Кейинги йилларда мамлакатимизда болаларнинг ижтимоий ҳимоясини кучайтириш, зўравонликдан жабрланган хотин-қизларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳамда қонуний манфаатларини таъминлаш борасида қатор ислоҳотлар амалга оширилмоқда.

Шу билан бирга бола ҳуқуқларининг ҳимоясини янада кучайтириш мақсадида амалдаги қонун ҳужжатларида болага тааллуқли ҳар қандай масала ҳал этилаётганда боланинг энг устун манфаатлари ҳисобга олинишини белгилаш, зўравонликдан жабрланган хотин-қизларнинг ҳуқуқлари ва манфаатларини давлат томонидан ҳимоя қилиш асосларини мустаҳкамлаш зарурияти юзага келмоқда.

Мазкур Қонун билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига боланинг энг устун манфаатлари тушунчасини ҳамда улар болага тааллуқли ҳар қандай масала ҳал этилаётганда ҳисобга олинишини белгиловчи, Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Ижтимоий ҳимоя миллий агентлигига ва унинг тизимидаги ташкилотларга тазйиқ ва зўравонликдан жабрланувчиларнинг ҳамда уларнинг вояга етмаган болаларининг манфаатларини кўзлаб судларга давлат божи тўламасдан ариза, шикоят ва даъволар тақдим этиш ҳамда суд мажлисларида қатнашиш ваколатлари берилишини, тазйиқ ва зўравонликдан жабрланувчиларнинг махсус марказларга жойлаштирилганлиги уларга бир ойгача бўлган муддатга вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик варақасини бериш учун асос бўлишини назарда тутувчи ўзгартириш ва қўшимчалар киритилмоқда.

Ушбу Қонун боланинг энг устун манфаатларини тўлақонли таъминлашга, тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган хотин-қизлар ва уларнинг болалари ижтимоий ҳимоя қилинишини янада кучайтиришга хизмат қилади.

1-модда. Ўзбекистон Республикасининг 1998 йил 30 апрелда қабул қилинган 607-I-сонли Қонуни билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасининг Оила кодексига (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1998 йил, 5-6-сонга илова; 2003 йил, № 1, 8-модда; 2004 йил, № 1-2, 18-модда; Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2007 йил, № 4, 157-модда; 2008 йил, № 4, 189-модда; 2009 йил, № 9, 328-модда; 2010 йил, № 9, 334, 335-моддалар; 2011 йил, № 9, 252-модда, № 12/2, 363-модда; 2013 йил, № 4, 98-модда; 2014 йил, № 1, 2-модда; 2016 йил, № 9, 276-модда; 2017 йил, № 9, 510-модда, № 10, 605-модда; 2018 йил, № 1, 1, 4-моддалар, № 4, 224-модда; 2019 йил, № 8, 469-модда, № 12, 880-модда; 2020 йил, № 1, 1-модда, № 3, 199-модда, № 10, 593-модда, № 12, 691-модда; 2021 йил, 4-сонга илова, № 10, 970-модда; 2022 йил, № 3, 216-модда, № 5, 464-модда; 2023 йил, № 4, 265-модда, № 5, 316-модда; 2024 йил, № 2, 105-модда; 2025 йил, № 4, 515-модда, № 10, 1153-модда) қуйидаги ўзгартиришлар киритилсин:

1) 65-модданинг биринчи қисмидаги «бола манфаатларига» деган сўзлар «боланинг энг устун манфаатларига» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

2) 68-модда матнининг биринчи жумласи қуйидаги таҳрирда баён этилсин:

«Оилада боланинг манфаатларига тааллуқли ҳар қандай масала ҳал қилинаётганда бола ўз фикрини эркин ифода қилишга, шунингдек ҳар қандай суд муҳокамаси ёки маъмурий муҳокама жараёнида сўзлашга ҳақлидир»;

3) 75-модданинг:

