Қуйидаги қоидалар пенитенциар муассасалар намунавий тизимини батафсил таърифлашга қаратилмай, балки ҳозирги замон тафаккурининг умумеътироф этилган ютуқлари асосида ва ҳозирги вақтдаги энг мақбул тизимларнинг асосий жиҳатларини ҳисобга олган ҳолда маҳбуслар билан муомала қилиш ва қамоқхоналарни бошқариш борасидаги одатда принципиал ва амалий нуқтаи назардан тўғри деб ҳисобланадиган ёндашувни баён қилишга мўлжалланган.

1. Юридик, ижтимоий, иқтисодий ва географик шарт-шароитларнинг турфа хиллигини эътиборга олиб, барча ушбу қоидаларни ҳар ерда ва бир вақтда қўллаш мумкин эмаслиги очиқ-ойдин кўриниб турибди. Бироқ мазкур қоидалар амалий қийинчиликларни енгиб ўтишга доим интилишга даъват қилиши керак, чунки умуман олганда, бу қоидалар Бирлашган Миллатлар Ташкилоти мақбул деб ҳисоблаган энг минимал шарт-шароитларни акс эттиради.

2. Бошқа тарафдан, бу қоидалар тафаккур доим илгарилаб кетадиган фаолият майдонини ҳам ўз ичига олади. Қоидалар уларда баён қилинган принципларга мос келадиган ва уларда белгиланган мақсадларга эришишга қаратилган тажриба ўтказишга ва амалиётни жорий этишга тўсқинлик қилмайди.

1. Қоидаларнинг I қисми қамоқхоналарни умумий бошқариш хусусида бўлиб, маҳбусларнинг барча тоифаларига нисбатан улар жиноят иши ёки фуқаролик иши бўйича қамоқда сақланаётганидан ва фақатгина тергов вақтида қамоқда сақланаётганидан ёки жазога ҳукм этилганидан қатъи назар қўлланилади, шу жумладан қоидаларнинг бу қисми судьялар томонидан «хавфсизлик чораси» ёки ахлоқ тузатиш чоралари сифатида қамоқда сақланаётган маҳбусларга нисбатан ҳам татбиқ этилади.

2. Қоидаларнинг II қисмида алоҳида тоифаларга нисбатан қўлланиладиган қоидалар баён этилиб, улар ҳар бир бўлимда келтирилади. Бироқ А бўлимида қайд этилган ва жазога ҳукм этилган маҳбусларга тааллуқли бўлган қоидаларни Б, С ва Д бўлимларида сўз борадиган шахсларга нисбатан ҳам, агар бу қоидалар мазкур тоифадаги шахслар учун ишлаб чиқилган қоидаларга зид бўлмаса ва уларнинг аҳволини яхшиласа, тенг даражада қўллаш зарур.

1. Қоидалар вояга етмаганларни қамоқда сақлаш марказлари ёки тарбия колониялари сингари ёш болаларга мўлжалланган муассасаларни бошқаришни тартибга солишда татбиқ этилмайди. Шунга қарамай, II қисмни мазкур муассасаларда ҳам қўллаш мумкин.

2. Вояга етмаганлар ишлари бўйича судларнинг ваколатига кирадиган барча ёш маҳбусларни ёш болалар тоифасига киритиш зарур. Одатда, бундай ёшларни қамоқда сақлашга ҳукм қилмаслик лозим.

Барча маҳбусларга, уларнинг қадр-қимматига ва инсон сифатидаги қадриятларига қараб ҳурмат билан муносабатда бўлиш зарур. Ҳеч бир маҳбус қийноққа солиниши ва муомала ёки жазолашнинг бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситадиган турларига дучор қилинмаслиги керак, барча маҳбуслар бундай муносабатдан ҳимояланган бўлиши керак ва ҳеч қандай ҳолат уларни оқлай олмайди. Маҳбуслар, ходимлар, хизмат кўрсатувчи шахслар ва ташриф буюрувчиларнинг ҳимояси ва хавфсизлиги доим таъминланган бўлиши керак.

1. Ушбу қоидаларни бетарафлик билан қўллаш зарур. Ирқи, танасининг ранги, жинси, тили, диний, сиёсий ёки бошқа эътиқоди, миллий ёки ижтимоий келиб чиқиши, мулкий ҳолати, туғилиши ёки бошқа ҳолати бўйича камситиш мумкин эмас. Маҳбусларнинг диний эътиқодини ва ахлоқий муносабатлари ҳурмат қилиниши керак.

2. Қамоқхона маъмуриятининг камситилмаслик принципини амалда қўллаш мақсадида маҳбусларнинг, хусусан, қамоқхона шароитларида маҳбусларнинг энг заиф тоифаларининг шахсий эҳтиёжларини ҳисобга олиш лозим. Алоҳида эҳтиёжларга эга маҳбусларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва рағбатлантириш учун чоралар кўриш ва бундай чоралар камситувчи деб ҳисобланмаслиги керак.

Шахсларни қамоқда сақлаш ва уларни ташқи дунёдан узиб қўядиган бошқа чоралар бу шахсларни ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқидан маҳрум қилиш билан уларга азоб беради, чунки уларни озодликдан маҳрум қиладилар. Шунинг учун алоҳида сақлаш ўзини оқлайдиган ёки интизом нуқтаи назаридан талаб қилинган ҳоллардан ташқари бошқа ҳолларда қамоқхона тизими бундай вазиятдан келиб чиқадиган кучлироқ азоб берилишига йўл қўймаслиги керак.

1. Қамоқда сақлаш ёки шунга ўхшаш тарзда озодликдан маҳрум қилишнинг мақсади, биринчи навбатда, жамиятни жиноятчилардан ҳимоя қилиш ва жиноятларнинг такрорланиш ҳолатларини камайтиришдир. Ушбу мақсадларга фақат, агар қамоқда сақлаш муддатидан имкон қадар бундай шахслар озодликка чиққанидан сўнг уларнинг қонунга бўйсунадиган ва мустақил ҳаёт кечиришлари учун уларни жамиятга қайта интеграциялашувини таъминлаш мақсадида фойдаланилса, эришиш мумкин.

2. Шу муносабат билан қамоқхона маъмурияти ва ваколатли органлар таълим олиш, касбга тайёрлаш ва ишлаш учун тегишли ва мавжуд имкониятларни, шунингдек ёрдам кўрсатишнинг бошқа турлари, жумладан ахлоқ тузатиш, ахлоқий, маънавий, ижтимоий, тиббий ва спортга оид ёрдамни тақдим этиши зарур. Барча бундай дастурлар, тадбирлар ва хизматлар маҳбусларни қайта тарбиялашда уларнинг шахсий эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилиши керак.

1. Қамоқхона режими қамоқхонадаги ва озодликдаги ҳаёт ўртасидаги фарқни имкон қадар камайтиришга интилиши керак. бу маҳбусларнинг масъулият туйғусини камайтиради ёки инсон сифатида уларнинг хислатларини ҳурмат қилади.

2. Қамоқхона маъмурияти жисмоний, руҳий ёки бошқа камчиликларга эга маҳбуслар қамоқхонада тенг ҳуқуқли асосда ҳаёт кечириш имкониятига тўлиқ эга бўлишини таъминлаш учун уларни жойлаштириш ва мослаштириш юзасидан барча мантиқли чораларни кўради.

Қамоқхоналарнинг барчасида маҳбусларнинг шахсий ишлари билан ишлашнинг стандартлаштирилган тизими бўлиши керак. Бундай тизим рўйхатга олишнинг электрон маълумотлар базаси ёки рақамланган ва имзоланган саҳифаларга эга журнал бўлиши мумкин.

Юритиладиган ҳисоб қайдномалари устидан ишончли назоратни таъминлаш ва мазкур тизимда мавжуд бўлган исталган ахборотдан рухсатсиз фойдаланишнинг ёки уларни ўзгартиришнинг олдини олиш учун тартиб-таомиллар назарда тутилган бўлиши керак.

Ҳеч ким қамоққа олиш тўғрисидаги ҳақиқий буйруқсиз қамоққа қабул олиниши мумкин эмас. Ҳар бир маҳбус келтирилиши билан уларнинг шахсий ишлари билан ишлаш тизимига қуйидаги ахборот киритилади:

а) маҳбусларнинг ўзининг жинси ҳақидаги шахсий идрокини ҳурмат қилган ҳолда уларнинг ҳақиқий шахсини аниқлаш имконини берадиган аниқ маълумотлар;

б) қамоққа олиш сабаблари ҳамда бундай қарор қабул қилиш учун жавобгар орган, шунингдек қамоққа олинган сана, вақт ва жой;

с) қамоққа келтирилган ва қамоқдан чиқарилган, шунингдек қамоқдан қамоққа кўчирилган кун ва соат;

д) ҳар қандай кўзга кўринадиган тан жароҳатлари ва аввал бўлган қўпол муомала устидан шикоятлар;

э) шахсий буюмларнинг рўйхати;

ф) оила аъзоларининг, шу жумладан, мумкин бўлса, болаларининг исмлари ва уларнинг ёши, жойлашган жойи ва васийлик ёки ҳомийлик мақоми;

г) фавқулодда вазиятда алоқа қилиш учун батафсил ахборот ва маҳбуснинг яқин қариндошлари тўғрисидаги маълумотлар.

Маҳбуслар қамоқда бўлган вақтда уларнинг шахсий ишлари билан ишлаш тизимига, агар керак бўлса, қуйидаги ахборот киритилади:

а) суд жараёни билан боғлиқ ахборот, шу жумладан суд эшитувлари саналари ва юридик ваколатхона;

б) дастлабки баҳолаш ва малака тўғрисидаги ҳисоботлар;

с) хулқ-атвор ва интизомга риоя этиш тўғрисидаги ахборот;

д) қийноқлар ёки бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситадиган муомала ёки жазо турларини қўллаш тўғрисидаги илтимослар ва шикоятлар, шу жумладан аризалар, агар улар махфий хусусиятга эга бўлмаса;

э) интизомий жазо чораларини қўллаш тўғрисидаги ахборот;

ф) ҳар қандай тан жароҳатлари етказилган ёки ўлимга олиб келган ҳолатлар ва сабаблари тўғрисида, иккинчи ҳолатда эса, қолдиқлар белгиланган жой тўғрисидаги ахборот.

7 ва 8-қоидаларда келтирилган барча ҳисоб қайдларини ошкор этилмайди ва фақат касбий мажбуриятлари бундай ҳисоб қайдларидан фойдаланишни талаб қиладиган шахсларгагина тақдим этилади. Ҳар бир маҳбус ички қонун ҳужжатларига мувофиқ рухсат берилган қисқартмалар билан ўзига тегишли бўлган ҳисоб қайдларидан фойдаланиш имкониятига эга бўлиши керак ва у озод этилганда бундай ҳисоб қайдларининг расмий кўчирма нусхасини олиш ҳуқуқига эга.

Маҳбусларнинг шахсий ишлари билан ишлаш тизимларидан илмий асослантирилган қарорлар қабул қилиш учун асос яратиш мақсадида қамоқхона контингентини ифодаловчи тенденциялар ва унинг ўзига хос жиҳатлари, шу жумладан жазони ижро этиш муассасалардаги маҳбуслар сони тўғрисида ишончли маълумотлар олиш учун ҳам фойдаланилади.

