Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати Инсон ҳуқуқлари бўйича вакилининг (омбудсманнинг) (бундан буён матнда Омбудсман деб юритилади) 2023 йилдаги фаолияти тўғрисидаги ҳисоботини муҳокама қилиб, бир қатор ишлар амалга оширилганлигини қайд этади.

Хусусан, ҳисобот даврида жисмоний ва юридик шахслар, хорижий давлатлар фуқаролари ва омбудсманлари, жамоат ташкилотлари, фуқаролиги бўлмаган шахслардан Омбудсманга 18 622 та мурожаат келиб тушган.

Омбудсман томонидан парламент назорати субъекти сифатида 3 873 та мурожаат иш юритувига олиниб, уларнинг 3 012 таси ёки 89,6 фоизи ижобий ҳал қилинган, 11 130 та мурожаат давлат ҳокимияти ва бошқаруви органларига юборилган. Қолган 3 619 та мурожаат бўйича ҳуқуқий маслаҳат ва тавсиялар берилган.

Фуқаролар мурожаатлари ўрганилиши натижасида уларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш юзасидан тегишли давлат органлари ва ташкилотларига 35 та тақдимнома (2022 йилда 20 та), 37 та хулоса (2022 йилда 36 та), судларга 98 та ариза ва даъво аризалари (2022 йилда 78 та) киритилиб, таъсир чораларини қўллаш самарадорлиги 2022 йилга нисбатан 27 фоизга ошган. Қўлланилган таъсир чораларининг 132 таси (24 та тақдимнома, 16 та хулоса, 92 та ариза ва даъво аризалари) ижобий ҳал этилган.

Омбудсманнинг минтақавий вакилларига жами 2 749 та мурожаат келиб тушган бўлиб, уларнинг 1 081 таси ёки 39,3 фоизи назоратга олинган. Келиб тушган мурожаатларнинг 943 таси ёки 87,2 фоизи ижобий ҳал қилинган, 1 004 та мурожаат давлат ҳокимияти ва бошқаруви органларига юборилган. Қолган 664 та мурожаат бўйича ҳуқуқий маслаҳат ва тавсиялар берилган.

Омбудсман ва Жамоатчилик гуруҳлари томонидан қийноқ ҳолатларини аниқлаш ва уларнинг олдини олиш мақсадида жазони ижро этиш муассасалари, тергов ва вақтинча сақлаш ҳибсхоналари, махсус қабулхона ва мажбурий даволаш муассасаларига (бундай буён матнда — ҳаракатланиш эркинлиги чекланган шахслар сақланадиган жойлар) жами 603 та мониторинг ташрифи амалга оширилиб, ташрифлар давомида 9 мингдан ортиқ маҳкум билан жамоавий учрашув ва 3 754 нафар маҳкум билан якка тартибда суҳбатлар ўтказилган.

Шу билан бирга, Омбудсманга келиб тушган мурожаатлар таҳлил кўрсатганидек, ижтимоий ҳуқуқларга тааллуқли мурожаатлар ўтган йилга нисбатан 7 фоизга ҳамда сиёсий ҳуқуқлар билан боғлиқ мурожаатлар 51 фоизга камайган. Аммо иқтисодий ҳуқуқларга оид мурожаатлар 10 фоизга, фуқароларнинг шахсий ҳуқуқ ва эркинликлари билан боғлиқ мурожаатлар 16 фоизга ошган.

Омбудсман ва унинг минтақавий вакиллари томонидан мурожаатларни кўриб чиқиш, ҳал этиш ҳамда ҳаракатланиш эркинлиги чекланган шахслар сақланадиган жойлардаги мониторинг ташрифлари натижадорлиги етарли даражада бўлмаган.

Ҳаракатланиш эркинлиги чекланган шахслар сақланадиган жойларда сақланаётган шахслар, уларнинг яқин қариндошлари ва ҳимоячиларидан (адвокатларидан) келиб тушган мурожаатлар 2 662 тани ташкил қилиб, ўтган йилга (2022 йилда 3235 та) нисбатан 21 фоизга камайган. Лекин суд ҳукми ва суриштирув ва дастлабки тергов ҳаракатлари устидан шикоят қилиш, Омбудсман ёки унинг ходимлари билан учрашиш, оила аъзоларига моддий ва ижтимоий кўмак бериш, тиббий ёрдам кўрсатиш ёки яшаш жойига яқин бўлган бошқа муассасага ўтказиш билан боғлиқ мурожаатлар сони юқорилигича қолган.

Шунингдек, ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, ногиронлик гуруҳини белгилаш, моддий ёрдам кўрсатиш ҳамда ижтимоий имтиёзлар татбиқ этиш билан боғлиқ 133 та мурожаат келиб тушган бўлса, уларнинг атиги 44 таси ёки 33 фоизи Омбудсман томонидан назоратга олинган.