биринчи қисмидаги «Болалар манфаатларини» деган сўзлар «Болаларнинг энг устун манфаатларини» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

тўртинчи қисмидаги «болалар манфаатидан» деган сўзлар «болаларнинг энг устун манфаатларидан» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

бешинчи қисмидаги «болалар манфаатларидан келиб чиқиб» деган сўзлар «болаларнинг энг устун манфаатларидан келиб чиққан» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

4) 76-модданинг тўртинчи қисмидаги «боланинг манфаатларини» деган сўзлар «боланинг энг устун манфаатларини» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

5) 77-модданинг учинчи қисмидаги «боланинг манфаатларини» деган сўзлар «боланинг энг устун манфаатларини» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

6) 78-модданинг биринчи қисмидаги «унинг манфаатларига» деган сўзлар «унинг энг устун манфаатларига» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

7) 82-модданинг тўртинчи қисмидаги «бола манфаатларига» деган сўзлар «боланинг энг устун манфаатларига» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

8) 83-модданинг биринчи қисмидаги «боланинг манфаатларини» деган сўзлар «боланинг энг устун манфаатларини» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

9) 86-модданинг иккинчи қисмидаги «унинг манфаатларига» деган сўзлар «унинг энг устун манфаатларига» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

10) 89-модданинг тўртинчи қисмидаги «боланинг манфаатларига» деган сўзлар «боланинг энг устун манфаатларига» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

11) 151-модданинг:

биринчи қисмидаги «уларнинг манфаатларини» деган сўзлар «уларнинг энг устун манфаатларини» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

иккинчи қисмидаги «бола манфаатларига» деган сўзлар «боланинг энг устун манфаатларига» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

тўртинчи қисмидаги «болаларнинг манфаатларига» деган сўзлар «болаларнинг энг устун манфаатларига» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

12) 165-модданинг тўртинчи қисмидаги «боланинг манфаатлари» деган сўзлар «боланинг энг устун манфаатлари» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

13) 169-модданинг учинчи қисмидаги «боланинг манфаатларидан» деган сўзлар «боланинг энг устун манфаатларидан» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

14) 172-модданинг учинчи қисмидаги «унинг манфаатларига» деган сўзлар «унинг энг устун манфаатларига» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

15) 197-модданинг учинчи қисми қуйидаги таҳрирда баён этилсин:

«Боланинг манфаатларига тааллуқли ҳар қандай масала ҳал қилинаётганда бола ўз фикрини эркин ифода этишга ҳақли».

2-модда. Ўзбекистон Республикасининг 2008 йил 7 январда қабул қилинган «Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги ЎРҚ-139-сонли Қонунига (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2008 йил, № 1, 1-модда; 2009 йил, № 12, 471-модда; 2016 йил, № 12, 383-модда; 2017 йил, № 6, 300-модда; 2018 йил, № 7, 431-модда; 2019 йил, № 12, 881-модда; 2020 йил, № 3, 199-модда; 2021 йил, 4-сонга илова; 2022 йил, № 5, 464-модда; 2023 йил, № 3, 185-модда, № 4, 265-модда; 2024 йил, № 9, 958-модда; 2025 йил, № 2, 198-модда) қуйидаги қўшимча ва ўзгартиришлар киритилсин:

1) 3-модда:

қуйидаги мазмундаги учинчи хатбоши билан тўлдирилсин:

«боланинг энг устун манфаатлари — боланинг Ўзбекистон Республикаси Конституциясида, қонунларида, халқаро шартномаларида назарда тутилган, унинг оила ғамхўрлигида ўсиб-улғайишга, фаровон яшашга, хавфсизликка, соғлиғини сақлашга, билим олишга, тўлақонли ва ҳар томонлама камол топишга, шахсий дахлсизликка, шаъни ва қадр-қиммати ҳурмат қилинишига, фикрлаш, сўз, виждон ва эътиқод эркинлигига бўлган ҳуқуқларидан, шунингдек ижтимоий, ахлоқий манфаатларидан ҳамда ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда, бола иштирокида ва унинг фикри инобатга олинган ҳолда белгиланадиган ҳамда ҳимоя қилинадиган манфаатлари»;

