Ushbu Qonunning maqsadi muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etish, muhofaza qilish va ulardan foydalanish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.

Ushbu Qonunning asosiy vazifalari tipik, noyob, qimmatli tabiiy obyektlar va majmualarni, oʻsimliklar va hayvonlarning irsiy fondini saqlab qolishdan, inson faoliyatining tabiatga salbiy taʼsir koʻrsatishi oldini olishdan, tabiiy jarayonlarni oʻrganishdan, atrof tabiiy muhit monitoringini olib borishdan, ekologik maʼrifat va tarbiyani takomillashtirishdan iborat.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar toʻgʻrisidagi qonunchilik ushbu Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratdir.

Qoraqalpogʻiston Respublikasida muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etish, muhofaza qilish va ulardan foydalanish sohasidagi munosabatlar Qoraqalpogʻiston Respublikasi qonunchiligi bilan ham tartibga solinadi.

Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining muhofaza etiladigan tabiiy hududlar toʻgʻrisidagi qonunchiligida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

Yerning va (yoki) suv kengliklarining (akvatoriyalarning) ustuvor ekologik, ilmiy, madaniy, estetik, rekreatsiya va sanitariya-sogʻlomlashtirish ahamiyatiga molik boʻlgan, xoʻjalik maqsadidagi doimiy yoki vaqtincha foydalanishdan toʻliq yoki qisman chiqarilgan uchastkalari muhofaza etiladigan tabiiy hududlar hisoblanadi.

Tabiiy obyektlar va majmualarni saqlab qolish, takror koʻpaytirish va tiklash maqsadida muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda muhofaza qilish va foydalanish rejimi (bundan buyon matnda rejim deb yuritiladi) oʻrnatiladi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar biologik, landshaft rang-barangligini taʼminlash va ekologik muvozanatni saqlab turish uchun moʻljallangan yaxlit ekologik tizimni tashkil etadi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar belgilangan maqsadi va rejimiga qarab quyidagi toifalarga boʻlinadi:

davlat qoʻriqxonalari;

majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalari;

tabiat bogʻlari;

davlat tabiat yodgorliklari;

ayrim tabiiy obyektlar va majmualarni saqlab qolish, takror koʻpaytirish va tiklash uchun moʻljallangan hududlar;

muhofaza etiladigan landshaftlar;

ayrim tabiiy resurslarni boshqarish uchun moʻljallangan hududlar.

Qonunchilikda davlat biosfera rezervatlari, milliy bogʻlar, botanika bogʻlari, davlatlararo muhofaza etiladigan tabiiy hududlar va boshqa muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etish nazarda tutilishi mumkin.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar davlat mulkidir va uning muhofazasidadir.

Yer uchastkalari va boshqa tabiiy obyektlar xususiy buyurtma qoʻriqxonalar hamda tabiiy pitomniklar tashkil etish uchun yuridik va jismoniy shaxslarga ijaraga berilishi mumkin.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning yer uchastkalari tabiatni muhofaza qilish, sogʻlomlashtirish va rekreatsiya maqsadlariga moʻljallangan yerlar jumlasiga kiradi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning yer uchastkalari va akvatoriya uchastkalarida mazkur hududlardan foydalanishning belgilangan maqsadiga zid har qanday faoliyat taqiqlanadi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning holatiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan yoki koʻrsatishi mumkin boʻlgan faoliyatni cheklash yoki taqiqlash uchun yer uchastkalarini saqlash vazifasi belgilanadi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etishda yuridik va jismoniy shaxslarning faoliyatini cheklash yoki tugatish tufayli ularga yetkazilgan zararning oʻrni qonunchilikka muvofiq qoplanadi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etish uchun qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan va oʻrmon fondidagi yerlar ajratib berilganda qishloq xoʻjaligi hamda oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi koʻradigan zarar va talafotlarning oʻrni qoplanmaydi.

Davlat qoʻriqxonalarining, majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalarining, tabiat bogʻlarining, davlat tabiat yodgorliklarining, buyurtma qoʻriqxonalarning (ovchilik xoʻjaliklarida tashkil etilgan buyurtma qoʻriqxonalar bundan mustasno), tabiiy pitomniklarning, davlat biosfera rezervatlarining, milliy bogʻlarning yer uchastkalariga yer soligʻi solinmaydi. Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda xoʻjalik faoliyati yuritilayotgan hollarda yer soligʻi undiriladi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning yer uchastkalarini (milliy bogʻlarning yer uchastkalaridan tashqari) jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyilishiga alohida hollarda yoʻl qoʻyiladi. Milliy bogʻlar yer uchastkalarining jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Yuridik va jismoniy shaxslar davlat tabiat yodgorliklarini, buyurtma qoʻriqxonalarni, tabiiy pitomniklarni muhofaza qilish boʻyicha zimmalariga yuklatilgan majburiyatlar bajarilishini taʼminlamagan taqdirda ular egallab turgan yer uchastkasi olib qoʻyilishi mumkin.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning yer uchastkalari hamda akvatoriya uchastkalarini muhofaza qilish, ulardan foydalanish va ularni olib qoʻyish tartibi qonunchilik bilan belgilanadi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar fuqarolar kirib chiqishi uchun ochiqdir, ushbu Qonunda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Oʻsimliklar va hayvonlarning noyob hamda yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan turlarini, bunday oʻsimliklar oʻsadigan va bunday hayvonlar yashaydigan muhitni muhofaza qilish maqsadida muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning ayrim qismlariga fuqarolarning kirishi mazkur hududlar qaysi davlat organi, yuridik va jismoniy shaxslar tasarrufida boʻlsa, shu davlat organi, yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan cheklanishi yoki man etilishi mumkin.

Fuqarolarning muhofaza etiladigan tabiiy hududlarga kirib chiqishi shu hududlarda boʻlishning maxsus vakolatli davlat organlari tomonidan tasdiqlanadigan qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi. Fuqarolarning ayrim muhofaza etiladigan tabiiy hududlarga kirib chiqishi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda pullik asosda amalga oshirilishi mumkin.

Ayrim muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda aholining tarixan qaror topgan tarzda yashashi mazkur hududlarning rejimiga rioya etish sharti bilan saqlab qolinishi mumkin.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni muhofaza qilish va ulardan foydalanish sohasidagi davlat nazorati ekologiya va iqlim oʻzgarishi sohasidagi maxsus vakolatli davlat organi hamda mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari tomonidan amalga oshiriladi.

Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolar muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etish, muhofaza qilish hamda ulardan foydalanish tadbirlarini amalga oshirishda davlat organlariga koʻmaklashadilar. Davlat organlari ana shu tadbirlarni amalga oshirayotganda fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolarning takliflarini inobatga oladilar.

