Халқаро меҳнат ташкилотининг Бош конференцияси,

Халқаро меҳнат бюросининг Маъмурий Кенгаши томонидан Женевада чақирилиб ва 1949 йилнинг 8 июнида ўзининг ўттиз иккинчи сессиясига тўпланиб,

сессия кун тартибининг еттинчи банди ҳисобланган иш ҳақини ҳимоя қилишга оид бир қатор таклифларни қабул қилишга қарор қилиб,

бир минг тўққиз юз қирқ тўққизинчи йил июл ойининг биринчи кунида қуйидаги «1949 йилги Иш ҳақини ҳимоя қилиш тўғрисидаги конвенция» деб номланиши мумкин бўлган Конвенцияни қабул қилди:

Ушбу Конвенция мақсадлари учун «иш ҳақи» атамаси номидан ёки ҳисоблаш усулидан қатъи назар, пул шаклида ҳисобланиши мумкин бўлган ва ўзаро келишув ёки миллий қонун ҳужжатлари билан белгиланадиган, ёзма ёки оғзаки меҳнат шартномаси асосида бажарилган ёки бажарилиши керак бўлган иш учун ёки кўрсатилган ёхуд кўрсатиладиган хизматлар учун иш берувчи томонидан ходимга тўланиши керак бўлган иш ҳақи ёки даромадни англатади.

1. Ушбу Конвенция иш ҳақи тўланадиган ёки тўланиши керак бўлган барча ходимларга нисбатан қўлланилади.

2. Ваколатли органи, иш берувчилар ва ходимларнинг ташкилотлари билан маслаҳатлашувдан сўнг, агар шундай ташкилотлар мавжуд бўлса ва улар шундан бевосита манфаатдор бўлса, Конвенциянинг барча ёки айрим қоидалари қўлланилиши доирасидан мазкур барча ёки айрим қоидаларнинг қўлланилиши мақсадга мувофиқ бўлмаган вазият ва шароитда ишлайдиган ҳамда жисмоний ишларда банд бўлмаган ёки уй хўжалигида ёки шунга ўхшаш хизматда банд бўлган шахслар тоифаларини чиқариб ташлаши мумкин.

3. Ташкилотнинг ҳар бир аъзоси Халқаро меҳнат ташкилоти Уставининг 22-моддасига мувофиқ тақдим этиладиган ушбу Конвенциянинг қўлланилиши тўғрисидаги ўзининг биринчи йиллик маърузасида, аввалги бандга кўра, ушбу Конвенциянинг барча ёки айрим қоидалари қўлланилиши доирасидан чиқаришни мўлжаллаган шахсларнинг тоифаларини кўрсатади. Ташкилотнинг ҳеч бир аъзоси биринчи ҳар йилги маърузаси тақдим этилганидан сўнг, шу маърузада кўрсатилган шахслар тоифаларидан ташқари бошқа шахслар тоифаларини чиқара олмайди.

4. Ташкилотнинг ҳар бир аъзоси ўзининг биринчи йиллик маърузасида ушбу Конвенциянинг барча ёки айрим қоидалари қўлланилиши доирасидан чиқаришини мўлжаллаган шахслар тоифаларини кўрсатиб, ўзининг навбатдаги ҳар йилги маърузаларида ушбу модданинг 2-банди қоидалари қайси шахслар тоифаларига нисбатан қўлланилиши тўхтатилганлигини кўрсатади ҳамда ушбу Конвенцияни шу шахслар тоифаларига қўллаш мақсадида эришилган ҳар қандай ўзгаришлар тўғрисида хабар қилади.

1. Нақд пулда тўланиши лозим бўлган иш ҳақи фақат қонуний тўлов воситасида тўланади ва оддий вексел, ваучер, купон шаклида ёки қонуний тўлов воситаси деб гумон қилинаётган ҳар қандай бошқа шаклда тўланиши ман қилинади.

2. Ваколатли органи иш ҳақини банк чеклари ёки почта ўтказмалари орқали, агар тўлашнинг шундай шакли оддий амалиётда қабул қилинган бўлса ёки алоҳида ҳолатлар туфайли зарур бўлса ва, агар жамоа шартномаси ёки арбитраж қарорида назарда тутилган бўлса ёки бундай қарорлар бўлмаган тақдирда манфаатдор ходим шунга ўзи рози бўлса, тўлашга рухсат бериши ёки буюриши мумкин.