учинчи — ўн тўққизинчи хатбошилари тегишинча тўртинчи — йигирманчи хатбошилар деб ҳисоблансин;

2) 13-модданинг биринчи қисмидаги «унинг манфаатларига» деган сўзлар «унинг энг устун манфаатларига» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

3) 15-модда матнининг биринчи жумласи қуйидаги таҳрирда баён этилсин:

«Болага таъсир кўрсатадиган ҳар қандай масала ҳал қилинаётганда бола ўз фикрини эркин ифода этишга, шунингдек ҳар қандай суд муҳокамаси ёки маъмурий муҳокама жараёнида сўзлашга ҳақлидир».

3-модда. Ўзбекистон Республикасининг 2014 йил 2 январда қабул қилинган «Васийлик ва ҳомийлик тўғрисида»ги ЎРҚ-364-сонли Қонуни (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2014 йил, № 1, 1-модда; 2016 йил, № 12, 383-модда; 2017 йил, № 6, 300-модда; 2018 йил, № 7, 431-модда; 2020 йил, № 1, 3-модда, № 9, 539-модда; 2021 йил, 4-сонга илова, № 10, 970-модда; 2023 йил, № 4, 265-модда) 20-моддасининг иккинчи қисмидаги «боланинг манфаатлари» деган сўзлар «боланинг энг устун манфаатлари» деган сўзлар билан алмаштирилсин.

4-модда. Ўзбекистон Республикасининг 2018 йил 22 январда қабул қилинган ЎРҚ-460-сонли Қонуни билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодексига (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2018 йил, 1-сонга 1-илова, № 10, 672-модда; 2019 йил, № 3, 166-модда, № 5, 261-модда, № 9, 592-модда, № 10, 671-модда, № 11, 791, 792-моддалар, № 12, 880-модда; 2020 йил, № 1, 1, 3-моддалар, № 3, 198, 199-моддалар; 2021 йил, № 1, 8-модда, 4-сонга илова, № 8, 803-модда, № 9, 903-модда; 2022 йил, № 3, 216-модда, № 8, 787-модда; 2023 йил, № 4, 269-модда, № 12, 1007-модда; 2024 йил, № 2, 115-модда, № 8, 827-модда, № 9, 964, 969-моддалар, № 11, 1191-модда, № 12, 1280, 1286-моддалар; 2025 йил, № 1, 8-модда, № 3, 373-модда, № 6, 729-модда, № 9, 1042-модда, № 10, 1153-модда) қуйидаги ўзгартиришлар киритилсин:

1) 301-модда:

биринчи қисмидаги «боланинг манфаатларига» деган сўзлар «боланинг энг устун манфаатларига» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

иккинчи қисмининг биринчи хатбошисидаги «боланинг манфаатларига» деган сўзлар «боланинг энг устун манфаатларига» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

учинчи қисмидаги «боланинг манфаатларига» деган сўзлар «боланинг энг устун манфаатларига» деган сўзлар билан алмаштирилсин;

2) 303-модданинг учинчи қисмидаги «унинг манфаатларини» деган сўзлар «унинг энг устун манфаатларини» деган сўзлар билан алмаштирилсин.