Ayrim muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni boshqarishga aholini jalb etish maqsadida fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari, shuningdek fuqarolar vakillaridan mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlari qarori bilan maslahatlashuv komissiyalari tuzilishi mumkin. Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni va ularning qoʻriqlanma zonalarini tashkil etish toʻgʻrisidagi, ana shu hududlarda yashovchi aholining manfaatlariga daxldor qarorlar maslahatlashuv komissiyalarining xulosalari inobatga olingan holda qabul qilinadi.

Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolar tegishli davlat organlaridan muhofaza etiladigan tabiiy hududlar toʻgʻrisida axborotlar talab qilish hamda olish huquqiga ega.

Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolar muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tashkil etilayotgan, muhofaza qilinayotgan hamda ulardan foydalanilayotganda qonunchilikda belgilangan tartibda jamoat ekologiya ekspertizasini oʻtkazishlari va jamoat ekologiya nazoratini amalga oshirishlari mumkin.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etish, muhofaza qilish va ulardan foydalanish sohasidagi davlat boshqaruvi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari, shuningdek maxsus vakolatli davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etish maqsadida maxsus vakolatli davlat organlari, shuningdek yuridik va jismoniy shaxslarning taklifiga binoan mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarining qarori bilan yer uchastkalari zaxira qilinadi.

Yuridik va jismoniy shaxslarning zaxira qilingan yer uchaskalaridagi faoliyati, agar bunday faoliyat mazkur uchastkalarda muhofaza qilish moʻljallanayotgan tabiiy obyektlar va majmualar saqlanishiga xavf soladigan boʻlsa, cheklanishi yoki taqiqlanishi lozim. Ana shu yer uchastkalarini yuridik va jismoniy shaxslarga ijaraga berishga faqat davlat ekologik ekspertizasining ijobiy xulosasi mavjud boʻlgan taqdirda yoʻl qoʻyiladi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar rejalar va dasturlarni, yer tuzish sxemalarini hamda hududiy rejalashtirishni, shuningdek tabiiy resurslarni muhofaza qilish va ulardan foydalanishga doir boshqa rejalarni ishlab chiqishda hisobga olinadi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi va mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlarining qarori bilan tashkil etiladi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni qayta tashkil etish ularning toifalarini oʻzgartirish zarur boʻlganda amalga oshiriladi. Bunda muhofaza etiladigan tabiiy hududning qattiqroq rejimli toifadan yengilroq rejimli toifaga oʻtkazilishiga alohida hollarda yoʻl qoʻyiladi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning faoliyat yuritishini tugatish bunday hududlar qaysi muddatga tuzilgan boʻlsa, shu muddat tugaganidan keyin, shuningdek tabiiy ofatlar hamda texnogen xususiyatdagi taʼsirlar natijasida ulardagi tabiiy obyektlar va majmualarning qimmatliligi hamda noyobliligi yoʻqolgan taqdirda amalga oshiriladi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar davlat kadastri bu hududlarning toifalari va turlari, ularning jugʻrofiy holati, miqdor va sifat xususiyatlari, ekologik, iqtisodiy, ilmiy, maʼrifiy va boshqa jihatdan ahamiyati toʻgʻrisidagi, yer egalari, yerdan foydalanuvchilar haqidagi, shuningdek yer uchastkalarining ijarachilari va mulkdorlari haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar davlat kadastri ularning rejimini taʼminlash, ilmiy tadqiqotlar oʻtkazish, ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirish va joylashtirishni rejalashtirayotganda mazkur hududlarni hisobga olish maqsadida yuritiladi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar davlat kadastri Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari hisobidan qonunchilikda belgilangan tartibda ekologiya va iqlim oʻzgarishi sohasidagi maxsus vakolatli davlat organi tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi bilan birgalikda yuritiladi.

Davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslarga muhofaza etiladigan tabiiy hududlar davlat kadastriga doir axborot belgilangan tartibda beriladi.

Tasarrufida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar boʻlgan davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar har bir hudud boʻyicha pasport tuzadilar, unda mazkur hududni, uning rejimi va boshqaruvini tavsiflovchi maʼlumotlar koʻrsatiladi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hudud pasportini yuritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni boshqarish rejalari tabiiy obyektlar va majmualarni muhofaza qilish hamda ulardan foydalanish boʻyicha barcha tashkiliy, tabiatni muhofaza qilish yoʻnalishidagi, texnikaviy va boshqa tadbirlardan iborat.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni boshqarish rejalari tasarrufida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar boʻlgan davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan tasdiqlanadi. Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni boshqarish rejalarining loyihalari davlat ekologiya ekspertizasidan oʻtkazilishi kerak.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni boshqarish rejalarini ishlab chiqish tartibi ekologiya va iqlim oʻzgarishi sohasidagi maxsus vakolatli davlat organi tomonidan belgilanadi.

Davlat qoʻriqxonalari, majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalari, tabiat bogʻlari va davlat biosfera rezervatlarini qoʻriqlash qoʻriqlov xodimlari tomonidan amalga oshiriladi hamda mazkur muhofaza etiladigan tabiiy hududlar toʻgʻrisidagi nizomlar bilan tartibga solinadi. Qoʻriqlov xodimlari davlat qoʻriqxonalari, majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalari, tabiat bogʻlari, davlat biosfera rezervatlari shtatida turadi hamda ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat inspektorlarining barcha huquqlari va imtiyozlaridan foydalanadi.

Milliy bogʻlarni qoʻriqlash bunday bogʻlar toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan nizomlarda belgilangan tartibda taʼminlanadi.

Davlat buyurtma qoʻriqxonalari va tabiiy pitomniklarni qoʻriqlash bunday qoʻriqxona va pitomniklar qaysi yuridik shaxslarning yer uchastkalarida joylashgan boʻlsa, shu yuridik shaxslar tomonidan amalga oshiriladi.

Davlat tabiat yodgorliklarini qoʻriqlash bunday yodgorliklar qaysi yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkalarida joylashgan boʻlsa, shu yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan amalga oshiriladi.

Agar davlat buyurtma qoʻriqxonalari va davlat tabiat yodgorliklari yuridik hamda jismoniy shaxslarga berilmagan yer uchastkalarida joylashgan boʻlsa, ularning qoʻriqlanishini taʼminlash mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari va maxsus vakolatli davlat organlari zimmasiga yuklatiladi.

Suvni muhofaza qilish zonalari, sohil boʻyi mintaqalari hamda yer usti va yer osti suvlarining hosil boʻlish zonalarini qoʻriqlash ular qaysi suv xoʻjaligi organlari, yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkalarida tashkil etilgan boʻlsa, shu suv xoʻjaligi organlari, yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan amalga oshiriladi.

