga oquvchanlik chegarasi boʻyicha hisobiy qarshiligi;
— erish chegarasi metali boʻyicha burchak choklarining kesilishga (shartli) hisobiy qarshiligi;
— poʻlatning siqilishga, taranglikka, egilishga oquvchanlik chegarasi boʻyicha hisobiy qarshiligi;
— poʻlat uchun davlat standartlari va texnik shartlarga muvofiq oquvchanlik kuchi qiymatiga teng olingan poʻlatning oquvchanligi (normativ qarshilik);
S — neytral oʻqqa nisbatan brutto kesimning siljiydigan qismining statik momenti;
— mos ravishda x-x va u-u oʻqlarga nisbatan brutto kesimning qarshilik momentlari;
-mos ravishda x-x va u-u oʻqlarga nisbatan netto kesimning qarshilik momentlari;
b — kenglik;
bef — hisobiy kenglik;
bf — tokchaning (belbogʻning) kengligi;
bh — qovurgʻaning turtib chiqqan qismi, osilib turgan qismining kengligi;
c; cx; cy — mos ravishda x-x va u-u oʻqlarga nisbatan egilishda plastik deformatsiyalarni rivojlanishini hisobga olgan holda mustahkamlikni hisoblash uchun koeffitsiyentlar;
e — kuchning ekssentrisiteti;
h — balandlik;
hef — devorning hisobiy balandligi;
hw — devorning balandligi;
i — kesimning inersiya radiusi;
imin — kesimning eng kichik inersiya radiusi;
ix; iy — mos ravishda x-x va u-u oʻqlarga nisbatan kesimning inersiya radiusi;
kf — burchak chokining kateti;
l — uzunlik, prolyot;
lc — ustun, kolonna, tirgakning uzunligi;
ld — hovonning uzunligi;
lef — hisobiy, shartli uzunlik;
lm — ferma yoki kolonna belbogʻi panelining uzunligi;
ls — plankaning uzunligi;
lw — payvand chokining uzunligi;
lx;ly — x-x va u-u oʻqlariga mos ravishda perpendikulyar tekisliklardagi elementlarning hisobiy uzunliklari;
m — nisbiy ekssentrisitet ;
— keltirilgan nisbiy ekssentrisitet ;
r — radius;
t — qalinlik;
tf — tokchaning (belbogʻning) qalinligi;
tw — devorning qalinligi;
bf, bz, — mos ravishda chok metalli va erish chegarasi metalli boʻyicha burchak chokini hisoblash uchun koeffitsiyentlar;
— birikmaning shartli ish koeffitsiyenti;
— shartli ish koeffitsiyenti;
— vazifasiga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti;
— material boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti;
— vaqtinchalik qarshilik boʻyicha hisoblashdagi ishonchlilik koeffitsiyenti;
h — kesim shaklining taʼsir koeffitsiyenti;
l — elastiklik ;
— shartli elastiklik ;
lef — ikki tomoni ochiq sterjen kesimining keltirilgan elastikligi;
— ikki tomoni ochiq sterjen kesimining keltirilgan shartli elastikligi
— devorning shartli elastikligi;
— devorning eng yuqori shartli elastikligi;
— mos ravishda x-x va u-u oʻqlariga perpendikulyar boʻlgan tekisliklarda elementning hisobiy elastikligi;
V — poʻlatning koʻndalang deformatsiyasi koeffitsiyenti (Puasson);
— mahalliy kuchlanish;
— mos ravishda x-x va u-u oʻqlariga parallel boʻlgan normal kuchlanishlar x-x i u-u;
— urinma kuchlanish;
— boʻylama egilish koeffitsiyenti;
— balkalar barqarorligini egilish-chiyratish shaklidagi hisobiy qarshiliklarni kamaytirish koeffitsiyenti;
— nomarkaziy siqilishdagi hisobiy qarshiliklarni kamaytirish koeffitsiyenti.
SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
2-ILOVA

 

1-jadval

GOST boʻyicha poʻlat

t ≥ — 40 boʻlgandagi konstruksiyalar guruhi

27772

535, 14637

19281

1

2

3

4

S235

St3kp2,St3ps2

 

-

-

+a)

+

S245

St3ps5

 

-

+b)

+

-

S255

St3sp5

 

+

+

+

-

S275

 

 

-

+b)

+

-

S285

St3sp5

 

+

+

+

-

S345

 

09G2S

+3/12

+1/4

+1/4

-

S345K

 

 

-

+

+

-

S375

 

09G2S

+3/12

+1/4

+1/4

-

S390

 

10XSND

+/12

+/6

+/6

-

S440

 

 

+

+

+

-

S590

 

 

-

+

+

-

S590K

 

 

-

-

-

-
Izohlar:
1. 2 mm va undan qalin listli prokatga va 4 mm hamda undan qalin shakldor prokatga joriy qilinadi. Qalinlik 5 mm dan kam boʻlganda, jadvalda keltirilgan poʻlatlar zarbiy qayishqoqligi boʻyicha talablarsiz qoʻllaniladi.
2. S235 poʻlatdan 5 mm dan yupqa prokatni barcha guruhdagi konstruksiyalar uchun qoʻllash mumkin.
3. S345T va S375T poʻlatdan prokat issiq termomustahkamlangan S345 va S375 poʻlati sifatida yetkazib beriladigan shakldor prokatni, tayyorlanganda 700 °S haroratdan yuqori haroratda metallizatsiya yoki plastik deformatsiyadan oʻtkaziladigan konstruksiyalarda qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

 

 

 

 

 

2-jadval

Poʻlat markasi

(qalinlik, mm)

GOST yoki TSH

t ≥ -40 boʻlganidagi konstruksiyalar guruhi

1

2

3

4

VSt3kp (do 4)

GOST 10705-80a)

-

+2g)

+2 g)

+2 g)

Vst3kp (4,5-10)

GOST 10705-80a)

-

-

+2v, g)

+2v, g)

Vst3ps (do 5,5)

GOST 10705-80a)

-

+2 g)

+2 g)

+2 g)

Vst3ps (6-10)

GOST 10705-80a)

-

+6

+6

+6

Vst3ps (5-15)

GOST 10706-76b)

-

-

+4

+4

20

GOST 8731-74

+d)

+

+

-

09G2S

GOST 8731-74

+d)

+

+

-
2-jadvalda qoʻllanilgan belgilar.
“+” va “-” belgilari, mos ravishda ushbu poʻlatdan foydalanish yoki foydalanish emasligini bildirishadi “+” belgisi yonidagi raqam poʻlat toifasini koʻrsatadi, ushbu belgi yonidagi harflar esa, quyidagilarni ifodalaydi:
V guruhi, GOST 10705 1-jadval;
V guruhi GOST 10706-76, 1.6-band boʻyicha qoʻshimcha talablar bilan;
qalinligi 10 mm gacha prokat qoʻllanilsin, ustun va tayanchlarda esa, qalinligi 16 mm gacha prokat qoʻllanilsin;
YUKL, OTM, KT tayanchlaridan boshqa;
GOST 8731-74 boʻyicha choksiz, issiqlayin deformatsiyalangan quvurlarni balandligi 60 metrdan ortiq yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyalarining katta oʻtishlarining maxsus payvand tayanchlari, aloqaning antenna inshootlari va boshqa maxsus inshootlar uchun, zarbaviy qayishqoqlik boʻyicha 30 J/cm2 dan kam boʻlmagan qoʻshimcha talab bilan (sinov harorati minus 20 °S) qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.
Quymalardan tayyorlangan, “L” markirovkali, buzmaydigan usul bilan nazoratdan oʻtmagan choksiz, issiqlayin deformatsiyalangan quvurlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

 

 

 

 

3-jadval

Poʻlatning normativ qarshiliklari, N/mm2

Elementlar tarkibi1), foizi

(dan ortiq emas)

Se, foizi

(dan ortiq emas)

C

P

S

Ryn < 290

0,22

0,040

0,0452)

-

290 ≤ Ryn < 390

0,14

0,035

0,0352)

0,45

390 ≤ Ryn < 490

0,12

0,0153)

0,0153)

0,46

490 ≤ Ryn < 590

0,13

0,015

0,010

0,47

Ryn ≥ 590

0,15

0,010

0,005

0,51
GOST 27772-2015 boʻyicha tayyor poʻlatda kimyoviy tarkibdagi chegaraviy ogʻishlar.
Donadorlikni maydalashga qaratilgan termik ishlov berilsa, S ≤ 0,025foizi.
S + P ≤ 0,020 foizi.
Izohlar:
(Se, foizi) uglerod ekvivalentini quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:
bu yerda C, Mn, Si, Cr, Ni, Cu, V, Nb, Mo, P — elementlarning massaviy ulushi, foizi. (uglerod, marganets, kremniy, xrom, nikel, mis, vanadiy, niobiy, molibden, fosfor)
Qarshiligi 290 ≤ Ryn < 390 N/mm2 boʻlgan poʻlatlar uchun tarkibida uglerod mavjudligini 0,17 foizi gacha oshirishga yoʻl qoʻyiladi. qarshiligi 390 ≤ Ryn < 490 N/mm2 boʻlgan shakldor profillar uchun tarkibida fosfor mavjudligini P ≤ 0,030 foizigacha oltingugurt mavjudligini S ≤ 0,025foizi gacha oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

 

 

4-jadval

Hisobiy harorat, °S

Konstruksiyalar guruhlari

Prokatning oquvchanlik chegarasi, N/mm2

Ryn < 290

290 ≤ Ryn < 390

390 ≤ Ryn < 490

Ryn ≥ 490

Zarbiy qayishqoqlik koʻrsatkichlari, J/cm2

KCA

KCV

KCV

KCV

KCV

haroratda zarbiy egilishga sinalganida, °S

+20

+20

0

-20

-20

-40

-40

-60

-60

t ≥ -40

1, 2, 3

29

34

-

-

34

-

34

-

40
Izohlar:
1. KSA — mexanik eskirtirishdan soʻng U-simon kesik bilan +20 °S haroratda sinov oʻtkazganda, GOST 9454-78 boʻyicha 1-turdagi namunalarning zarbiy qovushqoqligi;
KCV — V-simon kesikli namunalarning zarbaviy qovushqoqligi (GOST 9454-78 boʻyicha 11-tur).
Qalin listli prokatda koʻndalang namunalar, shakldor va navlida boʻylama namunalar sinaladi.

 

5-jadval

Poʻlat

Payvand uchun materiallar

Karbonat angidrid gazida (GOST 8050-85 boʻyicha) yoki uning argon bilan aralashmasida (GOST 10157-2016 boʻyicha)

Flyus ostida (GOST 9087-81 boʻyicha)

Kukunli sim bilan (GOST 26271-84 boʻyicha)

Qoplangan elektrodlar bilan (GOST 9467-75* boʻyicha)

Marka

Elektrod turi

payvandlash simi

flyus

kukunli sim

Ryn < 290

Sv-08G2S

Sv-08A

AN348-A,

AN60a)

PP-AN-3,

PP-AN-8

E42a), E42A

Sv-08GA

E46a), E46A

290 ≤ Ryn < 590

Sv-10GAb)

AN-17-M,

AN-43,

AN-47,

AN-348-Av)

E50a), E50A

Sv-10G2b),

Sv-10NMA

-

Ryn ≥ 590

Sv-08G2S,

Sv-08XGSMA

Sv10NMA

AN-17-M

E60

Sv-10XG2SMA

Sv-08XN2GMYU

E70
AN-60 flyusi va E42, E46, E50 turdagi elektrodlar t ≥ -40 °S hisobiy haroratida 2, 3 guruh konstruksiyalari uchun qoʻllaniladi.
AN-43 flyusi bilan birga qoʻllanilishi lozim.
AN-348-A flyusi uchun t < -40 °S hisobiy haroratlarida barcha qalinlikka ega elementlarni payvandlaganda chok metallining mexanik xususiyatlarining qoʻshimcha nazorati talab etiladi, hisob haroratlari t ≥ -40 °S boʻlganda, 32 mm dan ortiq qalinliklar nazoratdan oʻtkazilishi kerak.
Izoh. Tegishli texnik-iqtisodiy asoslanish mavjudligida konstruksiyalarni payvandlash uchun mazkur jadvalda keltirilmagan payvand materiallaridan (sim, flyuslar, himoyalovchi gazlar) foydalanish yoʻl qoʻyiladi. Bunda, ulardan foydalangan holda bajarilayotgan chok metallining mexanik xususiyatlari mazkur jadvalga muvofiq qoʻllanilgan materiallar bilan taʼminlanadigan xususiyatlardan past boʻlmasligi zarur.