1. Миллий қонун ҳужжатлари, жамоа шартномалари ёки арбитраж қарорлари айрим саноат ёки иш турлари соҳасида иш ҳақини қисман натура шаклида, агар мазкур саноат ёки иш турлари соҳасида ҳақ тўлашнинг шу шакли одат бўлса ёки мазкур саноат ёки иш турлари хусусияти учун маъқул бўлса, тўлашга рухсат бериши мумкин. Лекин ҳеч бир ҳолда иш ҳақи спиртли ичимлик ва гиёҳванд моддалар шаклида тўланишига рухсат берилмайди.

2. Иш ҳақини қисман натура шаклида тўлашга рухсат этилган ҳолларда қуйидагиларни таъминлаш учун тегишли чора-тадбирлар кўрилади:

а) натура шаклидаги тўлов ходимлар ва уларнинг оилалари томонидан шахсан фойдаланиши учун ва уларнинг манфаатлари учун мос бўлишини;

б) натура шаклидаги тўлов адолатли ва мақбул нархга эга бўлишини.

Иш ҳақи, агар миллий қонун ҳужжатлари, жамоа шартномаси ёки арбитраж қарорида бунинг акси назарда тутилмаган бўлса ва, агар мазкур манфаатдор ходим бошқача тартибга розилик билдирмаган бўлса, бевосита манфаатдор ходимга тўланади.

Иш берувчиларга ходимнинг иш ҳақини тасарруф этиш эркинлигини ҳар қандай тарзда чеклаш тақиқланади.

1. Агар ташкилотда ходимларга товарлар сотувчи дўконлар ёки таъминот хизматлари мавжуд бўлса, у ҳолда манфаатдор ходимларга нисбатан ушбу дўконлар ва хизматлардан фойдаланишга мажбур қилинмаслиги керак.

2. Агар бошқа дўконлар ёки хизматлардан фойдаланишнинг иложи бўлмаса, ваколатли орган товарлар адолатли ва мақбул нархлар бўйича сотилиши ва хизматлар кўрсатилишини таъминлаш ёки иш берувчи томонидан таъсис этилган дўкон ёки кўрсатилаётган хизматлар даромад олиш учун эмас, балки ходимларнинг манфаатлари учун фаолият олиб боришини таъминлаш мақсадида тегишли чора-тадбирлар кўриши керак.

1. Иш ҳақидан ушлаб қолиш миллий қонун ҳужжатлари ёки жамоа шартномаси ёки арбитраж қарорида белгиланган шартлар ва чегаралар доирасида амалга оширишга рухсат этилади.

2. Бундай ушлаб қолиш амалга оширилишини рухсат этадиган шартлар ва чегаралар тўғрисида ваколатли орган ходимларни энг мақбул ҳисоблайдиган тарзда хабардор қилади.

Иш берувчи ёки унинг вакили ёки бирон-бир воситачи (масалан, пудратчи ёки ишга жалб қилувчи) фойдасига бевосита ёки билвосита ҳақ тўлаш орқали иш жойига эга бўлиш ёки уни сақлаб қолиш мақсадида ходимнинг иш ҳақидан барча ундиришлар тақиқланади.

1. Иш ҳақи фақат миллий қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда ва чегаралар доирасида ушлаб қолиш ёки ўтказиш объекти бўлиши мумкин.

2. Иш ҳақи ходим ва унинг оиласини боқиш учун зарур деб ҳисобланган даражада ушлаб қолиниши ёки ўтказилишидан ҳимояланган бўлиши керак.

1. Ташкилот банкрот деб топилган ёки мажбурий тугатилган тақдирда, унда ишлайдиган ходимлар банкротлик ёки тугатилишдан олдинги даврда ишлаганлиги учун миллий қонунчиликда белгиланган миқдордан ошмайдиган уларга тегишли бўлган иш ҳақи бўйича имтиёзли кредиторлар каби мавқега эга.

2. Имтиёзли қарзни ташкил этувчи иш ҳақи оддий кредиторлар ўз улушини талаб қилишдан олдин тўлиқ тўланади.

3. Иш ҳақидан ташкил топган имтиёзли талабнинг бошқа имтиёзли талабларга нисбатан навбатдаги тартиби миллий қонун ҳужжатлари билан белгиланиши керак.

1. Иш ҳақи мунтазам равишда муайян вақт оралиғида тўланади. Агар иш ҳақини мунтазам вақт оралиғида тўлашни таъминлайдиган тегишли механизм мавжуд бўлмаса, иш ҳақи тўланишининг даврлари миллий қонун ҳужжатлар ёки жамоа шартномаси ёхуд арбитраж қарори билан белгиланиши керак.

2. Меҳнат шартномаси муддати тугагандан сўнг ходимга тўланадиган иш ҳақининг якуний ҳисоб-китоби миллий қонун ҳужжатларига, жамоа шартномасига ёки арбитраж қарорига биноан амалга оширилади, шундай қонун ҳужжатлари, шартнома ёки қарор бўлмаган тақдирда, меҳнат шартномаси шартларини ҳисобга олган ҳолда мақбул вақт ичида амалга оширилади.

1. Иш ҳақи нақд пул билан тўлаб бериш фақат, агар миллий қонун ҳужжатлари, жамоа шартномаси ёки арбитраж қарорида бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса ёки ходимларга маълум бўлган усуллар мақсадга мувофиқроқ деб топилмаса, иш кунларида ва иш жойининг ўзида ёхуд унга яқин жойда амалга оширилади.

2. Иш ҳақини тўлаш таверналарда ёки шунга ўхшаш жойларда, шунингдек, агар суиистеъмолликнинг олдини олиш зарур бўлса, дўконларда ёки чакана савдо дўконларида ва кўнгилочар жойларда амалга оширилиши тақиқланади, иш ҳақи шундай жойларда ишлайдиган шахсларга тўланадиган ҳоллар бундан мустасно.

Зарур бўлганда, ходимларни тегишли ва осон тушунарли тарзда хабардор қилишни таъминлаш учун самарали чоралар кўрилади:

а) улар ишга киришдан олдин, шунингдек, ҳар қандай ўзгаришлар содир бўлган ҳолларда, улар ишга ёлланган иш ҳақи билан боғлиқ шартлар ҳақида;

б) ҳар бир иш ҳақини тўлаш вақтида тегишли тўлов даври учун уларнинг иш ҳақининг турли қисмлари тўғрисида, чунки улар ўзгартирилиши мумкин.

Ушбу Конвенция қоидаларини амалга оширадиган қонунлар ёки қоидалар:

а) манфаатдор шахсларга ахборот учун тақдим этилиши;

б) унга риоя қилишни таъминлаш учун масъул шахсларни аниқлаш;

с) ҳар қандай қоидабузарлик учун тегишли жазо чораларини ёки бошқа тегишли чораларни белгилаш;

д) барча зарур ҳолларда белгиланган шакл ва усулда ҳужжатлар юритилишини олиб борилишини кўзда тутади.

Халқаро меҳнат ташкилоти Уставининг 22-моддаси қоидаларига мувофиқ тақдим этиладиган ҳар йилги маърузаларга ушбу Конвенциянинг қоидаларини амалга ошириш бўйича чора-тадбирлар тўғрисида тўла маълумотлар киритилади.

1. Агар Ташкилот аъзосининг ҳудуди ўз ичига йирик ҳудудларни қамраб олса ва ваколатли органи мазкур ҳудудлардаги аҳоли алоҳида тарқоқлигини ёки ривожланиш даражасини ҳисобга олиб, ушбу Конвенция қоидаларини қўллашнинг амалда иложи йўқ, деб ҳисобласа, мазкур ваколатли органи иш берувчилар ва ходимларнинг тегишли ташкилотлари билан, агар шундай ташкилотлар мавжуд бўлса, маслаҳатлашилгандан сўнг, мазкур ҳудудларни ушбу Конвенция қўлланилиши доирасидан тўлиқ чиқариб ташлаши мумкин ёки баъзи ташкилотлар ёки айрим иш турларига нисбатан ўз фикрича мақсадга мувофиқ бўлган истиснолар билан чиқариши мумкин.

2. Ташкилотнинг ҳар бир аъзоси Халқаро меҳнат ташкилоти Уставининг 22-моддасига биноан тақдим этиладиган ушбу Конвенциянинг қўлланиши тўғрисидаги ўзининг биринчи йиллик маърузасида мазкур модданинг қоидаларидан фойдаланишни мўлжаллаган ҳар бир ҳудуд тўғрисида хабар беради ва шу қоидалардан нимага фойдаланишни мўлжаллаганлик сабабларини кўрсатади. Кейинчалик, Ташкилотнинг ҳеч бир аъзоси, шу тарзда кўрсатилган ҳудудларга нисбатан ушбу модданинг қоидаларини қўллай олмайди.

3. Ушбу модда қоидаларидан фойдаланадиган Ташкилотнинг ҳар бир аъзоси уч йилдан ошмайдиган оралиқда иш берувчилар ва ходимларнинг тегишли ташкилотлари билан маслаҳатлашувдан сўнг, агар шундай ташкилотлар мавжуд бўлса, ушбу Конвенция қўлланилиши таъсири мазкур модданинг 1-банди асосида чиқарилган ҳудудларга нисбатан татбиқ этилиши мақсадга мувофиқлигини кўриб чиқади.

4. Ушбу модда қоидаларидан фойдаланадиган Ташкилотнинг ҳар бир аъзоси ўзининг навбатдаги ҳар йилги маърузасида қайси ҳудудларга нисбатан мазкур модда қоидаларини ишлатиш ҳуқуқидан воз кечганлиги тўғрисида хабар қилади ҳамда ушбу Конвенцияни шу ҳудудларга нисбатан қўллаш мақсадида эришилиши мумкин бўлган ҳар қандай тараққиёт тўғрисида хабар қилади.

Ушбу Конвенцияни ратификация қилиш тўғрисидаги расмий ҳужжатлар рўйхатга олиниши учун Халқаро меҳнат бюроси Бош директорига юборилади.

1. Ушбу Конвенция фақат ратификация қилиш тўғрисидаги ҳужжатлари Бош директор томонидан рўйхатга олинган Халқаро меҳнат ташкилотининг аъзоларини бирлаштиради.

2. Ушбу Конвенция Ташкилот икки аъзосининг ратификация қилиш тўғрисидаги ҳужжатлари Бош директор томонидан рўйхатга олинган санадан кейин ўн икки ой ўтгач кучга киради.

3. Кейинчалик ушбу Конвенция Ташкилотнинг ҳар бир аъзоси учун унинг ратификация қилиш тўғрисидаги ҳужжати рўйхатга олинган санадан кейин ўн икки ой ўтгач кучга киради.

1. Халқаро меҳнат ташкилоти Уставининг 35-моддаси 2-бандига мувофиқ Халқаро меҳнат бюроси Бош директорига юбориладиган баёнотларда қуйидагилар кўрсатилади:

а) қайси ҳудудларга нисбатан Ташкилотнинг тегишли аъзоси Конвенция қоидаларининг ўзгартиришларсиз қўлланилишини зиммасига олиши;

б) қайси ҳудудларга нисбатан Ташкилотнинг тегишли аъзоси Конвенция қоидаларининг ўзгартиришлар билан қўлланилишини зиммасига олиши ва шу ўзгартиришларнинг тафсилоти;

с) қайси ҳудудларга нисбатан Конвенция қўлланилмаслиги ва бу ҳолда унинг қўлланилмаслик сабаблари;

д) қайси ҳудудларга нисбатан Ташкилотнинг тегишли аъзоси ўз қарорини, бу ҳолат келгусида кўриб чиқилгунга қадар, сақлаб туриши тўғрисидаги маълумот.

2. Ушбу модда 1-бандининг «а» ва «б» кичик бандларида ифодаланган мажбуриятлар ратификациянинг ажралмас қисми деб ҳисобланади ва ратификация кучига эга.

3. Ташкилотнинг ҳар қандай аъзоси навбатдаги декларация орқали ушбу модда 1-бандининг «б», «с» ёки «д» кичик бандлари асосида аввалги декларацияда айтиб ўтилган ҳар қандай шартлардан ёки уларнинг бир қисмидан воз кечиши мумкин.

4. Ташкилотнинг ҳар қандай аъзоси, ушбу Конвенция денонсация қилиниши мумкин бўлган давр мобайнида 22-модда қоидаларига мувофиқ, Бош директорга исталган аввалги баёнотнинг ҳар қандай шартига ўзгартиришлар киритувчи ҳамда белгиланган ҳудудларидаги ҳозирги аҳволни ифода этувчи навбатдаги баёнотни юбориши мумкин.

1. Халқаро меҳнат ташкилоти Уставининг 35-моддаси 4 ва 5-бандларига мувофиқ, Халқаро меҳнат бюроси Бош директорига юбориладиган баёнотларда Конвенция қоидалари тегишли ҳудудга нисбатан қандай қўлланилиши, яъни ўзгартиришлар билан ёки ўзгартиришларсиз қўлланилиши кўрсатилади, агар баёнотда Конвенция қоидалари ўзгартиришлар билан қўлланилиши кўрсатилса, у ҳолда ўзгартиришларнинг тафсилоти ҳам берилади.

2. Ташкилотнинг тегишли аъзоси, аъзолари ёки тегишли халқаро даражадаги масъул исталган пайтда кейинги баёноти орқали тегишли ҳуқуқидан фойдаланиб, ҳар қандай аввалги баёнотида кўзда тутилган ҳар қайси ўзгартиришлардан тўлиқ ёки қисман воз кечиши мумкин.

3. Ташкилотнинг тегишли аъзоси, аъзолари ёки тегишли халқаро даражадаги масъул, ушбу Конвенция денонсация қилиниши мумкин бўлган муддат мобайнида, 22-модда қоидаларига мувофиқ, Бош директорга ҳар қандай аввалги баёнотнинг ҳар қандай шартига ўзгартиришлар киритувчи ҳамда мазкур Конвенциянинг қўлланилишига нисбатан ҳозирги аҳволни ифода этувчи баёнот юбориши мумкин.

1. Ушбу Конвенцияни ратификация қилган Ташкилотнинг бирон-бир аъзоси, Конвенция дастлаб кучга кирган пайтдан бошлаб ўн йиллик давр тугаганидан кейин Халқаро меҳнат бюроси Бош директорига рўйхатга олиш учун юборилган денонсация қилиш тўғрисидаги ҳужжат орқали Конвенцияни денонсация қилиши мумкин. Денонсация Халқаро меҳнат бюросида денонсация қилиш тўғрисидаги ҳужжат рўйхатга олинганидан кейин бир йил ўтгач кучга киради.

2. Ушбу Конвенцияни ратификация қилган Ташкилотнинг ҳар бир аъзоси, юқоридаги бандда қайд этилган ўн йиллик муддат ўтганидан кейин, бир йил ичида мазкур моддада кўзда тутилган денонсация ҳуқуқидан фойдаланмаган бўлса, навбатдаги ўн йиллик муддатни кутишга мажбур бўлади ва ушбу модда шартларига биноан мазкур Конвенцияни ҳар ўн йиллик муддат тугаши билан денонсация қилиши мумкин.

1. Халқаро меҳнат бюроси Бош директори Ташкилот аъзолари томонидан юборилган барча ратификация қилиш, баёнотлар ва денонсация қилиш тўғрисидаги ҳужжатларини рўйхатга олганлиги ҳақида Халқаро меҳнат ташкилотининг барча аъзоларига хабар беради.

2. Бош директор Ташкилот аъзоларини у томонидан қабул қилинган иккинчи ратификация қилиш тўғрисидаги ҳужжат рўйхатга олингани ҳақида хабардор қилган ҳолда, уларнинг эътиборини ушбу Конвенциянинг кучга кирган санасига қаратади.

Халқаро меҳнат бюроси Бош директори Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Уставининг 102-моддасига мувофиқ, аввалги моддалар қоидаларига биноан ўзи рўйхатга олган барча ратификация қилиш, баёнотлар ва денонсация қилиш тўғрисидаги ҳужжатларига оид тўлиқ маълумотларни Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котибига рўйхатга олиш учун юборади.

Халқаро меҳнат бюроси Маъмурий Кенгаши зарур деб топганда, Бош конференцияга ушбу Конвенциянинг қўлланилиши тўғрисидаги маърузани тақдим этади ва уни тўла ёки қисман қайта кўриб чиқиш ҳақидаги масалани Конференция кун тартибига киритиш ёки киритмасликни ҳал қилади.

1. Агар Конференция мазкур Конвенцияни тўла ёки қисман қайта кўриб чиқадиган янги конвенция қабул қилса ва янги конвенцияда зид келувчи қоидалар мавжуд бўлмаса, у ҳолда:

а) Ташкилотнинг бирор аъзоси томонидан қайта кўриб чиқилган янги конвенциянинг ратификация қилиниши автоматик тарзда 22-модда қоидаларидан қатъи назар, мазкур Конвенциянинг зудлик билан денонсация қилинишига олиб келади, бунда қайта кўриб чиқилган янги конвенция кучга кирган бўлиши керак;

б) қайта кўриб чиқилган янги конвенция кучга кирган санадан эътиборан, мазкур Конвенциянинг Ташкилот аъзолари томонидан ратификация қилиниши учун ёпиқ.

2. Мазкур Конвенция, ҳар қандай ҳолатда, уни ратификация қилган, аммо қайта кўриб чиқилган янги конвенцияни ратификация қилмаган Ташкилот аъзолари учун амалдаги шакли ва мазмуни ўз кучида қолади.

Мазкур Конвенциянинг инглиз ва француз тилидаги матнлари бир хил кучга эга.