Suv obyektlarining sanitariya muhofazasi zonalari ichki ishlar organlari tomonidan qoʻriqlanadi.

Kurort tabiiy hududlarni va rekreatsiya zonalarini qoʻriqlash mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari tomonidan taʼminlanadi.

Ayrim tabiiy resurslarni boshqarish uchun moʻljallangan hududlar oʻrmon qoʻriqchilari va ovchilik xoʻjaliklarining yegerlik xizmati tomonidan qoʻriqlanadi.

Baliq xoʻjaligi zonalarini qoʻriqlash baliqchilik bilan shugʻullanuvchi yuridik va jismoniy shaxslar hamda ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish organlari tomonidan taʼminlanadi.

Xususiy buyurtma qoʻriqxonalar va tabiiy pitomniklarni qoʻriqlash ular qaysi yuridik va jismoniy shaxslar tasarrufida boʻlsa, shu yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan taʼminlanadi.

Qoʻriqlanma zonalar davlat qoʻriqxonalari, buyurtma qoʻriqxonalar va davlat tabiat yodgorliklarini muhofaza qilish qaysi davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar zimmasiga yuklatilgan boʻlsa, shu davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan qoʻriqlanadi.

Tabiiy obyektlar va majmualarni muhofaza qilishning qattiq rejimiga ega boʻlgan, tipik ekologik tizimlar, oʻsimliklar va hayvonlarning irsiy fondini saqlab qolish hamda oʻrganish uchun moʻljallangan, umumdavlat ahamiyatiga molik muhofaza etiladigan tabiiy hududlar davlat qoʻriqxonalari hisoblanadi.

Davlat qoʻriqxonalari maxsus vakolatli davlat organining taqdimnomasi boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan davlat tabiatni muhofaza qilish ilmiy-tadqiqot muassasasi shaklida tashkil etiladi.

Davlat qoʻriqxonalari bunday qoʻriqxonalar toʻgʻrisidagi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan nizom asosida faoliyat koʻrsatadi.

Davlat qoʻriqxonalarining hududida har qanday faoliyat taqiqlanadi, ilmiy-tadqiqot faoliyati va atrof tabiiy muhit monitoringini yuritish bundan mustasno. Davlat qoʻriqxonalarida yongʻinga qarshi tadbirlar oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Davlat qoʻriqxonalari hududida hamda ularning qoʻriqlanma zonalarida tirik organizmlarning yangi va kenja turlarini iqlimlashtirish maqsadida joylashtirish taqiqlanadi.

Davlat qoʻriqxonalarining yoki ular qaysi davlat organlarining tasarrufida boʻlsa, shu davlat organlarining xodimi hisoblanmaydigan fuqarolarning davlat qoʻriqxonalari hududida boʻlishiga ularda ana shu organlar yoki davlat qoʻriqxonasi maʼmuriyati bergan ruxsatnoma boʻlgan taqdirda yoʻl qoʻyiladi.

Davlat qoʻriqxonalarida ilmiy tadqiqotlar bunday qoʻriqxonalar shtatidagi ilmiy xodimlar tomonidan oʻtkaziladi. Shartnoma asosida boshqa ilmiy tashkilotlar va mutaxassislar jalb etilishi mumkin.

Davlat qoʻriqxonalarida olimlar kengashlari (ilmiy kengashlar) tuziladi.

Davlat qoʻriqxonalarida atrof tabiiy muhit monitoringi yuritilishi shart.

Davlat qoʻriqxonalaridagi ilmiy-tadqiqot faoliyati natijalari, agar ular Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjetining va Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish jamgʻarmasining mablagʻlari hisobiga olingan boʻlsa, davlat mulki hisoblanadi. Yuridik va jismoniy shaxslarning mablagʻlari hisobiga olingan ilmiy-tadqiqot faoliyati natijalariga boʻlgan mulk huquqi davlat qoʻriqxonalari bilan mazkur shaxslar oʻrtasida tuzilgan shartnoma bilan belgilanadi. Davlat qoʻriqxonalari ilmiy-tadqiqot faoliyati natijalaridan tekin foydalanadilar.

Davlat qoʻriqxonalarining tabiiy obyektlari va majmualari holati toʻgʻrisidagi ilmiy axborot eʼlon qilinishi kerak. Davlat qoʻriqxonalari oʻz matbuot nashrlariga ega boʻlishi mumkin.

Davlat qoʻriqxonalarining ilmiy fondlari muddatsiz saqlanishi kerak.

Davlat qoʻriqxonalarining ilmiy tadqiqotlarini muvofiqlashtirib borishni Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi amalga oshiradi.

Alohida ekologik qimmatga ega boʻlgan tabiiy obyektlar va majmualarni asl holatida saqlash uchun moʻljallangan muhofaza etiladigan tabiiy hududlar majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalari hisoblanadi.

Majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalari maxsus vakolatli davlat organining taqdimnomasi boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan davlat tabiatni muhofaza qilish muassasasi shaklida tashkil etiladi.

Majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalari bunday qoʻriqxonalar toʻgʻrisidagi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan nizom asosida faoliyat koʻrsatadi.

Majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalari hududida har qanday faoliyat taqiqlanadi, ilmiy-tadqiqot, rekreatsiya faoliyati, atrof tabiiy muhit monitoringini yuritish, shuningdek pichan oʻrish va chorva mollar oʻtlatish, yovvoyi oʻsimliklarni oziq-ovqat maqsadlari uchun, majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalari xodimlarining va mazkur qoʻriqxonalarning qoʻriqlanma zonalarida yashovchi fuqarolarning oʻz ehtiyojlari uchun yovvoyi holda oʻsadigan oʻsimliklarning dorivor va texnik xom ashyosini tayyorlash (yigʻish) bundan mustasno.

Alohida ekologik, madaniy va estetik qimmatga ega boʻlgan tabiiy obyektlar va majmualarni tabiatni muhofaza qilish yoʻnalishidagi, rekreatsiya, ilmiy va madaniy maqsadlarda saqlab qolish hamda ulardan foydalanish uchun moʻljallangan muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tabiat bogʻlari hisoblanadi.

Tabiat bogʻlari maxsus vakolatli davlat organining taqdimnomasiga binoan tegishincha Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi yoki Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlari qarorlari bilan davlat tabiatni muhofaza qilish muassasasi shaklida tashkil etiladigan milliy tabiat bogʻlari va mahalliy ahamiyatga molik tabiat bogʻlariga boʻlinadi.

Tabiat bogʻlari bunday bogʻlar toʻgʻrisidagi, ular qaysi davlat organlarining tasarrufida boʻlsa, shu davlat organlari tomonidan tasdiqlanadigan nizomlar asosida faoliyat koʻrsatadi.