 

 

6-jadval

Konstruksiyalar

GOST

Hisobiy haroratda poʻlat markasi, t oC

³ -40

Havodagi elektr uzatish liniyalari, taqsimlovchi moslamalar va kontaktli tarmoqlar tayanchlaridan tashqari konstruksiyalar

GOST 535-2005

St3ps2, St3sp2,

GOST 1050-2013

20

U-simon boltlar uchun hamda havodagi elektr uzatish liniyalari, taqsimlovchi moslamalar va kontaktli tarmoqlar tayanchlarining poydevor boltlari uchun

GOST 535-2005

St3ps4, St3sp4

 

7-jadval

Tavsif

Qiymat

Zichlik ρ, kg /m3:

 

poʻlat prokat va poʻlat quymalar

7850

kul rang choʻyandan quymalar

7200

Chiziqli kengayish koeffitsiyenti α, ºC-1:

 

poʻlat prokat va poʻlat quymalar

0,12 · 10-4

kul rang choʻyandan quymalar

0,11 · 10-4

Elastiklik moduli E, N/mm2:

 

poʻlat prokat va poʻlat quymalar

2,06 · 105

quyidagi markali kul rang choʻyandan quymalar::

 

SCH15

0,83 · 105

SCH20, SCH25, SCH30;

0,98 · 105

Parallel simlar bogʻlari va arqonlari

1,96 · 105

Poʻlat kanatlar:

 

spiralli va yopiq koʻtarib turuvchi

1,67 · 105

ikki karra eshilgan

1,47 · 105

ikki karra eshilgan nometal oʻzakli

1,27 · 105

Prokat poʻlati va poʻlat quymalarning siljish moduli G, N/mm2:

 

poʻlat prokat va poʻlat quymalar

0,78 · 105

kul rang choʻyandan quymalar

0,44 · 105

Koʻndalang deformatsiya koeffitsiyenti (Puasson) ν:

 

pulat prokat va poʻlat quymalar

0,30

kul rang choʻyandan quymalar

0,25
Izoh: elastiklik moduli qiymatlari, butun kanat uchun uzilish kuchlanishining 60 foizi dan kam boʻlmagan kuchlanish bilan dastlab choʻzilgan kanatlar uchun berilgan.
SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
3-ILOVA

 

 

1-jadval

Kuchlangan holat va hisobiy qarshilik tasniflari

Shartli belgilar

Poʻlat prokat va quvurlarning hisobiy qarshiligi

Choʻzilish, siqilish va egilish:

 

 

Oquvchanlik chegarasi boʻyicha

Ry

Ry =Ryn /g m

vaqtinchalik qarshilik boʻyicha

Ru

Ru = Run /g m

Siljish

Rs

Rs = 0,58 Ryn /gm

Ezilish:

 

 

koʻndalang kesilgan joyi yuzasining (moslab joylashtirish mavjudligida)

Rp

Rp = Run / g m

silindrik sharnirlarda (sapfalarda) zich tegib turgandagi mahalliy

Rlp

Rlp = 0,5 Run /g m

Katoklarning diametral siqilishga hisobiy qarshiligi (harakatlanishi cheklangan konstruksiyalarda erkin tegishda)

Rcd

Rcd = 0,025 Run /g m

Prokat qalinligi yoʻnalishidagi choʻzilish t (t 60 mm gacha boʻlganda)

Rth

Rth = 0,5 Run /g m
Bu yerda g m — material boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti.
Izoh: Ryn oquvchanlik chegarasi boʻyicha va Run vaqtinchalik qarshilik boʻyicha normativ qarshiliklarni, s t oquvchanlik chegarasining va s v vaqtinchalik qarshilikning minimal qiymatlariga teng deb qabul qilinishi, ishlatilayotgan konstruksiyalarning texnik holatini baholaganda esa, konstruksiyalardan tanlangan namunalarni sinash maʼlumotlarini statistik ishlash natijalari asosida olinadi.

 

2-jadval

Prokat va quvurlarga davlat standarti yoki texnik shartlar

Material boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti gm

GOST 27772-2015 (S590 va S590K poʻlatlaridan tashqari) va GOST 27772-2015 boʻyicha prokat xossalarini nazorati protsedurasini qoʻllaydigan boshqa texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar

1,025

Oquvchanlik chegarasi 380 N/mm2 dan yuqori boʻlgan sortli prokat uchun GOST 19281-2014, quvurlar uchun GOST 8731-74

1,100

Qolgan prokat va quvurlar uchun mazkur normativlar talablari

1,050

Prokat va quvurlar uchun texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar

1,100

 

 

 

 

 

3-jadval

GOST 27772-2015 boʻyicha poʻlat

Prokatning qalinligi1), mm

Prokatning normativ qarshiligi2), N/mm2

Prokatning hisobiy qarshiligi3), N/mm2

Ryn

Run

Ry

Ru

S235

2 dan 8 gacha

235

360

230/225

350/345

S245

2 dan 20 gacha

245

370

240/235

360/350

20 dan yuqori 30 gacha

235

370

230/225

360/350

S255

2 dan 20 gacha

245

370

240/235

360/350

20 dan yuqori 40gacha

235

370

230/225

360/350

S285

2 dan 10 gacha

275

390

270/260

380/370

10 dan yuqori 20 gacha

265

380

260/250

370/360

S345

2 dan 20 gacha

325

470

315/310

460/450

20 dan yuqori 40 gacha

305

460

300/290

450/440

40 dan yuqori 80 gacha

285

450

280/270

440/430

80 dan yuqori 100gacha

265

430

260/250

420/410

S345K

4 dan 10 gacha

345

470

335/330

460/450

S375

2 dan 20 gacha

355

490

345/340

480/465

20 dan yuqori 40 gacha

335

480

325/320

470/455

S390

4 dan 50 gacha

390

540

380/370

525/515

S440

2 dan 30 gacha

440

590

430/420

575/560

30 dan yuqori 50 gacha

410

570

400/390

555/540

S590,S590K

10 dan 40 gacha

590

685

575/560

670/650
Fasonli prokatning qalinligi sifatida tokcha qalinligi olinadi.
Normativ qarshilik sifatida oquvchanlik chegarasi va vaqtinchalik qarshilikning kafolatlangan qiymatlari olinadi. Ushbu qiymatlar faqat bitta birliklar tizimida keltirilgan vaziyatlarda (kgs/mm2), meʼyoriy qarshiliklar (N/mm2) tegishli qiymatlarni 9,81 ga koʻpaytirish va 5 N/mm2 gacha yaxlitlash yoʻli bilan hisoblanadi.
Hisobiy qarshiliklarning qiymatlari normativ qarshiliklarni E.2-jadvalga muvofiq aniqlangan material boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlariga boʻlish, va 5 N/mm2 gacha yaxlitlash yoʻli bilan hisoblangan. GOST 27772-2015 boʻyicha yoki GOST 27772-2015 boʻyicha prokat xususiyatlari nazorati protsedurasini qoʻllaydigan boshqa texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar (gm = 1,025) asosida yetkazib beriladigan prokatning (S590K poʻlatdan tashqari) hisobiy qarshiliklari qiymatlari keltirilgan, maxrajda qolgan prokatning (gm =1,050) da hisobiy qarshiliklari keltirilgan.

 

 

 

 

 

 

4-jadval

Poʻlatning markasi

GOST

Devorning qalinligi, mm

Normativ qarshilik, N/mm2

Hisobiy qarshilik, N/mm2

Ryn

Run

Ry

Ru

VSt3kp, VSt3ps, VSt3sp

GOST 10705-80

Do 10

225

370

215

350

VSt3ps4, VSt3sp4

GOST 10706-76

4-15

245

370

235

350

20

GOST 8731-74

4-36

245

410

225

375

 

 

 

5-jadval

Vaqtinchalk qarshilik, N/mm2

Hisobiy qarshilik, N/mm2

ezilishga

katoklarning diametral siqilishiga (harakatlanishi cheklangan konstruksiyalarda erkin tegishda)

Rcd

koʻndalang kesilgan yuzaning (moslab joylashtirish mavjudligida) Rp

silindrik sharnirlarda (sapfalarda) zich tegib turganidagi mahalliy Rlp

360

351/343

176/171

9/9

370

361/352

180/176

9/9

380

371/362

185/181

9/9

390

380/371

190/185

10/10

400

390/381

195/190

10/10

430

420/409

210/204

10/10

440

429/419

215/209

11/11

450

439/428

220/214

11/11

460

449/438

224/219

11/11

470

459/448

229/224

11/11

480

468/457

234/228

12/12

490

478/467

239/233

12/12

510

498/486

249/243

12/12

540

527/514

263/257

13/13

570

556/543

278/271

14/14

590

576/562

288/281

14/14

 

 

6-jadval

Konstruksiya elementlari va kuchlangan holat

Shartli belgi

Hisobiy qarshilik

Uglerodli poʻlatdan quymalar:

choʻzilish, siqilish, egilish

Ry

Ry = Ryn / 1,3

siljish

Rs

Rs = Ryn / 2,2

Kul rang choʻyandan quymalar:

choʻzilish

Rt

Rt = Rtun / 3

siqilish

Rc

Rc = Rcun / 2

siljish

Rs

Rs = Rtun / 4

Poʻlat kanatlar

Ndh

Ndh = Nun / 1,6

Simlardan bogʻlamlar va eshilganlari

Rdh

Rdh = Run / 1,6

Poydevor boltlari (hisobiy)

Rba

Rba = Ryn / 1,25

U shaklli boltlar

RbU

RbU =Ryn / 1,18

Friksion birikishdagi yuqori mustahkam boltlar

Rbh

Rbh = Rbun / 1,43
bu yerda Rtun — kulrang choʻyanning choʻzilishdagi normativ qarshiligi;
Rcun — egilishda;
Nun — kanat uchun uzilish kuchining normativ qiymati.

 

 

 

 

 

7-jadval

Kuchlangan holat

Shartli belgi

Uglerodli poʻlat markalaridan quymalarning hisobiy qarshiligi, N/mm2

15L

25L

35L

45L

Choʻzilish, siqilish va egilish

Ru

150

180

210

250

Siljish

Rs

90

110

130

150

Koʻndalang kesilgan joyi yuzasining ezilishi (moslab joylashtirish mavjudligida)

Rp

230

270

320

370

Silindrik sharnirlarda (sapfalarda) yassi tegib turgandagi mahalliy ezilish

Rlp

110

130

160

180

Katoklarning erkin tekanidagi diametral siqilishi (harakatlanishi cheklangan konstruksiyalarda)

Rcd

6

7

8

10

 

 

 

 

 

8-jadval

Kuchlanish holati

Shartli belgi

Quyidagi markali kul rang choʻyandan quymalar uchun hisobiy qarshiliklar, N/mm2

SCH 15

SCH 20

SCH 25

SCH 30

Markaziy choʻzilish va egilish

Rt

55

65

85

100

Markaziy siqilish va egilish

Rs

160

200

230

250

Siljish

Rs

40

50

65

75

Koʻndalang kesilgan joyi yuzasining (moslab joylashtirish mavjudligida) ezilishi

Rp

240

300

340

370

 

 

 

 

9-jadval

Payvandli birikma

Kuchlanish holati

Hisobiy qarshilikning tasnifi

Shartli belgi

Payvandli birikmaning hisobiy qarshiligi

Uchma-uch

Chok sifatining fizik nazorat bilan mexanizatsiyalashtirilgan yoki qoʻlda payvandlashdagi choʻzilish va egilish

Oquvchanlik chegarasi boʻyicha

Rwy

Rwy = Ry

Vaqtinchalik qarshiligi boʻyicha

Rwu

Rwu = Ru

Mexanizatsiyalashtirilgan yoki qoʻlda payvandlashdagi choʻzilish va egilish

Oquvchanlik segarasi boʻyicha

Rwy

Rwy = Ry / 1,18

siljish

Rws

Rws = Rs

Burchak choklari bilan

Kesilish (shartli)

Chok metalli boʻyicha

Rwf

Rwf = Rwun / 2,2

Erish chegarasi metalli boʻyicha

Rwz

Rwz = Run / 2,2
bu yerda Rwun — chok metallining vaqtinchalik qarshiligi boʻyicha normativ qarshilik.
Izoh. Rwun > 590 N/mm2 boʻlganda Rwf = Rwun / 2,4 qabul qilish kerak

 

 

 

10-jadval

Payvandlash materiallari

Rwun, N/mm2

Rwf, N/mm2

elektrod turi (GOST 9467-75* boʻyicha)

simning markasi

E42, E42A

Sv-08, Sv-08A

410

180

E46, E46A

Sv-08GA,

450

200

E50, E50A

Sv-08G2S, Sv-10GA, PP-AN-8, PP-AN-Z

490

215

E60

Sv-08G2S1), Sv-10NMA, Sv-10G2

590

240

E70

Sv-10XG2SMA, Sv-08XN2GMYU

685

280

E85

-

835

340
Faqat oquvchanlik chegarasi 440 N/mm2 va yuqori poʻlatdan konstruksiyalarda kateti kf £ 8 mm boʻlgan choklar uchun

 

 

11-jadval

Kuchlanish holati

Shartli belgi

Bitta boltli birikmalarning hisobiy qarshiliklari

mustahkamlik sinfidagi boltlarning kesilishga va choʻzilishga

40X “selekt” markali poʻlatdan yuqori mustahkam boltlarning

5,6

5,8

8,8

10,9

Kesilish

Rbs

0,38 Rbun

0,4 Rbun

0,4 Rbun

0,37 Rbun

Choʻzilish

Rbt

0,42 Rbun

0,4 Rbun

0,5 Rbun

0,5 Rbun

Ezilish:

Rbp

A sinf aniqligidagi boltlar

V va S sinf aniqligidagi boltlar

 

12-jadval

Boltlarning mustahkamlik sinflari

Rbun

Rbyn

Rbs

Rbt

5,6

500

300

190

210

5,8

520

420

210

210

8,8

830

660

330

415

10,9

1040

940

415

520

Izoh. Jadvalda keltirilgan hisobiy qarshiliklarning qiymatlari SHNQ 2.03.05-23 ning 11-jadvalidagi formulalar asosida 5 N/mm2 gacha yaxlitlash bilan hisoblangan

 

13-jadval

Biriktirilayotgan elementlar poʻlatining vaqtinchalik qarshiligi Run, N/mm2

Boltlar bilan biriktirilayotgan elementlarning ezilishga hisobiy qarshiliklari Rbp, N/mm2

A aniqlik sinfi

V va S aniqlik sinflari

360

475

430

365

485

440

370

495

450

380

515

465

390

535

485

400

560

505

430

625

565

440

650

585

450

675

605

460

695

625

470

720

645

480

745

670

490

770

690

500

800

715

510

825

735

520

850

760

530

875

780

540

905

805

570

990

880

590

1045

930
Izoh. Jadvalda keltirilgan hisobiy qarshiliklarning qiymatlari SHNQ 2.03.05-23 ning 11-jadvalidagi formulalar asosida 5 N/mm2 gacha yaxlitlash bilan hisoblangan

 

14-jadval

Boltlarning nominal diametri, mm

Markali poʻlatdan boltlarning hisobiy qarshiliklari Rba, N/mm2

GOST 535-20051) boʻyicha

GOST 19281-20141) boʻyicha

St3ps4, St3ps2, St3sp4, St3sp2

09G2S-4, 09G2S-6

12, 16, 20

195

260

24, 30

190

245

36

190

245

42, 48, 56

180

230

64, 72, 80

180

230

90, 100

180

210

110, 125, 140

165

210
Boshqa markali poʻlatdan boltlarning hisobiy qarshiliklarini 6-jadval formulalari boʻyicha hisoblash kerak.
Izohlar:
1. GOST 535-2005 boʻyicha poʻlat, 1-guruh boʻyicha yetkazib berilishi kerak.
2. Jadvalda keltirilgan hisobiy qarshiliklarning Rba qiymatlari ushbu ilovaning 6-jadvalidagi formulalar asosida 5 N/mm2 gacha yaxlitlash bilan hisoblangan.