5-модда. Ўзбекистон Республикасининг 2019 йил 2 сентябрда қабул қилинган «Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги ЎРҚ-561-сонли Қонунига (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2019 йил, № 9, 586-модда; 2021 йил, 4-сонга илова, № 12, 1194-модда; 2023 йил, № 4, 265-модда; 2024 йил, № 10, 1076-модда; 2025 йил, № 12, 1329-модда) қуйидаги қўшимча ва ўзгартиришлар киритилсин:

1) 6¹-модданинг биринчи қисми қуйидаги мазмундаги саккизинчи хатбоши билан тўлдирилсин:

«тазйиқ ва зўравонликдан жабрланувчиларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини кўзлаб, судларга давлат божи тўламасдан ариза, шикоят ва даъволар тақдим этади, суд мажлисларида ўзининг ваколатли вакили орқали иштирок этади»;

2) 28-модда:

учинчи қисми қуйидаги таҳрирда баён этилсин:

«Тазйиқ ва зўравонликдан жабрланувчи махсус марказга жойлаштирилган тақдирда, унинг иш жойи (лавозими) сақлаб қолинади. Бунда тазйиқ ва зўравонликдан жабрланувчининг махсус марказга жойлаштирилганлиги унга ушбу марказда бўлган даври, бироқ бир ойдан ортиқ бўлмаган муддат учун вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик варақаси бериш учун асос бўлади»;

қуйидаги мазмундаги бешинчи қисм билан тўлдирилсин:

«Махсус марказлар ушбу марказларга жойлаштирилган тазйиқ ва зўравонликдан жабрланувчилар ҳамда уларнинг вояга етмаган болаларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини кўзлаб, судларга давлат божи тўламасдан ариза, шикоят ва даъволар тақдим этади, суд мажлисларида ўзининг ваколатли вакили орқали иштирок этади»;

бешинчи қисми олтинчи қисм деб ҳисоблансин.

6-модда. Ўзбекистон Республикасининг 2020 йил 6 январда қабул қилинган «Давлат божи тўғрисида»ги ЎРҚ-600-сонли Қонуни (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2020 йил, № 1, 1-модда, № 3, 201-модда, № 5, 298-модда, № 10, 593-модда, № 12, 691-модда; 2021 йил, № 1, 13-модда, 4-сонга илова, № 7, 661-модда, № 8, 800, 803-моддалар, № 10, 968-модда; 2022 йил, № 2, 76-модда, № 3, 214, 216-моддалар, № 4, 340-модда, № 5, 463, 464, 467-моддалар, № 12, 1186-модда; 2023 йил, № 2, 103-модда, № 3, 186-модда, № 4, 265, 269-моддалар, № 6, 444, 445-моддалар, № 7, 538-модда, № 9, 710-модда; 2024 йил, № 1, 5, 6, 7-моддалар, № 2, 101, 105, 107, 108, 111, 112-моддалар, № 7, 628-модда, № 8, 819, 823, 831-моддалар, № 9, 958-модда, № 10, 1076, 1079-моддалар, № 11, 1191-модда, № 12, 1279, 1280, 1285-моддалар; 2025 йил, № 1, 4, 6-моддалар, № 2, 188, 189, 195, 197-моддалар, № 4, 520-модда, № 5, 648-модда, № 7, 828-модда, № 8, 968, 971-моддалар, № 10, 1153-модда, № 11, 1237-модда, № 12, 1322, 1328-моддалар) 8-моддаси биринчи қисми 45-бандининг биринчи хатбошиси «унинг ҳудудий бўлинмалари» деган сўзлардан кейин «шунингдек Агентлик тизимидаги ташкилотлар» деган сўзлар билан тўлдирилсин.

7-модда. Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги ва бошқа манфаатдор ташкилотлар ушбу Қонуннинг ижросини, ижрочиларга етказилишини ҳамда моҳияти ва аҳамияти аҳоли ўртасида тушунтирилишини таъминласин.

8-модда. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси:

ҳукумат қарорларини ушбу Қонунга мувофиқлаштирсин;

республика ижро этувчи ҳокимият органлари ушбу Қонунга зид бўлган ўз норматив-ҳуқуқий ҳужжатларини қайта кўриб чиқишлари ва бекор қилишларини таъминласин.

9-модда. Ушбу Қонун расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.