Tabiat bogʻlarining hududi tabiat bogʻlariga foydalanishga berib qoʻyiladigan yer uchastkalarida, shuningdek boshqa yuridik va jismoniy shaxslarning tabiat bogʻlari chegaralari doirasidagi yer uchastkalarida joylashadi.

Tabiat bogʻlari tashkil etilayotganda ularning hududi zonalarga boʻlinadi.

Tabiat bogʻlarining hududida qoʻriqxonaga aylantirilgan zonalar, rekreatsiya, xoʻjalik maqsadida va boshqa tarzda foydalanish zonalari ajratib qoʻyiladi.

Aholini sogʻlomlashtirish uchun sharoit boʻlgan taqdirda tabiat bogʻlarida kurort tabiiy hududlar uchun nazarda tutilgan rejimli kurort zonalar ajratib qoʻyiladi.

Tabiat bogʻlari zonalarining oʻlchamlari va chegaralarini oʻzgartirish, ular qaysi davlat organlarining tasarrufida boʻlsa, shu organlar tomonidan, davlat ekologiya ekspertizasi xulosasini inobatga olgan holda amalga oshiriladi.

Tabiat bogʻlari hududida zonalarga boʻlinishga muvofiq tabaqalashtirilgan rejim oʻrnatiladi.

Tabiat bogʻlarining qoʻriqxonaga aylantirilgan zonalarida davlat qoʻriqxonalari uchun nazarda tutilgan rejim oʻrnatiladi.

Tabiat bogʻlarining rekreatsiya zonalari tabiiy obyektlar va majmualarning holatiga qarab turli rejimli uchastkalarga boʻlinishi mumkin.

Tabiat bogʻlarining xoʻjalik maqsadida va boshqa tarzda foydalanish zonalarida aholining istiqomat qilishiga, yuridik va jismoniy shaxslarning tabiiy obyektlar va majmualarga zarar yetkazmaydigan faoliyatiga yoʻl qoʻyiladi.

Har bir zonaning rejimi tabiat bogʻlari toʻgʻrisidagi nizomlarda belgilanadi.

Tabiat bogʻlarining hududida quyidagilar taqiqlanadi:

daraxt va butalarni kesish (parvarishlash yoʻsinidagi va sanitariya maqsadidagi kesish bundan mustasno);

gidrologik va gidrogeologik rejimni oʻzgartiradigan harakatlar;

tuproq eroziyasini, oʻsimlik va hayvonot dunyosining tanazzulini keltirib chiqaruvchi harakatlar;

tabiat bogʻlarining faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan yoʻl va muhandislik-kommunikatsiya ishlarini amalga oshirish;

chiqindilarni saqlash va koʻmish, oqova suvlarni oqizish;

tirik organizmlarning yangi va kenja turlarini iqlimlashtirish maqsadida joylashtirish.

Tabiat bogʻlarida tabiiy obyektlar va majmualarga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan faoliyatning boshqa turlari ham cheklanishi yoki taqiqlanishi mumkin.

Tabiat bogʻlarining faoliyat koʻrsatishi uchun yoʻllar, boshqa kommunikatsiyalar va inshootlar qurilishi zarur boʻlgan hollarda buzilgan yerlarni rekultivatsiya qilish, barcha tabiatni muhofaza qilish yoʻnalishidagi tadbirlarni amalga oshirish albatta nazarda tutiladi.

Noyob, oʻrnini toʻldirib boʻlmaydigan, ekologik, ilmiy, madaniy va estetik jihatdan qimmatli tabiiy obyektlari bor muhofaza etiladigan tabiiy hududlar davlat tabiat yodgorliklari hisoblanadi. Davlat tabiat yodgorliklari quyidagi turlarga boʻlinadi:

tabiiy suv obyektlarini saqlab qolish uchun moʻljallangan gidrologik (botqoq, koʻl, daryo va boshqa) yodgorliklar;

ayrim oʻsimliklarni saqlab qolish uchun moʻljallangan botanik yodgorliklar;

tabiat yaratgan relyef shakllarini saqlab qolish uchun moʻljallangan geomorfologik yodgorliklar;

qazilma obyektlarni saqlab qolish uchun moʻljallangan paleontologik yodgorliklar;

geologik va mineralogik hosilalarni saqlab qolish uchun moʻljallangan geologik va mineralogik yodgorliklar.

Tabiiy obyektlar maxsus vakolatli davlat organining taqdimnomasi, shuningdek yuridik yoki jismoniy shaxslarning iltimosnomasi boʻyicha Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining qarorlari bilan davlat tabiat yodgorliklari deb eʼlon qilinadi.

Tabiiy obyektlarni ular joylashgan yer uchastkalarini olib qoʻymagan holda davlat tabiat yodgorliklari deb eʼlon qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Davlat tabiat yodgorliklari hududida ularning asralishiga xavf soladigan har qanday faoliyat taqiqlanadi.

Davlat tabiat yodgorliklari qaysi yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkalarida joylashgan boʻlsa, shu yuridik va jismoniy shaxslar zimmasiga bunday yodgorliklarning rejimini taʼminlash majburiyatlari yuklatiladi.

Diniy maqsadlarda foydalaniladigan davlat tabiat yodgorliklari diniy tashkilotlarga yoki jismoniy shaxslarga bunday yodgorliklarni obodonlashtirish va asrash ishlarini amalga oshirish sharti bilan foydalanishga yoki ijaraga berilishi mumkin.

Ayrim tabiiy obyektlar va majmualarni saqlab qolish, takror koʻpaytirish va tiklash uchun moʻljallangan hududlar buyurtma qoʻriqxonalar, tabiiy pitomniklar va baliq xoʻjaligi zonalari tariqasida tashkil etiladi.

Ayrim tabiiy obyektlar va majmualarni saqlab qolish, takror koʻpaytirish va tiklash uchun moʻljallangan muhofaza etiladigan tabiiy hududlar buyurtma qoʻriqxonalar hisoblanadi.

Buyurtma qoʻriqxonalar quyidagi turlarga boʻlinadi:

oʻsimliklar va hayvonlarning qimmatli, noyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan turlarini, tirik organizmlarning koʻchib oʻtish yoʻllarini saqlab qolish, takror koʻpaytirish va tiklash uchun moʻljallangan biologik (botanik, zoologik) buyurtma qoʻriqxonalar;

ayrim qazilma obyektlar va ularning majmualarini saqlab qolish uchun moʻljallangan paleontologik buyurtma qoʻriqxonalar;

qimmatli suv obyektlarini saqlab qolish uchun moʻljallangan gidrologik (botqoq, koʻl, daryo) buyurtma qoʻriqxonalar;

nodir geologik va mineralogik hosilalarni saqlab qolish uchun moʻljallangan geologik va mineralogik buyurtma qoʻriqxonalar.