Маҳбусларнинг турли тоифалари алоҳида муассасаларда ёки айни бир муассасанинг турли қисмларида уларнинг жинси, ёши, аввал судланганлиги, уларни қамоққа олишнинг юридик сабаблари ва тайинланган режим турини ҳисобга олган ҳолда сақланади, шундай қилиб:

а) эркаклар ва аёллар имкон қадар алоҳида муассасаларда сақланиши зарур; агар эркаклар ва аёллар айнан битта муассасада сақланса, у ҳолда аёлларни бутунлай алоҳида участкаларда жойлаштириш керак;

б) тергов остидаги маҳбусларни жазога ҳукм қилинганлардан алоҳида жойлаштириш керак;

с) қарз мажбуриятларини бажармаганлиги учун жазога ҳукм қилинган шахсларни ва фуқаролик ишлари бўйича бошқа маҳбусларни жиноят содир этган шахслардан алоҳида жойлаштириш керак;

д) вояга етмаган ҳуқуқбузарларни катталардан алоҳида сақлаш керак.

1. Маҳбуслар тунни камералар ёки хоналарда ўтказадиган жойда, уларнинг ҳар бири алоҳида камера ёки хонага эга бўлиши керак. Агар қамоқхона вақтинча тўлиб кетганлиги билан боғлиқ ўзига хос сабабларга кўра марказий қамоқхона маъмурияти бу қоидани қўллашдан бош тортадиган бўлса, икки нафар маҳбусни айни бир камера ёки хонага жойлаштириш мақсадга мувофиқ эмас.

2. Умумий камералар бор жойда, уларга жойлаштириладиган маҳбусларни улар бундай шароитларда яшай олишига ишонч ҳосил қилиш учун яхшилаб текшириш керак. Тунлари қамоқхона хусусиятига қараб мунтазам назорат олиб бориш зарур.

Маҳбуслар фойдаланадиган барча хоналар, айниқса, ётоқ хоналар барча санитария талабларига жавоб бериши керак, бундан ташқари, иқлим шароитларига, айниқса, мазкур хоналарнинг куб ҳажмига, уларнинг энг минимал майдонига, ёритилишига, иситилишига ва шамоллатилишига зарур эътибор қаратиш керак.

Маҳбуслар яшайдиган ва ишлайдиган хоналарда:

а) деразалар маҳбусларнинг кундузги ёруғликда ўқиши ва ишлаши учун етарлича ўлчамларга эга бўлиши керак ҳамда сунъий шамоллатиш тизими мавжудлиги ёки мавжуд эмаслигидан қатъи назар тоза ҳаво киришини таъминлаш учун мўлжалланган бўлиши лозим;

б) сунъий ёритиш маҳбусларнинг кўриш қобилиятига зиён етказмасдан ўқиши ёки ишлаши учун етарли даражада бўлиши керак.

Санитария қурилмалари ҳар бир маҳбус керак бўлган пайт, тозаликка ва ахлоқ қоидаларига риоя қилган ҳолда ўз табиий эҳтиёжини қондира олиши учун етарли миқдорда бўлиши керак.

Ҳаммом учун жиҳозлар ва душлар сони ҳар бир маҳбус ҳар бир иқлим учун мос келадиган ҳароратда йил фасли ва географик жойлашувни ҳисобга олган ҳолда умумий гигиена шартлари талаб қилганидек, яъни мўътадил иқлимда, ҳеч бўлмаганда, ҳафтада бир марта чўмила олиши ёки душ қабул қилиши учун етарлича бўлиши керак.

Маҳбуслар мунтазам фойдаланадиган қамоқхонанинг барча қисмлари ҳар доим тегишли тартибда ва тоза ҳолда сақланиши керак.

1. Маҳбуслардан ўзларини озода сақлашини талаб қилиш керак. Бунинг учун уларни тозалик ва саломатликни сақлашда зарур бўлган сув ва ҳожатхона буюмлари билан таъминлаш зарур.

2. Маҳбуслар ўзларининг инсоний қадр-қимматига мос бўлган ташқи кўринишни сақлаб қолишлари учун эркакларга мунтазам равишда соқол олиш имкониятини берган ҳолда, уларга сочини турмаклаш ва соқолига қараш имкониятини бериш зарур.

1. Ўз кийимини кийиш ҳуқуқи берилмаган маҳбусларга иқлимга мос келадиган ва уларнинг саломатлигини қониқарли ҳолатда сақлаш имконини берадиган формали кийим тўплами берилиши керак. Бу кийим таҳқирли ёки камситувчи хусусиятга эга бўлмаслиги керак.

2. Кийим тоза ва яроқли ҳолда сақланиши керак. Гигиена талабларига мувофиқ кийимни ювиш ва тоза кийимга алмаштириб туриш зарур.

3. Маҳбус ҳокимиятнинг рухсати билан қамоқхонани тарк этадиган истисноли ҳолатларда унга ўз кийимини кийишга ёки бошқа кўзга ташланмайдиган кийим кийишга рухсат берилиши зарур.

Агар маҳбусларга ўз кийимини кийишга рухсат берилса, қамоқхонага қабул пайтида кийим тоза ва кийишга мос келиши учун чоралар кўрилиши зарур.

Ҳар бир маҳбус миллий ёки маҳаллий нормаларга мувофиқ алоҳида етарли даражадаги кўрпа-тўшакларга эга бўлган, шу билан бирга, кўрпа-тўшаклар берилган пайтда тоза, хизматга яроқли бўлиши ва уларнинг тозалигини сақлаш учун тез-тез алмаштириб туриладиган алоҳида койка билан таъминланиши зарур.

1. Қамоқхона маъмурияти одатий соатларда ҳар бир маҳбусни, унинг соғлиғи ва кучини сақлаб қолиш учун етарли даражада сифатли, яхши тайёрланган ва тортилган тўйимли овқат билан таъминлаши керак.

2. Ҳар бир маҳбусга ичимлик сувига нисбатан эҳтиёж пайдо бўлганда унинг эҳтиёжи қондирилиши керак.

1. Тоза ҳавода иш билан банд бўлмаган ҳар бир маҳбус, агар қулай об-ҳаво шароитида, ҳар куни ҳеч бўлмаганда, бир соат ҳовлида тегишли жисмоний машқлар билан шуғулланиш ҳуқуқига эга.

2. Тегишли жисмоний ҳолатда бўлган вояга етмаган ва бошқа тегишли ёшдаги маҳбусларга жисмоний машғулот билан шуғулланиш ва машқлар давридаги вақтда ўйнаш имконияти таъминланиши керак. Бунинг учун зарур майдончалар, қурилмалар ва ускуналар бўлиши керак.

1. Маҳбусларга тиббий-санитария хизматларини кўрсатиш давлатнинг мажбурияти ҳисобланади. Маҳбуслар жамиятда мавжуд бўлган стандартдаги тиббий-санитария хизматлари билан таъминланган бўлиши ва уларнинг ҳуқуқий мақоми бўйича ҳеч бир камситишларсиз зарур тиббий-санитария хизматларидан бепул фойдаланиш имконияти таъминланиши керак.

2. Тиббий-санитария хизматларини кўрсатишни давлат соғлиқни сақлаш органлари тизими билан узвий ҳамкорликда ҳамда даволаш ва қаров узлуксизлигини, шу жумладан ОИВ, сил ва бошқа юқумли касалликларни, шунингдек гиёҳвандликни даволаш ва уларга чалинган маҳбусларга қараш узлуксизлигини таъминлай оладиган тарзда ташкил этиш зарур.

1. Ҳар бир қамоқхона муассасасида тиббий-санитария ёрдамига алоҳида эҳтиёж сезадиган ёки уларни реабилитация қилишга тўсқинлик қилаётган соғлиғи билан боғлиқ муаммоларга эга бўлган маҳбусларга кўп эътибор берган ҳолда маҳбусларнинг жисмоний ва руҳий саломатлигини баҳолаш, сақлаш, асраш ва яхшилаш вазифаси юклатилган тиббий-санитария хизмати бўлиши керак.

2. Тиббий-санитария хизмати таркибига тўлиқ клиник мустақилликка эга ҳамда психология ва психиатрия соҳасида етарлича тажриба ва билимга эга етарли миқдордаги малакали ходимлардан иборат кўп тармоқли бригада киритилиши керак. Ҳар бир маҳбус малакали стоматолог хизматларидан фойдаланиш имкониятига эга бўлиши керак.

1. Тиббий-санитария хизмати барча маҳбусларнинг аниқ, янгиланган ва махфий шахсий тиббий карталарни тузиши ва юритиши керак ҳамда барча маҳбусларга уларнинг талабига кўра ўз тиббий карталаридан фойдаланиш имконияти тақдим этилиши лозим. Маҳбус ўз тиббий картасидан фойдаланиш имкониятига эга бўлиш учун учинчи томонни тайинлаши мумкин.

2. Тиббий карталар маҳбус бошқа муассасага ўтказилган тақдирда қабул қилувчининг тиббий-санитария хизматига берилиши керак, уларда келтирилган тиббий ахборот эса махфий ҳисобланади.

1. Шошилинч ҳолларда барча қамоқхона муассасалари тиббий ёрдамдан зудлик билан фойдаланиш имкониятини бериши керак. Мутахассис хизматларига ёки жарроҳлик аралашувига муҳтож касал маҳбусларни ихтисослаштирилган муассасаларга ёки фуқаролик касалхоналарига ўтказиш зарур. Жазони ижро этиш хизмати ўз касалхоналари мавжуд бўлганда, улар ходимлар билан етарли даражада таъминланган ҳамда у ерга юбориладиган маҳбусларга қараш ва уларни даволаш учун жиҳозланган бўлиши керак.

2. Клиник қарорлар жавобгар тиббий мутахассислар томонидан қабул қилиниши мумкин ва тиббиёт соҳасига алоқадор бўлмаган қамоқхона ходими томонидан бекор қилиниши ёки эътиборсиз қолдирилиши мумкин эмас.

Аёлларнинг қамоқхонаси муассасалари ҳомиладор аёллар ва туғруқдаги аёлларни лозим даражада даволаш ва парвариш қилиш учун махсус хоналарга эга бўлиши керак. Имконият бор жойда, туғруқ қамоқхона эмас, балки фуқаролик касалхонасида ўтказилиши тўғрисида қайғуриш керак. Агар бола қамоқхонада туғилган бўлса, унда бу ҳолат ҳақида туғилганлик тўғрисидаги гувоҳномада қайд этмаслик керак.

1. Болага ота-онасидан бири билан қамоқхонада қолишига рухсат бериш ҳақидаги қарор боланинг энг устувор манфаатларига асосланиши керак. Болаларга ота-онасидан бири билан қамоқхонада қолишга рухсат берилган жойда, қуйидагилар зарур:

а) малакали ходимларга эга болаларга қараб турувчи ички ёки ташқи хизматлар бўлишини таъминлаш, болалар ўз ота-онасининг ғамхўрлигидан фойдаланмаётган даврда уларни мазкур хизматларга жойлаштириш;

б) болаларга махсус тиббий-санитария хизматлари, жумладан олиб келинган пайтида соғлиғи ҳолати текширилишини ва мутахассислар томонидан уларнинг ўсишини доимий назорат қилиш.

2. Ота-онасидан бири билан қамоқхонада бўлган болаларга ҳеч қачон маҳбусларга бўлганидек муносабатда бўлмаслик керак.

Шифокор ёки бошқа малакали тиббиёт мутахассислари, улар ушбу шифокорга ҳисобот бериши ёки бермаслигидан қатъи назар, ҳар бир маҳбусни қабул қилиши, у билан суҳбатлашиши ва у олиб келинганидан кейин имкон қадар тезроқ, сўнгра эса заруратга қараб уни тиббий кўрикдан ўтказиши керак. Қуйидагиларга алоҳида эътибор қаратиш зарур:

а) тиббий-санитария хизматларига бўлган эҳтиёжларни аниқлаш ва даволаш учун барча зарур чораларни кўриш;

б) келтирилган маҳбуслар қамоқхонага қабул қилинишидан олдин дуч келиши мумкин бўлган ҳар қандай шафқатсиз муомалани аниқлаш;

с) озодликдан маҳрум қилиш туфайли бошидан ўтказаётган руҳий ёки бошқа стресснинг ҳар қандай белгиларини, шу жумладан ўз жонига қасд қилиш ёки ўз аъзосини қасддан жароҳатлаш белгиларини, шунингдек гиёҳванд моддалар, тиббиёт препаратлари ёки алкогол истеъмол қилиш туфайли юз берган абстиненция аломатларини аниқлаш ҳамда барча зарур якка тартибдаги чораларни кўриш ёки тегишли равишда даволаш;

д) маҳбусларда юқумли касалликлар борлигига шубҳа қилинган ҳолларда бундай маҳбусларнинг клиник ажратиб қўйилишини ва карантин муддати давомида тўғри даволаниш таъминлаш;

э) зарур ҳолларда, маҳбусларнинг ишга, жисмоний меҳнатга ва бошқа фаолиятда иштирок этишга яроқлилигини аниқлаш.

Шифокор ёки бошқа малакали тиббий мутахассислар барча касал маҳбуслар, жисмоний ёки руҳий саломатлиги билан боғлиқ муаммолардан ёки жароҳатлардан шикоят қилаётган барча маҳбуслар ва уларнинг алоҳида эътиборини тортган исталган маҳбуснинг соғлиғини ҳар куни кўздан кечириш имкониятига эга бўлиши керак. Барча тиббий кўриклар тўлиқ махфий шароитларда ўтказилиши керак.

1. Шифокор ёки бошқа тиббий мутахассислар ҳамда маҳбуслар ўртасидаги муносабатлар жамиятда беморларга нисбатан қўлланиладиган ахлоқий ва касбий стандартлар билан тартибга солиниши керак. Жумладан:

а) маҳбусларнинг жисмоний ва руҳий саломатлигини асраш мажбурий ҳамда касалликни дастлабки клиник шартлари асосидагина даволаш лозим;

б) маҳбусларнинг ўз саломатлигига мустақил ёндашиш ҳамда шифокор ва бемор ўртасидаги муносабатларда онгли розилик принципига риоя этиш керак;

с) тиббий ахборот беморга ёки бошқа шахсларга чинакам ва тўғридан-тўғри хавф солмаса, махфий сақланиши керак;

д) қийноққа солиш ёки бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситадиган муомала ёки жазо турлари қўлланишини ифодалаши мумкин бўлган ҳаракатларда, шу жумладан маҳбуснинг соғлиғига зарар етказиши мумкин бўлган тажрибаларда, масалан, маҳбуснинг ҳужайралари, организмидаги тўқималари ва органларини олишда фаол ёки нофаол иштирок этишни мутлақо тақиқлаш зарур.

2. Ушбу қоиданинг 1 (а)-банди низомларини бузмай, маҳбуслар эркин ва онгли равишда розилик бериши шарти билан ҳамда амалдаги қонун ҳужжатларига мувофиқ маҳбусларга, агар бу уларнинг соғлиғига бевосита ва жиддий фойда келтирадиган бўлса, клиник синовларда ва жамиятда қўлланиладиган бошқа тиббий тадқиқотларда иштирок этишга, шунингдек қариндошлари учун ҳужайралар, организм тўқималари ва органларни етказиб берувчи донорлар бўлиб хизмат қилишга рухсат берилиши мумкин.

Шифокор маҳбус узоқ вақт қамоқда бўлиши натижасида ёки қамоқда сақлашнинг бирор-бир шартлари туфайли унинг жисмоний ёки руҳий саломатлиги бузилган ёки бузилиши мумкин деб ҳисобласа, ҳар сафар бу ҳақда қамоқхона муассаси директорига маълумот беради.

Агар маҳбус келтирилганида уни тиббий кўрикдан ўтказиш ёки унга тиббий ёрдам кўрсатиш пайтида тиббий мутахассисларга қийноққа солинганлик ва бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситадиган муомала ёки жазо турлари қўлланганлигидан дарак берадиган бирор-бир белги маълум бўлиб қолса, улар бундай ҳолларни ҳужжатларда қайд этиши ва улар бу ҳақда ваколатли тиббий, маъмурий ёки суд органларига хабар бериши керак. Маҳбусга ёки у билан боғлиқ шахсларга зиён етказмаслик учун зарур процессуал кафолатларга риоя этиш зарур.

1. Шифокор ёки соғлиқни сақлаш соҳасининг ваколатли давлат органи мунтазам текширув ўтказиши ва қуйидаги масалалар юзасидан директорга хабар бериши шарт:

а) таом миқдори, сифати, уни тайёрлаш ва тарқатиш шароитлари;

б) муассаса ва маҳбуслар гигиенаси ҳамда тозалиги;

с) қамоқхона муассасасидаги санитария, иситиш, ёритиш ва вентиляция;

д) маҳбуслар кийим-кечак ва кўрпа-тўшакларининг яроқлилиги ва тозалиги;

э) бу иш ихтисослаштирилган ходимларга юкланмаган ҳолларда жисмоний тарбия ва спортга оид қоидаларга риоя қилиш.

2. Қамоқхона муассасаси директори ушбу қоиданинг 1-банди ва 33-қоидага мувофиқ ўзига юбориладиган маслаҳат ва маърузаларни эътиборга олиши ҳамда мазкур маърузаларда келтирилган маслаҳатлар ва тавсияларни ҳаётга татбиқ этиш юзасидан дарҳол чоралар кўриши керак. Агар ушбу маслаҳат ва тавсиялар қамоқхона директори ваколатлари доирасига кирмаса ёки уларга қўшилмаган ҳолатларда, директор юқори турувчи органга дарҳол ўз маърузасини ёхуд шифокор ёки соғлиқни сақлаш соҳасидаги ваколатли давлат органининг маслаҳат ёки тавсияларини тақдим этиши керак.

Интизом ва тартибни фақат назоратнинг ишончлилигини, қамоқхона муассасасининг хавфсиз ишлашини ва ундаги ётоқхонанинг тегишли қоидаларига риоя этилишини таъминлаш учун зарур бўлган чекловларни жорий этган ҳолда қўллаб-қувватлаш керак.

Қуйидаги жиҳатлар доим ваколатли маъмурий органнинг қонунчилик ёки норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари билан тартибга солиниши керак:

а) интизомий қоидабузарликни ифодалайдиган хулқ-атвор;

б) маҳбусларга қўлланилиши мумкин бўлган жазо чоралари тури ва давом этиши;

с) бундай жазо чораларини қўллаш ҳуқуқига эга бўлган орган;

д) хоҳ интизомий жазо сифатида бўлсин, хоҳ тартиб ва хавфсизликни сақлаш учун бўлсин маҳбусларнинг умумий контингентидан мажбуран айиришга, масалан, ёлғиз ўзини қамаб қўйиш, ажратиш, сегрегация, карсерга жойлаштириш ёки сақлаш шартларини чеклашга қаратилган ҳар қандай чоралар, шу жумладан ҳар қандай мажбуран ажратиш чораларидан фойдаланишни ва уларни қўллаш ҳамда бекор қилиш тартибини қайта кўриб чиқишни тартибга соладиган принциплар ва тартиб-таомилларни жорий этиш.

1. Қамоқхона маъмуриятига интизомий қоидабузарликларнинг олдини олиш ёки низоларни бартараф этиш учун низоларга йўл қўймаслик, воситачилик қилиш механизмларидан ёки низоларни ҳал этишнинг исталган бошқа муқобил усулларидан имкон қадар фойдаланиш тавсия этилади.

2. Ҳозир ажратиб қўйилган ёки аввал ажратиб қўйилган маҳбусларга нисбатан қамоқхона маъмурияти уларни қамоқда сақлаш билан боғлиқ салбий оқибатларни камайтириш учун зарур чоралар кўради.

1. Маҳбусларга нисбатан жазо чоралари қонун ҳужжатларида ёки 37-қоидада қайд этилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда кўрсатилган шартлар ҳамда адолат ва зарур ҳуқуқий тартиб-таомил принциплари асосида жорий этилиши мумкин. Маҳбус ҳеч қачон айни бир қоидабузарлик учун такрорий жазога тортилмаслиги керак.

2. Қамоқхона маъмурияти интизомий жазо ва бундай жазо тайинланишига сабаб бўладиган қоидабузарлик тенг бўлишини таъминлаши ҳамда барча кўрилган интизомий чораларнинг зарур ҳисобини юритиши керак.

3. Қамоқхона маъмурияти интизомий жазо беришдан аввал маҳбуснинг руҳий касаллиги ёки унинг ақлий заифлиги унинг хулқига ва интизомий жазо қўллаш учун сабаб бўлган қоидабузарликни ва қилмишни содир этишга таъсир этган бўлиши мумкинлиги ҳақидаги масалани кўриб чиқиши керак. Қамоқхона маъмурияти маҳбуснинг руҳий касаллиги ёки ақлий заифлиги оқибатида содир этилган деб ҳисобланган бирор-бир қилмиш учун жазо чораларини тайинламаслиги лозим.

1. Маҳбусларни қамоқхона муассасасига хизмат кўрсатишга доир ишларга интизомий тартибда тайинламаслик лозим.

2. Бироқ бу қоида ўзини ўзи бошқариш тизими лозим даражада ишлашига тўсқинлик қилмаслиги керак. Бундай тизимда ижтимоий, таълим ёки спорт фаолиятининг муайян турлари учун жавобгарлик уларни қайта тарбиялаш мақсадида ташкил этиладиган гуруҳлар таркибида назорат остида ишлайдиган маҳбусларнинг ўзига юклатилади.

1. У ёки бу маҳбус томонидан интизомий қоидабузарлик содир этилгани тўғрисидаги ҳар қандай аризалар дарҳол ваколатли орган эътиборига етказилиши керак. Бу орган уларни кечикмай текшириши керак.

2. Маҳбусларни уларга қўйилаётган айбловларнинг хусусиятини улар тушунадиган тилда дарҳол етказиш зарур ҳамда улар ўз ҳимоясини тайёрлаш учун етарлича вақт ва шарт-шароитлар билан таъминланиши керак.

3. Маҳбусларга одил судлов манфаатлари талаб қилганда, жумладан интизомни жиддий бузганликда айблаш билан боғлиқ ҳолларда ўзини шахсан ёки юридик ёрдамдан фойдаланган ҳолда ҳимоя қилишга рухсат берилади. Агар маҳбуслар интизомий текширув доирасида суд текшируви олиб борилаётган тилни тушунмаса ёки бу тилда сўзлашишни билмаса, уларга малакали таржимоннинг ёрдами бепул тақдим этилади.

4. Маҳбуслар ўзларига берилган интизомий жазони судда қайта кўриб чиқишга эришиш имкониятига эга бўлиши керак.

5. Интизомнинг бузилиши жиноят сифатида таъқиб қилинган ҳолларда маҳбуслар жиноий суд ишини юритишга нисбатан қўлланиладиган барча зарур процессуал кафолатлардан, шу жумладан адвокат хизматларидан монеликсиз фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлиши керак.

Ушбу қоидаларда кўриб чиқилаётган маҳбусларни қамоқхонада сақлашнинг умумий шарт-шароитлари, шу жумладан ёритиш, вентиляция, ҳарорат, санитария, овқатланиш, ичимлик суви билан таъминлаш, ҳовлида сайр қилиш ва жисмоний машқлар қилиш имконияти, шахсий гигиена, саломатликни асраш ва зарур шахсий макон ажратиш билан боғлиқ шарт-шароитлар ҳеч бир истисносиз барча маҳбусларга яратиб берилиши керак.

1. Ҳеч бир ҳолатда қийноққа солиш ёки бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситадиган муомала ёки жазо турларига тенг чекловлар ёки интизомий жазоларни қўллаш мумкин эмас. Жумладан, қуйидаги амалиёт турларини қўллашни тақиқлаш зарур:

а) номаълум муддатга ёлғиз ўзини қамаб қўйиш;

б) узоқ вақтга ёлғиз ўзини қамаб қўйиш;

с) маҳбусни чироқ бўлмаган камерага ёки доим ёритиб туриладиган камерага жойлаштириш;

д) маҳбусга тан жазосини қўллаш ёки унинг овқат рационини ёки ичимлик сувини камайтириш;

э) жамоавий жазо.