 

 

15-jadval

Rezbaning nominal diametri, mm

Rbun

Rbh

16, (18) 20, (22), 24, (27)

1100

770

30

950

665

36

750

525

42

650

455

48

600

420

 

 

 

 

 

 

 

 

 

16-jadval

d, mm

16

(18)

20

(22)

24

(27)

30

36

42

48

Ab , cm2

2,01

2,54

3,14

3,80

4,52

5,72

7,06

10,17

13,85

18,09

Abn , cm2

1,57

1,92

2,45

3,03

3,53

4,59

5,61

8,16

11,20

14,72
1-rasm. Qurilish poʻlatlari ishining umumlashtirilgan hisobiy diagrammasi

 

 

 

 

 

17-jadval

Diagramma parametri

Poʻlatlar

S245, S255, S255B, S255B-1

S345, S345K, S355, S355-1, S355P, S345B, S345B-1, S355B, S355B-1

S390, S390-1, S390B

S440, S440B

S550, S590

ε̅ps

0,8

0,8

0,9

0,9

0,9

σ̅ps

0,8

0,8

0,9

0,9

0,9

ε̅nt

1,7

1,7

1,7

1,7

1,7

σ̅t

1

1

1

1

1

ε̅kt

14,0

16,0

17,0

17,0

18,0

ε̅v

141,6

88,3

67,1

49,6

26,2

σ̅v

1,653

1,415

1,345

1,33

1,16

ε̅p

251

153

115

87,2

51,1

σ̅p

1,35

1,26

1,23

1,20

1,10
SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
4-ILOVA

1-jadval

Konstruksiya elementlari

Ish sharoitlari koeffitsiyentlari, gs

1

2

1.Orayopmalarning ogʻirligi vaqtinchalik yukka teng yoki undan yuqori boʻlganidagi orayopmalarning yaxlit balkalari va fermalarning siqilgan elementlari

0,9

2. Fb < 1,0 da umumiy barqarorlikka hisoblaganda yaxlit toʻsinlar

0,95

3. Mustahkamlikka hisoblaganda statik yuklanishni koʻtarib turuvchi balkalar:

a) prokatli va yasama payvand kesimlar bilan, shuningdek boltlarda bajarilgan (yuqori mustahkam boltlardan tashqari) yasama balkalar

1,1

b) 1-band boʻyicha balkalar (yuqori mustahkam boltlardagi balkalar bundan mustasno)

0,95

4. Suv minoralarining kolonnalari

0,95

5. Mustahkamlikka hisoblaganda statik yuklanishni koʻtarib turuvchi kolonnalar:

a) prokatli, payvandli va boltlardagi yasama (yuqori mustahkam boltlardan tashqari) kesimlar bilan;

1,1

b) 4-band boʻyicha (yuqori mustahkam boltlardagi kolonnalar bundan mustasno)

1,045

6. Barqarorlikka hisoblaganda fermalarning siqilgan elementlari (yopiq quvursimon kesimlardan tashqari)

0,95

7. Egiluvchanligi ³ 60 boʻlganda, yasama tavr kesimli payvandlangan fermalar (tayanchlardan tashqari) panjarasining siqilgan asosiy elementlari

0,8

8. Qoplama va orayopmalarning payvandlangan sterjenli konstruksiyalaridagi choʻzilgan elementlar

0,95

9. Mustahkamlikka hisoblaganda, fermalarning statik yuklanishni koʻtarib turuvchi elementlari:

a) 1-band boʻyicha payvandlangan yoki boltli (yuqori mustahkam boltli konstruksiyalar bundan istisno) orayopmalar fermalarining siqilgan elementlari;

0,945

b) oquvchanlik chegarasi 440 N/mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan boltli fermalar panjaralarining (7-band boʻyicha) siqilgan elementlari;

0,84

v) oquvchanlik chegarasi 440 N/mm2 gacha boʻlgan poʻlatdan boltli fermalar panjaralarining choʻzilgan va siqilgan elementlari;

1,05

g) prokatli yoki payvandlangan kesimli choʻzilgan elementlar

1,05

10. Prokatlangan poʻlatdan tayyorlangan tortqilar, tyagalar, tortuvchi arqonlar, osmalar

0,9

11. Teng tokchali yoki tokchalari teng boʻlmagan yakka (katta tokchasi bilan mahkamlanadigan) burchaklardan iborat fazoviy panjarasimon konstruksiyalar panjarasining siqilgan elementlari:

a) toʻgʻridan-toʻgʻri belbogʻlarga bitta tokchasi payvand choklari bilan yoki burchak tokchasi boʻylab joylashtirilgan ikki yoki undan ortiq boltlar bilan biriktirilgan:

xochsimon panjaraning hovonlari, shuningdek qoʻshni qirralarida birlashtirilgan tugunli uchburchak yoki yarim hovonli panjaraning tirgaklari;

0,9

tugunlari birlashtirilmagan xochsimon yoki uchburchak panjaraning hovonlari hamda qoʻshni qirralarida birlashtirilgan tugunli yarim kashak panjaraning kashaklari;

0,8

b) bevosita belbogʻlarga bitta tokcha, bitta bolt (11-bandda koʻrsatilganidan tashqari) bilan mahkamlanadigan, hamda fasonka orqali mahkamlanadigan;

0,75

v) bitta boltli birikmalar bilan murakkab oʻzaro chaparasta panjarada

0,7

12. Bitta tokcha bilan mahkamlanadigan alohida, yakka burchaklardan siqilgan elementlar (tokchalari teng boʻlmagan burchaklar uchun, faqat kichik tokcha bilan mahkamlanadigan), 11-bandda koʻrsatilgan elementlar va yakka burchaklardan yassi fermalar hamda belbogʻlarga payvand choklar bilan yoki burchak tokchasi boʻyicha qoʻyilgan ikkita va undan ortiq boltlar bilan mahkamlanadigan, tutashgan qirralari birlashtirilgan tugunli, fazoviy konstruksiyalarning uchburchak panjarasining hovonlari bundan mustasno

0,75

Oquvchanlik chegarasi 285 N/mm2 gacha boʻlgan, statik yuklanishni koʻtarib turuvchi, quyidagi qalinlikka ega tayanch plitalar:

a) 40 mm gacha

1,2

b) 40 dan ortiq 60 mm gacha

1,15

v) 60 dan ortiq do 80 mm gacha

1,1

Izohlar:
1. Mazkur jadvalda keltirilgan vaziyatlarda = 1,0 qabul qilish kerak.
2. Hisobda, ish sharoitlari koeffitsiyenti < 1 ni bir vaqtning oʻzida hisobga olish kerak emas.

 

2-jadval

Birikmaning tavsifi

Birikmaning ish sharoitlari koeffitsiyenti gb

1. Kesilish va ezilishga hisoblarda, koʻp boltli, quyidagi boltlarda

 

A aniqlik sinfsidagi

1,0

Tarangligi boshqarilmaydigan yuqori mustahkam, V va S aniqlik sinfslaridagi

0,9

2. Oquvchanlik chegarasi a = 1,5d i b = 2d boʻlgan poʻlatdan yasalgan bir boltli va koʻp boltli konstruksiya elementlarida ezilishga hisoblanganida, N/mm2:

 

285 gacha

0,8

285 dan yuqori 380 gacha

0,75
2-jadvalda qabul qilingan belgilar:
a — element chetidan yuklanish boʻylab eng yaqin teshik markazigacha boʻlgan masofa;
b — teshiklar markazi orasidagi masofa;
d — bolt uchun teshikning diametri;
Izohlar:
1. 1 va 2-band uchun belgilangan koeffitsiyentlarni bir vaqtda hisobga olish kerak.
2. a va b masofalarning qiymatlarida 2-bandda va 30-jadvaldagi koʻrsatilgan qiymatlar orasida boʻlganda, gb koeffitsiyentini chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlash kerak.
Boltlar bilan bitta tokchasi mahkamlanadigan choʻzilgan yakka burchak uchun ish sharoitlarining koeffitsiyenti
Bir qatorga qoʻyilgan boltlar bilan bitta tokchasi bilan mahkamlanadigan yakka burchaklardan elementlarning mahkamlash joyidagi kesimlarni mustahkamlikka (2) formula boʻyicha hisoblanganda, element chetidan eng yaqin teshik markazigacha yuklanish boʻylamasi boʻyicha kuchlanish a ³ 1,5 d va teshiklar markazlari oʻrtasidagi masofa b ³ 2 d boʻlganda (bu yerda d — bolt uchun teshikning diametri) va oquvchanlik chegarasi 380 N/mm2 gacha boʻlganda, ish sharoitlari koeffitsiyenti g s quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
, (1)
bu yerda An — burchakning netto kesim yuzasi;
An1 — burchakning mahkamlanadigan tokchasining teshik cheti va pero orasidagi kesim qismining yuzasi;
va — mazkur SHNQning 6-ilovasi 3-jadvali boʻyicha boltlar oʻrnatilishi oʻqdan burchakning ichki qismigacha 0,5b dan kam boʻlmagan masofada va burchakning erkin qismigacha 1,2d dan kam boʻlmagan masofalarda aniqlanadigan koeffitsiyentlar (bu yerda b — burchak tokchasi kengligi, d — bolt uchun teshik diametri).
An , An1 va d ni hisoblaganda, d teshigi diametriga musbat joizlikni hisobga olish kerak.
Element chetidan bolt markazigacha yuklanish boʻylamasi boʻyicha masofa 2d ³ a ³ 1,35d boʻlgan bir boltli birikmalar uchun (2) formuladagi gs ish sharoiti koeffitsiyentini quyidagi formula asosida aniqlash kerak:
(2)
bu yerda a = 2d boʻlganda = 1; a = 1,5d boʻlganda = 0,85 va a = 1,35 d boʻlganda = 0,65.
Mazkur ilovada keltirilgan ish sharoitining gs koeffitsiyentlari va mazkur SHNQning 4-ilovasi 1-jadvalining 5-bandida keltirilgan koeffitsiyentlar bir vaqtning oʻzida hisobga olinmaydi.

 

 

 

 

3-jadval

Koeffitsiyent

Qatordagi boltlar soni quyidagicha boʻlganda, α1 va α2 ning qiymatlari

2

3

4

5

α1

1,82

1,49

1,20

0,87

α2

0,195

0,37

0,48

0,61
SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
5-ILOVA
Balkalarni ustuvorlikka (barqarorlikka) hisoblash uchun koeffitsiyentlari
Ikki simmetriya oʻqi boʻlgan qoʻshtavr kesimli balkalar uchun koeffitsiyentni aniqlash uchun quyidagi formula yordamida koeffitsiyentni hisoblash kerak:
, (1)
bu yerda qiymatlar 1 va 2-jadvallaridan olinishi kerak

1-jadval

Prolyotdagi siqilgan belbogʻning mahkamlanishlar soni

Prolyotdagi yuklanish turi

Yuklangan belbogʻ

ψ uchun α qiymatlaridagi formulalar

0,1 ≤ α ≤ 40

40 < α ≤ 400

Mahkamlanishlarsiz

Bir yerga toʻplangan

Yuqorigi

ψ = 1,75+0,09α

ψ = 3,3 + 0,053α — 4,5 10-5α2

Pastki

ψ = 5,05 + 0,09α

ψ = 6,6 + 0,053α — 4,5 10-5α2

Bir tekis taqsimlangan

Yuqorigi

ψ = 1,6 + 0,08α

ψ = 3,15 + 0,04α — 2,7 10-5α2

Pastki

ψ = 3,8 + 0,08α

ψ = 5,35 + 0,04α — 2,7 10-5α2

Prolyotni ikki va undan ortiq teng qismlarga boʻladigan

Har qanday

Har qanday

ψ = 2,25 + 0,07α

ψ = 3,6 + 0,04α — 3,5 ·10-5α2

Oʻrtasida bitta

Oʻrtada bir yerga toʻplangan

Har qanday

ψ = 1,75ψ1

ψ = 1,75ψ1

Chorakda bir yerga toʻplangan

Yuqorigi

ψ = 1,14ψ1

ψ = 1,14ψ1

Pastki

ψ = 1,6ψ1

ψ = 1,6ψ1

Bir tekis taqsimlangan

Yuqorigi

ψ = 1,14ψ1

ψ = 1,14ψ1

Pastki

ψ = 1,3ψ1

ψ = 1,3ψ1

Izoh: ψ1 qiymatini siqilgan belbogʻ prolyotda ikki va undan ortiq mahkamlanishlarga ega boʻlganda ψ ga teng deb qabul qilish kerak.