Buyurtma qoʻriqxonalar umumdavlat yoki mahalliy ahamiyatga molik boʻlishi mumkin.

Umumdavlat ahamiyatiga molik buyurtma qoʻriqxonalar maxsus vakolatli davlat organining taqdimnomasi, shuningdek yuridik yoki jismoniy shaxslarning iltimosnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan tashkil etiladi.

Mahalliy ahamiyatga molik buyurtma qoʻriqxonalar maxsus vakolatli davlat organining taqdimnomasi, shuningdek yuridik yoki jismoniy shaxslarning iltimosnomasiga binoan Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining qarorlari bilan tashkil etiladi.

Buyurtma qoʻriqxonalar faoliyat muddatlari koʻrsatilmagan holda (muddatsiz) yoki kamida oʻn yil muddatga tashkil etiladi.

Buyurtma qoʻriqxonalar davlatga qarashli yoki xususiy boʻlishi, yuridik shaxs tashkil etgan holda yoki yuridik shaxs tashkil etmagan holda boʻlishi mumkin.

Xususiy buyurtma qoʻriqxonalarni va yuridik shaxs tashkil etgan holdagi davlat buyurtma qoʻriqxonalarini tashkil etish uchun yer uchastkalari va ayrim tabiiy obyektlar belgilangan tartibda beriladi.

Buyurtma qoʻriqxonalarning hududida, majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalarini istisno etganda, ayrim tabiiy obyektlar va majmualarga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan har qanday faoliyat doimiy ravishda yoki vaqtincha cheklanadi yoki tugatiladi.

Yuridik shaxs tashkil etmagan holdagi davlat buyurtma qoʻriqxonalari joylashgan hududlar yer egalarining, yerdan foydalanuvchilarning, shuningdek yer uchastkalari ijarachilari va mulkdorlarining xoʻjalik maqsadidagi foydalanishidan olib qoʻyilmaydi. Mazkur buyurtma qoʻriqxonalar qaysi yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkalarida va (yoki) akvatoriya uchastkalarida tashkil etilgan boʻlsa, shu yuridik va jismoniy shaxslar buyurtma qoʻriqxonalarning belgilangan rejimiga rioya etishlari shart.

Har bir buyurtma qoʻriqxona rejimining xususiyatlari, mazkur buyurtma qoʻriqxona qaysi davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar tasarrufida boʻlsa, shu davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan tasdiqlanadigan nizomda belgilanadi.

Oʻsimliklar va hayvonlarning ayrim turlariga zarur sharoit yaratish yoʻli bilan ularni saqlab qolish, takror koʻpaytirish va tiklash uchun moʻljallangan, muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tabiiy pitomniklar hisoblanadi.

Tabiiy pitomniklar yuridik yoki jismoniy shaxslarning iltimosnomasiga binoan Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining qarorlari bilan tashkil etiladi.

Tabiiy pitomniklar davlatga qarashli yoki xususiy, yuridik shaxs tashkil etgan holda yoki yuridik shaxs tashkil etmagan holda boʻlishi mumkin.

Xususiy tabiiy pitomniklarni va yuridik shaxs tashkil etgan holdagi davlat tabiiy pitomniklarini tashkil qilish uchun yer uchastkalari va ayrim tabiiy obyektlar belgilangan tartibda beriladi.

Tabiiy pitomnik qaysi oʻsimliklar va hayvonlar uchun moʻljallangan boʻlsa, shu pitomnikning hududida shu oʻsimliklar va hayvonlarning saqlab qolinishi, takror koʻpaytirilishi va tiklanishiga xavf soladigan har qanday faoliyat taqiqlanadi.

Suv obyektlarini yoki ularning qismlarini oʻz ichiga oladigan, noyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan baliqlar va boshqa suv organizmlari turlarini saqlab qolish, takror koʻpaytirish va tiklash uchun, shuningdek baliq xoʻjaligi ehtiyojlari uchun foydalaniladigan, muhofaza etiladigan tabiiy hududlar baliq xoʻjaligi zonalari hisoblanadi.

Baliq xoʻjaligi zonalari ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish, qishloq xoʻjaligi va suv xoʻjaligi organlarining taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan tashkil etiladi.

Baliq xoʻjaligi zonalarida baliqlar va boshqa suv organizmlarining saqlab qolinishi, takror koʻpaytirilishi va tiklanishiga xavf soladigan har qanday faoliyat taqiqlanadi.

Kurort tabiiy hududlar, rekreatsiya zonalari, suvni muhofaza qilish zonalari, sohil boʻyi mintaqalari, suv obyektlarining sanitariya muhofazasi zonalari, yer usti va yer osti suvlarining hosil boʻlish zonalari muhofaza etiladigan landshaftlar jumlasiga kiradi.

Davolash va sogʻlomlashtirish xossalariga, mineral manbalarga, shifobaxsh balchiq qatlamlariga, qulay iqlim va boshqa sharoitlarga ega, muhofaza etiladigan tabiiy hududlar kurort tabiiy hududlar hisoblanadi.

Kurort tabiiy hududlar umumdavlat va mahalliy ahamiyatga molik boʻlishi mumkin.

Umumdavlat ahamiyatiga molik kurort tabiiy hududlar Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi va Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining birgalikdagi taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan tashkil etiladi.

Mahalliy ahamiyatga molik kurort tabiiy hududlar Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi va Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining birgalikdagi taqdimnomasiga binoan Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining qarorlari bilan tashkil etiladi.

Kurort tabiiy hududlar uchta zonaga boʻlinadi.

Birinchi zonaga davolash xossalariga ega manbalar, shifobaxsh balchiq qatlamlari bor hududlar kiradi. Bunday zonada har qanday faoliyat taqiqlanadi, davolash xossalariga ega manbalar va balchiq bilan davolash shifoxonalarini obodonlashtirish uchun zarur inshootlar qurish bundan mustasno.

Ikkinchi zonaga sanatoriylar, pansionatlar va dam olish uylarining hududlari kiradi. Bu zonada davolash va dam olishni tashkil etish uchun zarur boʻlgan faoliyatni istisno etganda har qanday faoliyat, shuningdek bu hududda vaqtincha istiqomat qiladigan tibbiyot xodimlari va xizmat koʻrsatuvchi xodimlardan tashqari boshqa aholining yashashi taqiqlanadi.

Uchinchi zonaga sanatoriylar, pansionatlar va dam olish uylariga tutash hududlar kiradi. Bu zonada davolash manbalariga, shifobaxsh balchiq qatlamlariga zarar yetkazmaydigan va dam olish hamda davolanish sharoitlarini yomonlashtirmaydigan cheklangan xoʻjalik faoliyati yuritishga ruxsat etiladi.