2. Интизомий қоидабузарликлар учун жазо чоралари сифатида тинчлантирувчи воситаларни ҳеч қачон қўллаш мумкин эмас.

3. Интизомий жазолар ёки чекловчи чоралар маҳбуснинг оиласи билан алоқасини тақиқлашни ўз ичига олмаслиги керак. Оиласи билан алоқаларни чеклаш узоқ давом этмайдиган муддатга ҳамда бу хавфсизлик ва тартибни сақлаш учун талаб этилгандагина ўрнатилиши мумкин.

Ушбу қоидаларнинг мақсадлари учун ёлғиз ўзини қамаб қўйиш кунига 22 соат ёки ундан кўпроқ вақт мобайнида маҳбусларга одамлар билан мазмунли алоқада бўлиш имконини бермай, уларнинг эркинлигини чеклашни англатади. Узоқ вақт ёлғиз ўзини қамаб қўйиш кетма-кет 15 кундан ортиқ муддат давомида ёлғиз ўзини қамаб қўйишни англатади.

1. Ёлғиз ўзини қамаб қўйишни алоҳида ҳолларда имкон қадар қисқа муддат давомида мустақил назорат қилиб туриш шарти билан ва ваколатли органнинг рухсати билан энг қаттиқ чора сифатида қўллаш зарур. Бу жазо маҳбусга чиқарилган ҳукм туфайли қўлланмаслиги керак.

2. Ёлғиз ўзини қамаб қўйиш шаклидаги жазо руҳий ҳолати бузилган ёки жисмоний нуқсонларга эга маҳбусларга нисбатан, агар бундай чораларнинг қўлланилиши улар ҳолатининг ёмонлашишига олиб келса, тақиқланиши керак. Аёллар ва болалар билан боғлиқ ҳолларда ёлғиз ўзини қамаб қўйишни ва шунга ўхшаш чораларни қўллаш аввалгидек тақиқланган. Бу ҳақда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг жиноятнинг олдини олиш ва жиноий одил судлов соҳасидаги бошқа стандартлари ва нормаларида сўз боради.

1. Тиббиёт ходимлари интизомий жазолар тайинлашда ёки бошқа чекловчи чоралар кўришда иштирок этмаслиги керак. Бироқ улар мажбурий ажратиб қўйишнинг ҳар қандай шаклига дучор қилинган маҳбусларнинг соғлиғига алоҳида эътибор қаратиши, шу жумладан бундай маҳбусларнинг олдига ҳар куни бориши ва уларнинг ёки қамоқхона ходимларининг илтимосига кўра зарур тиббий ёрдам бериши ва даволаши керак.

2. Тиббиёт ходимлари интизомий жазоларнинг ёки бошқа чекловчи чораларнинг бундай жазоларга ёки чораларга дучор қилинган маҳбуснинг жисмоний ёки руҳий соғлиғига ҳар қандай салбий таъсири ҳақида директорга дарҳол хабар бериши ва агар улар жазони ёки жазо чорасини маҳбуснинг жисмоний ёки руҳий ҳолати туфайли тўхтатиш ёки ўзгартиришни зарур деб ҳисобласалар, директорга ўз фикрларини билдиришлари керак.

3. Тиббиёт ходимлари маҳбусни мажбуран ажратиб қўйиш унинг соғлиғи ёмонлашишига ёхуд бузилган руҳий ҳолати ёки жисмоний нуқсонлари кучайишига олиб келмаслиги учун маҳбусни ажратиб қўйиш тартибига ўзгартишлар киритишни кўриб чиқиш ва тавсия қилиш ҳуқуқига эга бўлиши керак.

1. Қадр-қимматни таҳқирлайдиган ёки оғриқ берадиган кишанлардан, занжирлардан ёки бошқа тинчлантириш воситаларидан фойдаланишни тақиқлаш керак.

2. Тинчлантиришнинг бошқа воситаларидан, агар бунга қонунда рухсат берилган бўлса, қуйидаги ҳоллардагина фойдаланиш зарур:

а) маҳбуслар суд органлари ёки маъмурий органлар олдида кишандан озод этилиши шарти билан ташиш вақтида қочиб кетишнинг олдини олиш учун;

б) агар маҳбус ўзига ёки бошқаларга зарар етказишига ёки моддий зиён етказишига халақит бериш керак бўлганда бошқа назорат чоралари самарасиз бўлса, қамоқхона муассасаси директорининг буйруғига кўра; бундай ҳолларда директор дарҳол шифокорни ёки бошқа малакали тиббиёт мутахассисларини огоҳлантиради ва юқори турувчи маъмурий органга маъруза тақдим этади.

1. Агар тинчлантириш воситаларидан фойдаланиш 47-қоиданинг 2-бандига мувофиқ рухсат этилган бўлса, қуйидаги принциплар қўлланилади:

а) ҳеч бир чекловсиз ташиш билан боғлиқ хатарларни бартараф этиш учун назоратнинг нисбатан юмшоқроқ шакллари самарасиз бўлиб чиқса, тинчлантириш воситаларидан фойдаланиш керак;

б) тинчлантириш усули юзага келадиган хавф-хатарлар даражаси ва хусусиятини ҳисобга олган ҳолда маҳбусни ташишни назорат қилиш учун зарур ва қўллаш мумкин бўлган чораларнинг энг юмшоқ усули бўлиши керак;

с) тинчлантириш воситаларидан фақат зарур вақт мобайнида фойдаланиш керак ва ҳеч бир чекловсиз ҳаракатланиш билан боғлиқ хавф-хатар йўқ бўлиши билан имкон қадар улар тезроқ олиб ташланиши керак.

2. Тинчлантириш воситалари ҳеч қачон аёлларга тўлғоқ вақтида, туғиш пайтида ва туғруқдан кейин дарҳол қўлланилмаслиги керак.

Қамоқхона маъмурияти тинчлантириш воситаларидан фойдаланиш заруратига имкон қолдирмайдиган ёки уларнинг кескин хусусиятини камайтирадиган назорат усулларидан фойдаланишга, шунингдек улардан фойдаланишда профессионал тайёргарликни таъминлашга интилиши керак.

Маҳбусларни ва камераларни тинтув қилишни тартибга солувчи қонунчилик ва норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тегишли қамоқхона муассасасидаги хавфсизликни таъминлаш зарурлигини эътиборга олган ҳолда халқаро-ҳуқуқий мажбуриятларга мос келиши ҳамда халқаро стандартлар ва нормаларни ҳисобга олиши керак. Тинтув қилинаётган шахснинг инсоний қадр-қиммати ва шахсий ҳаёти дахлсизлиги ҳурмат қилинган, шунингдек мутаносиблик, қонунийлик ва зарурлик принципларига риоя этилишини таъминлаган ҳолда ўтказилади.

Тинтувлар маҳбусни қўрқитиш, даҳшатга солиш ёки шахсий ҳаётининг дахлсизлигига суиқасд қилиш мақсадида ўтказилмаслиги керак. Ҳисобдорлик мақсадида қамоқхона маъмурияти тинтувлар тўғрисидаги, жумладан тўлиқ ечинтириб ва бадан қисмлари текширилиб ўтказиладиган тинтувлар тўғрисидаги тегишли ҳисоботларни сақлаши керак, шунингдек мазкур тинтувларни ўтказиш сабаблари, уларни ўтказган шахслар тўғрисидаги ахборот ва тинтув натижалари кўрсатилади.

1. Интрузив тинтувлар, шу жумладан тўлиқ ечинтириладиган ва бадан қисмлари текшириладиган тинтувлар фақат ўта зарур ҳолда ўтказилиши керак. Қамоқхона маъмуриятига тинтувлар ўтказишнинг интрузив тинтув шакллари билан боғлиқ бўлмаган тегишли муқобил усулларини ишлаб чиқиш ва улардан фойдаланиш тавсия этилади. Интрузив тинтувлар ёпиқ эшиклар ортида ўтказилади ҳамда тайёргарликдан ўтган, маҳбус билан бир жинсда бўлган ходим томонидан амалга оширилади.

2. Бадан қисмлари текшириладиган тинтувлар фақат маҳбусларни парваришлаш учун асосий жавобгар бўлмаган малакали тиббиёт мутахассислари ёки ҳеч бўлмаганда, гигиена, соғлиқни сақлаш ва хавфсизлик стандартларига риоя қилиш масалалари бўйича тиббиёт мутахассисларидан зарур тайёргарликдан ўтган ходимлар томонидан амалга оширилади.

Маҳбуслар ўз иш юритувига тааллуқли бўлган ҳужжатлардан фойдалана олиши керак ёки уларнинг ихтиёрида қамоқхона маъмурияти фойдалана олмайдиган ҳужжатларнинг бўлишига рухсат берилиши керак.

Қамоқхонага қабул қилишда ҳар бир маҳбусга дарҳол қуйидагиларга оид ёзма ахборот тақдим этилиши зарур:

а) қамоқхона қонунчилиги ва қамоқхона муассасасининг амалдаги ички тартиб-қоидалари;

б) унинг ҳуқуқлари, ахборот олишнинг рухсат этилган усуллари билан бирга, юридик маслаҳатлар, шу жумладан юридик ёрдам кўрсатиш тизими орқали маслаҳат олиш, шунингдек ариза ва шикоятлар бериш тартиб-таомиллари;

с) унинг мажбуриятлари, жумладан қўлланиладиган интизомий жазо чоралари;

д) маҳбусга қамоқхона муассасасида яшаш шароитларига мослашиш имконини бериш учун зарур бўлган барча бошқа масалалар.

1. 54-қоидада қайд этилган ахборот қамоқхона контингентининг эҳтиёжларига мувофиқ энг кенг фойдаланиладиган тилларда тақдим этилиши керак. Агар маҳбус ушбу тилларнинг ҳеч бирини тушунмаса, унга таржимон ёрдамини тақдим этиш зарур.

2. Саводсиз маҳбусларни оғзаки равишда хабардор қилиш зарур. У ёки бу даражадаги маҳбусларга ахборотни уларнинг эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда тақдим этиш зарур.

3. Қамоқхона маъмурияти ушбу ахборотнинг қисқача баёнини қамоқхона муассасасининг умумий фойдаланиш хоналарини кўринадиган жойига илиб қўйиши керак.

1. Ҳар бир маҳбус ҳар куни қамоқхона муассасаси директорига ёки у ваколат берган ходимга аризалар ёки шикоятлар билан мурожаат қилиш имкониятига эга бўлиши керак.

2. Қамоқхона инспекторлари томонидан инспекциялар ўтказилган вақтда аризалар ёки шикоятлар билан уларга мурожаат қилиш имконияти берилиши керак. Маҳбуслар инспектор билан ёки инспекциянинг бирор-бир бошқа ходими билан эркин ва тўлиқ махфий шароитда, директор ёки муассасанинг бошқа ходимлари йўқлигида гаплашиш имкониятига эга бўлиши керак.

3. Ҳар бир маҳбус мазмун жиҳатидан цензура қилинмаслиги лозим бўлган аризалар ёки шикоятлар билан қамоқхона бошқармаси марказий органларига ва суд ёки бошқа ваколатли органларга, шу жумладан ишни қайта кўриш ёки ҳолатни тўғрилаш юзасидан чоралар кўришга ваколатли органларга мурожаат қилиш имкониятига эга бўлиши керак.