 

 

 

2-jadval

Yuklanish turi

Yuklangan belbogʻ

Mahkamlangan siqilgan belbogʻ mavjud emasligida va α ning quyidagi qiymatlarida ψ uchun formulalar

4 ≤ α ≤ 28

28 < α ≤ 100

Konsol uchida toʻplangan

Yuqorigi

ψ = 1,0 + 0,16α

ψ = 4,0 + 0,05α

Pastki

ψ = 6,2 + 0,08α

ψ = 7,0 + 0,05α

Bir tekis taqsimlangan

Yuqorigi

 
Izoh. Siqilgan belbogʻda gorizontal tekislikda konsol uchida yoki uzunasiga mahkamlanishlar mavjud boʻlsa, ψ koeffitsiyentini mahkamlanishsiz konsol uchun aniqlagani kabi hisoblash kerak, konsol uchida yuqoridagi belboqqa bir yerga toʻplangan yuklanish qoʻllanilgan vaziyat bundan mustasno, bunda ψ = 1,75ψ1 (ψ1 qiymatini 1-jadval (7-ilova) boʻyicha qabul qilish kerak).
Yuklanish turi va a koʻrsatkichiga bogʻliq holda u quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi kerak:
a) prokat qoʻshtavrlar uchun
, (2)
bu yerda — balka yoki konsolning hisobiy uzunligi;
— kesimning toʻliq balandligi;
— kesimning buralishdagi inersiya momenti;
b) uchta listdan payvandlab yasalgan qoʻshtavrlar uchun, shuningdek yuqori mustahkamlikdagi boltlarda belbogʻli ulanishlari boʻlgan qoʻshtavli balkalar uchun
, (3)
bu yerda belgilangan:
payvandlab yasalgan qoʻshtavrlar uchun:
t — devorning qalinligi;
bf va t1 — balka belbogʻining kengligi va qalinligi;
h — belbogʻlarning oʻqlari orasidagi masofa;
a — 0,5h ga teng oʻlcham;
yuqori mustahkam boltlarda belbogʻli birikmali qoʻshtavr balkalar uchun:
t — devorlar va vertikal belbogʻ burchaklari qalinliklarining yigʻindisi;
bf — belbogʻ listlarining kengligi;
t1 — belbogʻ listlari va belbogʻ burchagining gorizontal tokchasining qalinliklarining yigʻindisi;
h — belbogʻ listlari paketining oʻqlari orasidagi masofa;
a — gorizontal tokcha qalinligidan tashqari belbogʻ burchagining vertikal tokchasining kengligi.
(30) formuladagi φb koeffitsiyentining qiymatini quyidagicha qabul qilish kerak:
φ1 ≤ 0,85 boʻlganda φb = φ1; φ1 > 0,85 boʻlganda φb = 0,68 + 0,21φ1, ammo 1,0 dan ortiq emas.
Bitta simmetriya oʻqiga ega qoʻshtavr kesimli balkalar uchun (1-rasm), φb koeffitsiyentini aniqlash uchun quyidagi formulalar yordamida φ1 va φ2 koeffitsiyentlarini hisoblash kerak:
; (4)
, (5)
bu yerda h1 — kesimning ogʻirlik markazidan mustahkamlangaroq belbogʻning oʻqigacha masofa;
h2 — kamroq mustahkamlangan belbogʻ uchun;
lef — mazkur SHNQning 7-ilovasi 2-formulasidagi qiymatga teng qiymatga ega;
ψ — quyidagi formula boʻyicha hisoblanadigan koeffitsiyent:
; (6)
D, B va S koeffitsiyentlarni mazkur SHNQning 7-ilovasi 3 va 4-jadvallari boʻyicha aniqlash kerak.
1-rasm. Egilishda bitta simmetriyaning oʻqiga ega qoʻshtavr kesimning sxemasi.

 

 

 

3-jadval

Yuklanish turi

D

C koeffitsiyenti quyidagi kesimda

qoʻshtavrli p < 0,9

tavrli p = 1

Prolyot oʻrtasida toʻplangan

3,265

0,330μ

0,0826α

Tekis taqsimlangan

2,247

0,481μ

0,1202α

Sof egilish

4,315

0,101μ

0,0253α
3-jadvalida qabul qilingan belgilar:
; μ = n(1 — n) (9,87 + α1), bu yerda ,
bu yerda J1 va J2 — mos ravishda katta va kichik belbogʻlarning kesimning simmetriya oʻqiga nisbatan inersiya momentlari;
α — 2 — formuladan (7-ilova) aniqlanishi kerak, bunda buralish paytidagi kesimning inersiya momenti
,
bu yerda bi va ti — mos ravishda, kesimni shakllantiruvchi listlarning kengligi va qalinligi; δ = 1,25 — bitta simmetriya oʻqiga ega qoʻshtavrli kesim uchun; δ = 1,20 — tavrli kesimi uchun

 

 

 

4-jadval

Kesim sxemasi va yuklanish qoʻyilgan joy

Yuklanishdagi V koeffitsiyenti

Prolyot oʻrtasida toʻplangan

Bir tekis taqsimlangan

Sof egilishga olib keluvchi

 

δ

μ

β

 

δ-1

μ-1

β

 

1-δ

1-μ

-β

 

-δ

-μ

-β
4-jadvalda qabul qilingan belgilar
δ = p + 0,734β; μ = n + 1,145β;
bu yerda, b1 — balkaning mustahkamlanganroq belbogʻining kengligi;
n — 3-jadvalda keltirilgan belgi bilan bir xil
Qoʻshtavr kesimlar uchun 0,9 < n < 1,0 boʻlganda koeffitsiyentlarini mazkur SHNQning 6-formulasi boʻyicha qoʻshtavrlar uchun n = 0,9 da va tavr kesimlar uchun n = 1,0 da olingan qiymatlar oʻrtasida chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlash kerak.
Tavr kesimi uchun bir joyda toʻplangan yoki bir tekis taqsimlangan yuklanishda va< 40 boʻlganda, koeffitsiyentlarini (0,8 + 0,004 ) ga koʻpaytirish kerak.
n > 0,7 va 5 £ lef/b2 ≤ 25 boʻlganda, koeffitsiyenti qiymatini (1,025 — 0,015 ) ga koʻpaytirish yoʻli bilan kamaytirish kerak va uni 0.95 dan ortiq boʻlmagan qiymatda qabul qilish kerak.
Kamroq mustahkamlangan siqilgan belbogʻli balkalarda lef/b2 > 25 qiymatlariga yoʻl qoʻyilmaydi.
Mazkur SHNQning 30-formulasidagi koeffitsiyenti qiymatini 5-jadval boʻyicha qabul qilish kerak, ammo uning qiymati 1,0 dan ortiq boʻlmasligi kerak.
Shveller kesimli balkalar uchun koeffitsiyentini simmetrik qoʻshtavr kesimli balkalarga aniqlagandagi kabi hisoblash kerak, bunda qiymatlarini (2) formula asosida hisoblash kerak, ning olingan miqdorlarni esa, 0,7 ga koʻpaytirish lozim.
Mazkur SHNQning 1 va 2-formulalarida Jx, Jy va Jt, qiymatlarini shveller uchun qabul qilish kerak.

 

 

5-jadval

φ2 qiymati

Siqilgan belbogʻda φb koeffitsiyenti

mustahkamlanganroq

Kamroq mustahkamlangan

φ2 ≤ 0,85

φb = φ1

φb = φ2

φ2 > 0,85

 

φb = 0,68 + 0,21φ2

 

 

 

 

 

6-jadval

Kesim turi

Kesim sxemasi

Koeffitsiyentlarning qiymati

c(cx)

cy

My = 01) boʻlganda n

1

 

0,25

1,19

1,47

1,5

0,5

1,12

1,0

1,07

2,0

1,04

2

0,5

1,40

1,47

2,0

1,0

1,28

2,0

1,18

3

 

0,25

1,19

1,07

1,5

0,5

1,12

1,12

1,0

1,07

1,19

2,0

1,04

1,26

4

 

0,5

1,40

1,12

2,0

1,0

1,28

1,20

2,0

1,18

1,31

5

 

-

1,47

1,47

a) 2,0

b) 3,0

6

 

0,25

1,47

1,04

3,0

0,5

1,07

1,0

1,12

2,0

1,19

7

 

-

1,26

1,26

1,5

8

 

-

1,60

1,47

a) 3,0

b) 1,0

9

 

0,5

1,60

1,07

a) 3,0

b) 1,0

1,0

1,12

2,0

1,19
1) Mu ≠ 0 boʻlganda n = 1,5, 5-a turdagi kesimlar bundan mustasno ular uchun p = 2 va 5-b kesimlar uchun n = 3.
Izoh: Af / Aw ning oraliq qiymatlari uchun koeffitsiyentlar aniqlanganda, chiziqli interpolyatsiyaga yoʻl qoʻyiladi.
SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
6-ILOVA

 

 

 

1-jadval

Kesim turi

Kesim sxemasi

 

η qiymatlari

0 ≤ ≤ 5

 > 5

0,1 ≤ m ≤ 5

5 < m ≤ 20

0,1 ≤ m ≤ 5

5 < m ≤ 20

1

 

-

1,0

1,0

1,0

2

 

-

0,85

0,85

0,85

3

 

-

0,75 + 0,02

0,75 + 0,02

0,85

4

 

-

(1,35 — 0,05m) — — 0,01(5 — m)

1,1

1,1

5

 

0,25

(1,45 — 0,05m) — — 0,01(5 — m)

1,2

1,2

0,5

(1,75 — 0,1m) — — 0,02(5 — m)

1,25

1,25

≥1,0

(1,90 — 0,1m) — — 0,02(6 — m)

1,4 — 0,02

1,3

6

 

-

η5

η5

7

 

-

8

 

0,25

(0,75 + 0,05m) + + 0,01(5 — m)

1,0

1.0

0,5

(0,5 + 0,1m) + + 0,02(5 — m)

1,0

1,0

≥1,0

(0,25 + 0,15m) + + 0,03(5 — m)

1,0

1,0

9

 

0,5

(1,25 — 0,05m) — — 0,01(5 — m)

1,0

1,0

≥1,0

(1,5 — 0,1m) — — 0,02(5 — m)

1,0

1,0

Kesim turi

Kesim sxemasi

η qiymatlari

0 ≤  ≤ 5

 > 5

0,1 ≤ m ≤ 5

5 < m ≤ 20

0,1 ≤ m ≤ 5

5 < m ≤ 20

10

 

0,5

1,4

1,4

1,4

1,4

1,0

1,6 — 0,01(5 — — m)

1,6

1,35 + 0,05m

1,6

2,0

1,8 — 0,02(5 — — m)

1,8

1,3 + 0,1m

1,8

11

 

0,5

1,45 + 0,04m

1,65

1,45 + 0,04m

1,65

1,0

1,8 + 0,12m

2,4

1,8 + 0,12m

2,4

1,5

2,0 + 0,25m +0,1

-

-

-

2,0

3,0 + 0,25m + 0,1

-

-

-
Izohlar:
1. 5 — 7-turdagi kesimlar turi uchun, Af / Aw qiymatlari hisoblanganda, tokchalarning vertikal elementlarining yuzasini hisobga olmaslik kerak.
2. 6-7-turdagi kesimlar uchun η5 qiymatini Af / Aw. qiymatlari xuddi shunday boʻlganda, 5-turdagi kesim uchun η qiymatiga teng qabul qilinadi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-jadval

Shartli elastiklik

Keltirilgan nisbiy ekssentrisitet  dagi  koeffitsiyentlari

0,1

0,25

0,5

0,75

1,0

1,25

1,5

1,75

2,0

2,5

3,0

3,5

4,0

0,5

967

922

850

782

722

669

620

577

538

469

417

370

337

1,0

925

854

778

711

653

600

563

520

484

427

382

341

307

1,5

875

804

716

647

593

548

507

470

439

388

347

312

283

2,0

813

742

653

587

536

496

457

425

397

352

315

286

260

2,5

742

672

587

526

480

442

410

383

357

317

287

262

238

3,0

667

597

520

465

425

395

365

342

320

287

260

238

217

3,5

587

522

455

408

375

350

325

303

287

258

233

216

198

4,0

505

447

394

356

330

309

289

270

256

232

212

197

181

4,5

418

382

342

310

288

272

257

242

229

208

192

178

165

5,0

354

326

295

273

253

239

225

215

205

188

175

162

150

5,5

302

280

256

240

224

212

200

192

184

170

158

148

138

6,0

258

244

223

210

198

190

178

172

166

153

145

137

128

6,5

223

213

196

185

176

170

160

155

149

140

132

125

117

7,0

194

186

173

163

157

152

145

141

136

127

121

115

108

8,0

152

146

138

133

128

121

117

115

113

106

100

095

091

9,0

122

117

112

107

103

100

098

096

093

088

085

082

079

10,0

100

097

093

091

090

085

081

080

079

075

072

070

069

11,0

083

079

077

076

075

073

071

069

068

063

062

061

060

12,0

069

067

064

063

062

060

059

059

058

055

054

053

052

13,0

062

061

054

053

052

051

051

050

049

049

048

048

047

14,0

052

049

049

048

048

047

047

046

045

044

043

043

042

Shartli elastiklik

 

Keltirilgan nisbiy ekssentrisitet dagi  koeffitsiyentlari

4,0

4,5

5,0

5,5

6,0

6,5

7,0

8,0

9,0

10

12

14

17

20

0,5

337

307

280

260

237

222

210

183

164

150

125

106

090

077

1,0

307

283

259

240

225

209

196

175

157

142

121

103

086

074

1,5

283

262

240

223

207

195

182

163

148

134

114

099

082

070

2,0

260

240

222

206

193

182

170

153

138

125

107

094

079

067

2,5

238

220

204

190

178

168

158

144

130

118

101

090

076

065

3,0

217

202

187

175

166

156

147

135

123

112

097

086

073

063

3,5

198

183

172

162

153

145

137

125

115

106

092

082

069

060

4,0

181

168

158

149

140

135

127

118

108

098

088

078

066

057

4,5

165

155

146

137

130

125

118

110

101

093

083

075

064

055

5,0

150

143

135

126

120

117

111

103

095

088

079

072

062

053

5,5

138

132

124

117

112

108

104

095

089

084

075

069

060

051

6,0

128

120

115

109

104

100

096

089

084

079

072

066

057

049

6,5

117

112

106

101

097

094

089

083

080

074

068

062

054

047

7,0

108

102

098

094

091

087

083

078

074

070

064

059

052

045

8,0

091

087

083

081

078

076

074

068

065

062

057

053

047

041

9,0

079

075

072

069

066

065

064

061

058

055

051

048

043

038

10,0

069

065

062

060

059

058

057

055

052

049

046

043

039

035

11,0

060

057

055

053

052

051

050

048

046

044

040

038

035

032

12,0

052

051

050

049

048

047

046

044

042

040

037

035

032

029

13,0

047

045

044

043

042

041

041

039

038

037

035

033

030

027

14,0

042

041

040

040

039

039

038

037

036

036

034

032

029

026
Izohlar:
1. Jadvalda koeffitsiyentlar qiymatlari 1000 barobar oshirilgan.
2. qiymati j qiymatidan ortiq qabul qilinmasin.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3-jadval