Фуқароларнинг суд қарорларидан норозилиги масаласида Ўзбекистон Республикасининг Олий суди раиси ва Бош прокурори номига бор-йўғи 4 та Омбудсман хулосаси, ижтимоий ҳуқуқлар йўналишида ҳам давлат органлари ва ташкилотларга 4 та хулоса киритилиб (2022 йилга нисбатан 2 баробар кам), «Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (омбудсман) тўғрисида»ги Қонунда белгиланган ваколатлардан самарали фойдаланилмаган.

Омбудсманга чет давлатларда яшаётган шахслардан ҳамда хорижий давлатлар билим юртларида таълим олаётган Ўзбекистон Республикаси фуқароларидан ҳамда хорижий Омбудсманлардан 26 та мурожаат келиб тушган бўлса-да, мазкур мурожаатларнинг кўриб чиқилганлиги, ҳал қилинганлиги ёки тушунтириш берилганлиги ҳисоботда таҳлил қилинмаган.

Минтақавий вакиллар томонидан жами келиб тушган 2 749 та мурожаатнинг кўриб чиқилганлиги, ҳал қилинганлиги ёки тушунтириш берилганлиги тўғрисида мониторинг тўлиқ юритилмаган.

2023 йилда фуқаролардан ишонч телефони орқали Омбудсманга келиб тушган мурожаатлар сони 2022 йилга нисбатан 1,6 маротаба ошганига қарамасдан (3 682 тани ташкил этган), уларнинг 96 фоизига (3 535 тасига) ҳуқуқий тушунтириш ҳамда маслаҳатлар бериш билан чекланилган.

Ҳаракатланиш эркинлиги чекланган шахслар сақланадиган жойларда Омбудсман томонидан амалга оширилган мониторинг ташрифлари натижасида аниқланган камчиликлар вазирлик, идора ва ташкилотлар томонидан тўлиқ бартараф этилмаган.

Хусусан, Омбудсман томонидан Республика ихтисослаштирилган наркология илмий-амалий тиббиёт марказининг Тахиатош тумани филиалида сақланаётган беморларга яратилган шароитлар белгиланган талабларга жавоб бермаслиги тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигига тақдимнома киритилган, бироқ ушбу муассасага қайта мониторинг ташрифи амалга оширилганда аниқланган камчиликлар бартараф этилмаган.

Наманган вилоятининг Мингбулоқ, Норин, Учқўрғон ва Уйчи туманлари ички ишлар бўлимлари ҳамда Наманган шаҳар ички ишлар бошқармасининг вақтинча сақлаш ҳибсхоналарида белгиланган меъёрдан ортиқ шахслар сақланган ва ушбу ҳибсхоналарнинг аксариятида адвокатлар учун алоҳида хона ажратилмаган.

Юқоридагилардан келиб чиқиб, «Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг Регламенти тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 32⁴-моддасига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Сенати қарор қилади:

1. Қуйидагилар:

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Инсон ҳуқуқлари бўйича вакилининг (омбудсманнинг) 2023 йилдаги фаолияти тўғрисидаги ҳисоботи;

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатасининг 2024 йил 13 февралдаги «Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Инсон ҳуқуқлари бўйича вакилининг (омбудсманнинг) 2023 йилдаги фаолияти тўғрисида»ги 4020-IV-сонли Қарори маълумот учун қабул қилинсин.

2. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (омбудсман):

келиб тушган мурожаатларни, шу жумладан иқтисодий ҳуқуқлар, фуқароларнинг шахсий ҳуқуқ ва эркинликлари билан боғлиқ мурожаатларни ўз вақтида кўриб чиқиш ва уларни ҳуқуқий тушунтиришлар бериш орқали ҳал этиш чораларини кўрсин;

жойларда сайёр қабуллар ўтказиш орқали фуқаролар томонидан кўтариладиган муаммоларни ҳудудий давлат органлари ва идоралари ҳамда нодавлат нотижорат ташкилотлари вакиллари билан биргаликда ҳал этиш чораларини кўрсин;

фуқароларнинг мурожаатлари билан ишлашда қонунчиликка риоя этиш устидан, шунингдек фуқароларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш юзасидан қонунда белгиланган таъсир чораларидан самарали фойдалансин;

энг кўп мурожаатлар келиб тушган ҳудудлар ҳамда ташкилотлар кесимида муаммоли ҳолатни бевосита жойига чиққан ҳолда танқидий муҳокама қилиш бўйича амалиётни йўлга қўйсин;

фуқаролар мурожаатларида кўтарилган муаммоли масалаларни чуқур таҳлил қилиб, конституциявий ваколатларидан фойдаланган ҳолда амалдаги қонунчиликни такомиллаштириш бўйича қонунчилик таклифларини киритиб борсин;