4. Ушбу қоиданинг 1 — 3-бандларида назарда тутилган ҳуқуқлар маҳбуснинг адвокатига нисбатан ҳам татбиқ этилиши керак. Маҳбусда ҳам, унинг адвокатида ҳам бундай ҳуқуқларни амалга ошириш имконияти мавжуд бўлмаган ҳолларда маҳбуснинг оила аъзоларидан бири ёки иш ҳолатлари билан таниш бўлган ҳар қандай бошқа шахс буни амалга ошириши мумкин.

1. Барча аризалар ва шикоятлар зудлик билан кўриб чиқилиши лозим ва уларга ҳеч бир кечикишсиз жавоб бериш зарур. Ариза ёки шикоят рад этилган ёки асоссиз қолдирилган тақдирда ариза ёки шикоят берувчи уларни суд ёки бошқа органга юбориш ҳуқуқига эга бўлиши керак.

2. Агар ариза ёки шикоят берувчи илтимос қилса, маҳбусларга аризалар ёки шикоятлар хавфсиз ва махфий тарзда юбориш имкониятини таъминлаш учун кафолатлар назарда тутилган бўлиши керак. 56-қоиданинг 4-бандида қайд этилган маҳбус ёки бошқа шахс ариза ёки шикоят берганлиги туфайли қасос олиш, қўрқитиш ёки бошқа салбий таъсирга дучор бўлмаслиги керак.

3. Маҳбусларни қийноққа солиш ва бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситадиган муомала ёки жазо турлари тўғрисидаги фикрлар зудлик билан кўриб чиқилиши ҳамда 71-қоиданинг 1 ва 2-бандларига мувофиқ мустақил давлат органи томонидан дарҳол ва холис кўриб чиқилиши керак.

1. Маҳбусларга мунтазам равишда вақти-вақти билан ва лозим даражадаги назорат остида ўз оиласи ёки дўстлари билан қуйидагича мулоқот қилиш имконияти берилиши керак:

а) хат ёзишмалари орқали ва, агар бундай имконият бўлса, телекоммуникация, электрон, рақамли ва бошқа воситалардан фойдаланган ҳолда; ва

б) учрашувлар давомида.

2. Эр-хотинларнинг учрашувларига рухсат берилган ҳолатларда бу ҳуқуқ бирор-бир камситишсиз қўлланилиши керак ва аёл маҳбуслар бу ҳуқуқни эркаклар билан тенг равишда амалга ошириш имкониятига эга бўлишлари керак. Хавфсизликни таъминлаш ва қадр-қимматини ҳурмат қилиш масалаларини тегишли тарзда ҳисобга олган ҳолда адолатли ва тенг фойдаланишни таъминлаш учун тартиб-таомиллар назарда тутилиши ва хоналар ажратилиши лозим.

Маҳбуслар, имкон қадар, ўз уйлари ёки ижтимоий мослашув жойлари яқинида жойлашган қамоқхона муассасаларига жойлаштирилиши лозим.

1. Қамоқхона муассасасига ташриф буюрувчиларнинг киришига рухсат берилиши ташриф буюрувчиларнинг текширувдан ўтишга розилигига боғлиқдир. Ташриф буюрувчи ҳар қандай вақтда розилик бериш қарорини ўзгартириши мумкин ва бундай ҳолатда қамоқхона маъмурияти киришга рухсат беришни рад қилиши мумкин.

2. Ташриф буюрувчиларнинг текширувдан ўтказилиши ва киришига рухсат берилиши жараёни камситадиган тарзда бўлмаслиги ҳамда камида 50 — 52-қоидаларда баён қилинганидек, ҳимоя хусусиятига эга бўлиши керак бўлган принциплар билан тартибга солиниши керак. Тана қисмларини текшириш билан боғлиқ тинтувлар ўтказмаслик ва ҳеч қачон бундай тинтувларни болаларга нисбатан қўлламаслик зарур.

1. Маҳбусларга ҳеч қандай кечиктириш, аралашиш ёки цензурасиз ва ҳар қандай юридик масала юзасидан тўлиқ сир сақланган шароитда қўлланиладиган ички қонун ҳужжатларига мувофиқ ўзининг шахсий танлови бўйича адвокат ёки юридик ёрдам кўрсатадиган шахс билан учрашув, мулоқот ва маслаҳатлашувлар учун зарур имконият, вақт ва шароитлар тақдим этилиши лозим. Маслаҳатлашувлар кўзга кўриниб турадиган, бироқ қамоқхона ходимлари эшита олмайдиган жойда ўтказилиши мумкин.

2. Маҳбуслар маҳаллий тилда сўзлашмайдиган ҳолларда, қамоқхона маъмурияти мустақил малакали таржимон хизматларидан фойдаланишни таъминлаши керак.

3. Маҳбуслар самарали юридик ёрдамдан фойдалана олиши керак.

1. Қамоқда сақланаётган чет эл фуқароларига ўз мамлакатининг дипломатик ва консуллик вакиллари билан алоқада бўлиши учун мақбул имконият таъминланиши лозим.

2. Мазкур давлатда дипломатик ёки консуллик ваколатхонаси бўлмаган мамлакатларнинг фуқаролари ҳисобланган маҳбуслар, шунингдек қочоқлар ва фуқаролиги бўлмаган шахслар, уларнинг манфаатларини ҳимоя қилишни ўз зиммасига олган давлатнинг дипломатик вакиллари ёки уларни ҳимоя қилиш билан шуғулланадиган ҳар қандай миллий ёки халқаро орган билан алоқада бўлиш имкониятига эга бўлиши керак.

Маҳбуслар эътиборига газета, журналлар ёки қамоқхонанинг махсус нашрларини ўқишга, радио эшитиш ва маърузаларда иштирок этишга рухсат бериш орқали ёки қамоқхона маъмурий органлари томонидан рухсат этилган ва назорат қилинадиган бошқа воситалар ёрдамида энг муҳим янгиликларни мунтазам равишда етказиб турилиши лозим.

Ҳар бир қамоқхона муассасаси барча тоифадаги маҳбуслар фойдалана оладиган ва ҳам кўнгилочар, ҳам таълим мазмунидаги китоблардан иборат кутубхонага эга бўлиши керак.

1. Агар қамоқхона муассасасида айни бир динга мансуб маҳбуслар сони етарли миқдорда бўлса, мазкур диннинг малакали ходимини тайинлаш ёки унга у ерда тегишли маросимларни ўтказишга рухсат берилиши керак. Агар бундай маҳбусларнинг сони анча кўп ва тегишли имкониятлар мавжуд бўлса, бундай ходимини тўла вақтга тайинлаш лозим.

2. Мазкур қоиданинг 1-бандига асосан қамоқхона муассасасига тайинланадиган ёки киришга рухсат бериладиган малакали диний ходими диний маросимларни мунтазам равишда амалга ошириш ва бунинг учун ажратилган вақтда ўз динига мансуб маҳбуслар билан ёлғиз диний мавзуларда суҳбатлашиш учун вақти-вақти билан ташриф буюриш имкониятига эга бўлиши керак.

3. Маҳбусларни ҳар қандай диннинг малакали вакилидан фойдалана олиш имкониятидан маҳрум қилиш мумкин эмас. Бошқа томондан, агар маҳбус диний ходимининг ташрифига қарши бўлса, унинг бу нуқтаи назарига тўла ҳурмат билан ёндашиш керак.

Амалдаги имконият доирасида ҳар бир маҳбус қамоқхона муассасаси деворлари орасида диний маросимларда иштирок этиш ва диний эътиқодига хос диний ёзувларга эга бўлиш орқали ўз диний эҳтиёжларини қондиришига рухсат берилиши керак.

1. Маҳбус қамоқхона муассасасига қабул қилинганида қамоқхона муассасасида амалда бўлган қоидаларга биноан маҳбус ёнида сақлаш ҳуқуқига эга бўлмаган пул, қимматбаҳо буюмлар, кийим-кечак ва бошқа нарсалар сақлаш учун топширилади. Бундай мол-мулк рўйхати маҳбус томонидан имзоланади. Унинг яхши ҳолатда сақланиши учун чоралар кўрилиши керак.

2. Маҳбус озод этилганида, унга тегишли барча мол-мулк ва пуллар қайтариб берилиши лозим, унга сарфлаш учун рухсат берилган пул, қамоқхона муассасасидан ташқарига юборишга рухсат берилган ашёлар ёки санитария нуқтаи назаридан йўқ қилиниши зарур бўлган кийимлар бундан мустасно. Маҳбус ўзига тегишли пул ва буюмларни олганида имзо чекади.

3. Бу маҳбуснинг мазкур муассасада бўлган вақтида оладиган ҳар қандай пул ва ашёларга ҳам тааллуқлидир.

4. Агар маҳбус дори ёки тиббиёт дори-дармонларига эга бўлса, уларни нима қилиш ҳақидаги қарор шифокор ёки бошқа малакали тиббиёт ходими томонидан қабул қилинади.

Ҳар бир маҳбус ўз оиласи ёки алоқада бўлиш учун шахс сифатида тайинланган бошқа шахсни ўзининг қамоққа олингани, бошқа муассасага кўчирилгани ва ҳар қандай жиддий касаллиги ёки тан жароҳати тўғрисида зудлик билан хабардор қилиш ҳуқуқига, шунингдек имкониятига ва воситаларига эга бўлиши керак. Маҳбусларнинг шахсий маълумотларини тақдим этиш ички қонунчилик билан тартибга солинади.

Маҳбус вафот этган тақдирда, қамоқхона муассасаси директори зудлик билан маҳбуснинг энг яқин қариндошини ёки фавқулодда вазиятда алоқада бўладиган шахсни бу ҳақда хабардор қилади. Маҳбуснинг ўзи томонидан унинг соғлиғи тўғрисидаги маълумотни олиш мақсадида кўрсатилган шахслар унинг жиддий касаллиги, тан жароҳати ёки тиббиёт муассасасига ўтказилгани ҳақида директор томонидан хабардор қилинади. Маҳбуснинг касаллиги ёки тан жароҳати ҳақида аёли ёки эрини ёхуд яқин қариндошини хабардор қилмаслик бўйича аниқ ифодаланган илтимосини ҳурмат қилиш зарур.

Қамоқхона маъмурияти маҳбусни унинг яқин қариндоши ёки бошқа бирон-бир аҳамиятли бўлган шахснинг жиддий касаллиги ёки вафоти тўғрисида дарҳол хабардор қилади. Агар вазият имкон берса, маҳбусга қўриқлаш остида ёки мустақил равишда унинг яқин қариндоши ёки унга бошқа аҳамиятли бўлган шахсларнинг жиддий касал бўлган ҳолатларда уларни бориб кўришга ёхуд яқин қариндоши ёки бошқа аҳамиятли бўлган шахснинг дафн маросимида иштирок этишига рухсат берилиши керак.

1. Ички тергов қилиш бошланишидан қатъи назар, қамоқхона муассасасининг директори қамоқхонадаги ўлим, йўқолиб қолиш ёки оғир тан жароҳати етказилган ҳар қандай ҳолат тўғрисида қамоқхона маъмуриятига тобе бўлмаган ҳамда вазиятни ва бундай ҳолатларнинг сабабларини тез, холис ва самарали тергов қилиш топширилган суд ёки бошқа ваколатли органни дарҳол хабардор қилади. Қамоқхона маъмурияти ушбу орган билан тўлиқ даражада ҳамкорлик қилиши ва барча далилларнинг сақланишини таъминлаши керак.

2. Ушбу қоиданинг 1-бандида кўрсатилган мажбурият, расмий шикоят келиб тушганлигидан қатъи назар, қамоқхона муассасасида қийноққа солиш ёки бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситадиган муомала ёки жазо турлари содир этилган деб тахмин қилиш учун асослар мавжуд бўлган барча ҳолларда тенг равишда қўлланилади.