Kurort tabiiy hududlar doirasida quyidagilar taqiqlanadi:

foydali qazilmalarni qazib olish, mineral suvlar va shifobaxsh balchiq qazib olish bundan mustasno;

kimyo, sellyuloza-qogʻoz va metallurgiya sanoati korxonalarining faoliyati;

daraxt va butalarni kesish (parvarishlash yoʻsinidagi va sanitariya maqsadidagi kesish bundan mustasno);

zaharli kimyoviy moddalarni qoʻllanish;

harom oʻlgan chorva mollar koʻmiladigan joylarni tashkil etish;

zaharli kimyoviy moddalar va mineral oʻgʻitlar omborlarini qurish;

chiqindilarni saqlash va koʻmish;

joyning gidrologik rejimini oʻzgartirish.

Turizm va aholining ommaviy dam olishini tashkil etish uchun qulay joʻgʻrofiy va iqlim sharoitlariga ega, muhofaza etiladigan tabiiy hududlar rekreatsiya zonalari hisoblanadi.

Rekreatsiya zonalari Oʻzbekiston Respublikasi Turizm qoʻmitasi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi va Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining birgalikdagi taqdimnomasiga binoan Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining qarorlari bilan tashkil etiladi.

Davlat oʻrmon fondi uchastkalaridagi rekreatsiya zonalari Oʻrmon va yashil hududlarni koʻpaytirish, choʻllanishga qarshi kurashish agentligining taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Turizm qoʻmitasi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi va Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi bilan kelishilgan holda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining qarorlari bilan tashkil etiladi.

Rekreatsiya zonalari tabiiy obyektlar va majmualarning holatiga qarab turli rejimga ega uchastkalarga boʻlinishi mumkin.

Rekreatsiya zonalarida quyidagilar taqiqlanadi:

kimyo, sellyuloza-qogʻoz va metallurgiya sanoati korxonalarining faoliyati;

daraxt va butalarni kesish (parvarishlash yoʻsinidagi va sanitariya maqsadidagi kesish bundan mustasno);

zaharli kimyoviy moddalarni qoʻllanish;

harom oʻlgan chorva mollar koʻmiladigan joylarni tashkil etish;

chiqindilarni saqlash va koʻmish;

joyning gidrologik rejimini oʻzgartirish.

Daryolarning, koʻllarning, suv omborlarining, kanallarning, kollektorlar hamda boshqa suv obyektlarining oʻzanlariga tutash muhofaza etiladigan tabiiy hududlar suvni muhofaza qilish zonalari hisoblanadi. Bu zonalar ifloslanish, bulgʻanish, sayozlanishning hamda suv obyektlari tuproq eroziyasi mahsullari boʻlmish loyqa bilan toʻlib qolishining oldini olish maqsadida, shuningdek eng maqbul suv rejimini saqlab turish uchun tashkil etiladi.

Qattiq rejimga asoslangan suvni muhofaza qilish zonalari doirasidagi muhofaza etiladigan tabiiy hududlar sohil boʻyi mintaqalari hisoblanadi.

Ichimlik, maishiy va davolash-sogʻlomlashtirish ehtiyojlari uchun foydalaniladigan suv obyektlariga tutash, qattiq rejim asosidagi muhofaza etiladigan tabiiy hududlar suv obyektlarining sanitariya muhofazasi zonalari hisoblanadi.

Daryolarning uvalarida, yoyilma konuslarda, togʻ yonbagʻirlarining etaklarida tashkil qilinadigan, muhofaza etiladigan tabiiy hududlar yer usti va yer osti suvlarining hosil boʻlish zonalari hisoblanadi.

Suvni muhofaza qilish zonalari, sohil boʻyi mintaqalari, suv obyektlarining sanitariya muhofazasi zonalari hamda yer usti va yer osti suvlarining hosil boʻlish zonalari tegishincha ekologiya va iqlim oʻzgarishi, suv xoʻjaligi, sanitariya nazorati organlarining, geologiya tashkilotlarining taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining va mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarining qarorlari bilan tashkil etiladi.

Suvni muhofaza qilish zonalari doirasida cheklangan xoʻjalik faoliyati yuritishga yoʻl qoʻyiladi. Bunday zonalarda quyidagilar taqiqlanadi:

daraxt va butalarni kesish (parvarishlash yoʻsinidagi va sanitariya maqsadidagi kesish bundan mustasno);

zaharli kimyoviy moddalarni qoʻllanish;

zaharli kimyoviy moddalar va mineral oʻgʻitlar omborlarini qurish;

harom oʻlgan chorva mollar koʻmiladigan joylarni tashkil etish;

chiqindilarni saqlash va koʻmish;

oqova suvlarni tozalash inshootlari va oqova suvlar toʻplanadigan inshootlar qurish;

chorvachilik va parrandachilik majmualarini joylashtirish, shuningdek sugʻorish uchun “sharbat” (suyuq goʻng) ishlatish;

avtomobil transportini qoʻyib turish, ularga yonilgʻi quyish, ularni yuvish va taʼmirlash joylarini tashkil etish;

neft mahsulotlari omborlarini tashkil etish;

zigʻir, kanop va teri yuvish.

Sohil boʻyi mintaqalarida ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan cheklashlar va taqiqlardan tashqari quyidagilar taqiqlanadi:

mineral va organik oʻgʻitlarni qoʻllanish;

chorva mollarni oʻtlatish;

har qanday turdagi qurilish, suv xoʻjaligi obyektlarini qurish bundan mustasno;

belgilanmagan joylarda qayiqlar bogʻlab qoʻyiladigan joylar tashkil etish.

Suv obyektlarining sanitariya muhofazasi zonalari turli rejimli muhofaza mintaqalariga boʻlinadi.

Daryo oʻzanlarini oʻzgartirish, foydali qazilmalar qazib olish va suv obyektlari holatiga taʼsir qiladigan boshqa ishlarni bajarishga faqat ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish, suv xoʻjaligi organlarining, shuningdek geologiya tashkilotlarining ruxsatnomasi bilan yoʻl qoʻyiladi.

Aholi punktlari hududida xoʻjaliklararo yer tuzish va rejalashtirish oʻtkazilayotganda suvni muhofaza qilish zonalarining, sohil boʻyi mintaqalarining va suv obyektlari sanitariya muhofazasi zonalarining chegaralarini oʻzgartirish ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish, suv xoʻjaligi organlari hamda sanitariya nazorati organlari bilan kelishib olinishi lozim.

Suvni muhofaza qilish zonalari va sohil boʻyi mintaqalari rejimi yer usti va yer osti suvlarining hosil boʻlish zonalariga ham tatbiq etiladi.