Shartli keltirilgan elastiklik

Keltirilgan nisbiy ekssentrisitet m dagi φe koeffitsiyentlari

0,1

0,25

0,5

0,75

1,0

1,25

1,5

1,75

2,0

2,5

3,0

3,5

4,0

0,5

908

800

666

571

500

444

400

364

333

286

250

222

200

1,0

872

762

640

553

483

431

387

351

328

280

243

218

197

1,5

830

727

600

517

454

407

367

336

311

271

240

211

190

2,0

774

673

556

479

423

381

346

318

293

255

228

202

183

2,5

708

608

507

439

391

354

322

297

274

238

215

192

175

3,0

637

545

455

399

356

324

296

275

255

222

201

182

165

3,5

562

480

402

355

320

294

270

251

235

206

187

170

155

4,0

484

422

357

317

288

264

246

228

215

191

173

160

145

4,5

415

365

315

281

258

237

223

207

196

176

160

149

136

5,0

350

315

277

250

230

212

201

186

178

161

149

138

127

5,5

300

273

245

223

203

192

182

172

163

147

137

128

118

6,0

255

237

216

198

183

174

165

156

149

135

126

119

109

6,5

221

208

190

178

165

157

149

142

137

124

117

109

102

7,0

192

184

168

160

150

141

135

130

125

114

108

101

095

8,0

148

142

136

130

123

118

113

108

105

097

091

085

082

9,0

117

114

110

107

102

098

094

090

087

082

079

075

072

10,0

097

094

091

090

087

084

080

076

073

070

067

064

062

11,0

082

078

077

076

073

071

068

066

064

060

058

056

054

12,0

068

066

064

063

061

060

058

057

056

054

053

050

049

13,0

060

059

054

053

052

051

050

049

049

048

047

046

045

14,0

050

049

048

047

046

046

045

044

043

043

042

042

041

Shartli keltirilgan elastiklik

Keltirilgan nisbiy ekssentrisitet m dagi φe koeffitsiyentlari

4,0

4,5

5,0

5,5

6,0

6,5

7,0

8,0

9,0

10

12

14

17

20

0,5

200

182

167

154

143

133

125

111

100

091

077

067

056

048

1,0

197

180

165

151

142

131

121

109

098

090

077

066

055

046

1,5

190

178

163

149

137

128

119

108

096

088

077

065

053

045

2,0

183

170

156

143

132

125

117

106

095

086

076

064

052

045

2,5

175

162

148

136

127

120

113

103

093

083

074

062

051

044

3,0

165

153

138

130

121

116

110

100

091

081

071

061

051

043

3,5

155

143

130

123

115

110

106

096

088

078

069

059

050

042

4,0

145

133

124

118

110

105

100

093

084

076

067

057

049

041

4,5

136

124

116

110

105

100

096

089

079

073

065

055

048

040

5,0

127

117

108

104

100

095

092

086

076

071

062

054

047

039

5,5

118

110

102

098

095

091

087

081

074

068

059

052

046

039

6,0

109

103

097

093

090

085

083

077

070

065

056

051

045

038

6,5

102

097

092

088

085

080

077

072

066

061

054

050

044

037

7,0

095

091

087

083

079

076

074

068

063

058

051

047

043

036

8,0

082

079

077

073

070

067

065

060

055

052

048

044

041

035

9,0

072

069

067

064

062

059

056

053

050

048

045

042

039

035

10,0

062

060

058

056

054

052

050

047

045

043

041

038

036

033

11,0

054

053

052

050

048

046

044

043

042

041

038

035

032

030

12,0

049

048

047

045

043

042

040

039

038

037

034

032

030

028

13,0

045

044

044

042

041

040

038

037

036

035

032

030

028

026

14,0

041

041

040

039

039

038

037

036

035

034

031

029

027

025
Izohlar:
1. Jadvalda koeffitsiyentlar qiymatlari 1000 barobar oshirilgan.
2. qiymati j qiymatidan ortiq qabul qilinmasin.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4-jadval

mef1 quyidagiga teng boʻlganda, mef keltirilgan nisbiy ekssentrisitetlar

0,1

0,5

1,0

1,5

2,0

3,0

4,0

5,0

7,0

10,0

20,0

1

0,10

0,30

0,68

1,12

1,60

2,62

3,55

4,55

6,50

9,40

19,40

2

0,10

0,17

0,39

0,68

1,03

1,80

2,75

3,72

5,65

8,60

18,50

3

0,10

0,10

0,22

0,36

0,55

1,17

1,95

2,77

4,60

7,40

17,20

4

0,10

0,10

0,10

0,18

0,30

0,57

1,03

1,78

3,35

5,90

15,40

5

0,10

0,10

0,10

0,10

0,15

0,23

0,48

0,95

2,18

4,40

13,40

6

0,10

0,10

0,10

0,10

0,10

0,15

0,18

0,40

1,25

3,00

11,40

7

0,10

0,10

0,10

0,10

0,10

0,10

0,10

0,10

0,50

1,70

9,50

1

0,10

0,31

0,68

1,12

1,60

2,62

3,55

4,55

6,50

9,40

19,40

2

0,10

0,22

0,46

0,73

1,05

1,88

2,75

3,72

5,65

8,60

18,50

3

0,10

0,17

0,38

0,58

0,80

1,33

2,00

2,77

4,60

7,40

17,20

4

0,10

0,14

0,32

0,49

0,66

1,05

1,52

2,22

3,50

5,90

15,40

5

0,10

0,10

0,26

0,41

0,57

0,95

1,38

1,80

2,95

4,70

13,40

6

0,10

0,16

0,28

0,40

0,52

0,95

1,25

1,60

2,50

4,00

11,50

7

0,10

0,22

0,32

0,42

0,55

0,95

1,10

1,35

2,20

3,50

10,80

1

0,10

0,32

0,70

1,12

1,60

2,62

3,55

4,55

6,50

9,40

19,40

2

0,10

0,28

0,60

0,90

1,28

1,96

2,75

3,72

5,65

8,40

18,50

3

0,10

0,27

0,55

0,84

1,15

1,75

2,43

3,17

4,80

7,40

17,20

4

0,10

0,26

0,52

0,78

1,10

1,60

2,20

2,83

4,00

6,30

15,40

 

5

0,10

0,25

0,52

0,78

1,10

1,55

2,10

2,78

3,85

5,90

14,50

6

0,10

0,28

0,52

0,78

1,10

1,55

2,00

2,70

3,80

5,60

13,80

7

0,10

0,32

0,52

0,78

1,10

1,55

1,90

2,60

3,75

5,50

13,00

1

0,10

0,40

0,80

1,23

1,68

2,62

3,55

4,55

6,50

9,40

19,40

2

0,10

0,40

0,78

1,20

1,60

2,30

3,15

4,10

5,85

8,60

18,50

3

0,10

0,40

0,77

1,17

1,55

2,30

3,10

3,90

5,55

8,13

18,00

4

0,10

0,40

0,75

1,13

1,55

2,30

3,05

3,80

5,30

7,60

17,50

5

0,10

0,40

0,75

1,10

1,55

2,30

3,00

3,80

5,30

7,60

17,00

6

0,10

0,40

0,75

1,10

1,50

2,30

3,00

3,80

5,30

7,60

16,50

7

0,10

0,40

0,75

1,10

1,40

2,30

3,00

3,80

5,30

7,60

16,00

Bunda

Qoʻshtavrli va tavrli kesimlar uchun koeffitsiyentlari
Bir simmetriya oʻqi boʻlgan qoʻshtavrli kesimlar uchun (1-rasm) koeffitsiyentni quyidagi formula boʻyicha hisoblash kerak.
(1)
bu yerda
— oʻz belgisi bilan qabul qilinadigan, x-x oʻqiga nisbatan siquvchi kuch qoʻllanishi ekssentrisiteti (1-rasmda u “plyus” belgisi bilan koʻrsatilgan);
h — belbogʻlarning oʻqlari orasidagi masofa;
Bunda , — u-u oʻqiga nisbatan mos ravishda kattaroq va kichikroq belbogʻning inersiya momenti;
va b — 3 va 4 jadvallarda (7-ilova) keltirilgan formulalar boʻyicha aniqlanadigan qiymatlar.
Tavrli kesimlar uchun koeffitsiyentini qoʻshtavrli kesimlarga aniqlaganday hisoblash kerak, bunda , qabul qilinadi, hamda hisoblanganda, va (1-rasm).
1-rasm. Nomarkaziy siqilish ostida simmetriyaning bir oʻqi boʻlgan qoʻshtavrli kesim sxemasi
SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
7-ILOVA
Kolonnalarning hisobiy uzunligi koeffitsiyentlarini aniqlash
Bir pogʻonali kolonnalar
Bir pogʻonali kolonnaning pastki qismi uchun hisobiy uzunlik koeffitsiyenti ni nisbati va qiymatiga bogʻliq holda qabul qilish kerak, (bu yerda, J1, J2, l1,l2 — mos ravishda kolonnaning pastki va yuqori qismlarining kesimlari va uzunliklarining inersiya momentlari (10.1-rasm) va :
1-rasm. Yuqori uchi har qanday mahkamlashdan xoli boʻlgan bir pogʻonali kolonnaning sxemasi,
1-jadvalga muvofiq

Hisobiy sxema

α1

p dagi μ1 koeffitsiyentlari

0

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

1,0

1,2

1,4

1,6

1,8

2,0

2,5

5,0

10,0

20,0

 

0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

2,0

0,2

2,0

2,01

2,02

2,03

2,04

2,05

2,06

2,06

2,07

2,08

2,09

2,10

2,12

2,14

2,15

2,17

2,21

2,40

2,76

3,38

0,4

2,0

2,04

2,08

2,11

2,13

2,18

2,21

2,25

2,28

2,32

2,35

2,42

2,48

2,54

2,60

2,66

2,80

-

 

-

0,6

2,0

2,11

2,20

2,28

2,36

2,44

2,52

2,59

2,66

2,73

2,80

2,93

3,05

3,17

3,28

3,39

-

-

-

-

0,8

2,0

2,25

2,42

2,56

2,70

2,83

2,96

3,07

3,17

3,27

3,36

3,55

3,74

-

-

-

-

-

-

-

1,0

2,0

2,50

2,73

2,94

3,13

3,29

3,44

3,59

3,74

3,87

4,00

-

-

-

-

-

-

-

-

-

1,5

3,0

3,43

3,77

4,07

4,35

4,61

4,86

5,05

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

2,0

4,0

4,44

4,90

5,29

5,67

6,03

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

2,5

5,0

5,55

6,08

6,56

7,00

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

3,0

6,0

6,65

7,25

7,82

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-jadval

Hisobiy sxema

α1

p dagi μ1 koeffitsiyentlari

0

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

1,0

1,2

1,4

1,6

1,8

2,0

2,5

5,0

10,0

20,0

 

0

2,0

1,92

1,86

1,80

1,76

1,70

1,67

1,64

1,60

1,57

1,55

1,50

1,46

1,43

1,40

1,37

1,32

1,18

1,10

1,05

0,2

2,0

1,93

1,87

1,82

1,76

1,71

1,68

1,64

1,62

1,59

1,56

1,52

1,48

1,45

1,41

1,39

1,33

1,20

1,11

-

0,4

2,0

1,94

1,88

1,83

1,77

1,75

1,72

1,69

1,66

1,62

1,61

1,57

1,53

1,50

1,48

1,45

1,40

-

-

-

0,6

2,0

1,95

1,91

1,86

1,83

1,79

1,77

1,76

1,72

1,71

1,69

1,66

1,63

1,61

1,59

-

-

-

-

-

0,8

2,0

1,97

1,94

1,92

1,90

1,88

1,87

1,86

1,85

1,83

1,82

1,80

1,79

-

-

-

-

-

-

-

1,0

2,0

2,00

2,00

2,00

2,00

2,00

2,00

2,00

2,00

2,00

2,00

-

-

-

-

-

-

-

-

-

1,5

2,0

2,12

2,25

2,33

2,38

2,43

2,48

2,52

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

2,0

2,0

2,45

2,66

2,81

2,91

3,00

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

2,5

2,5

2,94

3,17

3,34

3,50

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

3,0

3,0

3,43

3,70

3,93

4,12

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-
Yuqori uchi qoʻzgʻalmaydigan, sharnirli-tayangan yoki burilishdan mahkamlanganida, kolonnaning pastki qismi uchun μ1 koeffitsiyenti qiymatlarini quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak
(1)
bu yerda μ12 — F1= 0 da pastki qismning hisobiy uzunligi koeffitsiyenti;
μ11 — F2= da pastki qismning hisobiy uzunligi koeffitsiyenti.
μ11 va μ12 koeffitsiyentlarning qiymatlarini quyidagicha qabul qilish kerak:
yuqori uchi sharnirli-tayangan boʻlganda 3-jadval (7-ilova) boʻyicha;
yuqori uchi qoʻzgʻalmaydigan, burilishdan mahkamlangan boʻlganda 4-jadval (7-ilova) boʻyicha.
Barcha vaziyatlarda ustunning yuqori qismi uchun hisob uzunligining koeffitsiyentini quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(2)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3-jadval

Hisobiy sxema

l2 / l1 da μ12 va μ11 koeffitsiyentlari

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

1,0

1,2

1,4

1,6

1,8

2,0

 

μ12 koeffitsiyentlari

0,04

1,02

1,84

2,25

2,59

2,85

3,08

3,24

3,42

3,70

4,00

4,55

5,25

5,80

6,55

7,20

0,06

0,91

1,47

1,93

2,26

2,57

2,74

2,90

3,05

3,24

3,45

3,88

4,43

4,90

5,43

5,94

0,08

0,86

1,31

1,73

2,05

2,31

2,49

2,68

2,85

3,00

3,14

3,53

3,93

4,37

4,85

5,28

0,1

0,83

1,21

1,57

1,95

2,14

2,33

2,46

2,60

2,76

2,91

3,28

3,61

4,03

4,43

4,85

0,2

0,79

0,98

1,23

1,46

1,67

1,85

2,02

2,15

2,28

2,40

2,67

2,88

3,11

3,42

3,71

0,3

0,78

0,90

1,09

1,27

1,44

1,60

1,74

1,86

1,98

2,11

2,35

2,51

2,76

2,99

3,25

0,4

0,78

0,88

1,02

1,17

1,32

1,45

1,58

1,69

1,81

1,92

2,14

2,31

2,51

2,68

2,88

0,5

0,78

0,86

0,99

1,10

1,22

1,35

1,47

1,57

1,67

1,76

1,96

2,15

2,34

2,50

2,76

1,0

0,78

0,85

0,92

0,99

1,06

1,13

1,20

1,27

1,34

1,41

1,54

1,68

1,82

1,97

2,1

 

μ11 koeffitsiyentlari

0,04

0,67

0,67

0,83

1,25

1,43

1,55

1,65

1,70

1,75

1,78

1,84

1,87

1,88

1,90

1,92

0,06

0,67

0,67

0,81

1,07

1,27

1,41

1,51

1,60

1,64

1,70

1,78

1,82

1,84

1,87

1,88

0,08

0,67

0,67

0,75

0,98

1,19

1,32

1,43

1,51

1,58

1,63

1,72

1,77

1,81

1,82

1,84

0,1

0,67

0,67

0,73

0,93

1,11

1,25

1,36

1,45

1,52

1,57

1,66

1,72

1,77

1,80

1,82

0,2

0,67

0,67

0,69

0,75

0,89

1,02

1,12

1,21

1,29

1,36

1,46

1,54

1,60

1,65

1,69

0,3

0,67

0,67

0,67

0,71

0,80

0,90

0,99

1,08

1,15

1,22

1,33

1,41

1,48

1,54

1,59

0,4

0,67

0,67

0,67

0,69

0,75

0,84

0,92

1,00

1,07

1,13

1,24

1,33

1,40

1,47

1,51

0,5

0,67

0,67

0,67

0,69

0,73

0,81

0,87

0,94

1,01

1,07

1,17

1,26

1,33

1,39

1,44

1,0

0,67

0,67

0,67

0,68

0,71

0,74

0,78

0,82

0,87

0,91

0,99

1,07

1,13

1,19

1,24

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4-jadval

Hisobiy sxema

l2 / l1da μ12 va μ11 koeffitsiyentlari

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

0,8

0,9

1,0

1,2

1,4

1,6

1,8

2,0

 

μ12 koeffitsiyentlari

0,04

0,78

1,02

1,53

1,73

2,01

2,21

2,38

2,54

2,65

2,85

3,24

3,70

4,20

4,76

5,23

0,06

0,70

0,86

1,23

1,47

1,73

1,93

2,08

2,23

2,38

2,49

2,81

3,17

3,50

3,92

4,30

0,08

0,68

0,79

1,05

1,31

1,54

1,74

1,91

2,05

2,20

2,31

2,55

2,80

3,11

3,45

3,73

0,1

0,67

0,76

1,00

1,20

1,42

1,61

1,78

1,92

2,04

2,20

2,40

2,60

2,86

3,18

3,41

0,2

0,64

0,70

0,79

0,93

1,07

1,23

1,41

1,50

1,60

1,72

1,92

2,11

2,28

2,45

2,64

0,3

0,62

0,68

0,74

0,85

0,95

1,06

1,18

1,28

1,39

1,48

1,67

1,82

1,96

2,12

2,20

0,4

0,60

0,66

0,71

0,78

0,87

0,99

1,07

1,16

1,26

1,34

1,50

1,65

1,79

1,94

2,08

0,5

0,59

0,65

0,70

0,77

0,82

0,93

0,99

1,08

1,17

1,23

1,39

1,53

1,66

1,79

1,92

1,0

0,55

0,60

0,65

0,70

0,75

0,80

0,85

0,90

0,95

1,00

1,10

1,20

1,30

1,40

1,50

 

μ11 koeffitsiyentlari

0,04

0,66

0,68

0,75

0,94

1,08

1,24

1,37

1,47

1,55

1,64

1,72

1,78

1,81

1,85

1,89

0,06

0,65

0,67

0,68

0,76

0,94

1,10

1,25

1,35

1,44

1,50

1,61

1,69

1,74

1,79

1,82

0,08

0,64

0,66

0,67

0,68

0,84

1,00

1,12

1,25

1,34

1,41

1,53

1,62

1,68

1,75

1,79

0,1

0,64

0,65

0,65

0,65

0,78

0,92

1,05

1,15

1,25

1,33

1,45

1,55

1,62

1,68

1,71

0,2

0,62

0,64

0,65

0,65

0,66

0,73

0,83

0,92

1,01

1,09

1,23

1,33

1,41

1,48

1,54

0,3

0,60

0,63

0,64

0,65

0,66

0,67

0,73

0,81

0,89

0,94

1,09

1,20

1,28

1,35

1,41

0,4

0,58

0,63

0,63

0,64

0,64

0,66

0,68

0,75

0,82

0,88

1,01

1,10

1,19

1,26

1,32

0,5

0,57

0,61

0,63

0,64

0,64

0,65

0,68

0,72

0,77

0,83

0,94

1,04

1,12

1,19

1,25

1,0

0,55

0,58

0,60

0,61

0,62

0,63

0,65

0,67

0,70

0,73

0,80

0,88

0,93

1,01

1,05

Ikki pogʻonali kolonnaning pastki qismi uchun hisobiy uzunlik koeffitsiyentlari m1 (2,a-rasm, (7-ilova)) 5-jadvalda keltirilgan yuqori uchini mahkamlash shartida quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:
(3)
bu yerda — 5-jadval boʻyicha, 2, b, v, g-rasmdagi sxemalar asosida bir pogʻonali kolonnalar uchun aniqlanadigan koeffitsiyentlarga oʻxshab, aniqlanadigan koeffitsiyentlar;
— mos ravishda pogʻonalar shakllanadigan joylarga va kolonna tepasiga qoʻyilgan boʻylama kuchlar;
Jm1 — quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan va qismlari uchun inersiya momentining oʻrtacha qiymati:
(4)
— quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan va qismlari uchun inersiya momentining oʻrtacha qiymati:
(5)
— kesimlarning inersiya momentlari va
— mos ravishda kolonnaning pastki, oʻrta va yuqori qismlarining uzunliklari.
2-rasm. Ikki pogʻonali (a) va bir pogʻonali kolonnalarning sxemasi (b, v, g) va F1, F2 va F3 kuchlarni mos ravishda pastki (b), oʻrta (v) va yuqori (g) qismlarga qoʻllashning shartli yuklash sxemalari
Uzunligi l2 oʻrta qism uchun hisobiy uzunlikning koeffitsiyentining qiymatini quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:
(6)
uzunligi yuqori qism uchun hisobiy uzunlikning koeffitsiyenti esa,quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi
(7)
bu yerda

 

5-jadval

Kolonnaning yuqori qismining mahkamlanishi shartlari

Koeffitsiyentlar qiymatlari

μm1

μm2

μm3

quyidagi kuchlanishlarda

10.2,b-rasm boʻyicha

10.2,v-rasm boʻyicha

10.2,g-rasm boʻyicha

Erkin

μm1 = 2,0

μm2 = 2,0

μm3 = μ1

(boʻlganda, μ1 — 10.1-jadval boʻyicha)

Faqat burilishdan mahkamlangan

μm1 = μ1

μm2 = μ1

μm3 = μ1

(boʻlganda, μ1 — 10.2-jadval boʻyicha)

(α1 = 0 boʻlganda, μ1 — 10.2-jadval boʻyicha)

Sharnirli-tayangan qoʻzgʻalmas

μm1 = μ11

μm2 = μ11

μm3 = μ12

(μ12 — 10.3-jadval boʻyicha)

(μ11 — 10.3-jadval boʻyicha)

Qoʻzgʻalmas, burilishdan mahkamlangan

μm1 = μ11

μm2 = μ11

μm3 = μ12

(μ12 — 10.4-jadval boʻyicha)

(μ11 — 10.4-jadval boʻyicha)

 

 

 

 

 

 

 

 

6-jadval

Mahkamlash sxemasi va yuklanish turi

μ

1,0

0,7

0,5

2,0

1,0

2,0

0,725

1,12

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7-jadval

Egiluvchanlik λ

Hisobiy qarshiligi Ry, N/mm2 ga teng poʻlatdan tayyorlangan elementlarning φ koeffitsiyentlari

200

240

280

320

360

400

440

480

520

560

600

640

10

988

987

985

984

983

982

981

980

979

978

977

977

20

967

962

959

955

952

949

946

943

941

938

936

934

30

939

931

924

917

911

905

900

895

891

887

883

879

40

906

894

883

873

863

854

846

839

832

825

820

814

50

869

852

836

822

809

796

785

775

764

746

729

712

60

827

805

785

766

749

721

696

672

650

628

608

588

70

782

754

724

687

654

623

595

568

542

518

494

470

80

734

686

641

602

566

532

501

471

442

414

386

359

90

665

612

565

522

483

447

413

380

349

326

305

287

100

599

542

493

448

408

369

335

309

286

267

250

235

110

537

478

427

381

338

306

280

258

239

223

209

197

120

479

419

366

321

287

260

237

219

203

190

178

167

130

425

364

313

276

247

223

204

189

175

163

153

145

140

376

315

272

240

215

195

178

164

153

143

134

126

150

328

276

239

211

189

171

157

145

134

126

118

111

160

290

244

212

187

167

152

139

129

120

112

105

099

170

259

218

189

167

150

136

125

115

107

100

094

089

180

233

196

170

150

135

123

112

104

097

091

085

081

190

210

177

154

136

122

111

102

094

088

082

077

073

200

191

161

140

124

111

101

093

086

080

075

071

067

210

174

147

128

113

102

093

085

079

074

069

065

062

220

160

135

118

104

094

086

077

073

068

064

060

057
Izoh. Jadvalda φ koeffitsiyentlar qiymatlari 1000 barobarga koʻpaytirilgan.

 

 

 

 

 

 

 

8-jadval

Shartli egiluvchanlik

λ̅

Kesim turi uchun φ koeffitsiyentlari

Shartli egiluvchanlik

λ̅

Kesim turi uchun φ koeffitsiyentlari

a

b

c

a

b

c

0,4

1000

1000

984

4,6

359

329

0,6

994

986

956

4,8

330

308

0,8

981

967

929

5,0

304

289

1,0

968

948

901

5,2

281

271

1,2

953

927

872

5,4

261

255

1,4

938

905

842

5,6

242

241

1,6

920

881

811

5,8

226

1,8

900

855

778

6,0

211

2,0

877

826

744

6,2

198

2,2

851

794

709

6,4

186

2,4

821

760

672

6,6

174

2,6

786

723

635

6,8

164

2,8

747

683

598

7,0

155

3,0

704

643

562

7,2

147

3,2

660

602

527

7,4

139

3,4

616

562

493

7,6

132

3,6

572

524

460

7,8

125

3,8

526

487

430

8,0

119

4,0

475

453

402

8,5

105

4,2

431

422

375

9,0

094

4,4

393

392

351

9,5

084

 

 

 

 

10,0

076
Izoh: Jadvalda φ koeffitsiyentlar qiymatlari 1000 barobarga koʻpaytirilgan.
SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
8-ILOVA

1-jadval

Konstruksiya elementlari

Siqilgan elementlarning chegaraviy egiluvchanliklari

1. Tayanch reaksiyalarini uzatuvchi belbogʻlar, tayanch kashak va ustunlar:

a) balandligi 50 m gacha boʻlgan quvurlar va juft burchaklardan yasalgan yassi fermalar, strukturaviy konstruksiyalar va fazoviy konstruksiyalar

180-60α

b) yakka burchaklardan fazoviy konstruksiyalar, quvurlar va juft burchaklardan, balandligi 50 m dan ortiq boʻlgan fazoviy konstruksiyalar

120

2. 1 va 7-bandlarda koʻrsatilganlardan boshqa elementlar:

a) tekis fermalar, yakka burchakdan payvandlangan fazoviy va strukturaviy konstruksiyalar, quvurlar va juft burchaklardan fazoviy va strukturaviy konstruksiyalar

210-60α

b) yakka burchaklardan boltli birikmali fazoviy va strukturaviy konstruksiyalar

220-40α

3. Fermalarning montaj vaqtida mahkamlanmagan yuqori belbogʻlari (montaj tugatilganidan soʻng chegaraviy egiluvchanlikni 1-pozitsiya boʻyicha qabul qilish kerak)

220

4. Asosiy kolonnalar

180-60α

5. Ikkilamchi kolonnalar (faxverk, chiroqlar ustunlari va hokazo), ustunlar panjarasining elementlari, ustunlar orasidagi vertikal ulanish elementlari (kranosti balkalaridan pastda)

210-60α

6. 5-pozitsiyada koʻrsatilgan ulanishlar elementlaridan tashqari, shuningdek, siqilgan sterjenlarning hisobiy uzunligini kamaytirishga xizmat qiladigan sterjenlar va 7-pozitsiyada koʻrsatilganlardan boshqa yuklanmagan elementlar

200

7. Vertikal tekislikda egiluvchanlikni tekshirishda shamoldan yuklanishdan taʼsirlanuvchi, tavr va xochsimon kesimli fazoviy konstruksiyalarning siqilgan va yuklanmagan elementlari

150

1-jadvalda qabul qilingan belgilar:
— 0,5 dan kam boʻlmagan qiymatda qabul qilinadigan koeffitsiyent (zarur vaziyatlarda φ dan oʻrniga φe ni qoʻllash lozim)

2-jadval

Konstruksiya elementlari

Konstruksiyaga yuklanishlar taʼsir koʻrsatganda, choʻzilgan elementlarning chegaraviy egiluvchanligi

dinamik, bevosita konstruksiyaga qoʻllangan

statik

kranlardan (4-izoh) va temir yoʻl tarkiblardan

1. Yassi fermalar (shu jumladan tormoz fermalari) va strukturaviy konstruksiyalarning belbogʻlari va tayanch hovonlari

250

400

250

2. 1-pozitsiyada koʻrsatilganlardan boshqa ferma va strukturaviy konstruksiyalarning elementlari

350

400

300

3. Kran osti balka va fermalarning pastki belbogʻlari

-

-

150

4. Kolonnalar oʻrtasidagi vertikal bogʻlanishlarning elementlari (kranosti balkalardan pastda)

300

300

200

5. Bogʻlanishlarning boshqa elementlari

400

400

300

6. Ustunlar va traverslarning belbogʻlari, tayanch hovonlari, elektr uzatish liniyalari tayanchlari traversalari, ochiq taqsimlar moslamalar va transportning kontaktli tarmoqlari liniyalari tayanchlari traverslarining tortmalari

250

-

-

7. 6 va 8-pozitsiyalarda koʻrsatilganlardan tashqari elektr uzatish liniyalar tayanchlarining boshqa elementlari

350

-

-

8. Vertikal tekislikda egiluvchanlikni tekshirishda shamol yuklari taʼsir qiladigan tavrli va xochsimon kesimli fazoviy konstruksiyalarning (elektr uzatish liniyasi tayanchlarining traversalari tortmalari va yakka burchaklardan) elementlari

150

-

-

Izohlar:
Dinamik taʼsirlarga duch kelmaydigan konstruksiyalarda, choʻzilgan elementlarning egiluvchanligini faqat vertikal tekisliklarda tekshirish kerak.
Dastlab kuchlangan choʻzilgan elementlarning egiluvchanligi cheklanmaydi.
Yuklanish noqulay joylashganda kuchlanish belgisi oʻzgarishi mumkin boʻlgan choʻzilgan elementlar uchun chegaraviy egiluvchanlikni siqilgan elementlar uchun kabi qabul qilish kerak, bunda yigʻma elementlarda biriktiruvchi qistirmalarni har bir 40i dan siyrakroq qoʻymaslik kerak.
Chegaraviy egiluvchanlik qiymatlarini ish rejimlari guruhlari kranlarida GOST 34017-2016 ga muvofiq (metallurgiya ishlab chiqarish sexlarida) 7K va 8K qabul qilish kerak.
Bevosita konstruksiyaga qoʻllangan dinamik yuklanishlar qatoriga, toliqishga hisoblar yoki dinamiklik koeffitsiyentlari hisobga olingan holda bajariladigan hisoblarda qabul qilinadigan yuklanishlar kiradi.
SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
9-ILOVA

1-jadval

T/r

Element sxemasi va hisob kesimining joylashishi

Element tavsifi

Element guruhi

1.

 

Prokatli yoki qirralariga mexanik yoʻl bilan ishlov berilgan asosiy metall

1

chetlari gazli kesish mashinasi bilan kesilgan

2

2.

 

Kengligi va oʻtish radiusi har xil boʻlgan r, mm boʻlganidagi qirralariga mexanik yoʻl bilan ishlov berilgan asosiy metall

200

1

10

4

3.

 

Oʻta mustahkam boltli birikmalardagi asosiy metall

1

4.

 

Teshik boʻylab kesimlarda boltli (A aniqlik sinfidagi boltlar) ulanishdagi asosiy metall:

a) juft nakladka boʻlganida

4

b) bir tomonlama nakladka boʻlganida

5

5.

 

α ≥ 72°,  da oʻtish va yumaloqlangan (gaz bilan kesish tozaligi 1 yoki frezerlangan)

2

6.

 

Fasonkadan elementga oʻtish mexanik ishlovsiz uchma-uch yoki tavrda konstruksiya elementlariga payvandlangan toʻgʻri burchak shaklidagi fasonkalar

7

7.

 

Uchma-uch yoki balkalarning belbogʻlari va tavrda devorlarga, shuningdek, ferma elementlariga payvandlangan fasonkalar, bunda α ≤ 45º

4

8.

 

Balkalarning belbogʻlarining ustiga ustma-ust qoʻyib payvandlangan, choklarga mexanik ishlov berilmay naxlyostkani konturi boʻylab payvandlab chiqilgan toʻgʻri burchak yoki trapetsiyasimon shaklli fasonkalar

7

9.

 

Uchma-uch ishlov berilmagan chok; yuklanish payvand chokiga perpendikulyar; ulanayotgan elementlarning kengligi va qalinligi bir xil

2

10.

 

Uchma-uch ishlov berilmagan chok; ulanayotgan elementlarning kengligi yoki qalinligi har xil

5

11.

 

Chokni kuchaytirib, mexanik usulda olib tashlangan uchma-uch chokka oʻtishda joyidagi asosiy metall:

bir xil qalinlik va kenglikka ega elementlarni ulaganda

2

har xil kenglik va qalinlikka ega elementlarni ulaganda

3

12.

 

Taglik listida bajarilgan uchma-uch chok; yuklanish payvand chokiga perpendikulyar

4

13.

 

Taglik halqada bajarilgan quvurlarning uchma-uch choki

4

14.

 

Prokat profillarni uchma-uch ulash

4

15.

 

Chokning oʻqi boʻylab kuch taʼsirida uzluksiz boʻylama choklar bilan payvandlangan qoʻshtavr, tavr va boshqa turdagi payvandlangan kesimlar

2

16.

 

Quyidagi α burchagi ostida boʻylama choklar bilan mahkamlangan yordamchi elementli element:

45° gacha

4

90°

7

17.

 

Koʻndalang (old tomondagi) chokning mexanik ishlovsiz belbogʻ listining uzilishi

7

18.

 

Koʻndalang chokli asosiy metall; ikki tomonlama asosiy metallga tekis oʻtuvchi payvand choki

4

19.

 

Burchak choklari bilan payvandlangan balkalarning choʻzilgan belbogʻlari va diafragma va qovurgʻalari yaqinidagi fermalar elementlarining asosiy metalli

5

20.

 

Koʻndalang (old tomondagi) burchak chokiga oʻtish joyidagi asosiy metall

6

21.

Yon choklari boʻlgan boʻgʻinlardagi asosiy metall (elementdan yon tomonlarning uchlarigacha oʻtish joylarida):

a) ikki qavat yon chokli

8

b) yon va old tomondagi chokli

7

v) kuchlanish asosiy metall orqali uzatilganda

7

g) poʻlat kanatlarni mahkamlash uchun ankerlarning yuzlari

8

22.

Quvurining asosiy metalli, bunda qalinlikning belbogʻ quvuri tashqi diametriga nisbati:

tm / dm ≥ 1/14

7

1/20 ≤ tm / dm < 1/14

8

23.

Choʻzilgan hovon quvurining asosiy metalli, bunda hovon va belbogʻ diametrlarining nisbati dd / dm = 0,4 — 0,7 va qalinlikning belbogʻ quvuri tashqi diametriga nisbati:

tm / dm ≥ 1/14

6

1/20 ≤ tm / dm < 1/14

7

1/35 < tm / dm < 1/20

8

2-jadval

Elementlar guruhi

Poʻlatning uzilishga vaqtinchalik qarshiligi  boʻlganda,  qiymatlari, N/mm2

420 gacha

420 dan 440 gacha

440 dan 520 gacha

520 dan 580 gacha

580 dan 635 gacha

1

120

128

132

136

145

2

100

106

108

110

116

3

Poʻlatning barcha turlari uchun

90

4

Poʻlatning barcha turlari uchun

75

5

Poʻlatning barcha turlari uchun

60

6

Poʻlatning barcha turlari uchun

45

7

Poʻlatning barcha turlari uchun

36

8

Poʻlatning barcha turlari uchun

27

SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
10-ILOVA
Bir joyda toʻplangan yuklanishlardagi devorlarning mahalliy ustuvorligi (barqarorligi)
Yuklanishning taʼsir qilish tekisligi devor tekisligiga toʻgʻri kelganida (1,b-rasmda koʻrsatilganiday tayanish) har bir devorga taʼsir koʻrsatuvchi bir joyga toʻplangan yuklanishning eng katta miqdorini yoki tayanch kesimidagi miqdorini quyidagicha aniqlash kerak:
a) chetki tayanch reaksiyasini, konsol uchidagi yuklanishni va tayanchlarga tutashgan 1,5h΄ joylardagi yuklanishni (bu yerda, h΄ = N — 2t, 1, a-rasm) quyidagi formula boʻyicha aniqlash kerak:
; (1)
b) oraliq tayanch va konsol tayanchining reaksiyasini, tayanchlardan 1,5h΄ dan ortiq masofada joylashgan joylardagi yuklanishni quyidagi formula boʻyicha hisoblash kerak:
. (2)
1-rasm. Bukib payvandlangan elementlar devorlarini bir joyda toʻplangan yuklanishlardagi mahalliy barqarorligi hisoblashga
a — yuklanishlar va reaksiyalar sxemasi, b — qistirma orqali tayanish, v — bevosita tayanish
Yuklanishning taʼsir qilish tekisligi devor tekisligiga toʻgʻri kelmaganida (1,v-rasmda koʻrsatilganiday tayanish) quyidagi formulalar boʻyicha aniqlash kerak:
(3)
(4)
bu yerda
(5)
(6)
(10.1)÷(10.6) formulalardagi:
P1, P2 — kN da va Ry — N/mm2 da;
t — profil devorining qalinligi;
z — devor balandligi h dan oshmaydigan, bir joyga toʻplangan yuk taqsimlanishining shartli uzunligi;
r — 4t dan oshmaydigan qayrilishning ichki diametri.
Bukib payvandlangan profillardan fermalar
Toʻgʻri burchak kesimli bukib payvandlangan yopiq profillardan fermalarning tugunlarini (2-rasm) mazkur normalarning 1-bandi talablariga muvofiq tekshirish kerak, shuningdek panjaraning siqilgan elementi tutashgan joyida belbogʻning yon devorining (tugun tekisligiga parallel) koʻtarib turish qobiliyatini hisobga olish lozim.
Belboqqa panjaraning ikkita va undan ortiq elementi bir tomonlama tutashib, ularning kuchlanishlarining yuklanishlari turli ishorali boʻlsa (musbat va manfiy) (2,a, b-rasmlar), shuningdek tayanch tugunlarda bitta element tutashgan boʻlib (2-rasm), d / D ≤ 0,9 va g / b ≤ 0,25 boʻlsa, belbogʻ devorining (tokchasining) koʻtarib turish qobiliyatini har bir tutashgan element uchun alohida quyidagi formul boʻyicha tekshirish kerak:
(7)
bu yerda d — tutashgan elementda kuchlanish belgisining taʼsir koʻrsatish koeffitsiyenti, choʻzilishda 1,2 ga teng qabul qilinadi, boshqa hollarda 1,0;
c — 1-jadval (4-ilova) boʻyicha qabul qilinadigan ish sharoitlari koeffitsiyenti;
D — belbogʻdagi siqilishda aniqlanadigan, belbogʻda boʻylama kuch taʼsirining koeffitsiyenti, agar |F| / (ARy) > 0,5 boʻlsa, D = 1,5 — |F| / (ARy) formula boʻyicha aniqlanadi, qolgan vaziyatlarda D = 1,0;
b — tutashgan elementning belbogʻ bilan belbogʻ oʻqi yoʻnalishida kesishish chizigʻi qismining db /sin ga teng uzunligi;
g — panjaraning qoʻshni elementlarining tutashgan devorlari oʻrtasidagi yoki hovonning koʻndalang devori va tayanch qovurgʻasi oʻrtasidagi masofaning yarmi;
f = (D-d)/2
U-, X-, T-simon tugunlarda belbogʻ devorining (tokchasining) (2 rasm, g, d, e-rasmn) koʻtarib turish qobiliyatini, shuningdek, 6-bandda koʻrsatilgan tugunlarning koʻtarib turish qobiliyatini, g / b > 0,25 boʻlganda, quyidagi formula boʻyicha tekshirish kerak:
(8)
Siqilgan element tutashgan joyda d / D > 0,85 boʻlganda tugunning yon devorining koʻtarib turish qobiliyatini quyidagi formula boʻyicha tekshirish kerak:
(9)
bu yerda t — belbogʻ yupqa devorligining taʼsir koʻrsatish koeffitsiyenti, Db / t ≥ 25 nisbatlari uchun 0,8 ga teng qabul qilinadi, boshqa hollarda — 1,0;
k — quyidagilarga teng qabul qilinadigan koeffitsiyentlar:
boʻlganda
boʻlganda
Qolgan hollarda
2-rasm. Bukib payvandlangan profillardan fermalarning tugunlari
a — K-simon uchburchak panjarada, b — hovonli panjarada;
v — tayanch, g — U-simon, d — X-simon, e — T-simon
Belboqqa tutashish joyga yaqin joyda panjara elementining koʻtarib turish qobiliyatini quyidagicha tekshirish kerak:
a) tugunlarda quyidagi tutashish burchaklarida
a=40° — 50°, quyidagi formula boʻyicha:
(10)
bu yerda k ni belbogʻ tavsiflarini panjara elementi tavsiflariga almashtirib aniqlash kerak:
Db ni d yoki db ning kattaroq qiymatiga, t ni td ga va Ry ni Ryd ga
Kvadrat boʻlmagan kesimli panjara elementi uchun (10) formulaning chap tarafdagi qismiga koʻpaytiruvchisini kiritish kerak;
tugunlarda quyidagi formula boʻyicha:
(11)
(11) formulaning yumaloq qavslaridagi ifoda 0 dan kam boʻlmasligi lozim.
Kvadrat boʻlmagan kesimli panjara elementi uchun (7) formulaning chap tarafdagi qismiga koʻpaytiruvchisini kiritish kerak.
Panjara elementini belboqqa mahkamlovchi payvand choklarning mustahkamligini quyidagicha tekshirish kerak:
tugunlarda quyidagi tutashish burchaklarida
a=40° — 50°, quyidagi formula boʻyicha
(12)
bu yerda f, kf, Rwf, wf, ni 13-boʻlim talablariga muvofiq qabul qilish kerak;
b) ushbu ilovaning 7-bandida koʻrsatilgan tugunlarda, quyidagi formula boʻyicha:
(13)
(0,5÷0,7)td ga teng joylashtirish zarari mavjudligida, profilning devorini toʻliq eritish bilan bajarilgan payvand choklarni, uchma-uch choklar sifatida hisoblash kerak.
Progonsiz qoplamali fermalarning yuqori belbogʻlari panellarining lef hisobiy uzunligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi: lef = μl, bu yerda, l — panel uzunligi; μ — quyidagi formula boʻyicha qabul qilinadigan hisobiy uzunlik koeffitsiyenti:
— sharnir tuguni bilan chegaradosh boʻlmagan belbogʻ paneli uchun (masalan, boltlarda flanets birikmasi), qoʻshni panellarda bir tekis taqsimlangan yuklanish mavjudligida;
— sharnir tuguni bilan chegaradosh boʻlgan, taqsimlangan yuklanish bilan yuklanmagan belbogʻ paneli uchun,
bu yerda — taqsimlangan yuklanish parametri ;
q — belboqqa taqsimlangan yuklanish;
N — boʻylama kuch;
Nt — belbogʻlarining oʻqlari boʻyicha fermaning balandligi;
L — ferma prolyoti.
Belbogʻlarning balandligining devor qalinligiga nisbati 45 dan ortiq boʻlmagan qiymatda qabul qilish kerak, panjara elementlari uchun — 60 dan oshmasligi kerak.
Choklarni qoʻllash qulayligi uchun panjara elementlarining oʻlchamlari (tuzilish tekisligidan) kengligi boʻyicha D — 2(t + td) dan oshmasligi kerak.
Panjara elementlari uchun d oʻlchamini belbogʻning D koʻndalang oʻlchamidan 0,6 dan kam boʻlmagan qiymatda qabul qilish tavsiya etiladi.
Hovonlarning qoʻshni devorlari (uchlari) orasidagi masofa ikkita payvand chokini qoʻyish shartidan kelib chiqib, minimal boʻlishi kerak.
Elementlarning zavodda bajariladigan ulanishlarini qolib ketadigan taglikda uchma-uch payvandlash yoʻli bilan bajarish kerak. Ushbu birikishlarni 0,9 Ry dan ortiq kuchlanishli choʻzilgan elementlarda joylashtirish tavsiya etilmaydi.
Montaj boʻgʻinlarini yuqori mustahkam oldindan kuchlantirilgan boltlarda flanetsli qilish tavsiya etiladi.
Keng tokchali qoʻshtavrlardan belbogʻli fermalar
fermalar uchun Ryn ≤ 380 N/mm2 boʻlgan poʻlatlardan va Rwun = 490 N/mm2 boʻlgan payvand materiallaridan foydalanish kerak.
Tugun ekssentrisitetlarini (3, 4-rasmlar) e/D ≤ 1/10 boʻlganda hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi (bu yerda, Db — belbogʻ kesimining balandligi; e — panjara elementlari oʻqlari kesishgan nuqtadan belbogʻ oʻqigacha masofa).
Fermalarning normal kuchlanishining doimiy belgili elementlarida tugunlar ekssentrisitetlari va tugunlar bikrligidan eguvchi momentlarni (sterjenga koʻndalang yuklanish boʻlmaganida) quyidagi formula boʻyicha hisobga olish yoʻl qoʻyiladi:
, (14)
bu yerda N va M — mos ravishda hisobiy normal kuch va moment;
A va W — mos ravishda markazdan siljigan tugun sterjenining koʻndalang kesim yuzasi va qarshilik momenti.
Bunda tugun ekssentrisitetlaridan Me momentlarning qiymatlari quyidagi shartga javob berishlari kerak:
, (15)
bu yerda W, A, — mos ravishda qarshilik momenti, kesim yuzasi va markazdan siljigan tugun belbogʻlaridan birining poʻlatining hisobiy qarshiligi.
(14) formula sterjenlarning oxirgi qismlarida metallning plastik deformatsiyalarining ruxsat etilganligini hisobga oladi.
Panjaraning eguvchi momentlarni hisobga olmagan holda hisoblanadigan choʻzilgan elementlari uchun, ish sharoitlari koeffitsiyentini γs = 0,85 qabul qilish kerak.
Hisoblashda egilish momentlari hisobga olinadigan fermalar uchun ferma tekisligidagi panjara elementlarining hisobiy uzunliklarini ularning ikkala belbogʻining elastik siqilishini hisobga olgan holda kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi.
Fermalarning qoʻshtavr belbogʻ va unga tutashib turuvchi panjara elementlaridan iborat mahkamlanmagan tugunlarini (3, 4-rasmlar), quyidagilarga tekshirish kerak:
panjara elementi bilan ulanishda boʻlgan belbogʻ tokchasining egilish qismida;
panjaraning siqilgan elementiga mos keladigan belbogʻ devorining uchastkasining yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha;
belbogʻning koʻndalang kesimining koʻtarib turish qobiliyatiga;
belboqqa tutashgan joyda panjara elementining koʻtarib turish qobiliyatiga;
panjara elementi belboqqa tutashgan joyda payvand choklarning mustahkamligiga.
24 g ≤ 15 mm (g — panjara elementlarining uchlari orasidagi masofaning yarmi) boʻlganida K shaklidagi va qoʻllab-quvvatlovchi tugunlardagi toʻrtburchaklar bukib payvandlangan profilning belbogʻiga mustahkamlanmagan birikmalarida (3, a, b-rasm) har bir tokchani egish uchun belbogʻning yuk koʻtarish qobiliyatini har bir birikma uchun alohida quyidagi formula boʻyicha tekshirish lozim:
(16)
bu yerda N — panjara elementidagi kuch;
M — belbogʻning tutashib turuvchi tokchasi bilan mos kelgan kesimda tugun tekisligida tutashib turgan elementdagi eguvchi moment;
γs — 4 ilovaning 1-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan ish sharoiti koeffitsiyenti;
γD — agar belbogʻ σ/Ry > 0,5 dan siqilgan boʻlsa, 1,5 — σ/Ry ga teng koeffitsiyent va qolgan hollarda koeffitsiyent 1 ga teng;
σ — belbogʻ panelidagi choʻzilgan gʻovon tomonidagi boʻylama kuchlanish;
Ry — belbogʻ poʻlatining hisobiy qarshiligi;
Ryd — panjara elementi poʻlatining hisobiy qarshiligi.
T-simon tugunlarda toʻgʻriburchak bukib payvandlangan profilning belbogʻiga qoʻshimcha mahkamlanmagan tutashuvlarda (3,b-rasm) va K-simon va tayanch tugunlarda g > 15 mm boʻlganda, belbogʻning tokcha bukilishiga koʻtarib turish qobiliyatini quyidagi formula boʻyicha tekshirish lozim:
(17)
3-rasm. Qoʻshtavrlarni toʻgʻriburchak bukib payvandlangan profillar bilan tutashishi turlari
a — K-simon; b — T-simon; v — tayanch
db = d boʻlganda, quyidagi formuladan foydalanish mumkin:
(18)
g ≤ 15 mm boʻlganda K-simon va tayanch tugunlaridagi keng tokchali qoʻshtavr belbogʻiga mahkamlanmagan birikmalarda (4-rasm), tokchani bukish uchun belbogʻning yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formula boʻyicha tekshirilishi kerak.
(19)
bu yerda Ad — hovonning koʻndalang kesimining yuzasi.
Toʻgʻriburchak bukib payvandlangan profildan panjaraning siqilgan elementi taʼsiri ostida qoʻshimcha mahkamlanmagan qoʻshtavr belbogʻ devorining koʻtarib turish qobiliyatini quyidagi formula boʻyicha tekshirish kerak:
(20)
Keng tokchali qoʻshtavrdan panjaraning siqilgan elementi taʼsiri ostida qoʻshimcha mahkamlanmagan qoʻshtavr belbogʻi devorining koʻtarib turish qobiliyatini quyidagi formula boʻyicha tekshirish kerak:
(21)
Tugunda koʻndalang kuch taʼsiri ostida qoʻshimcha mahkamlanmagan qoʻshtavrli belbogʻning koʻtarib turish qobiliyatini quyidagi formula boʻyicha tekshirish kerak:
(22)
bu yerda Q — K-simon turdagi tugunlarda N sina ning eng kichik koʻpaytmasiga teng tugundagi koʻndalang kuch;
γ΄D — 1,3 — σ/Ry ga teng, ammo 1,0 dan ortiq boʻlmagan koeffitsiyent;
Rs — belbogʻ poʻlatining kesilishga hisobiy qarshiligi;
A — belbogʻning koʻndalang kesim yuzasi;
r — belbogʻ profilining yumaloqlanishi radiusi.
4-rasm. Qoʻshtavrlarni biriktirish turlari
a — K-simon; b — tayanch
Qoʻshimcha mahkamlanmagan qoʻshtavrli belboqqa tutashish joyida panjara elementining koʻtarib turish qobiliyatini quyidagi formula asosida tekshirish kerak:
(23)
bu yerda γd — choʻzilishda 1,2 va siqilishda 1,0 ga teng qabul qilinadigan, tutashgan elementdagi kuchlanish belgisi taʼsir etishining koeffitsiyenti;
Ryd — panjara elementi poʻlatining hisobiy qarshiligi;
ξ — tugunlardagi toʻgʻriburchak bukib payvandlangan profillarning elementlari uchun quyidagi qiymatlarga teng koeffitsiyent:

a) K-simon turdagi

- 0,14;

b) tayanch

- 0,06;

v) T-simon turdagi

- 0,10.
K-simon va tayanch tugunlarda keng tokchali qoʻshtavrdan elementlar uchun ξ =0,05.
Panjara elementlarini mahkamlovchi payvand choklarni (qoʻshimcha mahkamlanmagan va kuchaytirilgan tugunlarda) panjara elementi qismlari (devorlar, tokchalar) mustahkamligi boʻyicha hisoblash kerak.
Qiya plankalar bilan kuchaytirilgan ferma tugunlarida (5-rasm), qoʻshtavrli belbogʻi devorining panjara elementiga mos keluvchi qismining koʻtarib turish qobiliyatini quyidagi formula asosida tekshirish kerak:
(24)
5-rasm. Qiya plankalar bilan kuchaytirilgan ferma tuguni
Tugunlarning koʻtarib turish qobiliyatini taʼminlash uchun qoʻshtavrlarning tokchalarini ularga panjara elementlari tutashib turadigan joylarida boʻylama qiya plankalar bilan qoʻshimcha mustahkamlash kerak (5-rasm). Qoʻshtavrlardan panjara elementlari tutashib turadigan joylarda, hamda tirgakli T-simon tugunlarda, bogʻlagishlarni mahkamlash uchun vertikal fasonkalar mavjudligida, bikrlikning juft qovurgʻalarini oʻrnatish yoʻl qoʻyiladi.
Fermalarning kattalashtiruvchi uchma-uch ulanishlarini boltli flanetsli qilib loyihalash tavsiya etiladi: siqilgan belbogʻ sathida — oddiy, choʻzilgan belbogʻ satxida — yuqori mustahkam boltlarda.
Fermalar boʻyicha gorizontal bogʻlanishlarni belbogʻning tashqi tokchalariga ulashga yoʻl qoʻyiladi.
Kalonnalar (kolonna ustidagilar bilan) birikmada yuqori belbogʻ uchining vertikal siljishlarini istisno qilish va tayanch tuguniga nisbatan siljish miqdori bilan uning gorizontal harakatchanligini taʼminlash kerak.
Bukib payvandlangan profillardan panjara elementining oʻtkir uchidagi burchak choklarni, td > 5 mm boʻlganda qirralarga dastlab ishlov berish bilan bajarish kerak (6-rasm).

, grad

 , grad

 s, mm

35 — 45

90

2-3

46 — 60

75

3-4

61 — 90

55

3 — 5

6-rasm. Bukib payvandlangan profillarning uchlarini payvandlash detali
Belbogʻlar tokchalaridagi (panjara elementining oʻtkir uchi yonida) koʻndalang choklar orasidagi masofani quyidagicha qabul qilish kerak:
tayanch tugunlar va siqilgan belbogʻning uchma-uch tugunlarida — 5 mm dan kam emas;
qolgan hollardan (masalan, 5-rasm s) — 20 mm dan kam emas.
Bogʻlanishlarning tugunlari
Bukib payvandlangan profillardan bogʻlanishlarning tugunlari (7-rasm) quyidagilarga tekshiriladi:
tugun elementlari va profilning tugunga tutashgan qismining mustahkamligi va barqarorligiga;
payvand birikmalarining mustahkamligiga.
Bogʻlanish elementi choʻzilganda koʻtarib turish qobiliyatini quyidagiga tekshirish kerak:
F turdagi tugunlar uchun (7, a-rasm) quyidagi formula boʻyicha:
(25)
bu yerda N — bogʻlanish elementidagi kuch;
Ryf — flanets poʻlatining hisobiy qarshiligi;
Df — bogʻlanish fasonkasi boʻylab flanetsning uzunligi;
Ryd — bogʻlanish elementi poʻlatining hisobiy qarshiligi;
b) Fn turdagi tugunlarni (7, a-rasm) — (25) formulasi boʻyicha, ammo td ni td+0,6th ga almashtirish kerak, bu yerda th — nakladka qalinligi;
v) V turdagi tugunlar uchun (10.7, a-rasm) — quyidagi shart asosida:
(26)
bu yerda A — bogʻlanish elementining koʻndalang kesim yuzasi;
γf — quyidagicha qabul qilinadigan, oʻyma chuqurligi taʼsir koʻrsatishining koeffitsiyenti:

agar

;

“

Bogʻlanish elementlarini siqilishdagi koʻtarib turish qobiliyati quyidagicha tekshiriladi:
F turdagi tugunlar uchun (7,a-rasm) (25) formula boʻyicha va quyidagi formulalar boʻyicha:
(27)
(28)
Fr va Br turdagi tugunlar uchun — (28) formula boʻyicha va quyidagi formula boʻyicha:
(29)
(27)÷( 29) formulalardagi:
e, e1 — masofalar, mos ravishda, mahkamlanadigan konstruksiyaning fasonkasi oʻqidan bogʻlam elementi oʻqigacha masofa va qirrali bogʻlamning fasonkasining tavrli kesimining ogʻirlik markazigacha masofa (7, b-rasm);
A, W — mos ravishda, profilning kesim yuzasi va bogʻlanish fasonkasi oʻqiga nisbatan profilning qarshilik momenti;
Afc, Wfc — mos ravishda, bogʻlanish fasonkasining, qovurgʻani hisobga olgan holda, (agar mavjud boʻlsa) yuzasi va qarshilik momenti;
γf — profilning eng yuqori shartli bikrligiga bogʻliq holda qabul qilinadigan ish sharoitlari koeffitsiyenti:

Agar

;

“

ammo 1.0 dan ortiq emas
Formulalar bogʻlanish elementining koʻndalang kesimi oʻlchamlarining nisbati boʻlganda va profilning katta oʻlchamining qalinligiga nisbati 45 dan ortiq boʻlmaganda haqqoniy hisoblanadi.
44. F, Fn, Fr turdagi tugunlarning profili flanetsli bogʻlanish fasonkasining payvand birikmalarini mazkur SHNQning 197-bandiga muvofiq hisoblash kerak, bunda ish sharoitlari koeffitsiyenti γcf = 0,8 ni hisobga olish kerak, u kuchlanishlar notekis uzatilishini hisobga oladi va flanets bilan erish chegarasi metalli boʻyicha prokat qalinligi tomonga quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
(30)
7-rasm. Bukib payvandlangan bogʻlanishlarning tugunlari
a — xvostoviklar turlari; b — fasonka bilan birikish; 1 — qovurgʻa bilan fasonka kesimining ogʻirlik markazi chizigʻi; 2 — ferma fasonkasining oʻqi; 3 — profil oʻqi