ҳаракатланиш эркинлиги чекланган шахслар сақланадиган жойлардаги шарт-шароитларни ва у ерда сақланаётган шахсларнинг муаммоларини ўрганиш мақсадида мониторинг ташрифлари самарадорлигини оширсин ҳамда қийноқ ҳолатларининг олдини олиш юзасидан тизимли чора-тадбирлар кўрсин. Бунда аниқланган муаммоларни ўрганиб, уларни зудлик билан бартараф этиш чораларини кўриш юзасидан мутасадди вазирлик ва идораларга тавсиялар киритсин;

минтақавий вакилларнинг қийноққа солиш ва бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситувчи муомала ҳамда жазо турларини қўллашнинг олдини олиш бўйича фаолиятини кучайтирсин;

мурожаатларни кўриб чиқишда фуқароларни ташвишга солаётган тизимли муаммоларни ҳамда ижтимоий тармоқларда тарқалган инсон ҳуқуқлари бузилиши билан боғлиқ ҳолатларни таҳлил қилган ҳолда Олий Мажлис палаталарига ахборот киритиб борсин;

Омбудсман фаолияти юзасидан амалга оширилган ишларни кенг ёритиш учун оммавий ахборот воситалари орқали доимий равишда маълумот бериб борсин.

3. Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимликлари:

бир ой муддатда Омбудсманга фуқаролардан келиб тушаётган мурожаатлардаги тизимли муаммоларни ҳал этиш юзасидан Омбудсманнинг ҳудудлардаги минтақавий вакиллари билан ҳамкорликда чора-тадбирлар ишлаб чиқсин;

фуқароларнинг ҳуқуқлари билан боғлиқ мурожаатларни ҳал этиш, уларни холисона кўриб чиқиш ҳамда муаллифларга ўз вақтида ва асосли жавоб бериш орқали такрорий мурожаатлар сонини камайтиришга эришиш, сайёр қабуллар сонини ошириш орқали муаммоларни жойида ҳал этиш чораларини кўрсин.

4. Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси, халқ депутатлари вилоятлар ва Тошкент шаҳар Кенгашларига:

ҳудудларда фуқароларни ташвишга солаётган тизимли муаммоларни ҳамда инсон ҳуқуқлари бузилиши билан боғлиқ ижтимоий тармоқларда тарқалган ҳолатларни таҳлил қилган ҳолда Омбудсманнинг минтақавий вакиллари фаолияти юзасидан маърузаларини ўз сессияларида эшитиш ва муҳокама қилиш;

Омбудсманнинг минтақавий вакилларига мурожаатларни жойларга чиққан ҳолда кўриб чиқилишида ва бу борада самарадорлик ошишига ҳар томонлама кўмаклашиш тавсия этилсин.

5. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг маҳаллий ҳокимият вакиллик органлари фаолиятини кучайтиришга кўмаклашувчи комиссияси Омбудсман билан ҳамкорликда бир ой муддатда Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси, халқ депутатлари вилоятлар ва Тошкент шаҳар Кенгашлари томонидан Омбудсманнинг минтақавий вакилларининг иш самарадорлигини оширишга ҳар томонлама кўмаклашиш юзасидан чора-тадбирлар режаси ва услубий қўлланма ишлаб чиқсин.

6. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг қўмиталари Омбудсман томонидан ҳаракатланиш эркинлиги чекланган шахслар сақланадиган жойларга амалга оширилган мониторинг ташрифлари натижаси юзасидан киритилган ахборотни масъул вазирлик ва идоралар иштирокида муҳокама қилиб борсин, зарур ҳолларда, қўмита эшитувларини ўтказсин.

7. Ўзбекистон Республикаси Рақамли технологиялар ҳамда Иқтисодиёт ва молия вазирликлари уч ой муддатда Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (омбудсман) фаолиятида замонавий ахборот-коммуникация технологияларидан фойдаланишни кенгайтириш мақсадида мобил илова яратиш ва жорий қилиш масаласини якунига етказсин.

8. Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги бир ой муддатда Республика ихтисослаштирилган наркология илмий-амалий тиббиёт марказининг Тахиатош тумани филиалида сақланаётган беморларга яратилган шароитларни белгиланган талабларга мувофиқлаштирсин.

9. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (омбудсман), Рақамли технологиялар вазирлиги, Иқтисодиёт ва молия вазирлиги, Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимликлари ушбу Қарорнинг ижро этилиши бўйича Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатига белгиланган муддатларда ахборот тақдим этсин.

10. Ушбу Қарорнинг ижросини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати Раисининг биринчи ўринбосари С. Сафойев зиммасига юклансин.