Suvni muhofaza qilish zonalari, sohil boʻyi mintaqalari, suv obyektlarining sanitariya muhofazasi zonalari hamda yer usti va yer osti suvlarining hosil boʻlish zonalarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish tartibi hamda shartlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Kurort tabiiy hududlarda va rekreatsiya zonalarida joylashgan, atrof tabiiy muhitga boʻladigan taʼsiri yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan meʼyorlardan oshmaydigan, energiya samaradorligi yuqori infratuzilmalar bilan jihozlangan, chiqindilarni samarali boshqarish tizimi yoʻlga qoʻyilgan, yuqori rekreatsiya va ekoturizm salohiyatiga hamda boy biologik xilma-xillikka ega boʻlgan hududlar ekologik toza hududlar hisoblanadi.

Kurort tabiiy hududlardagi ekologik toza hududlar Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻlikni saqlash vazirligining birgalikdagi taqdimnomasiga binoan Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining qarorlari bilan tashkil etiladi.

Rekreatsiya zonalaridagi ekologik toza hududlar Oʻzbekiston Respublikasi Turizm qoʻmitasi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining birgalikdagi taqdimnomasiga binoan Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining qarorlari bilan tashkil etiladi.

Kurort tabiiy hududlarda va rekreatsiya zonalarida ekologik toza hududlar tashkil etilishi ularning amaldagi huquqiy maqomini oʻzgartirmaydi.

Ekologik toza hududlarda kurort tabiiy hududlar va rekreatsiya zonalari rejimida belgilangan cheklovlar hamda taqiqlar bilan bir qatorda kuyidagilar taqiqlanadi:

ekologik tizimlarning barqarorligi buzilishiga va tabiiy landshaftlarning koʻrinishi hamda yer osti suvlarining gidrogeologik holati oʻzgartirilishiga olib keladigan ishlarni amalga oshirish;

tabiiy obyektlarga va majmualarga salbiy taʼsir qiluvchi sanoat obyektlarining qurilishi va faoliyat koʻrsatishi;

roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan plastik mahsulotlarning (bundan tabiiy organik polimer mahsulotlar mustasno) ishlab chiqarilishi, realizatsiya qilinishi (yetkazib berilishi va sotilishi).

Ekologik toza hududlardagi faoliyati natijasida oqova suv hosil qiluvchi xoʻjalik yurituvchi subyektlarning ishlab chiqarish obyektlari hamda avtomobil yuvish shoxobchalari oqova suvlarni tozalash inshootlari bilan jihozlanishi, tegishli ravishda tozalangan oqova suvlarni oqizib yuborish uchun oqova suvlarni chiqarib yuborish tarmoqlariga ulanishi yoki ularda oqova suvlarni toʻplash uchun muqobil inshootlar qurilishi, aylanma suv taʼminoti joriy etilishi va ulardan samarali foydalanilishi shart.

Ekologik toza hududlarda davlat ekologik ekspertizasining xulosasi asosida aniqlangan muhofaza etiladigan tabiiy obyektlar va majmualarga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi boshqa faoliyat turlari taqiqlanadi.

Oʻrmon fondining eroziyaga qarshi barpo etilgan oʻrmonlar, shahar oʻrmonlari, shaharlarning, boshqa aholi punktlari va sanoat markazlarining yashil mintaqalari atrofidagi oʻrmonlar, alohida qimmatli oʻrmonlar, yongʻoqzorlar, mevali daraxtzorlar, ilmiy yoki tarixiy ahamiyatga molik oʻrmonlar egallagan yerlari, shuningdek ovchilik xoʻjaliklarining oʻsimlik va hayvonot dunyosidan oqilona foydalanish uchun moʻljallangan yer uchastkalari ayrim tabiiy resurslarni boshqarish uchun moʻljallangan hududlar jumlasiga kiradi.

Ayrim tabiiy resurslarni boshqarish uchun moʻljallangan hududlarda tirik organizmlarning yangi va kenja turlarini iqlimlashtirish maqsadida joylashtirish hamda oʻsimlik va hayvonot dunyosiga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan boshqa faoliyat taqiqlanadi.

Ayrim tabiiy resurslarni boshqarish uchun moʻljallangan hududlarda oʻsimlik va hayvonot dunyosidan qonunchilikda belgilangan tartibda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Hududlarni barqaror iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirish maqsadida davlat biosfera rezervatlari — biologik rang-baranglikni saqlash, tabiiy obyektlar va majmualardan oqilona foydalanish uchun moʻljallangan, muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tashkil etilishi mumkin. Davlat biosfera rezervatlari xalqaro biosfera rezervatlari tarmogʻiga qoʻshilishi va atrof tabiiy muhitning global monitoringida ishtirok etishi mumkin.

Davlat biosfera rezervatlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan tashkil etiladi.

Davlat biosfera rezervatlarining hududlari davlat biosfera rezervatlariga foydalanishga beriladigan yer uchastkalarida, shuningdek boshqa yuridik va jismoniy shaxslarning davlat biosfera rezervatlari chegaralari doirasidagi yer uchastkalarida joylashadi.

Davlat biosfera rezervatlari hududida quyidagilar ajratib qoʻyiladi:

tabiiy obyektlar va majmualarni asl holatida saqlab qolish uchun moʻljallangan, davlat qoʻriqxonalari uchun nazarda tutilgan rejimli qoʻriqxonaga aylantirilgan zona;

tabiiy obyektlar va majmualarni saqlab qolish, takror koʻpaytirish va tiklash uchun moʻljallangan, qoʻriqxonaga aylantirilgan zonaga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan har qanday faoliyat taqiqlanadigan oraliq zona;

davlat biosfera rezervatlarining tabiiy obyektlari va majmualariga zarar yetkazmaydigan xoʻjalik maqsadidagi va boshqa tarzdagi faoliyatni amalga oshirish uchun moʻljallangan zona.

Davlat biosfera rezervatlarining rejimi bunday rezervatlar toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan nizomlar bilan belgilanadi.

Alohida ekologik, ilmiy, madaniy va estetik ahamiyatga ega boʻlgan, oʻsimliklarning noyob va qimmatli, shu jumladan manzarali turlarini saqlab qolish, takror koʻpaytirish va tabiatni muhofaza qilish, rekreatsiya, ilmiy va madaniy maqsadlarda oqilona foydalanishga moʻljallangan muhofaza etiladigan tabiiy hududlar milliy bogʻlardir. Milliy bogʻlar yer uchastkalarida oʻsimlik dunyosini qayta tiklash va takror koʻpaytirish, shu jumladan kompleks agrotexnik tadbirlar oʻtkazish yoʻli bilan tuzilishi mumkin. Milliy bogʻ hududida yashaydigan hayvonot dunyosi mazkur hudud ekologik tizimining tarkibiy qismidir.