3. Агар мазкур қоиданинг 2-бандида қайд этилган ҳаракатлар содир этилган деб тахмин қилиш учун оқилона асослар мавжуд бўлса, барча потенциал алоқадор бўлган шахслар бирор-бир тарзда тергов билан боғлиқ бўлмаслиги ҳамда гувоҳлар, жабрланувчи ёки жабрланувчининг оиласи билан ҳеч қандай алоқада бўлмаслиги учун шошилинч чоралар кўрилади.

Қамоқхона маъмурияти вафот этган маҳбуснинг жасадига муносиб равишда ва ҳурмат билан муносабатда бўлиши керак. Вафот этган маҳбуснинг жасади оқилона қисқа муддатларда ва кечи билан тергов тугаганидан сўнг унинг яқин қариндошларига қайтариб берилиши керак. Қамоқхона маъмурияти, агар буни ўтказишни истаган ёки бунга қодир бўлган бошқа масъул томон бўлмаса, дафн маросимини маданий анъаналарни ҳисобга олган ҳолда ўтказилишига кўмаклашиши керак ҳамда ушбу масала бўйича барча материалларни сақлаши лозим.

1. Маҳбуслар қамоқда сақлаш жойларига юборилганида ёки бир қамоқхонадан бошқасига ўтказилганида, улар имкон қадар атрофдагиларнинг нигоҳидан ҳимоя қилиниши ва уларни ҳақоратлашдан, уларга қизиқишдан ва ошкораликнинг ҳар қандай турларидан ҳимоя қилиш учун барча чоралар кўрилиши лозим.

2. Маҳбусларни шамоллатиш ёки ёритилиши етарли даражада бўлмаган ёхуд бошқа ҳар қандай жисмоний жиҳатдан оғир шароитларда кўчирилиши тақиқланади.

3. Маҳбуслар қамоқхона маъмурияти ҳисобидан кўчирилади, бунда уларнинг кўчирилиши барча учун бир хил шароитда амалга оширилиши керак.

1. Қамоқхона маъмурияти барча тоифадаги ходимларни синчковлик билан танлаш ҳақида қайғуриши керак, чунки қамоқхона муассасасини тегишли тарзда бошқариш ушбу ходимларнинг виждонлилиги, инсонпарварлиги, билимлилиги ва шахсий фазилатларига боғлиқ.

2. Қамоқхона маъмурияти ўз ходимларига ва умуман жамоатчиликка мазкур иш катта ижтимоий аҳамиятга эга эканлигига ишончни изчиллик билан сингдириши керак. Бундай эътиқодни мустаҳкамлаш учун қамоқхона маъмурияти ижтимоий ахборот имкониятларидан фойдаланиши керак.

3. Юқорида кўрсатилган мақсадларга эришиш учун ходимлар давлат хизматчилари мақомидан фойдаланадиган ҳамда уларнинг яхши хулқи, ишларининг самарадорлиги ва уларнинг зиммасига юклатилган вазифаларни бажаришда жисмоний қобилиятларини ҳисобга олиб, ўз лавозимида сақланиб қолишига ишонадиган махсус қамоқхона ходими сифатида тўлиқ иш вақтига тайинланиши лозим. Уларнинг иш ҳақи бу иш билан шуғулланишга қодир эркаклар ва хотин-қизларни жалб қилиш ва унда сақлаб қолиш имкони билан белгиланиши керак. Бундай ходимларга мазкур ишнинг жуда оғир шароитларини эътиборга олган ҳолда тегишли меҳнат имтиёзлари ва шароитлари таъминланиши керак.

1. Қамоқхонанинг барча ходимлари етарли даражада маълумотли ҳамда ўз вазифаларини профессионал тарзда бажариш имкониятига ва воситаларига эга бўлиши керак.

2. Барча ходимлар ишга киришдан олдин қамоқхона ходимининг умумий ва муайян вазифаларини ҳисобга олган ҳолда, жиноят ҳуқуқи фанларида замонавий, асосланган энг яхши амалиётни акс эттирувчи тайёргарликдан ўтиши керак. Қамоқхона муассасаларига фақат бундай ўқиш сўнгида назарий ва амалий имтиҳонларни муваффақиятли топширган номзодлар ишга қабул қилиниши керак.

3. Қамоқхона маъмурияти ўз ходимларининг ишга қабул қилинганидан кейин ва келгусидаги бутун фаолияти давомида ишдан ажралмаган ҳолда, уларнинг билимлари ва профессионал малакасини сақлаш ва ошириш мақсадида доимий равишда ўқув курсларини ташкил қилиши керак.

1. 75-қоиданинг 2-бандида қайд этилган тайёргарлик камида қуйидаги масалалар бўйича ўқишдан иборат бўлиши керак:

а) ўз ишида ва маҳбуслар билан алоқаларда қамоқхона ходимлари қоидаларига амал қилиши лозим бўлган тегишли миллий қонунчилик, норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва сиёсат, шунингдек қўлланиладиган халқаро ва минтақавий ҳужжатлар;

б) қамоқхона ходимлари ўз вазифаларини бажаришдаги ҳуқуқлари ва мажбуриятлари, жумладан барча маҳбусларнинг инсон қадр-қимматини ҳурмат қилиш ва тақиқланган хулқ турлари, хусусан, қийноқлар ва бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситадиган муомала ёки жазо турлари;

с) қўриқлаш ва хавфсизлик, шу жумладан динамик хавфсизлик концепцияси, куч ва тинчлантириш воситаларини қўллаш ҳамда музокара ва воситачилик каби огоҳлантирувчи усулларни ва вазиятни енгиллаштириш усулларини лозим даражада ҳисобга олиб, агрессив ҳуқуқбузарлар билан муомала қилиш;

д) биринчи ёрдам кўрсатиш, маҳбусларнинг руҳий-ижтимоий эҳтиёжлари ва қамоқхона шароитларида тегишли динамика, шунингдек ижтимоий ёрдам ва кўмак, шу жумладан руҳий соғлиғи билан боғлиқ муаммоларини олдиндан аниқлаш.

2. Муайян тоифадаги маҳбуслар билан ишлаш учун жавобгар бўлган ёки ихтисослаштирилган вазифаларни бажариш топширилган қамоқхона муассасалари ходимлари тегишли масалаларга алоҳида эътибор қаратиладиган тайёргарликдан ўтади.

Қамоқхона муассасаларининг барча ходимлари ҳар доим ўзларини тутишлари ва ўз вазифаларини маҳбуслар учун намуна бўлиб хизмат қиладиган ва уларнинг ҳурматига сазовор бўладиган тарзда бажаришлари керак.

1. Қамоқхона ходимлари имконият доирасида етарли миқдорда психиатрлар, руҳшунослар, ижтимоий ходимлар, ўқитувчилар ва ҳунармандлик фанлари ўқитувчилари каби мутахассислардан иборат бўлиши керак.

2. Ижтимоий ходимлар, ўқитувчилар ва ҳунармандлик фанлари ўқитувчиларини доимий ходимлар сифатида тайинлаш лозим, лекин тўлиқ иш куни ишламайдиган шахсларни ёки кўнгилли ходимларни ҳам истисно қилмаслик зарур.

1. Қамоқхона муассасалари директорлари лавозимига ўз характери, маъмурий қобилияти, зарур тайёргарлиги ва тажрибасига кўра етарли даражада малакали бўлган шахсларни тайинлаш лозим.

2. Қамоқхона муассасаси директори ўзининг бутун вақтини хизмат вазифаларини бажаришга бағишлаши ва тўлиқ иш ставкасида ишлаши керак. У ўзига топширилган қамоқхона муассасаси ҳудудида ёки бевосита унга яқин жойда яшаши керак.

3. Айнан бир директор зиммасига икки ёки бир неча қамоқхона муассасаларини бошқариш юклатилса, у етарли даражада қисқа вақт оралиғида уларнинг ҳар бирига ташриф буюриши шарт. Ушбу муассасаларнинг ҳар бирини бошқаришни шу жойда яшайдиган масъул ходим зиммасига юклаш лозим.

1. Қамоқхона муассасаси директори, унинг ўринбосари ва бошқа аксарият ходимлари маҳбусларнинг кўпчилиги сўзлашадиган тилни ёки уларнинг кўпчилигига тушунарли бўлган тилни билиши керак.

2. Зарур ҳолларда малакали таржимон хизматларидан фойдаланиш лозим.

1. Ҳам эркаклар, ҳам аёллар сақланадиган қамоқхона муассасаларида аёллар бўлинмаси масъул аёл ходим ихтиёрида бўлиши, мазкур бўлинмага кириш калитлари эса унинг қўлида бўлиши керак.

2. Эркаклардан бирор-бир ходим, агар унга аёл ходим ҳамроҳ бўлмаса, аёллар бўлинмасига киритилмайди.

3. Қамоқхонадаги аёллар ҳақида ғамхўрлик қилиш ва уларни назорат қилиш фақат аёл ходимлар зиммасига юкланиши лозим. Бироқ, бу эркак ходимларга, хусусан, шифокорлар ва ўқитувчиларга аёлларнинг ахлоқ тузатиш муассасаларида ёки қамоқхона муассасаларида аёлларга ажратилган бўлинмаларда ўз профессионал вазифаларини бажаришга халақит бермаслиги керак.

1. Қамоқхона ходимлари маҳбуслар билан муносабатларида фақат ўзини ҳимоя қилган тақдирда ёки қочишга уринишлар бўлган, шунингдек қонунчилик ва норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга асосланган буйруқларга фаол ёки пассив қаршилик кўрсатиш ҳолатларида куч ишлатиш ҳуқуқига эга. Куч ишлатишга мажбур бўладиган ходимлар зарур доирада қолиши ва бундай ҳодисалар тўғрисида қамоқхона муассасаси директорини дарҳол хабардор қилиши шарт.

2. Қамоқхона муассасалари ходимларининг тажовузкор ниятларини кўрсатган маҳбусларни тинчлантиришга имкон берадиган махсус жисмоний тайёргарлиги таъминланиши лозим.

3. Қамоқхона муассасаларининг ўз вазифаларини бажаришда маҳбуслар билан бевосита алоқада бўлган ходимлари, истисно ҳолатларидан ташқари, қурол олиб юрмасликлари керак. Бундан ташқари, фақат тегишли тайёргарликдан ўтган қамоқхона муассасасининг ходимлари қурол олиб юриш ҳуқуқига эга бўлиши керак.

1. Қамоқхона муассасалари ва жазони ижро этиш хизматларини мунтазам текширишнинг икки томонлама тизими мавжуд бўлиши керак:

а) қамоқхона бошқармасининг марказий органлари томонидан ўтказиладиган ички ёки маъмурий текширувлар;

б) ваколатли халқаро ёки минтақавий орган бўлиши мумкин бўлган қамоқхона маъмуриятидан мустақил орган томонидан ўтказиладиган ташқи текширувлар.

2. Ҳар иккала ҳолатда текширувларнинг мақсади қамоқхона муассасаларини бошқариш амалдаги қонунлар, норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар, сиёсат ва тартиб-таомилларга мувофиқ амалга оширилишини, уларнинг иши жазони ижро этиш ва ахлоқ тузатиш хизматлари олдига қўйилган вазифаларга мос келишини ҳамда маҳбусларнинг ҳуқуқлари ҳимояланганлигини таъминлашдан иборат бўлиш керак.

1. Инспекторлар қуйидаги ҳуқуққа эга бўлиши керак:

а) қамоқда сақлаш жойларида маҳбуслар сони ва бундай жойлар сони ҳамда уларнинг жойлашган ери ҳақидаги барча ахборотдан, шунингдек маҳбуслар билан муомала қилиш, жумладан уларни ҳисобга олиш ҳужжатлари ва қамоқда сақлаш шароитларига тааллуқли барча ахборотдан фойдалана олиш;

б) ўзлари ташриф буюришни истаган қамоқхона муассасаларини ва суҳбатлашмоқчи бўлган маҳбусларни қаршиликсиз, шу жумладан ўз ташаббуси билан режалаштирилмаган текширувлар ўтказиш орқали танлаш;

с) ташрифлар давомида маҳбуслар ва қамоқхона ходимлари билан гувоҳларсиз ва тўла махфийлик шароитида суҳбатлар ўтказиш;

д) қамоқхона маъмурияти ва бошқа ваколатли органларга тавсиялар бериш.

2. Ташқи текшириш гуруҳлари таркиби ваколатли орган томонидан тайинланадиган малакали ва тажрибали инспекторлар, шу жумладан тиббий мутахассислардан иборат бўлиши керак. Эркаклар ва аёлларнинг баланс вакиллигига етарли эътибор қаратилиши лозим.

1. Ҳар бир текширув натижалари бўйича ваколатли органга ёзма ҳисобот тақдим этилиши керак. Ташқи текширишлар натижалари бўйича ҳисоботларнинг эълон қилинишига зарур эътибор қаратилиши лозим, маҳбусларнинг ўзлари аниқ тарзда розилигини бермаган шахсий маълумотлар бундан мустасно.

2. Қамоқхона маъмурияти ёки бошқа ваколатли органлар вазиятга қараб оқилона муддат ичида ташқи текшириш натижалари бўйича тавсияларни бажариши ёки бажармаслигини кўрсатиб ўтиши керак.

Мазкур қоидаларнинг 1-изоҳидан келиб чиқиб, қуйида баён этиладиган раҳбарий принциплар жазони ижро этиш муассасаларини бошқариш лозим бўлган муҳитни ва бу муассасалар амалга оширишга интилиши керак бўлган мақсадларни акс эттиради.

Жазо муддатини ўташ якунланишидан олдин маҳбусни жамиятдаги ҳаётга изчил қайтариш чораларини кўриш мақсадга мувофиқ. Ушбу мақсадга ҳар бир ҳуқуқбузар хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда озод этилаётганларга қамоқхона муассасасининг ўзида ёки бирор-бир бошқа муассасада алоҳида режим жорий этиб ёки маҳбусларни синов муддатига, яъни бу муддат давомида ҳам улар назорат остида қолади, бироқ бундай назорат полиция ҳокимиятига юкланмаслиги ва самарали ижтимоий ёрдам билан уйғунлаштирилиши шарти билан озод қилиш орқали эришиш мумкин.

1. Маҳбуслар билан муомала қилишда, уларнинг жамиятдан ажратиб олинганини эмас, балки улар жамиятнинг аъзоси бўлиб қолишда давом этишини таъкидлаш лозим. Шунинг учун жамоат ташкилотлари маҳбусларни жамиятдаги ҳаётга қайтариш мақсадида қамоқхона ходимлари билан имкон қадар ҳамма ерда ҳамкорлик қилишга жалб қилиниши керак.

2. Ҳар бир қамоқхона муассасаси ҳузурида маҳбуснинг ўз оиласи билан мақбул муносабатларини сақлаб қолиш ва мустаҳкамлаш ҳақида қайғурадиган ҳамда унга ижтимоий ташкилотлар билан фойда келтириши мумкин бўлган ижтимоий ходимлар бўлиш лозим. Маҳбуслар ўзларининг фуқаролик манфаатлари, ижтимоий таъминот ва бошқа ижтимоий имтиёзлар соҳасидаги қонунга ва ҳукми шартларига имкон қадар мос келадиган ҳуқуқларини сақлаб қолишлари учун чоралар кўриш керак.

1. Ушбу принципларнинг ҳаётга татбиқ этилиши маҳбусларга нисбатан индивидуал ёндашувни ва уларни гуруҳлар бўйича таснифлашнинг ихчам тизими мавжудлигини талаб қилади. Шунинг учун бундай гуруҳлар уларнинг ҳар бири билан ишлаш учун мос бўлган алоҳида қамоқхона муассасаларига жойлаштирилиши мақсадга мувофиқдир.

2. Бундай қамоқхона муассасаларида ҳар бир гуруҳ учун бир хил қўриқлаш чораларини кўриш шарт эмас. Шунингдек, бундай чораларнинг қатъийлигини гуруҳга қараб бўлиш мақсадга мувофиқдир. Синчковлик билан танланадиган маҳбусларни қайта тарбиялашнинг энг қулай шароитлари очиқ қамоқхона муассасаларида мавжуд бўлиб, у ерда қочишнинг олдини олишнинг жисмоний воситаларига эмас, балки ўзини интизомга бўйсундиришга урғу берилади.

3. Маҳбусларга нисбатан индивидуал ёндашувни қўллаш учун ёпиқ қамоқхона муассасаларида сақланаётган маҳбусларнинг сони унча кўп бўлмаслиги мақсадга мувофиқдир. Айрим мамлакатларда бундай қамоқхона муассасаларида маҳбусларнинг сони 500 нафардан ошмаслиги зарур, деб ҳисобланади. Очиқ қамоқхона муассасаларида иложи борича камроқ маҳбусларни сақлаш лозим.

4. Бошқа томондан, қамоқхоналарда зарур имкониятлар ва хизмат кўрсатишни таъминлаш мумкин бўлиши учун улар етарли ўлчамга эга бўлиши керак.

Жамиятнинг вазифалари маҳбуснинг озод қилиниши билан якунланмайди. Шунинг учун озодликка чиқарилаётган маҳбуслар дуч келадиган бидъатларга қарши курашадиган ва уларга жамият ҳаётида яна ўрин эгаллашида ёрдам берадиган, улар ҳақида чинакам қайғура оладиган давлат ёки хусусий органларга эга бўлиши зарур.

Қамоқда сақлаш ёки бошқа шу каби жазо чорасига ҳукм қилинган шахслар билан муомала қилишда улар ўтаётган муддат давомийлигини ҳисобга олиб, уларга қонунларга бўйсуниш ва озод этилганидан кейин ўз ҳаётини таъминлаш истагини сингдиришга, шунингдек уларга янги ҳаётга мослашишга ёрдам беришга интилиш лозим. Улар билан муомала қилиш уларда ўз қадр-қимматини ҳис қилишни ва ўз масъулиятини англашни мустаҳкамлаши керак.

1. Ҳар бир маҳбуснинг шахсий эҳтиёжларини, ижтимоий ва жиноий ўтмишини, жисмоний ва ақлий қобилиятларини ва имкониятларини, темпераментини, қамоқда сақлаш муддати давомийлигини ва озод этилганидан кейин унинг имкониятларини эътиборга олган ҳолда барча мақбул чораларни кўриш, шу жумладан мумкин бўлган мамлакатларда диний хизмат кўрсатиш, ўқитиш, касбга тайёрлаш ва йўналтириш, муайян ижтимоий ҳолатларни ўрганиш, ишга жойлаштириш соҳасида маслаҳатлашувлар, жисмоний тарбия ва характерни мустаҳкамлаш лозим.

2. Узоқ муддатга ҳукм қилинган ҳар бир маҳбусга нисбатан қамоқхона муассасаси директори уни қабул қилганидан кейин имкон қадар тезроқ мазкур қоиданинг 1-бандида санаб ўтилган масалалар бўйича батафсил маълумотлар олиши керак. Бу маълумотлар ҳар доим шифокор ёки бошқа малакали тиббиёт мутахассисининг маҳбуснинг жисмоний ва руҳий ҳолати ҳақидаги ҳисоботидан иборат бўлиши керак.

3. Бу ҳисоботлар ва маҳбусга тегишли бошқа ҳужжатлар унинг шахсий ишига тикиб қўйилиши керак. Иш барча янги маълумотлар билан тўлдириб турилиши ва зарур бўлган ҳолларда тегишли ходимлар унга мурожаат қила оладиган тарзда сақланиши керак.

1. Қуйидагилар таснифлаш мақсадлари ҳисобланади:

а) маҳбусларнинг жиноий ўтмиши ёки характерининг хусусиятларига туфайли уларга ёмон таъсир кўрсатиши мумкин бўлганлардан ажратиш;

б) маҳбусларни жамиятдаги ҳаётга қайтариш мақсадида маҳбусларни улар билан ишлашни енгиллаштирадиган тоифаларга бўлиш.

2. Маҳбусларнинг турли тоифалари билан ишлашни имкониятга қараб турли қамоқхона муассасаларида ёки айнан бир қамоқхона муассасасининг турли бўлинмаларида олиб бориш лозим.

Етарли даражада узоқ муддатга маҳкум қилинган ҳар бир маҳбусни қабул қилишдан кейин энг қисқа муддатда унинг характерини ўрганиш асосида унинг шахсий эҳтиёжлари, қобилиятлари ва қизиқишлари ҳақида олинган маълумотлардан келиб чиққан ҳолда у билан ишлаш дастурини ишлаб чиқиш керак.

Ҳар бир қамоқхона муассасасида имтиёзлар тизимига эга бўлиши ва маҳбусларнинг яхши ахлоқини рағбатлантириш, уларда масъулият ҳиссини ривожлантириш, уларга қайта тарбияланишга бўлган қизиқишни уйғотиш ва уларнинг ҳамкорлигига эришиш учун турли тоифадаги маҳбуслар билан муомала қилишнинг турли услубларини ишлаб чиқиш керак.

1. Судланган маҳбуслар шифокор ёки бошқа малакали тиббий мутахассислар томонидан жисмоний ва руҳий лаёқатлилиги аниқланган тақдирда ишлаш ва/ёки ўзининг реабилитация қилинишида фаол иштирок этиш имкониятига эга бўлиши керак.

2. Маҳбуслар зиммасига нормал иш кунини тўлдириш учун етарли фойдали иш юкланиши лозим.

1. Маҳбусларнинг меҳнати уларга азоб келтирмаслиги керак.

2. Маҳбуслар қулликда ёки мажбурий ҳолатда сақланмаслиги керак.

3. Ҳеч бир маҳбус қамоқхона ходимларидан биронтасининг шахсий ёки хусусий фойдасига ишлашга мажбур эмас.

1. Маҳбусларга таъминланган иш, улар озод этилганидан кейин ҳалол меҳнат билан шуғулланиши учун имкон қадар малакасини оширадиган ёки малака берадиган бўлиши керак.

2. Бундан фойда чиқаришга қодир маҳбусларни, айниқса, кичик ёшдагиларни фойдали ҳунарларга ўргатиш лозим.

3. Агар бу ҳунарни тўғри танлаш ҳамда маъмурият талаблари ва тегишли муассасадаги интизомга тўғри келса, маҳбуслар ўз танловига кўра ишни бажариш имкониятига эга бўлиши керак.

1. Маҳбуслар озодликдаги иш шароитларини ўрганиши учун қамоқхона муассасаларида ишлашни ташкил этиш ва иш услублари қамоқхона муассасаларининг ташқарисида қабул қилинган иш услубларига имкон қадар яқинлаштирилган бўлиши керак, шунда маҳбуслар шу тарзда озодликдаги меҳнат шароитларига ўрганадилар.

2. Шу билан бирга, маҳбусларнинг манфаатларини ва касбий тайёргарлигини қамоқхонадаги ишлаб чиқаришдан молиявий фойда олиш нуқтаи назари билан боғламаслик лозим.

1. Ахлоқ тузатиш муассасаларида саноат ва қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини бошқаришни хусусий пудратчиларга эмас, балки қамоқхона маъмурияти зиммасига юклаш яхшироқдир.

2. Қамоқхона маъмурияти томонидан назорат қилинмайдиган ишни бажараётган маҳбуслар қамоқхона муассасалари ходимларининг доимий кузатувида бўлиши керак. Иш берувчилар қамоқхона маъмуриятига маҳбусларнинг меҳнат унумдорлигини ҳисобга олган ҳолда, тегишли иш учун тўланиши лозим бўлган иш ҳақининг тўлиқ ставкаларини тўлаши керак, маҳбуслар бошқа ҳукумат муассасалари учун иш бажарадиган ҳоллар бундан мустасно.

1. Озод ишчиларнинг хавфсизлиги ва соғлиғига тааллуқли қоидалар қамоқхона муассасаларида ҳам қўлланилиши керак.

2. Ишлаб чиқаришда жароҳатланиш ёки касб касаллигига чалинган ҳолатларда маҳбусларга товон пули тўланиши лозим. Ушбу товон пулининг шартлари қонунда озод ишчилар учун назарда тутилган шартлардан кам бўлмаслиги керак.

1. Иш кунининг ёки ҳафтасининг максимал давомийлиги эркин ишчиларнинг меҳнат шароитлари соҳасидаги маҳаллий қоидаларни ёки одатларни ҳисобга олган ҳолда қонунчиликда ёки маъмурий қарорлар асосида белгиланади.

2. Иш вақти шундай тақсимланиши лозимки, маҳбуслар ҳафтада камида бир кун дам олиши ҳамда уларнинг қайта тарбияланиши учун ўқиш ва бошқа фаолият турлари учун етарли вақтга эга бўлиши керак.

1. Маҳбуслар ўз меҳнати учун тегишли тизим доирасида адолатли пул мукофоти олиши керак.

2. Ушбу тизимга мувофиқ маҳбуслар ўзлари ишлаб топган пулларининг камида бир қисмини рухсат этилган шахсий буюмларни сотиб олишга сарфлаш ва иш ҳақининг бир қисмини оиласига юбориш имкониятига эга бўлиши керак.

3. Ушбу тизим, шунингдек, маҳбус томонидан ишлаб топилган пулларнинг бир қисми қамоқхона маъмуриятида сақланишини ҳам назарда тутиши керак, маъмурият бу омонатларни унга озод этилган пайтда топширади.

1. Бундан фойда олишга қодир бўлган барча маҳбусларга келгусида таълим олиш, жумладан рухсат бериладиган мамлакатларда диний тарбия олиш имконияти таъминланиши лозим. Саводсиз маҳбусларни ва кичик ёшдаги маҳбусларни ўқитиш мажбурий ҳисобланиши лозим ва қамоқхона маъмурияти бунга алоҳида эътибор қаратиши керак.

2. Озод этилган маҳбуслар қийинчиликсиз ўқишлари учун маҳбусларни ўқитишни имконият доирасида мамлакатнинг амалдаги таълим тизими билан боғлаш лозим.

Барча қамоқхона муассасаларида маҳбуслар жисмоний ва руҳий соғлом бўлиши учун уларга дам олиш ва маданий фаолият билан шуғулланиш имкониятлари таъминланиши керак.

Маҳбус ва унинг оиласи ўртасидаги алоқаларни сақлаш ва мустаҳкамлашга алоҳида эътибор қаратилиши лозим, улар зарур ва иккала томон манфаатларига хизмат қилиши назарда тутилади.

Қамоқ муддатини ўташ бошланган вақтдан маҳбусни озод этилганидан кейин кутаётган келажаги ҳақида ўйлаш керак. Маҳбусни рағбатлантириш, шунингдек унга қамоқхона ташқарисида жамият ҳаётига қўшилишида кўмаклашишга ва оиласининг устувор манфаатларини ҳимоя қилишга қодир бўлган шахслар ёки муассасалар билан алоқаларни сақлаб қолиш ва мустаҳкамлашга ёрдам бериш керак.

1. Озод этилган маҳбусларга жамиятда ўз ўрнини топишга ёрдам берадиган ҳукумат ёки бошқа хизматлар ва ташкилотлар, имконият ва зарурат бўлганда, бундай маҳбуслар зарур ҳужжатлар ва шахсини тасдиқловчи гувоҳномалар олиши, муносиб турар жой ва иш топиши, мазкур иқлим ва йил фасли учун мос ва етарли кийим-кечакка ҳамда зарур жойга бориш учун ва улар озод этилгандан кейинги бевосита даври мобайнида яшашга етарли маблағга эга бўлиши ҳақида ғамхўрлик қилиши керак.

2. Шундай ташкилотларнинг аккредитациядан ўтган вакиллари қамоқхона муассасаларига ва ундаги маҳбус шахсларнинг олдига ташриф буюриш имкониятига эга бўлиши керак. Улар билан маҳбусларнинг қамоқ муддати бошланган вақтдан бошлаб уларнинг келгуси ҳаёти истиқболлари ҳақида маслаҳатлашиш лозим.

3. Бундай ташкилотларнинг ишидан мумкин қадар самарали фойдаланишни таъминлаш учун уларнинг фаолиятини мумкин қадар марказлаштириш ёки мувофиқлаштириш асосида амалга оширилиши лозим.

1. Жиноий жавобгарликка тортилмаган деб топилган ёки кейинчалик жиддий руҳий касалликлар ва/ёки соғлиғи ҳолатининг оғирлиги ташхиси қўйилган, улар учун қамоқхонада бўлиш уларнинг аҳволи ёмонлашишини англатадиган маҳбусларни қамоқхона муассасаларида сақламаслик лозим ва уларни имкон қадар тезроқ руҳий касалликлар шифохоналарига ўтказиш чораларини кўриш керак.

2. Зарурат бўлган ҳолларда, жиддий руҳий касалликлар ва/ёки соғлиғи ҳолати оғир бўлган бошқа маҳбуслар махсус муассасаларда малакали тиббиёт мутахассислари назорати остида бўлиши ва даволаниши мумкин.

3. Тиббий хизмат бундай даволанишга муҳтож бўлган барча бошқа маҳбусларга психиатрия даволанишини таъминлаши керак.

Ваколатли муассасалар билан келишилган ҳолда, агар зарурат бўлса, озод этилган маҳбусларга психиатрия ёрдамини кўрсатиш, шунингдек уларга ижтимоий-психиатрик ҳомийлик қилиш чораларини кўриш лозим.

1. Жиноят содир қилишда айблов бўйича қамоққа олинган ёки қамоқда сақланаётган, полиция участкаларида ёки қамоқхона муассасаларида (тергов изоляторларида) сақланаётган, лекин судга ҳали чақирилмаган ва судланмаган шахслар «тергов остидаги» маҳбуслар деб аталади.

2. Тергов остидаги маҳбуслар айбсиз деб ҳисобланади ва улар билан тегишли муомалада бўлиш лозим.

3. Шахснинг эркинлигини ҳимоя қилишга ёки тергов остидаги маҳбуслар билан муомала қилиш тартиб-таомилига оид қонун нормаларига риоя қилишга тўсқинлик қилмасдан, бу маҳбусларга қуйидаги қоидаларда баён қилинган алоҳида тартиб қўлланилиши керак ва фақат ушбу тартибнинг асосий талаблари қуйида тавсифланган.

1. Тергов остидаги маҳбусларни маҳкумлардан алоҳида сақлаш керак.

2. Тергов остида бўлган ёш маҳбусларни катталардан алоҳида ва, умуман, алоҳида муассасаларда сақлаш лозим.

Тунда тергов остидаги маҳбусларни алоҳида хоналарга биттадан жойлаштириш лозим, бунда иқлим шароитлари билан изоҳланадиган маҳаллий хусусиятларни ҳисобга олиш керак.

Агар бу тегишли муассаса тартибини бузмаса, тергов остидаги маҳбусларга, агар улар буни хоҳласа, ўз маблағлари ҳисобидан қамоқхона маъмурияти органлари ёки ўзларининг оила аъзолари ёхуд дўстлари орқали ташқаридан овқат олишларига рухсат берилиши мумкин. Акс ҳолда, маҳбуснинг овқатланишини маъмурият таъминлайди.

Тергов остидаги маҳбуслар ўз кийимини, агар тоза сақласа ва кийиниш одобига риоя қилса, кийиш ҳуқуқига эгадир. Агар тергов остидаги маҳбус қамоқхона кийимини кийса, у маҳкумларнинг кийимидан фарқ қилиши керак.

Тергов остидаги маҳбусларга ҳар доим меҳнат қилиш имконияти тақдим этилиши лозим, аммо иш уларнинг мажбуриятига кирмайди. Агар бундай маҳбус ишлашга қарор қилса, унинг меҳнатига ҳақ тўланиши керак.

Барча терговдаги маҳбуслар ўз маблағларига ёки учинчи шахслар ҳисобига китоб, газеталар, ёзиш ашёлари ва вақт ўтказиш имконини берадиган бошқа буюмларни, агар улар одил судловни амалга ошириш манфаатларига, хавфсизлик талабларига ва тегишли муассасада қабул қилинган тартибга мос келса, сотиб олиш имкониятига эга бўлиши керак.

Тергов остидаги маҳбусларга қамоқхонада бўлиш вақтида ўз шифокори ёки тиш шифокори хизматидан фойдаланишга, агар бу ҳақдаги илтимос оқланган бўлса ва улар бу билан боғлиқ харажатларни тўлай олсалар, рухсат берилиши лозим.

1. Ҳар бир тергов остидаги маҳбус ушлаб турилиши сабаблари ва ўзига тақдим этилаётган ҳар қандай айбловлар ҳақида тез хабардор бўлиш ҳуқуқига эга.

2. Агар тергов остидаги маҳбуснинг ўз танлови бўйича адвокати бўлмаса, одил судлов манфаатлари талаб қилган барча ҳолларда ва, агар тергов остидаги маҳбус етарли пул маблағларга эга бўлмаса, тергов остидаги маҳбус томонидан қандайдир ҳақ тўламасдан, унинг суд ёки бошқа орган томонидан тайинланган адвокатга оид ҳуқуқи бўлиши керак.

1. Тергов остидаги маҳбуснинг ўзини ҳимоя қилиш мақсадида адвокат ёки юридик ёрдам кўрсатадиган шахсдан фойдалана олишини тартибга соладиган ҳуқуқлар ва шартлар 61-қоидада кўрсатилган принциплар билан тартибга солинади.

2. Тергов остидаги маҳбусга унинг талабига кўра ўз ҳимояси билан боғлиқ ҳужжатларни, шу жумладан унинг адвокати ёки юридик ёрдам кўрсатадиган шахсга махфий йўриқномалар тайёрлаш учун ёзиш ашёлари тақдим этилиши керак.

Қонун қарз мажбуриятлари бажарилмаганлиги учун ёки суднинг ҳар қандай жиноий бўлмаган ишлар муносабати билан кўрсатмаси бўйича қамоқда сақлашга рухсат берилган давлатларда бундай тартибда қамоққа олинган шахсларга ишончли назорат ва тегишли тартибни сақлаш учун зарур бўлган талаблардан кўра катта чекловлар қўйилмаслиги ёки улар билан кескинроқ муомала қилинмаслиги лозим. Бундай шахслар билан муомала қилиш тергов остидаги маҳбусларга қилинадиган муомаладан юмшоқроқ бўлмаслиги керак, аммо фарқ шундаки, уларнинг меҳнати мажбурий бўлиши мумкин.

Фуқаровий ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактнинг 9-моддаси қоидаларига зарар етказмасдан айбловни тақдим этмасдан қамоққа олинган ёки қамоқда сақлаш қўлланилган шахсларга ушбу қоидаларнинг I қисми ҳамда II қисмнинг С бўлими бўйича шахсларга бериладиган айнан ўша ҳимоя берилади. Ушбу қоидаларнинг II қисми А бўлимининг тегишли қоидалари, уларнинг қўлланилиши қамоққа жойлаштирилган ушбу алоҳида гуруҳ шахсларига фойда келтириши мумкин бўлган ҳолларда, агар қандайдир жиноят учун судланмаган шахсларга нисбатан тузатиш ёки қайта тарбиялаш услублари қўлланилишини назарда тутувчи чоралар кўрилмаса, қўлланилади.