Milliy bogʻlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan tashkil etiladi.

Milliy bogʻni boshqarish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tashkil etiladigan direksiya tomonidan amalga oshiriladi.

Milliy bogʻlar bunday bogʻlar toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan nizomlar asosida faoliyat koʻrsatadi.

Yer uchastkalari qonunchilikda belgilanadigan tartibda barcha tabiiy resurslari bilan birga xoʻjalik foydalanuvidan olib qoʻyiladi va milliy bogʻlarga doimiy foydalanish uchun beriladi.

Milliy bogʻning oʻsimlik va hayvonot dunyosi saqlab qolinishini taʼminlash uchun unga tutash hududlarda milliy bogʻ toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq qoʻriqlanma zonalar tashkil etilishi mumkin.

Milliy bogʻ toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq milliy bogʻ hududida undan maqsadli foydalanishga zid boʻladigan va oʻsimlik obyektlarining saqlanishi, koʻpaytirilishi va tiklanishiga tahdid soladigan har qanday faoliyat taqiqlanadi.

Milliy bogʻlar hududlari funksional zonalarga ajratilishi mumkin.

Botanika bogʻlari oʻsimlik dunyosini va uning genetik fondini saqlab qolish, kamyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda oʻsuvchi oʻsimliklarning turlarini oʻrganish, iqlimga moslash va takror koʻpaytirish, ilmiy, oʻquv hamda taʼlim ishlarini olib borish, oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish boʻyicha bilimlarni targʻib qilish maqsadida tashkil etiladigan, muhofaza etiladigan tabiiy hududlardir.

Botanika bogʻlari tegishincha Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori yoki Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining qarori bilan tashkil etiladigan umumdavlat ahamiyatiga molik botanika bogʻlariga va mahalliy ahamiyatga molik botanika bogʻlariga boʻlinadi.

Botanika bogʻlari hududida ushbu bogʻlarni tashkil etish maqsadlariga muvofiq boʻlmagan va oʻsimlik dunyosining saqlanib qolishiga tahdid soluvchi har qanday faoliyat taqiqlanadi.

Ikki va undan ortiq davlat hududida joylashgan muhofaza etiladigan tabiiy hududlar davlatlararo muhofaza etiladigan tabiiy hududlar hisoblanadi.

Davlatlararo muhofaza etiladigan tabiiy hududlar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari asosida tashkil etilishi mumkin.

Davlatlararo muhofaza etiladigan tabiiy hududlar rejimi Oʻzbekiston Respublikasining qonunchiligiga va xalqaro shartnomalariga muvofiq belgilanadi.

Davlat qoʻriqxonalari, majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalari, buyurtma qoʻriqxonalar, davlat tabiat yodgorliklari va milliy bogʻlar bilan chegaradosh hududlar qoʻriqlanma zonalardir. Qoʻriqlanma zonalarda ushbu muhofaza etiladigan tabiiy hududlarga salbiy taʼsirning oldini olish maqsadida xoʻjalik faoliyati va boshqa faoliyat cheklanadi yoki taqiqlanadi.

Qoʻriqlanma zonalarning oʻlchamlari va rejimi, shuningdek yer uchastkalarini saqlash vazifasi muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etish bilan bir vaqtda belgilanadi.

Davlat qoʻriqxonasi qoʻriqlanma zonasining bir qismi ekologik turizmni tashkil etish, mazkur hudud uchun xos boʻlgan kamyob hamda yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan oʻsimliklar va hayvonlarning turlarini koʻpaytirish maqsadida tabiiy pitomniklar barpo etish uchun hamda qoʻriqxonaning boshqa ehtiyojlari uchun shu qoʻriqxonaning oʻziga topshirilishi mumkin.

Davlat qoʻriqxonalari, majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalari, tabiat bogʻlari hamda davlat biosfera rezervatlari quyidagilar hisobidan moliyalashtiriladi:

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari;

Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish jamgʻarmasi mablagʻlari;

ilmiy-tadqiqot, tabiatni muhofaza qilish, reklama-noshirlik va maʼrifiy faoliyatdan olingan daromadlar;

muhofaza etiladigan tabiiy hududlarga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplashga qaratilgan tushumlar;

muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning rejimini buzganlik uchun undirilgan jarima pullari;

musodara etilgan ovchilik qurollari va baliqchilik asboblarini realizatsiya qilishdan, qonunga xilof ravishda qoʻlga kiritilgan oʻlja mahsulotni sotishdan tushgan pullar;

yuridik va jismoniy shaxslarning xayriya yordamlari;

qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa tushumlar.

Majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalari, tabiat bogʻlari va davlat biosfera rezervatlari ixtiyoriga ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan mablagʻlardan tashqari, fuqarolarning muhofaza etiladigan tabiiy hududlarga kirib chiqishi va tabiiy resurslardan foydalanishi uchun ruxsatnomalar berishdan, rekreatsiya, turistik-ekskursiya yoʻnalishidagi va qonunchilikda yoʻl qoʻyiladigan boshqa faoliyatdan kelgan daromadlar ham beriladi.

Milliy bogʻlar Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari, yuridik va jismoniy shaxslarning xayriya yordamlari, qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa tushumlar hisobidan moliyalashtiriladi.

Davlat buyurtma qoʻriqxonalarini, davlat tabiat yodgorliklarini tashkil etish, muhofaza qilish va ulardan foydalanish uchun mablagʻlar mazkur muhofaza etiladigan tabiiy hududlar qaysi mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari, davlat organlari tasarrufida boʻlsa, shu mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari, davlat organlari tomonidan ajratiladi.

Xususiy buyurtma qoʻriqxonalari va tabiiy pitomniklar qaysi yuridik va jismoniy shaxslarning tasarrufida boʻlsa, shu yuridik va jismoniy shaxslarning mablagʻlari hisobidan moliyalashtiriladi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplashga qaratilgan tushumlardan, muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning rejimini buzganlik uchun undirilgan jarima pullaridan, fuqarolarning muhofaza etiladigan tabiiy hududlarga kirib chiqishi va tabiiy resurslardan foydalanishi uchun ruxsatnomalar berishdan tushgan mablagʻlardan, rekreatsiya, turistik-ekskursiya yoʻnalishidagi va boshqa faoliyatdan tushgan daromadlardan, yuridik va jismoniy shaxslarning xayriya yordamlaridan tabiiy obyektlar va majmualarni saqlab qolish, takror koʻpaytirish va tiklash uchun foydalaniladi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etish, muhofaza qilish va ulardan foydalanish sohasidagi nizolar qonunchilikda belgilangan tartibda hal qilinadi.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlikda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladi.