Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Давлат ҳуқуқий сиёсатини амалга оширишда адлия органлари ва муассасалари фаолиятини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2020 йил 19 майдаги ПФ-5997-сон Фармони ижросини таъминлаш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. Электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Электр энергияси, нефть маҳсулотлари ва газдан фойдаланишни назорат қилиш инспекцияси электр энергетика объектларида электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига риоя этилиши устидан доимий назорат ўрнатсин.

3. Ўзбекистон Республикаси Энергетика вазирлиги манфаатдор вазирликлар ва идоралар билан биргаликда ўзлари қабул қилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни бир ой муддатда ушбу қарорга мувофиқлаштирсин.

4. Мазкур қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг саноат ва унинг базавий тармоқларини ҳамда кооперация алоқаларини ривожлантириш масалалари бўйича маслаҳатчиси — Саноат ва унинг базавий тармоқларини ҳамда кооперация алоқаларини ривожлантириш масалалари департаменти бошлиғи ҳамда Ўзбекистон Республикаси энергетика вазири А.С.Султанов зиммасига юклансин.

1. Ушбу Қоидалар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда техника хавфсизлиги қоидаларини белгилайди.

2. Ушбу Қоидалар электр энергияси ишлаб чиқарувчи ташкилотлар (кейинги ўринларда — электр станциялар) ҳамда электр энергиясининг узатилишини, тақсимланишини амалга оширувчи ташкилотлар, шунингдек, ушбу ташкилотларга тааллуқли ишларни бажарувчи илмий-тадқиқот, лойиҳа, қурилиш-монтаж, таъмирлаш ташкилотлари учун мажбурий ҳисобланади.

3. Ушбу Қоидаларда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

баландликда бажариладиган ишлар — монтаж мосламаларидан ёки бевосита конструкциялар, ускуналар, машина ва механизмлардан туриб ер, бостирма ёки ишчи тўшама юзасидан 3 метр ва ундан юқори баландликда бажариладиган ишлар. Бунда иш жараёнининг барча босқичида ва жойдан-жойга ўтишда ишчини баландликдан йиқилишдан асрайдиган ягона восита бўлиб ҳимоя камари хизмат қилади;

бригада (наряд ёки фармойиш бўйича) — таркибида иш бажарувчи ёки кузатувчи билан бирга икки ва ундан ортиқ аъзоси бўлган бригада;

бузилмаган электр майдонининг кучланганлиги — иш жараёнида одам бўлиши мумкин бўлган зонада аниқланадиган, одамнинг қатнашишида бузилмайдиган электр майдонининг кучланганлиги;

иккиламчи (ёрдамчи) занжир — электр станциялардаги (подстанциялардаги) асбоблар ва бошқарув, автоматика, ўлчов, ҳимоя ва сигнализация тузилмаларини бир-бирига боғловчи симлар ва қисқичлар қаторининг мажмуи;

«ижозат берилади», «мумкин» — Қоидаларнинг ушбу талаблари, истисно тариқасида (маҳаллий шароитларга қараб) мажбуран қўлланилишини билдиради;

илашган кучланиш остидаги ҳаво линияси — 110 кВ ва ундан юқори кучланишли бошқа электр узатиш ҳаво линиясининг (кейинги ўринларда — ҲЛ) ўқ чизиғидан:

110 кВ кучланишли ҲЛ учун — 100 м;

220 кВ кучланишли ҲЛ учун — 150 м;

500 кВ кучланишли ҲЛ учун — 200 м гача масофада, узунлиги бўйича ёки айрим участкалар бўйлаб умумий узунлиги 2 км дан кам бўлмаган масофада ўтадиган ҲЛ ва алоқа ҳаво линияси (кейинги ўринларда — АҲЛ);

иш жойи — ходимлар ишларни бажариш учун ишга қўйиладиган электр қурилманинг участкаси. Фақат наряд ёки фармойиш бўйича ишлар кўзда тутилган иш жойига тааллуқли;

иш жойини тайёрлаш — иш хавфсиз бажарилишини таъминлаш учун иш жойида бажариладиган техник тадбирлар;

ишлаб турган электр қурилма — кучланиш остида бўлган ёки коммутация аппаратларини улаш билан кучланиш берилиши мумкин бўлган электр қурилмаси ёки унинг қисми;

коммутация аппарати — электр занжирларини коммутация қилиш ва ток ўтказиш учун мўлжалланган электр аппарати (ўчиргич, юклама ўчиргичи, бўлгич, ажратгич, автомат, рубильник, пакетли ўчиргич, сақлагич ва ҳоказолар);

кучланиш остидаги иш — кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмларга тегиб бажариладиган ёки ушбу ток ўтказувчи қисмларга рухсат этилганидан кам масофага яқинлашиб бажариладиган ишлар;

маъмурий-техник ходимлар — электр энергетика соҳасидаги ташкилотларнинг раҳбарлари, бўлим бошлиқлари, уларнинг ўринбосарлари, шунингдек, зиммасига маъмурий вазифалар юклатилган муҳандислар, техниклар ва усталар;

маҳаллий навбатчи ходимларсиз электр қурилма — тезкор чиқиш бригадалари (кейинги ўринларда — ТЧБ) ёки тезкор таъмирлаш ходимлари томонидан хизмат кўрсатиладиган электр қурилма, ҲЛ ва электр узатиш кабель линияси (кейинги ўринларда — КЛ);

механизмлар — гидравлик кўтаргичлар, телескопик миноралар, экскаваторлар, тракторлар, автоюклагичлар, бурғулаш-кран машиналари, механик узатма ёрдамида узайтириш ёки қисқартириш мумкин бўлган нарвонлар ва ҳоказолар;

механик қулф — калит, олинадиган дастак ва ҳоказолар билан беркитиладиган қулф;

навбатчи ходимлар (навбатчи) — сменада навбатчилик қилаётган ва тезкор бошқарув ёки тезкор алмашлаб-улашга рухсат этилган ходимлар: диспетчерлар, навбатчи муҳандислар, техниклар, смена бошлиқлари, уйда навбатчилик қилувчилар ва бошқарув шчитлари навбатчилари, ТЧБ аъзолари;

наряд-ижозат — ишнинг мазмуни, жойи, уни бошлаш ва тамомлаш вақтларини, зарур хавфсизлик чораларини, бригада таркибини ҳамда ишни хавфсиз бажариш учун жавобгар шахсларни белгиловчи ишни хавфсиз бажариш учун махсус бланкада тузилган топшириқ;

таъмирловчи ходимлар — электр станциялар, подстанциялар, ҳаво линияси, кабель линияси, АҲЛ, алоқа кабель линияси (кейинги ўринларда — АКЛ), реле ҳимояси, автоматика, ўлчаш воситалари, изоляция ва яшиндан ҳимоя воситалари, диспетчерлик ва технологик бошқарув воситаларида эксплуатацион таъмирлаш ва созлаш ишлари билан шуғулланувчи муҳандислар, техниклар, усталар, ишчилар, электр лабораториялар ходимлари;

тезкор таъмирловчи ходимлар — ўзига тасдиқланган ҳажмда бириктирилган электр қурилмаларига тезкор хизмат кўрсатиш мақсадида тайёрланган, махсус ўргатилган, таъмирловчи ходимлар тоифасига кирувчи хизматчилар;

ток ўтказмайдиган қисм — ишнинг авария режимларида кучланиш остида бўлиб қолиши мумкин бўлган электр қурилманинг қисми, масалан, электр машина корпуси;

ток ўтказувчи қисм — электр қурилманинг нормал ҳолатда кучланиш остида бўладиган қисми;

уланиш — электр станция, подстанция ва ҳоказолар чегарасида жойлашган ва тақсимловчи қурилма (кейинги ўринларда — ТҚ), генератор, шчит, йиғмаларнинг шиналарига уланган, кучланиши, номи ва мақсади бир бўлган электр занжири (ускуна ва шиналар). Битта куч трансформаторининг (ўрамларининг сонидан қатъи назар), иккита тезликда ишловчи электр двигателнинг ҳар хил кучланишли электр занжирлари бир уланиш ҳисобланади. Кўп бурчакли, бир яримталик ва шунга ўхшаш схемаларда линия, трансформатор уланишсига ушбу линия ёки трансформатор ТҚга бевосита уланган барча коммутацион аппаратлар ва шиналар тегишли бўлади;

фармойиш — ишни хавфсиз бажариш учун унинг мазмунини, иш жойини, вақтини, хавфсизлик чораларини (керак бўлган тақдирда) бажариш топширилган шахсларни белгиловчи оғзаки топшириқ;

хавфли таъсир — бирор-бир нарсанинг қандайдир объектга (организмга, ускунага) салбий таъсири хавфи;

«шарт», «зарур», «керак» — Қоидаларнинг ушбу талабларини бажариш мажбурийлигини билдиради;

экранлаш зонаси — электр майдони кучланганлиги 5 кВ/м дан ортмайдиган, электр майдонида бўлган бино ва иншоотлар, шунингдек, ерга уланган металл конструкциялар, ускуна пойдеворлари, трансформаторлар ва йирик габаритли объектлар яқинидаги фазо;

электр майдонининг таъсир зонаси — электр майдонининг кучланганлиги 5 кВ/м дан ортиқ бўлган очиқ фазо;

электр узатиш кабель линияси — бир ёки бир неча кабеллардан ташкил топган, бевосита ерга, кабель каналларига, қувурларига ва кабель конструкцияларига ётқизилган электр узатиш линияси;

электр узатиш кабель линиялари ва алоқа кабель линияларининг муҳофаза зонаси — ер остида жойлашган КЛнинг энг четдаги кабелидан икки томонга вертикал сиртлар билан: КЛ учун 1 м, АКЛ учун 2 м масофада чегараланган ер участкаси. Сув ҳавзасининг сув ости КЛ ва АКЛ бўйлаб энг четдаги кабелидан икки томонга 100 м масофада вертикал сиртлар билан чегараланган сув сиртидан тубигача бўлган қисм;

электр узатиш ҳаво линияси — очиқ ҳавода жойлашган, изолятор ва арматуралар ёрдамида таянчларга ёки муҳандислик иншоотлари (кўприклар, кўприк йўллари ва ҳоказолар) кронштейнларига ҳамда устунларига маҳкамланган симлар орқали электр энергиясини узатиш учун тузилма. Электр узатиш ҳаво линиясининг бошланиши ва охири деб линия порталлари ёки ТҚ, шошобчалар учун эса — шохобчага ажралган ердаги таянч ва линия порталлари ёки тақсимловчи қурилмага кирувчи қисми қабул қилинади. Бунда ҲЛ томонида линия порталларига ўрнатилган тортувчи изоляцияловчи осмалар ҳамда ҲЛ симларида маҳкамланган барча қисқичлар, ҲЛга қарашлидир. Линия порталлари, подстанция томонидан тортувчи изоляцияловчи осмалари билан ушбу порталлардаги ҳалқа, ҲЛ симларидан ҳар хил ускуналарга (ўчириш-ёқиш аппаратларига, разрядлагичларга, алоқа конденсаторларига ва ҳоказоларга) тушган симлар ҳамда юқори частотали тўсгичлар ҳаво электр узатиш линиясига кирмайди;

электр узатиш ҳаво линиялари ва алоқа ҳаво линияларининг муҳофаза зонаси — ҲЛ бўйлаб, энг четда жойлашган симлардан, уларнинг оғишмаган ҳолатида:

1 кВгача кучланишда бўлган ҲЛ ва АҲЛ учун — 2 м;

1 — 10 кВ ҲЛ учун — 10 м;

35 кВ ҲЛ учун — 15 м;

110 кВ ҲЛ учун — 20 м;

220 кВ ҲЛ учун — 25 м;

500 кВ ҲЛ учун — 30 м масофада, линиянинг иккала томони бўйлаб, вертикал сиртлар билан чегараланган ер участкаси ва ҳаво бўшлиғи кўринишидаги зона.

Кемалар қатновчи сув ҳавзалари (дарёлар, каналлар, кўллар ва ҳоказолар) устидан ўтган ҲЛ бўйлаб, энг четда жойлашган симлардан, уларнинг оғишмаган ҳолатида линиянинг иккала томонида вертикал сиртлар билан 100 м масофада, кемалар қатнамайдиган сув ҳавзалари учун эса қуруқликдан ўтадиган ҲЛ муҳофаза зонасини белгилаш учун назарда тутилган масофадаги чегараланган ҳаво бўшлиғи кўринишидаги зона;

электр энергетика — электр энергиясини ҳосил қилиш (ишлаб чиқариш), узатиш, тақсимлаш, сотиш ва истеъмол қилиш соҳаси;

электр қурилмаси — электр энергиясини ишлаб чиқариш, трансформация қилиш, узатиш, тақсимлаш ҳамда уни энергиянинг бошқа турига айлантириш учун мўлжалланган машиналар, аппаратлар, электр узатиш линиялари ва ёрдамчи ускуналар йиғиндиси (улар ўрнатилган иншоотлар ва бинолар билан биргаликда);

электр ҳимоя воситалари — электр қурилмаларида ишлаётган одамларни электр токидан жароҳатланишдан, электр ёй ва электромагнит майдони таъсиридан ҳимоя қилиш учун хизмат қиладиган, ҳолда ўзи билан ва транспортда олиб юриладиган воситалар;

юк кўтариш машиналари — юк кўтариш учун барча турдаги кранлар, кран-экскаваторлар (пўлат арқонга осилган илгаклар ёрдамида иш бажарадиган экскаваторлар), таллар ва чиғирлар;

қайта ишга қўйиш — ушбу наряд бўйича аввал бажарилаётган ишга қайта ишга қўйиш;

1000 В гача ва ундан юқори кучланишли электр қурилма — 1000 В гача ва ундан юқори кучланишли электр қурилма (амалдаги кучланишнинг қийматига қараб). Ушбу Қоидаларнинг 1000 В гача электр қурилмаларига қўйиладиган талаблари 42 В дан юқори кучланишга тегишлидир.

4. Ушбу Қоидаларга мувофиқ электр қурилмаларида фойдаланиладиган ҳимоя воситаларини қўллаган ҳолда ишлар бажарилиши, шунингдек, фойдаланиладиган ҳимоя воситалари давлат стандартлари талабларига мувофиқ ва синовдан ўтган бўлиши шарт.

Ишларни бажаришда қўлланиладиган механизмлар ва юк кўтариш машиналари, компрессор қурилмалари ва ҳаво йиғгичлар, асбоблар ва мосламалар белгиланган тартибда синовдан ўтган бўлиши лозим. Улар меҳнат хавфсизлиги стандартлари талабларига, Ўзбекистон Республикаси Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси (кейинги ўринларда — Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси) томонидан саноат хавфсизлиги соҳасида қабул қилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга, асбоб ва мосламаларга қўйилган талабларга риоя этган ҳолда, шунингдек, ишлаб чиқарувчининг йўриқномаларига мувофиқ эксплуатация қилиниши шарт.

5. Ишлаб турган электр қурилмаларида қурилиш ва монтаж ишлари қурилиш меъёрлари ва Қоидалари (кейинги ўринларда — ҚМҚ) талабларига риоя этган ҳолда амалга оширилиши шарт.

6. Ишчи ва хизматчилар учун меҳнатни муҳофаза қилиш йўриқномаларида ушбу Қоидалар талаблари инобатга олиниши шарт.

Ҳар бир ходим, агар у Қоидалар бузилишини бартараф этиш чораларини кўра олмаса, зудлик билан ўзидан юқори турган раҳбариятга барча аниқланган бузилишлар, шунингдек, электр қурилмаларидаги инсон ҳаёти учун хавф туғдирувчи носозликлар, иш олиб бориш жараёнида ишлатиладиган машиналар, механизмлар, асбоблар, мосламалар ва ҳимоя воситаларидаги бузилишлар ҳақида хабар бериши шарт.

7. Ушбу Қоидаларга зид бўлган фармойиш ва топшириқларни бажариш тақиқланади.

8. Ходимларнинг малакасини ошириш ва билимларини текшириш тартиби электр энергетикаси объектларида ходимлар билан ишлашни ташкил қилиш талабларига мувофиқ амалга оширилиши шарт.

9. Зарарли ва хавфли меҳнат шароитларида ишлайдиган ишчилар ва муҳандис-техник ходимлар (кейинги ўринларда — МТХ) ходимларни тиббий кўрикдан ўтказиш тартиби талабларига мувофиқ тиббий кўрикдан ўтишлари шарт.

10. Электр қурилмаларига хизмат кўрсатаётган ишчи ва хизматчилар, ўзларига юклатилган вазифалар доирасида ушбу Қоидаларни билишлари ва ушбу Қоидаларга 1-иловага мувофиқ электр хавфсизлиги бўйича гуруҳга мансуб бўлишлари шарт.

Қўйилган талабларга жавоб берадиган ходимга белгиланган намунадаги гувоҳнома берилади ва ходим гувоҳномани иш вақтида ўзи билан олиб юриши шарт.

11. Хавфсизлик бўйича қўшимча талаблар қўйиладиган ишларни (махсус ишларни) бажариш ҳуқуқига эга бўлган ходимлар гувоҳномасида билимлар синовидан ўтганлиги ҳақида белгиланган намунадаги ёзув бўлиши шарт. Бундай ишларга қуйидагилар киради:

баландликда бажариладиган ишлар;

ток ўтказувчи қисмларда, кучланиш остида бажариладиган ишлар: изоляторларни тозалаш, ювиш ва алмаштириш, симларни таъмирлаш, изоляторларни ва бириктирувчи қисқичларни ўлчов штангаси билан назорат қилиш, тросларни мойлаш;

босим остида ишлайдиган идишларга хизмат кўрсатиш;

ускуналарни юқори кучланиш остида синаш (мегаомметр билан ишлашдан ташқари).

Махсус ишлар рўйхати корхона раҳбарияти кўрсатмасига биноан, маҳаллий шароитларни ҳисобга олган ҳолда тўлдирилиши мумкин.

12. Ўн саккиз ёшдан кичик шахсларнинг меҳнати қўлланиши тақиқланадиган ноқулай меҳнат шароитлари ишларига жалб қилиниши тақиқланади.

13. 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларига бир ўзи хизмат кўрсатувчи навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлар ва смена бўйича катта навбатчилар электр хавфсизлиги бўйича IV гуруҳга мансуб, қолганлари эса III гуруҳга мансуб бўлиши шарт.

1000 В гача кучланишли электр қурилмаларига бир ўзи хизмат кўрсатувчи навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлар III гуруҳга мансуб бўлиши шарт.

14. Кучланиш остида бўлган электр қурилмаларининг тўсиқсиз ток ўтказувчи қисмларига ушбу Қоидаларга 2-иловада кўрсатилгандан кам масофага одамларнинг, юк кўтарувчи машиналар ва механизмларнинг яқинлашиши тақиқланади.

15. Электр станция ва подстанция электр қурилмаларини навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлардан бўлган электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга мансуб хизматчи ёки V гуруҳга мансуб маъмурий-техник ходим ёхуд ташкилот раҳбарияти бир ўзи кўрикдан ўтказиши мумкин.

Ноэлектротехник ходимларнинг электр станция ва подстанциянинг электр қурилмаларини кўриб чиқиши ва экскурсияси корхона раҳбариятининг рухсати билан бир ўзи кўриб чиқиш ҳуқуқига эга бўлган IV гуруҳга мансуб ходим назорати остида амалга оширилиши мумкин.

ҲЛни кўриб чиқиш ушбу Қоидаларнинг 367 ва 368-бандлари талабларига мувофиқ амалга оширилади.

16. Ушбу электр қурилмаларига хизмат кўрсатмайдиган ходимлар, навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходим ёки бир ўзи кўриб чиқиш ҳуқуқига эга бўлган ходим ҳамроҳлигида электр қурилмаларга киритилиши мумкин.

Ҳамроҳ ходим электр қурилмаларига кириши мумкин бўлган одамларнинг хавфсизлигини кузатиши ҳамда уларни ток ўтказувчи қисмларга яқинлашмаслиги ҳақида огоҳлантириши керак.

17. 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларини кўриб чиқишда ток ўтказувчи қисмларга ушбу Қоидаларга 2-иловада кўрсатилгандан кам масофага яқинлашишга қарши қўйиладиган тўсиқлар билан жиҳозланмаган хона ва камераларга кириш тақиқланади. Тўсиқларнинг эшигини очиш ва тўсиқлар орқасига ўтиш тақиқланади. Тўсиқлар электр қурилмаларининг тузилиши талабларига мувофиқ ўрнатилади.

1000 В гача кучланишли электр қурилмаларини кўриб чиқишда шчит, йиғмалар, бошқарув пультлари ва бошқа тузилмаларнинг эшигини очишга рухсат этилади.

Электр қурилмаларини кўриб чиқиш жараёнида бирор-бир ишни бажариш тақиқланади.

18. 6 — 35 кВли электр қурилмаларида ерга туташиш содир бўлса, фақат тезкор алмашлаб улашларни бажариш ҳамда кучланиш таъсирига тушиб қолган одамларни қутқариш учун аниқланган туташиш жойига ёпиқ тақсимловчи қурилмасига (кейинги ўринларда — ЁТҚ) 4 м дан, очиқ тақсимловчи қурилмасига (кейинги ўринларда — ОТҚ) ва ҲЛ да 8 м дан кам масофага яқинлашишга ижозат берилади. Бунда электр ҳимоя воситаларидан фойдаланиш шарт.

19. 1000 В дан юқори бўлган қўл билан ҳаракатлантириладиган узатмали ажратгич, бўлгич ва ўчиргичларни ўчириш ва ёқишда диэлектрик қўлқоплардан фойдаланиш зарур.

20. Сақлагичларни ўрнатиш ва олиб қўйиш кучланиш олинган ҳолатда амалга оширилиши лозим.

Схемасида кучланишни олувчи коммутацион аппаратлар бўлмаган электр уланишларидаги сақлагичларни кучланиш остида, лекин юклама бўлмаган ҳолатда олишга ва ўрнатишга ижозат берилади.

Иккиламчи занжирларда, ёритиш тармоқларида ва кучланиш трансформаторларида сақлагичларни кучланиш ва юклама остида алмаштиришга ижозат берилади.

21. Сақлагичларни кучланиш остида олиб қўйиш ва ўрнатишда қуйидагилардан:

1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида — диэлектрик қўлқоплар ва ҳимоя кўзойнакларидан фойдаланган ҳолда изоляцияловчи қисқичлардан (штангадан);

1000 В гача кучланишли электр қурилмаларида — изоляцияловчи қисқичлар ёки диэлектрик қўлқоплардан ва ҳимоя кўзойнакларидан фойдаланиш зарур.

22. 1000 В гача кучланишли шчитлар ва йиғмаларда сақлагичлар вертикал устма-уст жойлашганда (фазалар вертикал жойлашганда) ва коммутацион аппаратлар бўлмаганда юклама остида сақлагичларни ўрнатиш ва олиб қўйишга ижозат берилади. Бунда кўзни ҳимоя қилиш воситаси ўрнига юзни ҳимоя қилиш воситасидан фойдаланиш тавсия этилади.

23. Иш олиб борилаётган камералардан ташқари қолган барча электр қурилмалари хоналари, камералари, шчитлари ва йиғмаларининг эшиклари қулфланган бўлиши шарт.

24. 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмалари (ЁТҚнинг хоналари ва камералари, комплект тақсимловчи қурилмалар, ОТҚ) ҳамда 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларидан ташқарида жойлашган 1000 В гача кучланишли тақсимловчи шчитлар ва йиғмаларнинг калитлари навбатчи ходим ҳисобида туриши шарт. Маҳаллий навбатчи ходимлар бўлмаган электр қурилмаларида калитлар маъмурий-техник ходимлар ҳисобида туриши мумкин.

Ҳар бир калит рақамланган бўлиши шарт. Калитларнинг бир жамланмаси захирада бўлиши шарт.

Қуйидаги ходимларга:

бир ўзи кўриб чиқиш ҳуқуқига эга бўлган ходимларга — барча хоналарнинг калитлари;

ишга қўйишда тезкор таъмирловчи ходимларни ишга қўйувчига, иш раҳбарига ва иш бажарувчига, кузатувчига — иш олиб бориладиган хоналарнинг калитлари тилхат билан берилиши керак.

25. Ҳар куни кўрикдан ёки иш тугагандан кейин калитлар қайтариб топширилиши шарт. Маҳаллий навбатчи бўлмаган электр қурилмаларида иш олиб борилганда калитлар кўрикдан ёки иш батамом тугагандан сўнг, узоғи билан кейинги иш кунидан кечиктирмасдан қайтарилиши шарт.

Калитларни узоқ муддатга электр тармоғи корхонасининг тақсимловчи электр қурилмаларида тезкор алмашлаб улаш ҳуқуқига эга бўлган истеъмолчилар ходимига, шунингдек, навбатчига, тезкор-таъмирлаш ва бир ўзи кўриб чиқиш ҳуқуқига эга бўлган маъмурий-техник ходимга бериш зарурияти корхона бош муҳандиси томонидан белгиланади.

Калитларни олиш ва қайтариш жараёни ихтиёрий шаклдаги журналда ёки тезкор-диспетчерлик журналида қайд этилиши шарт.

26. Бахтсиз ҳодиса содир бўлганда жароҳатланган шахсни электр токи таъсиридан қутқариш учун кучланиш зудлик билан олдиндан рухсатсиз олиниши шарт.

27. Ишлаб турган электр қурилмаларида бажариладиган ишлар ушбу Қоидаларга 3-иловада келтирилган наряд-ижозат шакли бўйича олиб борилиши лозим.

Ушбу Қоидаларда кўрсатилган ҳолатларда ишларни фармойиш бўйича бажаришга рухсат берилади.

28. Ишларни ўзбошимчалик билан бажариш, шунингдек, иш жойларини ва топшириқ ҳажмини наряд ёки фармойишда белгиланганидан кенгайтириш тақиқланади.

29. Электр қурилмаларида, бошқа наряд амал қилаётган зонада бажариладиган ҳар қандай ишлар, ушбу наряд бўйича иш олиб бораётган шахс (иш раҳбари) ёки ушбу нарядни берган шахс билан келишган ҳолда бажарилиши шарт.

Келишув иш жойини тайёрлашдан олдин наряднинг ҳошиясида «Келишилди» деган сўз ёзилиб, келишган шахс имзоси (ушбу Қоидаларга 3-илова, 2-жадвали) билан расмийлаштирилади.

30. 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларини, шунингдек, кучланишидан қатъи назар ҲЛни мукаммал таъмирлаш технологик харита ёки ишларни бажариш лойиҳаси (кейин ўринларда — ИБЛ) бўйича амалга оширилиши шарт.

31. Электр станция ва подстанцияларнинг 1000 В гача кучланишли электр қурилмалари ва КЛда кучланиш остида ишлаётганда қуйидагилар бажарилиши шарт:

иш жойига яқин жойлашган, бехосдан тегиш эҳтимоли бўлган кучланиш остидаги бошқа ток ўтказувчи қисмларни тўсиб қўйиш;

диэлектрик калишларда ёки изоляцияланган тагликда ёхуд диэлектрик гиламчада туриб ишлаш;

дастаги изоляцияланган асбобларни (бундан ташқари отверткаларнинг ўзаги ҳам изоляцияланган бўлиши керак) қўллаш; агар бундай асбоблар бўлмаса, диэлектрик қўлқоплардан фойдаланиш.

Енги калта ёки шимарилган кийимда ишлаш, шунингдек, темир арралар, эговлар, металлдан қилинган метрлар ва бошқа шунга ўхшаш асбоблардан фойдаланиш тақиқланади.

32. Агар электр қурилмаларида эгилиб ишлаётган шахс қаддини ростлаганда электр қурилмасининг ток ўтказувчи қисмларигача масофа ушбу Қоидаларга 2-иловада кўрсатилган масофадан кам бўладиган бўлса, бундай ҳолатда ишлаш тақиқланади. Электр станция ва подстанцияларнинг 6 — 110 кВ кучланишли электр қурилмаларида тўсиқсиз ток ўтказувчи қисмларида орқа ёки икки ён томонда жойлашган ҳолатда иш бажариш тақиқланади.

33. Кучланиш остида бўлган ускунанинг изоляторларига электр ҳимоя воситаларини қўлламасдан тегиш тақиқланади.

34. ҲЛ ва АҲЛнинг электр боғланган участкаларини (симларни, тросларни) улаш ёки узишдан олдин, уларнинг потенциалларини тенглаштириш керак. Участкаларнинг потенциалларини тенглаштириш, уларни сим орқали улаш ёки узилиши керак бўлган (узилиши мўлжалланган) жойнинг иккала томонига ерга улагичларни ўрнатиш, сўнгра уларни бир умумий ерга улагичга (ерга улаш тузилмасига) улаш орқали амалга оширилади.

35. Электр ҳимоя воситаларидан (изоляцияловчи штангалар ва омбирлар, электр ўлчов штангалари ва омбирлари, кучланишни кўрсатувчи асбоблар билан) фойдаланиб ишлаганда ток ўтказувчи қисмларга одамнинг яқинлашишига — ушбу воситаларнинг изоляцияланган қисми узунлиги билан белгиланадиган масофага ижозат берилади.

36. ОТҚда ва ҲЛнинг кесишиш оралиқларида кучланиш остида бўлган симлардан пастда жойлашган симлар (трослар), уларга тааллуқли изоляторлар ва арматураларни алмаштиришда, алмаштириш учун мўлжалланган симларни силтаб тортганда юқорида жойлашган кучланиш остида бўлган симларга тегиб кетмаслик учун ушбу ўзгартирилаётган симлар (трослар) устига ўсимлик ёки синтетик толадан тўқилган арқонлар ташланади. Арқонлар кесишган оралиқда жойлашган симни икки жойдан ҳар тарафга ташланиб, уларнинг учлари лангарга, конструкцияларга ёки бошқа жойларга тортиб маҳкамланиши керак. Симларни (тросни) кўтариш аста-секин ва бир маромда бажарилиши шарт.

37. Кучланиш остидаги симлардан (трослардан) юқорида жойлашган симларда ва уларга тааллуқли изоляторлардаги, арматурадаги ишлар корхона раҳбарияти тасдиқлаган ИБЛ бўйича олиб борилиши керак. ИБЛда симлар (трослар) осилиб тушиб кетмаслиги ҳамда илашган кучланишдан ҳимоя қилиш чоралари кўзда тутилган бўлиши керак. Бундай ишларни бажаришда кесишган оралиқда жойлашган симлардан кучланишни олмасдан туриб симларни (тросларни) алмаштириш тақиқланади.

38. Ходимлар, агар электр қурилмасида кучланиш йўқолса, унга кучланиш огоҳлантирилмасдан яна берилиши мумкинлигини ёдда тутишлари керак.

39. Сутканинг қоронғи пайтида иш олиб борилаётган жойлар — йўлкалар, у ерга бориш йўллари ва иш жойлари ёритилган бўлиши шарт. Ёритилиш даражаси бир маромда бўлиб, ёритиш қурилмалари ишлаётганларнинг кўзини қамаштирмаслиги керак. Ёритилмаган жойларда ишлаш тақиқланади.

40. Момоқалдироқ яқинлашаётганда ҲЛ, АҲЛ, ОТҚ, ЁТҚнинг ҲЛ чиқармалари ва линия ажратгичларида, ҲЛ участкаларига уланган КЛда, шунингдек, алоқа узеллари хоналарининг АҲЛ кирган қисмида ва антенна-устунли иншоотлардаги барча ишлар тўхтатилиши шарт.

41. Электр станциялар ва подстанцияларнинг ишлаб турган электр ускуналари (бошқариш, реле ва шунга ўхшаш шчитлардан ташқари) жойлашган хоналарда, ЁТҚ ва ОТҚда, қудуқларда, туннелларда ва траншеяларда бўлган, шунингдек, ҲЛга хизмат кўрсатишда ва мукаммал таъмирлашда иштирок берувчи барча ходимлар ҳимоя каскаларидан фойдаланишга мажбурдир.

42. Компрессор қурилмалари ва ҳаво йиғгичларга, аккумулятор батареялари ҳамда зарядловчи тузилмаларга хизмат кўрсатувчи хизматчилар III гуруҳга мансуб бўлишлари шарт.

43. Бошқариш шчитларида, ТҚда жойлашган ҳисоблагичлар ва бошқа ўлчов воситаларининг кўрсаткичларини навбатчи назорати остида корхона ёки бошқа ташкилот ходимидан бўлган хизматчи ёзиб олиши мумкин. Маҳаллий навбатчи ходим бўлмаган тақдирда, кўрсатгичлар ТЧБнинг катта ходими назорати остида ёзиб олиниши мумкин.

44. Ер қазиш ишларини бажаришда КМК 3.01.02-00 Қурилишда хавфсизлик техникаси талабларига риоя қилиниши керак.

45. Ишлар хавфсиз бажарилиши учун қуйидаги ташкилий тадбирлар амалга оширилиши шарт:

ишлар хавфсиз олиб борилишига жавобгар шахсларни тайинлаш;

наряд ёки фармойиш бериш;

иш жойини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат бериш;

иш жойини тайёрлаш ва ишга қўйиш;

иш бажарилаётганда назорат қилиш;

бошқа иш жойига ўтказиш;

ишдаги танаффусларни ва иш тугатилганини расмийлаштириш.

46. Ишлар хавфсиз бажарилиши учун қуйидаги шахслар жавобгардир:

наряд ва фармойиш берувчи;

иш раҳбари;

иш жойини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат берувчи шахс;

иш жойини тайёрловчи шахс;

ишга қўйувчи (иш жойини тайёрловчи ва ишга қўйувчи битта ходим бўлиши мумкин);

иш бажарувчи;

кузатувчи;

бригада аъзоси.

47. Наряд ва фармойиш берувчи ишларни хавфсиз бажариш имкониятини белгилайди. У нарядда кўрсатилган хавфсизлик чораларининг тўғрилиги ва етарлилиги учун, бригаданинг сифат ва сон жиҳатдан таркиби ҳамда жавобгар шахсларни тайинлаш учун, шунингдек, нарядда кўрсатилган хизматчилар бажариши керак бўлган ишга уларнинг электр хавфсизлиги гуруҳи бўйича мувофиқлиги учун жавобгардир.

48. Наряд ва фармойишни бериш ҳуқуқи корхонанинг ва унинг таркибий қисмларининг V гуруҳга мансуб маъмурий-техник ходимларига берилади.

Наряд бериш ҳуқуқига эга бўлган маъмурий-техник ходимлар бўлмаганда, кечиктириб бўлмайдиган ишларни бажариш учун ушбу электр қурилмани эксплуатация қилувчи IV гуруҳга мансуб навбатчи ходим томонидан наряд ва фармойиш беришга ижозат берилади.

Бундай пайтларда навбатчи ходимга наряд бериш ҳуқуқи корхона раҳбариятининг ёзма кўрсатмаси билан расмийлаштирилиши шарт.

49. Иш раҳбари нарядда кўрсатилган барча хавфсизлик чораларининг бажарилганлиги ва етарли эканлигига, ишга қўйувчи ва иш бажарувчи томонидан бригада аъзоларига берилган йўл-йўриқнинг сифати ва тўлиқлиги учун, шунингдек, иш жараёнида ишни хавфсиз олиб боришни ташкил қилиш учун жавоб беради.

Иш раҳбарлари этиб V гуруҳга мансуб муҳандис-техник ходимлар тайинланиши шарт. Агар бажарилаётган ишнинг айрим босқичлари иш раҳбарининг узлуксиз назорати остида ва иш раҳбари бошчилигида бажарилиши зарур бўлса, у ҳолда наряд берувчи наряднинг «Алоҳида кўрсатмалар» сатрига бу ҳақда ёзиб қўйиши шарт.

50. Иш жойини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат берувчи шахс иш бажариш учун кўзда тутилган ускунани ўчириш ва ерга улаш чораларининг етарлилиги ва уларни амалга ошириш мумкинлиги, шунингдек, ишга қўйиладиган бригадаларнинг иш вақтлари ва жойларини мувофиқлаштириш учун жавобгар ҳисобланади.

Иш жойини тайёрлаш ва ишга қўйишга ижозат берувчи шахс навбатчиларга ёки иш жойини тайёрлаётган тезкор таъмирловчи ходимларга, шунингдек, ишга қўйувчиларга ускунада олдиндан бажарилган ўчириш ва ерга улаш ишлари ҳақида маълумот бериши шарт.

Иш жойини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат бериш ҳуқуқига лавозим йўриқномасига асосан IV гуруҳга мансуб навбатчи ходимлар, шунингдек, корхона кўрсатмаси бўйича бунга ваколат берилган маъмурий-техник ходимлар ҳақли бўлади.

51. Иш жойини тайёрловчи шахс иш жойини тайёрлаш бўйича нарядда кўрсатилган чораларнинг тўғри ва аниқ бажарилиши, шунингдек, иш шароитлари бўйича талаб қилинаётган чоралар (қулфларни, плакатларни, тўсиқларни ўрнатиш ва ҳоказо) учун жавоб беради.

Иш жойларини тайёрлашга навбатчилар ёки электр қурилмасида тезкор алмашлаб улашларни бажаришга ижозат берилган тезкор таъмирловчи ходимларнинг ҳуқуқлари бор.

52. Ишга қўйувчи кўрилган хавфсизлик чораларининг тўғрилиги ва етарлилиги, нарядда кўрсатилган чоралар, иш жойи иш хусусиятига мувофиқлиги, ишга қўйишнинг тўғрилиги, шунингдек, берилаётган йўриқнинг сифати ва тўлалиги учун жавоб беради.

Ишга қўйувчилар навбатчилар ёки тезкор-таъмирлаш ходимларидан тайинланиши лозим. Ушбу Қоидаларнинг 57-бандида қайд этилган шартлар бажарилганда ҲЛ да ишга қўйиш бундан мустасно. 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида ишга қўйувчи IV гуруҳга мансуб, 1000 В гача кучланишли электр қурилмаларда эса ишга қўйувчи III гуруҳга мансуб бўлиши шарт.

53. Иш бажарувчи:

тайёрланган иш жойининг наряд кўрсатмаларига мувофиқлигига;

бригада аъзоларига берилган йўл-йўриқнинг аниқ ва тўлалигига;

керакли ҳимоя воситалари, асбоблар, инвентарлар, мосламаларнинг мавжудлигига, ишга яроқлилиги ва уларни тўғри қўллашга;

иш жойида тўсиқлар, хавфсизлик белгиларининг ва плакатларнинг, қулфлаш тузилмаларининг сақланишига;

ишларнинг хавфсиз бажарилиши ва ушбу Қоидаларга риоя этилишига жавоб беради.

Иш бажарувчи бригада аъзолари устидан доимий назорат олиб бориши ва алкоголь таъсиридан маст ҳолатда бўлган бригада аъзоларини ишдан четлаштириши шарт.

Наряд бўйича 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмасида иш бажарувчи IV гуруҳга мансуб, 1000 В гача бўлган электр қурилмасида эса — III гуруҳга мансуб бўлиши шарт. Зарарли газлар пайдо бўлиши мумкин бўлган ер ости иншоотларида ва кучланиш остида бажариладиган ишлар бундан мустасно, бунда иш бажарувчи IV гуруҳга мансуб бўлиши шарт.

Барча электр қурилмаларида фармойиш бўйича иш бажарилаётганда, ушбу Қоидаларнинг 67, 199 ва 400-бандларида кўрсатилганидан ташқари, иш бажарувчи III гуруҳга мансуб бўлиши мумкин.

54. Электр қурилмаларида мустақил ишлаш ҳуқуқига эга бўлмаган бригада ишчилари устидан назорат олиб бориш учун кузатувчи тайинланиши шарт.

Кузатувчи:

тайёрланган иш жойи наряд кўрсатмаларига мувофиқлиги учун;

иш жойида ўрнатилган ерга улагичлар, тўсиқлар, хавфсизлик белгилари, плакатлар, узатмаларнинг қулфловчи тузилмалари мавжудлиги ва сақланиши учун;

бригада аъзоларининг электр қурилмасини электр токидан жароҳатланиш борасидаги хавфсизлиги учун жавоб беради.

Ишнинг технологияси билан боғлиқ хавфсизлик учун шу бригада таркибига киритилган, унга бошчилик қиладиган хизматчи жавобгардир ва у доим иш жойида бўлиши шарт. Унинг фамилияси наряднинг «Алоҳида кўрсатмалар» сатрида кўрсатилади.

Кузатувчилар III гуруҳга мансуб хизматчилардан тайинланиши мумкин.

55. Ҳар бир бригада аъзоси ушбу Қоидаларни, ишга қўйиш пайтида ва иш жараёнида олган йўл-йўриқли кўрсатмаларни, шунингдек, меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича маҳаллий йўриқномалар талабларини бажариши шарт.

56. Ташкилот раҳбарияти ёзма кўрсатма билан ўз хизматчиларига қуйидаги ҳуқуқларни бериши расмийлаштирилиши шарт: наряд, фармойиш бериш; иш раҳбари; иш бажарувчи; ишга қўйувчи (тезкор таъмирловчи ходимлардан), шунингдек, электр қурилмаларини бир ўзи кўриб чиқиш ҳуқуқига эга бўлиш.

57. Жавобгар шахсларга ўриндошлик асосида ушбу Қоидаларга 4-иловада келтирилган вазифаларнинг бирини бажаришларига ижозат берилади.

ҲЛда иш жойини тайёрлаш учун коммутация аппарати билан операция бажармасдан туриб, фақат кучланиш йўқлигини текшириш ва кўчма ерга улагичларни ўрнатиш талаб этилган ҳолларда иш раҳбари ёки таъмирлаш бригадасидан тайинланган иш бажарувчи ўриндошлик асосида ишга қўйувчи вазифасини бажаришига ижозат берилади.

58. Наряд икки нусхада, телефон ёки радиоалоқа орқали берилганда эса уч нусхада ёзилади. Телефон ёки радиоалоқа орқали берилганда наряд берувчи бир нусхада, наряд матнини қабул қилувчи шахс эса, нарядни икки нусхада телефон ёки радиограмма ҳолида қабул қилади ва қайта текширгандан сўнг наряд берувчи имзоси ўрнига унинг фамилияси, исми, отасининг исмини ёзиб, наряд ёзуви тўғрилигини ўз имзоси билан тасдиқлайди.

Иш бажарувчи бир вақтнинг ўзида ишга қўйувчи қилиб тайинланган ҳолларда наряд иш бажарувчига қандай усулда берилишидан қатъи назар икки нусхада тўлдирилади ва наряднинг бир нусхаси наряд берувчида қолади.

Маҳаллий шароитларга (диспетчерлик пунктининг жойлашишига) қараб наряднинг бир нусхаси иш жойини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат берувчида (диспетчерда) қолиши мумкин.

59. Бир иш раҳбарига бериладиган нарядлар сонини наряд берувчи белгилайди.

Ишга қўйувчига ва иш бажарувчига (кузатувчига) навбатма-навбат ишга қўйиш ва улар бўйича ишлаш учун бирданига бир нечта наряд ва фармойишлар берилиши мумкин.

60. Нарядни иш бошланган кундан бошлаб 15 календарь кундан кўп бўлмаган муддатга беришга рухсат этилади. Нарядни 1 марта, узайтирилган кундан бошлаб 15 календарь кундан кўп бўлмаган муддатгача узайтириш мумкин. Иш жараёнидаги танаффусларда наряд ўз кучини сақлаб қолади.

61. Наряд муддатини фақат ушбу нарядни берган ёки ушбу электр қурилмасида ишлашга наряд бериш ҳуқуқига эга бўлган ходим узайтириши мумкин.

Наряд муддатини узайтириш тўғрисидаги рухсат телефон, радиоалоқа ёки курьер орқали ишга қўйувчига, иш раҳбарига ёки ишни бажарувчига топширилиши мумкин, бундай ҳолда ушбу ходим ўз имзоси билан наряд муддатини узайтирган ходимнинг исми ва фамилиясини нарядда кўрсатади.

62. Нарядлар бўйича ишлар тўлиқ тугагандан сўнг улар 30 сутка давомида сақланиши шарт, кейин эса йўқ қилиб юборилиши мумкин.

63. Фармойиш бир марталик хусусиятга эга бўлиб, унинг муддати ижрочилар иш кунининг давомийлиги билан белгиланади.

64. Ишлашга фармойиш иш бажарувчига ва ишга қўйувчига ёки иш жойини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат берувчига берилади.

Маҳаллий навбатчиси бўлмаган электр қурилмаларида, иш жойида ишга қўйиш талаб қилинмаганда, фармойиш тўғридан-тўғри иш бажарувчига берилиши мумкин.

65. Фармойиш бўйича бажарилиши мўлжалланган ишлар наряд берувчи ходим ихтиёрига қараб наряд бўйича бажарилиши мумкин. Нарядлар ва фармойишлар бўйича бажариладиган ишларни ҳисобга олиш ушбу Қоидаларга 5-иловада келтирилган тартиб бўйича амалга оширилади.

66. Қисқа муддатли, яъни давомийлиги 1 соатдан ортиқ бўлмаган ишлар фармойиш бўйича таъмирлаш ходим томонидан навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходим назорати остида, шунингдек, навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимнинг ўзи томонидан бажарилишига рухсат берилади.

Бундай ишларга қуйидагилар киради:

электр двигатель ва бошқа ускуналардан кабеллар, симлар, шиналарни ажратиш ёки улаш;

ТҚда релели ҳимоя, автоматика, телемеханика ва алоқа, шу жумладан, юқори частотали ҳимоя ва алоқа фильтрларининг тузилмалари ва занжирларидаги ишлар;

0,4 кВ ли ҲЛни, шунингдек, барча кучланишли КЛни ажратиш ёки улаш, фазировка қилиш, КЛ занжирларининг бутунлигини текшириш, трансформатор шохобчаларини алмашлаб улаш, мой ўлчагич ойналарини ва якка изоляторларни артиш, қўшимча мой қуйиш ва текширишга олиш, мойни қуритиш ва тозалаш аппаратларини улаш ва ажратиш, ҳаво ўчиргичларининг манометрларини алмаштириш, ток ўтказувчи қисмларнинг қизиши ва титрашини текшириш, электр ўлчаш омбирлари билан ўлчаш, симлар ва шиналардан бегона нарсаларни, ҲЛ симларидан қулаган дарахтлар, шох-шабба ва бошқаларни олиб ташлаш;

электр қурилмаларининг, энергетика тизимининг диспетчерлик ва технологик бошқариш воситалари (кейинги ўринларда — ДТБВ) (алоқа ва телемеханиканинг кабель ва ҳаво линиялари, юқори частотали каналлар, телемеханика ва алоқа тузилмалари), каналларининг, иссиқлик автоматикасининг, иссиқлик техника ўлчовлари ҳамда ҳимоя тузилмаларининг, масофадан бошқариш воситалари, сигнализация ва автоматлаштирилган бошқарув тизимлари техник воситаларининг (кейинги ўринларда — ИАЎ), истеъмолчилар электр таъминотининг нормал ишлашига хавф солувчи носозликлар пайдо бўлганда, уларни бартараф қилиш учун кечиктириб бўлмайдиган ишлар.

67. Ушбу Қоидаларнинг 66-бандида келтирилган ишларни бажаришда ишлаётганларнинг сони назорат қилувчи ходим билан биргаликда 3 кишидан ортмаслиги шарт.

1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида ишлаганда, ишни бажараётган ёки назорат қилаётган навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлардан бошлиғи IV гуруҳга мансуб, 1000 В гача бўлган электр қурилмаларида — III гуруҳга мансуб бўлиши шарт. Бригаданинг қолган аъзолари III гуруҳга мансуб бўлишлари керак. Истеъмолчини таъминловчи уланишлардаги ишларга истеъмолчи ходими жалб қилиниши мумкин.

Ишни бошлашдан олдин иш жойида барча техник тадбирлар амалга оширилиши шарт, очиқ тақсимловчи қурилмаларда иш жойини арқон ёки шнур билан ўрашдан ташқари бундай ҳолларда очиқ тақсимловчи қурилмасида иш жойини арқон билан ўраш шарт эмас.

Ушбу Қоидаларнинг 66-бандида қайд этилган ишларни бажариш учун 1 соатдан кўп вақт ёки 3 кишидан ортиқ одам талаб этилса, у ҳолда ушбу иш наряд бўйича бажарилиши шарт.

68. Бригада аъзолари сони ва унинг таркиби уларнинг электр хавфсизлиги бўйича гуруҳларини ҳисобга олган ҳолда иш бажариш шароитларига ҳамда бригада аъзолари устидан иш бажарувчининг (кузатувчининг) назоратини таъминлаш имкониятига қараб белгиланади.

Иш бажарувчи раҳбарлик қилаётган бригада аъзоси II гуруҳга мансуб бўлиши шарт. Ишлар кучланиш остида бажариладиган бўлса, бригада аъзоси III гуруҳга мансуб бўлиши шарт, ҲЛда бажариладиган ишлар бундан мустасно (ушбу Қоидаларнинг 332-банди), бундай ишларни IV гуруҳга мансуб бригада аъзоси бажариши шарт.

Бригадага унинг III гуруҳга мансуб ҳар бир аъзосига I гуруҳга мансуб бир ишчини киритишга ижозат берилади. Лекин I гуруҳга мансуб бригада аъзоларининг умумий сони 3 кишидан ортмаслиги керак.

Ушбу Қоидаларда назарда тутилган ҳолларда (120 — 124, 127, 487, 525-бандларига қаралсин) ишларни фармойиш бўйича бир киши бажаришига рухсат этилади.

69. Навбатчи ўзидан юқори турувчи навбатчининг рухсати билан нарядга киритилмасдан, тезкор журналга ёзиб қўйилиб, таъмирлаш бригадасида ишлашга жалб қилиниши мумкин.

70. Бригада таркибини ўзгартириш, наряд берувчига ёки ушбу электр қурилмасида ушбу ишни бажариш учун наряд бериш ҳуқуқига эга бўлган бошқа ходимга ижозат берилади. Бригада таркибини ўзгартириш ҳақидаги кўрсатмалар телефон, радиоалоқа ёки курьер орқали ишга қўйувчига, иш раҳбарига ёки ишни бажарувчига юборилиши мумкин, у ўз имзоси билан ушбу ўзгартириш тўғрисида кўрсатма берган ходимнинг фамилияси, исми ва отасининг исмини нарядга ёзиб қўяди.

Бригада таркибини ўзгартиришда ушбу Қоидаларнинг 68-банди талаблари бузилишига йўл қўйилмаслиги шарт. Иш бажарувчи бригада таркибига қўшилган янги ишчиларга йўл-йўриқ бериши шарт.

71. Иш раҳбари ёки иш бажарувчи алмаштирилганда ёки бригада таркиби ярмидан кўпга ўзгартирилса, наряд янгидан берилиши шарт.

72. Иш жойини тайёрлаш ва ишга қўйиш фақат навбатчи ёки бунга ваколати бор шахсдан ижозат олингандан сўнг бажарилиши мумкин, ИАЎ қурилмаларида ишга қўйиш бундан мустасно (ИАЎ қурилмаларида ишга қўйиш тартиби ушбу Қоидаларнинг XVIII бобида келтирилган).

73. Ижозат иш жойини тайёрлашни амалга оширувчига ва ходимларни ишга қўйувчига шахсан, телефон, радиоалоқа, курьер ёки оралиқ подстанция навбатчиси орқали берилиши мумкин. Бундай ижозатни олдиндан бериш тақиқланади.

74. Бригадани фақат битта наряд бўйича ишга қўйишга ижозат берилади.

75. Иш жойини тайёрлаш бўйича нарядда кўрсатилган чораларни ўзгартириш тақиқланади.

Иш жойини тайёрлашга тааллуқли чораларнинг тўғрилигига ва етарлилигига, шунингдек, ишнинг хавфсиз бажарилишига шубҳа пайдо бўлганда, ушбу иш жойини тайёрлаш тўхтатилиши шарт.

76. Иш бажарувчи ишга қўйувчи вазифасини ўриндошлик асосида бажарган ҳолларда, у иш жойини III гуруҳга мансуб бригада аъзоларидан бирортаси билан тайёрлаши шарт.

77. Ишга қўйувчи ишга қўйишдан олдин иш жойини тайёрлаш бўйича техник тадбирларнинг бажарилганлигига ишонч ҳосил қилиши шарт. Ишонч шахсан кўриш билан, тезкор журналдаги ёзувлар бўйича, тезкор схема бўйича ёки навбатчи, тезкор таъмирловчи ходим ва истеъмолчилар ходимларининг хабарлари бўйича ҳосил қилиниши мумкин.

78. Иш раҳбари ва иш бажарувчи (кузатувчи) ишга қўйишдан олдин, ишга қўйувчидан иш жойларини тайёрлашда қандай чоралар кўрилганлигини аниқлаши ва ушбу тайёргарликни иш жойи чегарасида шахсан кўздан кечириши шарт.

Ишга қўйишдан олдин иш жойи тайёрлигини иш раҳбари ишга қўйувчи билан бирга ёки унинг рухсати билан ўзи мустақил, иш бажарувчи — иш раҳбари ёки ишга қўйувчи билан бирга текшириши шарт.

79. Нарядлар ва фармойишлар бўйича ишга қўйиш бевосита иш жойида амалга оширилиши шарт.

Фармойиш бўйича ишлашда иш жойини тайёрлаш керак бўлмаган ҳолларда ишга қўйиш иш жойида амалга оширилиши шарт эмас, ҲЛ, АҲЛ ва КЛда эса талаб қилинмайди.

80. Ишга қўйиш иш жойининг тайёрлиги текширилганидан сўнг амалга оширилади.

Бунда ишга қўйувчи қуйидагиларни амалга ошириши шарт:

наряд ёки фармойишда кўрсатилган бригада таркибининг шахсий гувоҳномаларига мослигини текшириши;

соғлиги ёмон ва маст ҳолатдаги ишчиларни бригада таркибидан чиқариши;

йўл-йўриқ бериши: бригадани наряд, фармойиш мазмуни билан таништириши; иш жойининг чегараларини кўрсатиши; иш жойига яқин турган ускуналарни ва кучланиш бор-йўқлигидан қатъи назар яқинлашиш тақиқланган таъмирланаётган ва қўшни уланишларнинг ток ўтказувчи қисмларини кўрсатиши;

кучланиш йўқлигини бригадага тармоқда ўрнатилган ерга улагичларни кўрсатиши ёки иш жойидан ерга улагичлар кўринмаган тақдирда, 35 кВ ва ундан паст кучланишли электр қурилмаларида кучланиш йўқлигини текшириш билан кейинчалик ток ўтказувчи қисмларга қўл теккизиш орқали исбот қилиши шарт (конструкцияси имкон берадиган жойларда).

81. Ишга қўйишда ишга қўйувчидан ташқари иш бажарувчи ҳам бригадага йўл-йўриқ бериши шарт. У ишларни хавфсиз бажариш чоралари, шу жумладан, уларнинг технологияси, асбоблар, мосламалар, юк кўтариш машиналари ва механизмлардан фойдаланиш ҳақида ҳам йўл-йўриқ беради. Зарур бўлганда иш раҳбари йўриқни тўлдириши мумкин.

Йўл-йўриқ берилмасдан бригадани ишга қўйиш тақиқланади.

82. Йўл-йўриқни бериш ва ишга қўйиш ишга қўйувчи, иш бажарувчининг (кузатувчининг) ва бригада аъзоларининг имзолари билан ушбу Қоидаларга 3-иловада келтирилган наряднинг 3-жадвалида куни ва вақти кўрсатилиб расмийлаштирилади.

Ишга қўйишда берилган йўл-йўриқни йўл-йўриқ бериш журналида расмийлаштириш талаб қилинмайди.

83. Ишга қўйиш наряднинг ҳар икки нусхасида расмийлаштирилади. Наряднинг бир нусхаси иш бажарувчида (кузатувчида), иккинчиси эса навбатчи ёки тезкор-таъмирлаш ходимларидан тайинланган ишга қўйувчида қолдирилади.

Иш бажарувчи ўриндошлик асосида ишга қўйувчи вазифасини бажарганда ишга қўйиш наряднинг бир нусхасида расмийлаштирилади.

Фармойиш бўйича ишга қўйиш тезкор журналда ёки ушбу Қоидаларга 5-иловада келтирилган нарядлар ва фармойишлар бўйича ишларни қайд этиш журналида расмийлаштирилади.

84. Ишга қўйилгандан сўнг бригада томонидан хавфсизлик талабларининг бажарилиши устидан назорат иш бажарувчига (кузатувчига) юкланади. У иложи борича хавфи юқорироқ иш бажарилаётган жойда туриб ўз ишини шундай ташкил қилиши керакки, ўша ердан туриб ишлаётган барча бригада аъзолари ишини назорат қила оладиган бўлсин.

Кузатувчига ўриндошлик асосида назорат қилишдан бошқа бирон ишни бажариш тақиқланади.

85. Иш бажарувчи (кузатувчи) иш жойидан вақтинча кетиши зарур бўлганда, агар унинг ўрнини иш раҳбари, ишга қўйувчи ёки наряд бериш ҳуқуқига эга бўлган ходимга алмаштириш имконияти бўлмаса, иш бажарувчи бригадани (тақсимловчи қурилмасидан чиқариб, эшикларни қулфлаб, ходимларни ҲЛ таянчларидан тушириб ва ҳоказо) иш жойидан чиқариши шарт.

Иш бажарувчи (кузатувчи) алмаштирилганда, у нарядни ўз ўрнига вақтинчалик қолдирилган ходимга бериб кетиши шарт.

1000 В гача бўлган кучланишли электр қурилмаларида фармойиш бўйича ишлар бажарилаётган бўлса, зарурат бўлганда, иш бажарувчининг қисқа вақтга кетишига ижозат берилади. Бундай пайтда бригаданинг III гуруҳга мансуб бир ёки бир неча аъзолари иш жойида қолиб ишни давом эттиришлари мумкин.

86. Иш бажарувчининг рухсати билан бригада аъзоларидан бири ёки бир нечтаси иш жойидан вақтинча кетишларига ижозат берилади. Бунда уларни бригада таркибидан чиқариш талаб қилинмайди. 1000 В дан юқори бўлган кучланишли электр қурилмаларида иш жойида қолган бригада аъзоларининг сони, иш бажарувчи билан ҳисоблаганда икки кишидан кам бўлмаслиги шарт.

III гуруҳга мансуб бригада аъзолари ТҚдан мустақил чиқишлари ва яна иш жойига қайтиб келишлари мумкин, I ва II гуруҳга мансуб бригада аъзолари эса фақат III гуруҳга мансуб бригада аъзоси ёки электр қурилмасини бир ўзи кўриб чиқиш ҳуқуқига эга бўлган шахслар ҳамроҳлигида чиқишлари ва яна иш жойига қайтиб келишлари мумкин. ТҚдан чиққандан сўнг эшикни очиқ — қулфланмаган ҳолда қолдириш тақиқланади.

Ишга қайтган бригада аъзолари фақат иш бажарувчининг рухсати билан ишга тушишлари мумкин. Агар электр қурилмаси жойлашган хонани қулфлашнинг иложи бўлмаса, иш бажарувчи бригада аъзолари қайтгунга қадар иш жойини ташлаб кетиш ҳуқуқига эга эмас.

87. Ушбу Қоидаларнинг бузилиши ёки ишлаётганлар ҳаётига хавф туғдирувчи бошқа ҳолатлар аниқланганда, бригада иш жойидан чиқарилиши ва иш бажарувчидан наряд қайтариб олиниши шарт. Бригадага фақат аниқланган камчиликлар бартараф қилингандан сўнг бирламчи ишга қўйишда кўрсатилган талаблар бажарилганда янгидан ишлашга ижозат берилиши мумкин.

88. Электр станциялар ва подстанцияларнинг 1000 В дан юқори электр қурилмаларида бригадани бошқа иш жойига ўтказишни ишга қўйувчи амалга оширади. Агар наряд берувчи наряднинг «Алоҳида кўрсатмалар» сатрида ёзма равишда ишни топширган бўлса, ушбу ўтказишни иш раҳбари ёки иш бажарувчи ҳам амалга ошириши мумкин.

89. Битта ҲЛ, АҲЛ, КЛнинг турли иш жойларида ҳамда электр станциялар ва подстанцияларнинг 1000 В гача бўлган кучланишли электр қурилмаларида бригадани бошқа иш жойига ўтказишни иш бажарувчи нарядда расмийлаштирмасдан амалга оширади.

90. Бригадани бошқа иш жойига ўтказиш ушбу Қоидаларга 3-иловада келтирилган наряднинг 3-жадвалида расмийлаштирилади. Навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлардан бўлган ишга қўйувчи амалга ошираётган ўтказишни наряднинг ҳар иккала нусхасида расмийлаштиради.

91. Электр станциялар ва подстанцияларнинг электр қурилмаларида ускунани ўчирмасдан бажариладиган ишларни нарядда расмийлаштириш бригадани бир тақсимловчи қурилмасидан бошқасига кўчиришда талаб қилинади.

Барча электр қурилмаларида фармойиш бўйича иш бажарилаётганда бригадани бошқа иш жойига ўтказишни расмийлаштириш талаб қилинмайди.

92. Иш куни давомидаги танаффус вақтида (овқатланиш ёки иш шароитлари туфайли) бригада иш жойидан чиқарилиши ҳамда ТҚ жойлашган хона эшиги қулфлаб қўйилиши шарт.

Наряд иш бажарувчида (кузатувчида) қолади. Бригада аъзолари танаффусдан сўнг иш бажарувчисиз (кузатувчисиз) иш жойига қайтиш ҳуқуқига эга эмас. Бундай танаффусдан сўнг иш бажарувчи (кузатувчи) бригадани нарядда расмийлаштирмасдан ишга қўяди.

93. Иш куни тугаши туфайли ишда танаффус бўлса, бригада иш жойидан чиқарилиши шарт.

Плакатлар, тўсиқлар, байроқчалар ва ерга улагичлар олинмайди.

Иш бажарувчи (кузатувчи) нарядни ишга қўйувчига топшириши, у йўқ бўлган тақдирда эса нарядни махсус ажратилган жойда, масалан, амалдаги нарядлар жилдига солиб қолдириши шарт. Маҳаллий навбатчи ходимлар бўлмаган электр қурилмаларида иш куни тугаши билан иш бажарувчига (кузатувчига) нарядни ўзида қолдиришига рухсат этилади.

Иш бажарувчи (кузатувчи) иш тугашини наряднинг ўзидаги нусхасида қўл қўйиб расмийлаштиради.

94. Келгуси кунларда бригадани тайёрланган иш жойига қайта қўйиш ишга қўйувчи ёки унинг ижозати билан иш раҳбари томонидан амалга оширилади. Бунда юқори турувчи тезкор ходимнинг ижозатини олиш талаб қилинмайди.

Агар ишни бажарувчига (кузатувчига) наряднинг «Алоҳида кўрсатмалар» сатрида ёзма равишда топшириқ берилган бўлса, у ишга қўйувчининг ижозати билан бригадани тайёрланган иш жойига ишлашга қўйиши мумкин.

Навбатчи ёки тезкор таъмирлаш ходимларидан бўлган ишга қўйувчи томонидан амалга ошириладиган бригадани ишга қўйиш наряднинг ҳар иккала нусхасида; иш раҳбари ёки иш бажарувчи (кузатувчи) томонидан амалга ошириладиган бригадани ишга қўйиш — фақат наряднинг ишни бажарувчида (кузатувчида) бўлган нусхасида расмийлаштирилади.

95. Келгуси куни ишни бошлашдан олдин ишни бажарувчи (кузатувчи) иш жойида қолдирилган плакатлар, тўсиқлар, байроқчалар бутунлигига ва тўлалигига, шунингдек, ерга улагичларнинг мустаҳкамлигига ишонч ҳосил қилгандан кейин бригадани ишга қўяди.

96. Ишлар тўлиқ тугагандан сўнг иш бажарувчи (кузатувчи) бригадани иш жойидан чиқариши, бригада қўйган вақтинчалик тўсиқлар, плакатлар, байроқчалар ва ерга улагичларни олиши, электр қурилмаси эшикларини қулфлаши, нарядда ўз имзоси билан ишлар тўлиқ тугаганини расмийлаштириши шарт. Иш раҳбари иш жойларини текширганидан сўнг ишлар тўлиқ тугаганини нарядда расмийлаштиради.

97. Ишни бажарувчи (кузатувчи) ишлар тўлиқ тугагани ва ушбу Қоидаларинг 96-банди талаблари бажарилгани тўғрисида ишга қўйувчига, у йўқ бўлган ҳолда иш жойларини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат берган шахсга хабар бериши шарт.

98. Ишлар тўлиқ тугагани расмийлаштирилган нарядни иш бажарувчи (кузатувчи) ишга қўйувчига топшириши, у йўқ бўлганда махсус ажратилган жойга, масалан, амалдаги нарядлар жилдига солиб қолдириши шарт.

Ишлар тўлиқ тугагандан сўнг нарядни топшириш қийин бўлса, ишга қўйувчининг ёки иш жойини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат берган шахснинг рухсати билан иш бажарувчи нарядни ўзида қолдириши мумкин. Бундай ҳолда иш бажарувчи ўриндошлик асосида ишга қўйувчи вазифасини бажарса, иш бажарувчи (кузатувчи) эртаси кундан кечиктирмай нарядни навбатчига ёки наряд берган ходимга, узоқ участкаларда эса участка маъмурий-техник ходимига топшириши шарт.

99. Ишга қўйувчи ишлар тўлиқ тугагани расмийлаштирилган нарядни олгандан кейин иш жойларини кўздан кечириб чиқиши, иш жойини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат берган ходимга ишлар тўлиқ бажарилганлиги ҳамда электр қурилмасини улаш мумкинлиги ҳақида хабар бериши шарт.

100. Фақат иш жойини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат берган ёки уни алмаштирган шахсдан рухсат (фармойиш) олингандан сўнг электр қурилмасини улаш мумкин.

Электр қурилмасини улаб ишга туширишга рухсат (фармойиш) фақат ушбу электр қурилмасида иш жойларини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат берган ишни бажарувчилар ва ишга қўйувчиларнинг барчасидан иш тўлиқ тугаганлиги, ушбу Қоидаларнинг 96-банди талаблари бажарилганлиги тўғрисидаги хабар олингандан ва электр қурилмасини улаш имконияти мавжуд бўлгандан сўнг берилиши мумкин.

101. Ишлар тўлиқ тугагандан сўнг электр қурилмасини улашга рухсат (фармойиш) олган навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлардан бўлган шахс ушбу электр қурилмасини улашдан олдин иш жойларини тайёрлашда навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходим томонидан ўрнатилган вақтинчалик тўсиқларни, кўчма плакатларни ва ерга улагичларни олиши, доимий тўсиқларни тиклаши шарт.

102. Тезкор таъмирловчи ходимлардан бўлган ишга қўйувчига электр қурилмасида ишлар тугагандан сўнг иш жойини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат берган ёки уни алмаштирган ходимнинг рухсатини ёки фармойишини олмасдан, электр қурилмасини улаш ҳуқуқи берилиши мумкин.

Бундай улашга ҳуқуқ берилиши наряднинг «Алоҳида кўрсатмалар» сатрида ёзилиши ва ишга қўйувчига иш жойини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат беришда тасдиқланиши шарт. Нарядда бундай тасдиқни расмийлаштириш талаб қилинмайди.

Бундай улаш ҳуқуқи фақат ушбу қурилмада ёки унинг участкасида бошқа бригада ишлашига рухсат этилмаган ҳолда берилади.

103. Авария ҳолатларида таъмирлашга чиқарилган электр ускунасини ёки электр қурилмасини навбатчи ходим ёки ишга қўйувчи, ишни бажараётган бригада йўқлигида иш тамом бўлгунга қадар, иш бажарувчи ўз иш жойига етиб келгунча ёки улар нарядни қайтариб бергунча иш жойларида ишни бажарувчини электр қурилмаси уланганлиги ва ишни давом эттириш тақиқланганлиги ҳақида огоҳлантириш учун одамлар қўйилиши шарти билан улаши мумкин.

104. Иш раҳбари қуйидаги ҳолатларда тайинланиши шарт:

ишлар механизмлар ва юк кўтариш машиналари ёрдамида бажарилганда;

1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларидаги ускуналарни ўчириб бажариладиган ишларда, электр қурилмаларининг барча ток ўтказувчи қисмларидан ушбу Қоидаларнинг 106-бандига мувофиқ кучланиш олинган ҳолатлар, оддий ва кўринарли схемали электр қурилмалари, электр двигателлари ва улар уланган ЁТҚдаги ишлардан ташқари;

КЛ ва АКЛда коммуникациялар жойлашган ва транспорт ҳаракати серқатнов зоналарда.

Наряд берувчига юқорида санаб ўтилган ишлардан ташқари бошқа ишларда ҳам иш раҳбарини тайинлашга рухсат берилади.

105. Битта уланишнинг бир ёки бир неча иш жойларида ишлашга наряд беришга рухсат этилади. Ушбу Қоидаларнинг 106, 107, 109, 110, 112-бандларида қайд этилган ҳолатлар бундан мустасно.

106. Ҳамма ток ўтказувчи қисмлардан, жумладан, ҲЛ ва КЛ чиқармаларидан кучланиш олинган электр қурилмаларида ва қўшни электр қурилмаларига кириш йўллари беркитилган (1000 В гача кучланишли шчит ва йиғмалар кучланиш остида қолиши мумкин) ҳолларда барча уланишларда бир вақтда ишлаш учун битта наряд беришга ижозат берилади. Бунда иш раҳбарини тайинлаш талаб қилинмайди.

107. Агрегатлар (қозонлар, турбиналар, генераторлар) ва алоҳида технологик қурилмалар (кулни чиқариб ташлаш, тизимли иситиш, майдалаш тизимлари) таъмирлашга чиқарилганда, ушбу агрегат электр двигателларининг ҳаммасида (ёки бир қисмида) ишлаш учун битта наряд ва ушбу агрегатларнинг (қурилмаларнинг) электр двигателларини таъминловчи ТҚнинг ҳамма (ёки бир қисм) уланишларида ишлаш учун битта наряд берилиши мумкин.

Битта наряд берилишига фақат кучланиши бир хил бўлган электр двигателларида ва бир ТҚнинг уланишларида ишлаш учун ижозат берилади.

108. Комплект тақсимловчи қурилмалар (кейинги ўринларда — КТҚ) билан жиҳозланган ТҚлардаги электр двигателларида ва уларнинг уланишларида битта наряд бўйича ишлашда бригадани бир иш жойидан иккинчи иш жойига ўтказишни расмийлаштириш талаб қилинмайди, бригаданинг ҳар хил жойларда тарқалиб ишлашига рухсат этилади. Конструкцияси жиҳатдан бошқача ишланган ТҚларда электр двигателлар уланишларида ишга қўйиш ва ишлаш бир иш жойидан иккинчи иш жойига ўтказишни расмийлаштирган ҳолда амалга оширилади.

109. Секцияларининг сони турлича бўлган битта шиналар тизимли 6 — 110 кВ кучланишли ТҚда барча секция тўлиқ таъмирлашга чиқарилганда, ушбу секциянинг шиналарида ва барча (ёки бир қисм) уланишларида ишлашга битта наряд беришга рухсат этилади. Бригаданинг ушбу секция чегарасида бир неча иш жойларига тарқалиб ишлашига рухсат этилади.

110. Бир электр қурилмасининг бир ёки бир неча уланишларида ҳар хил иш жойларида бир вақтнинг ўзида ёки навбатма-навбат ишлаш учун битта наряд беришга:

куч ва назорат кабелларини ётқизиш ва қайта ётқизишда, электр ускуналарини синашда, релели ҳимоя, ўлчов, блокировка, автоматика, телемеханика, алоқа ва бошқа тузилмаларни текширишда;

бир уланишдаги, жумладан, уларнинг узатмалари бошқа хонада жойлашган коммутацион аппаратларни таъмирлашда;

алоҳида кабелни туннелда, коллекторда, қудуқда, зовурда, котлованда таъмирлашда;

иш жойларининг жойлашиши иш бажарувчига бригада устидан назорат олиб бориш имконини берса, иккита котлованда ёки ТҚда ва ёнма-ён жойлашган котлованда бўлган кабелларни (иккитадан ортиқ бўлмаган) таъмирлашда ижозат берилади.

Бунда бригада аъзоларининг бир нечта иш жойларига тарқалиб ишлашига рухсат берилади. Нарядда бир иш жойидан иккинчи иш жойига ўтказишни расмийлаштириш талаб қилинмайди.

111. Ушбу Қоидаларнинг 106, 107, 109, 110-бандларига мувофиқ ишларни бажаришда ҳамма иш жойлари ишга қўйишдан олдин тайёрланган бўлиши шарт. Наряд бўйича ишлар тўлиқ тугатилмагунча бирор-бир уланишни улашга тайёрлаш, жумладан, электр двигателни синаб кўриш тақиқланади.

Бригада турли иш жойларига тарқатилганда III гуруҳга мансуб бир ёки бир неча бригада аъзоларига иш бажарувчидан алоҳида бўлишларига ижозат берилади.

Иш бажарувчидан алоҳида бўлиши керак бўлган бригада аъзоларини иш бажарувчи иш жойларига олиб бориб, уларга иш жараёнида амал қилиниши керак бўлган хавфсизлик чоралари ҳақида йўл-йўриқ бериши шарт.

112. Бир нечта подстанцияларда ёки бир подстанциянинг бир нечта уланишларида бир турдаги ишларни кетма-кет бажариш учун битта наряд беришга ижозат берилади. Бундай ишларга қуйидагилар киради: изоляторларни тозалаш; қисқичларни тортиш; текшириш учун мой олиш ва кам бўлса қуйиш; трансформаторлар чулғамларини алмашлаб улаш; релели ҳимоя воситалари, автоматика, ўлчов воситаларини текшириш; бошқа манбадан юқори кучланиш билан синаш; изоляторларни ўлчов штангаси ёрдамида текшириш; КЛнинг шикастланган жойини топиш. Бундай наряднинг амал қилиш муддати 1 сутка.

Ҳар бир подстанцияда ва ҳар бир уланишда ишга қўйиш наряди ушбу Қоидаларга 3-илованинг 3-жадвалига мувофиқ расмийлаштирилади.

Подстанциялардан ҳар бирини ундаги ишлар берилган наряд бўйича тўлиқ бажарилгандан кейин улашга рухсат берилади.

113. Бир нечта электр қурилмаларида (уланишларда) бажариладиган ишлар учун навбатма-навбат фармойиш беришга ижозат берилади.

114. ТҚ ҳудудида жойлашган ҲЛ участкасидаги иш ҲЛга хизмат қўрсатувчи ходимлар томонидан берилган нарядлар асосида бажарилади. Ўз навбатчиси бўлган электр қурилмаларида охирги таянчда иш олиб борилганда навбатчи бригадага йўл-йўриқ бериши, уни шу таянчгача олиб бориши шарт. Ўз навбатчиси бўлмаган электр қурилмаларида линия бригадасининг иш бажарувчисига ТҚнинг калитини олиб, ўзи мустақил равишда таянчга боришга рухсат берилади.

ОТҚнинг порталларида ва ЁТҚнинг биноларида иш бажарганда линия бригадасини ушбу ТҚда хизмат кўрсатувчи навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлардан тайинланган ишга қўйувчи нарядда расмийлаштириб, ишга қўйиши шарт.

ТҚдан иш бажарувчи линия бригадаси билан бирга мустақил, бригаданинг айрим аъзолари эса ушбу Қоидаларнинг 86-бандида кўрсатилган тартиб бўйича чиқишлари мумкин.

115. ТҚда жойлашган КЛнинг тугалловчи муфталарида ва қопламаларида ва ТҚ ҳудудидан ўтган ва кабель каналларига ётқизилган КЛларда бажариладиган ишлар, ушбу КЛга хизмат кўрсатувчи ходим берадиган нарядлар бўйича бажарилиши шарт. КЛнинг тугалловчи муфталарида ва тугалловчи қопламаларида ишга қўйишни ТҚга хизмат кўрсатувчи ходим, ТҚ ҳудудида ва кабель каналларидаги КЛда эса ишга қўйишни ушбу ТҚга хизмат кўрсатувчи навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимнинг ижозати билан КЛга хизмат кўрсатувчи ходим амалга оширади.

ТҚнинг тугалловчи қопламаларида, ушбу ТҚга хизмат кўрсатувчи ходим берадиган нарядлар бўйича КЛда хизмат кўрсатувчи ходимга хизмат сафаридаги ходим ҳуқуқида ишлашга ижозат берилади.

116. ТҚ ҳудудида жойлашган алоқа тузилмаларидаги ишлар ДТБВ хизмати ходимлари томонидан бериладиган нарядлар бўйича олиб борилиши шарт. Ушбу тузилмаларда ишга қўйишни ТҚга хизмат кўрсатувчи ходим амалга оширади.

ТҚга хизмат кўрсатувчи ходимлар берган нарядлар бўйича кўрсатилган тузилмалардаги ишларни ДТБВ хизмати ходимлари бажаришлари мумкин.

117. Ток ўтказувчи қисмларда кучланишни олиш ва вақтинчалик тўсиқларни ўрнатиш талаб қилинмайдиган ишлар фармойиш бўйича бажарилиши мумкин.

118. 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида:

кабели ажратилган, унинг учлари қисқа туташтирилган ва ерга уланган электр двигателларида;

чиқармалардан шиналар ва кабеллар ажратилган генераторда;

ТҚда чиқарилган КТҚ аравачаларда, уларнинг бўлмалари пардачалари ёпилиб, қулфланган ҳолатда ишларни фармойиш бўйича бажаришга ижозат берилади.

119. 1000 В гача кучланишли электр қурилмаларида ишларни фармойиш бўйича бажаришга изожат этилади. ТҚнинг йиғма шиналари, тақсимловчи шчитлар ва уларнинг уламалари орқали йиғма шиналарга кучланиш берилиши мумкин бўлган ишлар бундан мустасно.

120. Одамлар электр токидан шикастланишига нисбатан хавфсиз хоналарда (электр токидан шикастланишга нисбатан хавфсиз хоналарнинг классификацияси электр қурилмаларининг тузилиши талабларида келтирилган) жойлашган 1000 В гача кучланишли электр қурилмаларида иш бажарувчи бўлиш ҳуқуқига эга бўлган III гуруҳга мансуб хизматчи бир ўзи ишлаши мумкин.

121. Иккиламчи занжирларни, ўлчаш воситалари, релели ҳимоя, автоматика, телемеханика ва алоқа тузилмаларини монтаж, таъмирлаш ва эксплуатация қилишда, жумладан, коммутация аппаратларининг узатмаларида ва агрегат шкафларидаги ишларда, улар кучланиш остида бўлган ёки бўлмаганлигидан қатъи назар:

ишларни фармойиш бўйича бажаришга, агар улар наряд бўйича бажарилса, иш раҳбарини тайинламасликка;

ушбу занжирлар ва тузилмалар 1000 В дан юқори кучланишли ток ўтказувчи қисмлари бўлмаган, ёки бутунлай тўсилган, ёки тўсиқ талаб қилинмайдиган баландликда (тўсилмаган ток ўтказувчи қисмлардан ергача ёки полгача бўлган масофа электр қурилмаларнинг тузилиши талабларига мувофиқ белгиланган) жойлашган хоналарда IV гуруҳга мансуб иш бажарувчи бир ўзи ишлашига;

юқорида кўрсатилган тузилмаларни эксплуатация қилувчи ходимлардан бўлган IV гуруҳга мансуб иш бажарувчига ишга қўйувчи мажбуриятини ўриндошлик асосида олиб боришга ижозат берилади. Бунда у иш жойини тайёрлаш учун зарур бўлган хавфсизлик чораларини аниқлайди. Бундай ўриндошликка иш жойини тайёрлаш учун 1000 В дан юқори кучланишли занжирларда ўчириш, ерга улаш ва вақтинчалик тўсиқларни ўрнатиш талаб қилинмайдиган ҳолларда рухсат берилади;

иш бажарувчига юқорида кўрсатилган тузилмаларни узишга ва улашга, шунингдек, иш жойини тайёрлашга ва ишга қўйишга ижозат берувчи хизматчининг рухсати билан ҳимоя ва автоматика тузилмаларининг ўчиргичларини узиш ва улаш билан синашга ижозат берилади.

122. Электр станциялар ва подстанцияларнинг электр қурилмаларида III гуруҳга мансуб бир хизматчига қуйидаги ишларни фармойиш бўйича бажаришга ижозат берилади:

ОТҚ ҳудудини ободонлаштириш, ўтларни ўриш, йўллар ва йўлакчаларни қорлардан тозалаш;

ТҚ камераларидан ташқарида, 2,5 м дан ортиқ бўлмаган баландликда жойлашган симли радио ва телефон алоқа тузилмаларига хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш;

ускуналарнинг қопламаларидаги ва ТҚ камерасидан ташқарида жойлашган тўсиқлардаги ёзувларни қайта тиклаш;

трансформаторлар, генераторлар ва бошқа ускуналарнинг қуритилишини кузатиш;

мойни тозалаш ва қуритиш, мой тозаловчи ва бошқа ёрдамчи аппаратураларга хизмат кўрсатиш;

электр двигателларидаги, трансформаторларнинг вентиляторлари ва мой насосларининг ҳамда компрессорларнинг механик қисмларидаги ишлар;

ҳаво тозалаш фильтрларини текшириш ва улардаги сорбентларни алмаштириш.

123. ТҚдан ташқарида, 2,5 м дан ортиқ бўлмаган баландликда жойлашган ёритгичларни тозалаш ва улардаги лампаларни алмаштиришни фармойиш бўйича II гуруҳга мансуб бир хизматчи бажариши мумкин.

ТҚда, камералардан ташқарида 2,5 м гача баландликда жойлашган ёритгич аппаратларини таъмирлаш ва уларга хизмат кўрсатишни фармойиш бўйича III гуруҳга мансуб хизматчи бир ўзи бажариши мумкин.

124. Ток ўтказувчи қисмлари тўсилган 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмалари жойлашган хоналарни, шунингдек, бошқарув ва реле шчитлари жойлашган хоналарни тозалашни фармойиш бўйича II гуруҳга мансуб бир хизматчи бажариши мумкин. ОТҚни тозалашни фармойиш бўйича III гуруҳга мансуб хизматчи бир ўзи бажариши мумкин.

125. 1000 В дан юқори кучланишли бўлган ҲЛда қуйидаги ишларни бажаришда иш раҳбари тайинланиши шарт:

ҲЛнинг муҳофаза зонасида юк кўтариш машина ва механизмларидан фойдаланиб ишлаш;

барча турдаги таянчларни ўрнатиш ва демонтаж қилиш бўйича;

бошқа ҲЛ ва транспорт магистраллари билан кесишган жойларда;

янгидан қурилган ҲЛни улаш бўйича;

симлар ва тросларни улаш схемаларини ўзгартириш бўйича;

кўп занжирли ҲЛда, агар унинг бир занжири иккинчиси билан устма-уст жойлашган бўлса, ёки занжирлар сони иккитадан кўп бўлган ва уларнинг бири ёки барча қолганлари кучланиш остида қолган бўлса, унинг ўчирилган занжирида;

илашган кучланиш остида;

одамни ердан изоляция қилиш билан ток ўтказувчи қисмларда кучланиш остида ишлар бажарилганда.

Наряд берувчига юқорида қайд қилинган ишлардан ташқари бошқа ишларга ҳам иш раҳбарини тайинлашга рухсат берилади.

126. ҲЛнинг ток ўтмайдиган қисмларида, кучланишни олмасдан туриб, қуйидаги ишларни фармойиш бўйича бажариш мумкин:

ер сатҳидан одам оёғигача ҳисобланганда 3 м гача кўтарилиб бажариладиган ишлар;

таянчларнинг конструктив қисмларини бузмасдан бажариладиган ишлар;

таянчлар устунини 0,5 м гача чуқурликда қазиш ишлари;

кесилган дарахтлар симга ағанаб тушмаслигига, шох-шаббалар кесилганда одамлар симларга яқин келиб қолмаслигига ва улар симлар устига тушмаслигига қарши кўриладиган чоралар талаб қилинмайдиган ҲЛ трассаларини дарахт ва шох-шаббалардан тозалаш бўйича ишлар.

127. II гуруҳга мансуб бир хизматчига ҲЛда фармойиш бўйича қуйидаги ишларни бажаришга ижозат берилади:

об-ҳаво яхши бўлганда ва йўл шароитлари қулай жойлардаги ҲЛни кўриб чиқиш;

таянчлардаги доимий белгиларни тиклаш;

ўлчаш воситалари ёрдамида бурчакларни ўлчаш;

таянчлар атрофидаги майдончани ёнғинга қарши тозалаш;

таянчлардаги бандажларни бўяш.

128. Ҳар бир ҲЛга, кўп занжирли линияларда эса ҳар бир занжирга алоҳида наряд берилади. Бир неча ҲЛга (занжирларга) битта наряд беришга қуйидаги холларда ижозат берилади:

барча занжирлардан кучланишни олиб бажариладиган ишларга ёки кўп занжирли ҲЛнинг бирон-бир занжиридан кучланиш олинмай, кучланиш остида бажариладиган ишларга;

ҲЛда уларнинг бир-бири билан кесишган жойларида бажариладиган ишларга;

1000 В гача кучланишли бўлган ҲЛда навбатма-навбат бажариладиган ишларга, агар уларни таъминлаётган трансформатор пунктлари ёки комплект трансформатор пунктлари ўчирилган бўлса;

бир нечта ҲЛнинг ток узатадиган қисмларида, уларни ўчириш талаб қилинмаган бир турдаги ишларга.

129. Нарядда таъмирланаётган линияни кесиб ўтган ҲЛдан қайси бирларини ўчириш ва ерга улаш талаб қилиниши (ерга улагичларни иш жойлари яқинига ҳамда ушбу Қоидаларнинг 168-бандига мувофиқ ўрнатиш билан) кўрсатилиши шарт. Худди шундай кўрсатма, агар иш шароитлари бўйича таъмирланаётган ҲЛ яқинидан ўтган ҲЛни ўчириш талаб қилинадиган бўлса, нарядга киритилиши шарт. Бунда таъмирланаётган ҲЛни кесиб ўтаётган ёки яқинидан ўтган ҲЛни ерга улаш ишга қўйишдан олдин бажарилиши шарт. Улардан ерга улагичларни ишлар тўлиқ тугатилмагунча олиб ташлаш тақиқланади.

130. Бригаданинг ўчирилган ҲЛда 2 км дан кўп бўлмаган участкада тарқалиб ишлашига ижозат берилади. Анкер оралиғи бундан ортиқ бўлган чегарада симларни (тросларни) монтаж ва демонтаж қилиш бўйича ишлар бундан мустасно. Бундай ҳолда бир бригада ишлайдиган участканинг узунлигини наряд берувчи белгилайди.

Кучланиш остидаги ток ўтказувчи қисмларда ишлар бажариладиган бўлса, бригада бир таянчда (бир таянчлар оралиғида) ёки иккита ёнма-ён турган таянчларда бўлиши шарт.

131. Битта наряд бўйича ҲЛнинг ҳар хил участкаларида, таянчларида ишлаганда бригадани бир иш жойидан бошқа иш жойига ўтказиш расмийлаштирилмайди (наряд-ижозатнинг 3-жадвали, ушбу Қоидаларга 3-илова).

132. Ишлашда иш жойини тайёрлаш учун кучланишни олиш талаб қилинганда кўрсатилган тартибда қуйидаги техник тадбирлар бажарилиши шарт:

зарур бўлган ўчиришлар амалга оширилиши ва коммутацион аппаратларнинг ўз-ўзидан ёки янглишиб уланишига тўсқинлик қилувчи чоралар кўрилиши;

коммутацион аппаратларнинг қўл билан бошқариладиган узатмаларига ва масофадан бошқариладиган калитларига тақиқловчи плакатлар осилиши;

одамларни электр токидан жароҳатланишдан сақлаш учун ерга уланиши зарур бўлган ток ўтказувчи қисмларда кучланиш йўқлиги текширилиши;

ерга улагичлар ўрнатилиши (ерга улагич пичоқларини улаш, кўчма ерга улагичларни ўрнатиш);

зарур бўлганда иш жойларини ёки кучланиш остида қолган бошқа ток ўтказувчи қисмларни тўсиш ва тўсиқларга хавфсизлик плакатлари осилиши. Маҳаллий шароитларга қараб ўчирилган ток ўтказувчи қисмлар ерга уланишдан олдин ёки кейин тўсиқлар билан ажратилади.

133. Ток ўтказувчи қисмларда ишлашда кучланишни олиш талаб қилинса, қуйидагилар ўчирилиши шарт:

иш бажарилиши керак бўлган ток ўтказувчи қисмлар;

одамлар, юк кўтариш машиналари ва механизмларни ушбу Қоидаларга 2-иловада қайд этилганидан кам масофага яқинлашиши мумкин бўлган, тўсилмаган ток ўтказувчи қисмлар.

Ўчирилган ҲЛда ишлашда ушбу ҲЛнинг айрим элементлари кучланиш остида бўлган бошқа ҲЛнинг ток ўтказувчи қисмларига ушбу Қоидаларга 2-илованинг 1-жадвали учинчи устунида қайд этилганидан кам масофагача яқинлашиш имконияти бўлса, бу линия ҳам ўчирилиши шарт. Таъмирланаётган ҲЛ билан бирга осилган АҲЛ ҳам ўчирилиши шарт.

134. 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида, коммутацион аппаратлардан иш жойига кучланиш берилиши мумкин бўлган ҳар томондан кўринадиган узилишлар ҳосил қилиниши шарт. Кўринадиган узилишлар шиналар ва симларни ажратиш ёки олиш, ажратгичларни ўчириш, сақлагичларни олиб қўйиш, шунингдек, бўлгичлар ва юклама ўчиргичлари орқали бажарилади. Аппаратларнинг ўзларида ўрнатилган пружина таъсирида автоматик тарзда уланадиганлар бундан мустасно.

Электр қурилмасининг ишлаш учун ажратилган участкаси билан боғлиқ кучланиш трансформатлари ва куч трансформаторлари улардаги тескари трансформация имкониятини бартараф қилиш учун, шунингдек, 1000 В гача кучланиш томонидан ҳам ўчирилиши шарт.

135. Иш жойини тайёрлашда қўл билан бошқариладиган ажратгичлар (бўлгичлар) ва юклама ўчиргичлари ўчирилганидан сўнг уларнинг ўчганлиги кўрилиши ва шунтловчи туташтиргичлар йўқлигига ишонч ҳосил қилиниши зарур.

136. 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида, коммутацион аппаратларнинг ўз-ўзидан ёки янглишиб уланиши оқибатида иш жойига кучланиш бериб юбормасликнинг олдини олиш учун қуйидаги чоралар кўрилиши шарт:

ажратгичлар, бўлгичлар, юклама ўчиргичларининг қўл билан ҳаракатлантириладиган узатмалари ўчирилган ҳолатида механик қулф билан беркитилиши. 6 — 10 кВ кучланишли электр қурилмаларидаги бир қутбли ажратгичлар янглишиб улаб юборилишининг олдини олиш учун ажратгич пичоқларига махсус диэлектрик қалпоқлар кийдиришга ижозат берилади;

изоляцион тезкор штангалар билан бошқариладиган ажратгичларнинг стационар тўсиқлари механик қулф билан қулфланиши;

масофадан бошқариладиган коммутацион аппаратларнинг узатмаларида куч ва бошқарув занжирлари ўчирилиши, ҳаво босими таъсирида ишлайдиган узатмаларда эса бундан ташқари келаётган ҳаво йўлидаги сурилма қопқоқ беркитилиши ва механик қулф билан қулфланиши ва сиқилган ҳаво чиқариб юборилиши, бунда ҳаво чиқарадиган бўшатиш клапанлари очиқ ҳолда қолдирилиши шарт;

юк оғирлиги ва пружина таъсирида ишлайдиган узатмаларда улайдиган юк ёки улайдиган пружиналар ишламайдиган ҳолатга ўтказилиши шарт.

Тортиб чиқариладиган аравачали КТҚнинг коммутацион аппаратларини янглишиб улаб юборишнинг олдини олиш учун ушбу Қоидаларнинг 243 ва 244-бандларига мувофиқ чоралар кўрилган бўлиши шарт.

137. 1000 В гача кучланишли электр қурилмаларининг иш бажариладиган ток ўтказувчи қисмларида кучланиш берилиши мумкин бўлган ҳамма томондан қўл қўл билан ҳаракатлантириладиган узатмаси билан жиҳозланган коммутацион аппаратлар ўчирилиши, схемаларда сақлагичлар бўлганда эса улар олиб қўйилиши шарт. Схемада сақлагичлар бўлмаган коммутацион аппаратларни янглишиб улаб юборилишнинг олдини олиш, шкаф эшиклари ва тутқичларни қулфлаш, тугмачаларни беркитиш, коммутацион аппаратларнинг контактлари орасига изоляцион қоплагичлар ўрнатиш каби чоралар билан таъминланиши шарт. Масофадан бошқариладиган коммутацион аппаратлар билан кучланиш олинганда уни улайдиган ғалтак узиб қўйилиши шарт.

Юқорида кўрсатилган чораларни, агар аппаратларнинг конструктив тузилиши ва ишнинг хусусияти йўл қўядиган бўлса, иш бажариладиган ускуналарга ёки коммутацион аппаратларга уланган шиналарни бўшатиб ажратиш ёки кабелларни, симларни ажратиш билан алмаштириш мумкин.

138. Иш жойини тайёрлашда шиналарни бўшатиб ажратишни, кабеллар ва симларни ажратишни навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлар кузатуви остида III гуруҳга мансуб таъмирлаш ходими бажариши мумкин. Иш жойига яқин ва унга тегиб кетиш эҳтимоли бўлган ток ўтказувчи қисмлардан кучланиш олиниши ёки улар тўсиқлар билан тўсиб қўйилиши шарт.

139. 1000 В гача кучланишли, контактлари кўринмайдиган коммутацион аппаратларни (тортиб чиқарилмайдиган автоматлар, пакетли ўчиргичлар, ёпиқ ҳолда ишланган рубильниклар ва ҳоказолар) ўчирилган ҳолати аппаратлардан чиққан қисқичларда ёки ушбу аппаратлар орқали уланадиган чиқувчи шиналарда, симларда, ёки ускунанинг қисқичларида кучланишнинг йўқлигини текшириш йўли билан аниқланади.

140. Уланиш билан иш жойига кучланиш берилиши мумкин бўлган ажратгичлар, бўлгичлар ва юклама ўчиргичларининг узатмаларига, масофадан бошқариш тугмачаларига ва калитларига, 1000 В гача кучланишли коммутацион аппаратларга (автоматлар, рубильниклар, ўчиргичлар) «УЛАНМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОКДА!» деб ёзилган плакатлар осилган бўлиши шарт.

Автоматлари, рубильниклари ва ўчиргичлари бўлмаган 1000 В гача кучланишли уламаларда плакатлар сақлагичлар олиб қўйилган жойларга осилади.

Тезкор штангалар билан бошқариладиган ажратгичларда плакатлар тўсиқларга, бир қутбли ажратгичларда эса ҳар бир ажратгичнинг узатмасига осилади. КТҚда плакатлар ушбу Қоидаларнинг 243 ва 244-бандларига мувофиқ осилади.

Ажратгичларнинг пневматик узатмаларида ҳавони тўсадиган сурилма қопқоқларга «ОЧИЛМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» деб ёзилган плакат осилади.

141. ҲЛда ёки КЛда иш бажариш учун ўчирилган ажратгичларнинг узатмаларига ишлаётган бригадаларнинг сонидан қатъи назар битта «УЛАНМАСИН! ЛИНИЯДА ИШ БАЖАРИЛМОҚДА!» деб ёзилган плакат осилган бўлиши шарт. Бундай плакат иш жойларини тайёрлашга фармойиш берувчи ва тармоқда ишлаётган бригадаларнинг сонини ҳисобга олувчи ходимнинг кўрсатмаси бўйича осилади ва ечилади.

142. Кучланиш остида қолган ток ўтказувчи қисмларни вақтинчалик тўсиш учун ёғочдан ёки бошқа изоляцион материаллардан ясалган шчитлар, ширмалар, экранлар ва бошқалар ишлатилиши мумкин.

Кучланишни олмасдан қўйиладиган вақтинчалик тўсиқлардан ток ўтказувчи қисмларгача бўлган масофа ушбу Қоидаларга 2-иловада кўрсатилган масофадан кам бўлмаслиги шарт. 6 — 10 кВ кучланишли электр қурилмаларида, зарур бўлганда, бу масофа 0,35 м гача камайтирилиши мумкин.

Вақтинчалик тўсиқларга «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» деб ёзилган ёки мос хавфсизлик плакатлари маҳкамланган бўлиши шарт.

143. 6 — 15 кВ кучланишли электр қурилмаларида ток ўтказувчи қисмларни тўсқичлар билан тўсишнинг иложи бўлмаган ҳолда ўчирилган ва кучланиш остида қолган ток ўтказувчи қисмлар орасига (масалан, ўчирилган ажратгичнинг контактлари орасига) изоляцияловчи қоплагичларни қўллашга ижозат берилади. Бу изоляцияловчи қоплагичлар кучланиш остидаги ток ўтказувчи қисмларга тегиб туриши мумкин.

Изоляцияловчи қоплагичларни ўрнатиш ва олишни IV ва III гуруҳга мансуб икки киши (улардан бири навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлардан) диэлектрик қўлқоплар ва изоляцияловчи штангалар ёки омбирлардан фойдаланиб бажариши шарт.

144. Иш жойи билан чегарадош камералар, шкафлар ва панелларнинг тўсиқларига «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» деб ёзилган плакатлар осилган бўлиши шарт.

145. ОТҚда ерда туриб, пойдеворларга ва алоҳида конструкцияларга ўрнатилган ускуналарда ишлар бажарилганда иш жойи ўсимлик ёки синтетик толалардан қилинган канатлар, арқонлар ёки шнурлар билан (ўтиш учун жой қолдирилиб) тўсилган бўлиши, тўсилган майдон ичига қаратиб тўсиқларга «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» деб ёзилган плакатлар осилган бўлиши шарт.

Арқонларни осиш учун иш жойи зонасига кирмаган конструкциялардан, улар ўралган майдондан ташқарида қолиш шарти билан фойдаланишга рухсат этилади.

Линия (ҲЛ) ажратгичларидан ташқари бутун ОТҚдан кучланиш олинганда ажратгич ўрнатилган тузилмалар арқонлар билан тўсилиб, тўсилган майдондан ташқарига қаратиб «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» деб ёзилган плакатлар осилган бўлиши шарт. ОТҚнинг иккиламчи занжирларида фармойиш бўйича ишлар бажарилганда иш жойини тўсиш талаб қилинмайди.

146. ҲЛ ва КЛдан ташқари электр қурилмаларида тайёрланган иш жойларига «ШУ ЕРДА ИШЛАНСИН!» деб ёзилган плакат осилган бўлиши шарт.

147. ОТҚда иш жойидан у билан чегарадош, кучланиш остида бўлган участкаларгача бориш мумкин бўлган конструкция участкаларида яққол кўринадиган «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» деб ёзилган плакатлар ўрнатилган бўлиши шарт. Бу плакатларни III гуруҳга мансуб таъмирлаш ходими ишга қўйувчи раҳбарлигида ўрнатиши мумкин.

Юқорига чиқишга рухсат этилган конструкцияларга чегарадош бўлган конструкцияларнинг пастки қисмида «ЧИҚМА! ЎЛДИРАДИ!» деб ёзилган плакат осилган бўлиши шарт.

Ишларни бажариш учун юқорига чиқишга рухсат этилган стационар нарвонларга ва конструкцияларга «ШУ ЕРДАН ЧИҚИЛСИН!» деб ёзилган плакат осилган бўлиши шарт.

148. Иш тўлиқ тугамагунча иш жойларини тайёрлаш пайтида қўйилган плакатлар ва тўсиқларни олиб ташлаш ёки бошқа ерга кўчириш тақиқланади.

149. Кучланиш йўқлигини — ишлатиш олдидан ишга яроқлилигини текширишга мўлжалланган махсус асбоблар ёрдамида ёки яқин орада жойлашган ва олдиндан кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмларга яқинлаштириб текшириб олинган кучланиш кўрсаткичи ёрдамида текшириш зарур.

1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида кучланиш кўрсаткичидан диэлектрик қўлқопларда фойдаланиш зарур.

35 кВ ва ундан юқори электр қурилмаларида кучланиш йўқлигини изоляцион штанга билан уни ток ўтказувчи қисмларга бир неча марта теккизиб текшириш мумкин. Кучланиш йўқлигининг аломати учқун чиқмаслиги ва чирсиллаш бўлмаслигидир. 500 кВ дан юқори кучланишли бир занжирли ҲЛда кучланиш йўқлигининг етарли аломати чамбарланишнинг бўлмаслиги ҳисобланади.

150. Электр станция ва подстанцияларнинг электр қурилмаларида кучланишнинг йўқлигини 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида IV гуруҳга ва 1000 В гача кучланишли электр қурилмаларида III гуруҳга мансуб навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлар таркибидаги битта хизматчи томонидан текширишга рухсат этилади.

ҲЛда кучланиш йўқлигини текширишни иккита хизматчи бажариши шарт:

1000 В дан юқори кучланишли ҲЛда — IV ва III гуруҳларга мансуб;

1000 В гача кучланишли ҲЛда — III гуруҳга мансуб ходимлар томонидан.

151. Амалда схеманинг тўғрилигини текшириш ва кучланиш йўқлигини аниқлашга қуйидаги ҳолларда рухсат этилади:

махсус кучланиш кўрсатгичлари бўлмаганда ОТҚда, ташқарида ўрнатилган КТҚ ва КТПда, шунингдек, ҲЛда туманда, ёмғир, қор ёғаётган вақтда;

220 кВ дан юқори кучланишли ОТҚда ва 220 кВ дан юқори кучланишли икки занжирли ҲЛда.

ҲЛ ва KЛнинг киритгичларида амалда схеманинг тўғрилигини текшириш билан кучланиш йўқлиги бу линияларнинг тезкор бошқаруви тасарруфида бўлган навбатчи томонидан тасдиқланади.

ҲЛда амалда схеманинг тўғрилигини текшириш линияларнинг йўналиши ва ташқи аломатларини, шунингдек, таянчлардаги белгиларнинг диспетчерлик номига мос келганлигини текширишдан иборат.

152. 6 — 20 кВ кучланишли ҲЛда ёғоч ёки темир-бетон таянчларда, шунингдек, телескопик минорада туриб сиғим токи оқиши принципига асосланиб кўрсаткич билан кучланиш йўқлигини текширганда кўрсаткичнинг талаб қилинган сезгирлиги таъминланиши керак. Бунинг учун унинг ишчи қисмини ерга улаш керак.

153. Симлари ҳар хил баландликда осилган ҲЛда кучланиш йўқлигини кўрсаткич ёки изоляцияловчи штанга билан текшириш ва ерга улагичларни ўрнатиш пастдаги симдан юқорига қараб бажарилиши шарт. Симлар горизонтал ҳолда осилганда кучланиш йўқлигини текширишни яқин жойлашган симдан бошлаш керак.

154. Нейтрали ерга уланган, 1000 В гача кучланишли электр қурилмаларида икки қутбли кучланиш кўрсаткичи қўлланилганда кучланиш йўқлигини ҳам фазалар орасида, ҳам ҳар бир фаза билан ускунанинг ерга уланган корпуси ёки ерга улайдиган (сими нолга уланган) ўтказгич орасида текшириш керак. Олдиндан текширилган вольтметрни ишлатишга ижозат берилади. «Текшириш» лампаларини қўллаш тақиқланади.

155. Аппарат ўчирилганлиги ҳақида сигнал берувчи тузилмалар, блокировка тузилмалари, доимий уланган вольтметрлар ва бошқалар кучланиш йўқлигини тасдиқловчи фақат қўшимча воситалар ҳисобланади ва уларнинг маълумотлари асосида кучланишнинг йўқлиги ҳақида хулоса қилиш мумкин эмас.

156. Ток ўтказувчи қисмларга ерга улагичларни бевосита кучланиш йўқлиги текширилгандан кейин ўрнатиш шарт.

157. Кўчма ерга улагични аввал ерга улайдиган тузилмага, кучланиш йўқлиги текширилгандан кейин ток ўтказувчи қисмларга ушбу Қоидаларга 6-иловада келтирилган схемаларга мувофиқ ўрнатиш керак.

Кўчма ерга улагични олиш тескари кетма-кетликда амалга оширилади: аввал ток ўтказувчи қисмларидан олинади, кейин ерга улайдиган тузилмадан ажратилади.

158. Кўчма ерга улагичларни диэлектрик қўлқопларда, 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида изоляцияловчи штангани қўллаб ўрнатиш ва олиш шарт. Кўчма ерга улагичларнинг қисқичларини шу штанга ёрдамида ёки диэлектрик қўлқопларда бевосита қўллар билан маҳкамлаш керак.

159. Ерга улаш учун бунга мўлжалланмаган ўтказгичлардан фойдаланиш тақиқланади, ушбу Қоидаларнинг 227-бандида кўрсатилган ҳоллар бундан мустасно.

160. 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида ишлаш учун ўчирилган участкага кучланиш берилиши мумкин бўлган барча томондан ток ўтказувчи қисмларнинг ҳамма фазалари (қутблари) ерга уланиши шарт, ишлаш учун ўчирилган битта ерга улагични ўрнатиш етарли бўлган йиғма шиналар бундан мустасно (ушбу Қоидаларга 6-илова).

Ўчирилган линия ажратгичида ишлар олиб борганда, унда ерга улайдиган пичоқларнинг борлигидан қатъи назар, ҲЛ томонидан тушган симларга ажратгич билан манипуляция қилинганда бузилмайдиган қилиб қўшимча ерга улагич ўрнатилиши шарт.

161. Ерга уланган ток ўтказувчи қисмлар кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмлардан кўринадиган узилиш билан ажратилиши шарт.

Ўрнатилган ерга улагичлар бевосита иш бажарилаётган ток ўтказувчи қисмлардан ўчирилган ажратгичлар, ўчиргичлар, бўлгичлар ёки юклама ўчиргичлари, олиб қўйилган сақлагичлар, демонтаж қилинган шиналар ва симлар орқали ажратилиши мумкин.

Бевосита иш жойида ток ўтказувчи қисмларга, ушбу қисмлар илашган кучланиш (потенциал) остида бўлиши мумкин бўлганда, қўшимча ерга улагич ўрнатилиши шарт.

162. Кўчма ерга улагичларни ток ўтказувчи қисмларнинг бўёқдан тозаланган жойларига улаш керак.

163. 1000 В гача кучланишли электр қурилмаларида ТҚнинг йиғма шиналарида, шчитларда, йиғмаларда ишлар олиб борилганда шиналардан кучланиш олиниши ва шиналар (изоляцияланган симлардан қилинган шиналардан ташқари) ерга уланиши шарт. Бу ТҚ, шчитлар, йиғмаларнинг уланишлари ва уларга уланган ускуналарни ерга улаш зарурлигини ва имкониятини наряд, фармойиш берувчи аниқлайди.

164. Агар ишлар бажариш хусусиятига (изоляция қаршилигини ўлчаш ва ҳ.к.) кўра талаб қилинса, иш жойини тайёрлашда ўрнатилган ерга улагичларни вақтинчалик олиб қўйишга ижозат берилади.

Ерга улагичларни вақтинчалик олишни ва қайта ўрнатишни навбатчи, тезкор таъмирловчи ходим ёки наряд берувчи кўрсатмаси билан иш бажарувчи амалга оширади.

Ерга улагичларни вақтинчалик олишга рухсат ва унинг иш бажарувчи томонидан амалга оширилиши наряднинг «Алоҳида кўрсатмалар» сатрига ёзилиб, қаерда ва нима мақсадда ерга улагичлар олиниши кераклиги қайд қилиниши шарт.

165. Конструкциялари ерга улагични ўрнатиш хавфли ёки ўрнатишнинг иложи бўлмаган электр қурилмаларида (масалан, айрим тақсимловчи қутиларда, КТҚнинг алоҳида турларида, фазалари вертикал жойлашган йиғмаларда) иш жойини тайёрлашда ерга улагични ўрнатмасдан ажратгич пичоқларига диэлектрик қалпоқлар кийгизишга ёки коммутацион аппаратларнинг контактлари орасига изоляцион қоплама ўрнатишга ижозат берилади.

166. 1000 В гача бўлган кучланишли электр қурилмаларида ерга улагичларни ўрнатиш ва олиш бўйича ишларни бажаришга III гуруҳга мансуб навбатчи ёки бир нафар тезкор таъмирловчи ходимга рухсат этилади.

167. 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида:

кўчма ерга улагичларни икки хизматчи ўрнатиши шарт: бири IV гуруҳга мансуб (навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлардан), бошқаси III гуруҳга; III гуруҳга мансуб хизматчи таъмирлаш ходимларидан, истеъмолчи уланишсига ерга улагичларни ўрнатишда эса истеъмолчи ходимидан бўлиши мумкин. Узоқда жойлашган подстанцияларда маъмурий-техник ходимларнинг ёки диспетчернинг рухсати билан асосий схемада ерга улагичларни ўрнатишда иккинчи шахс сифатида III гуруҳга мансуб истеъмолчи ходими ишлашига рухсат берилади;

ерга улайдиган пичоқларни навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлардан IV гуруҳга мансуб бир хизматчи улаши мумкин;

ерга улайдиган пичоқларини узишни ва кўчма ерга улагични олишни навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлардан III гуруҳга мансуб бир одам бажариши мумкин.

168. 1000 В дан юқори кучланишли ҲЛ, линия ўчирилган барча ТҚда ва секцияга ажратадиган коммутацион аппаратларнинг олдида ерга уланган бўлиши шарт.

Қуйидагиларга:

35 кВ ва ундан юқори кучланишли ва шохобчалари мавжуд ҲЛда ҲЛ икки томонидан ерга уланганда, шохобчалардаги подстанцияларда ерга улагичлар ўчирилган линия ажратгичларидан кейин ўрнатилган бўлса, ушбу шохобчаларга уланган подстанцияларда ерга уламасликка (ушбу Қоидаларга 6-илова, 6-расм);

6 — 20 кВ кучланишли ҲЛни фақат бир ТҚда, ёки бир секцияга ажратадиган аппарат олдида ёки ТҚга, ёки секцияга ажратадиган аппаратга энг яқин турган таянчда ерга улашга йўл қўйилади. Ушбу кучланишдаги қолган ТҚларда ва ҲЛ ўчирилган, секцияга ажратадиган аппаратлар олдида, уни ерга уламасликка, ҲЛда иш жойлари ва ушбу ТҚ ёки секцияга ажратадиган аппаратлар оралиғида ерга улагичларни ўрнатиш шарти билан ижозат берилади.

ҲЛда кўрсатилган ерга улагичларни, ерга улайдиган тузилмалари бор таянчларга ўрнатиш керак (ушбу Қоидаларга 6-илова, 7-расм).

1000 В гача кучланишли ҲЛда ерга улагичларни фақат иш жойида ўрнатиш етарлидир.

169. Ушбу Қоидаларнинг 168-бандида келтирилган ерга улагичларга қўшимча равишда ҳар бир бригаданинг иш жойида барча фазаларнинг симлари, зарур бўлганда трослар ҳам ерга уланиши шарт.

170. Айланадиган металл роликларда ва ушлаб турувчи қисқичларда ётган симлар учун шу роликларнинг ҳалқаларини ёки қисқичларни ерга улаш етарли. Роликнинг ҳалқаси ёки қисқич ва металл таянч конструкцияси, шунингдек, темир-бетон таянчнинг ерга уланган арматураси орасида табиий металли туташиш бўлса, ролик ва қисқични қўшимча ерга улаш талаб қилинмайди.

171. Анкер таянчлари орасида симлар монтаж қилинаётганда, шунингдек, ҲЛнинг монтаж қилинган участкасидаги анкер таянчларида сиртмоқлар улангандан кейин симлар (трослар) бошланғич анкер таянчида ва охирги оралиқ таянчларининг бирида ерга уланиши шарт.

172. ҲЛнинг тайёр участкасидаги симлар (трослар) орқали момақалдироқ разрядидан ва бошқа ўта кучланишлар кейинги монтаж қилинаётган участкага потенциал ўтиш хавфини бартараф қилиш учун монтаж қилинган анкер оралиғининг охирги анкер таянчида, шунингдек, ҲЛнинг монтаж қилинган участкасида симларни (тросларни) ерга улаш тақиқланади.

173. Симлари ажратилган ҲЛда ҳар бир фазада фақат битта симни ерга улашга ижозат берилади; изоляцияловчи тиргаклар бўлса, фазанинг ҳамма симларини ерга улаш талаб қилинади.

174. Бир занжирли ҲЛда ерга улагични иш олиб борилаётган таянчга ёки қўшни таянчга ўрнатиш керак. Бригада ишлаётган ҲЛ участкасининг икки томонидан ерга улагичларни ўрнатишга, ерга улагичлар орасидаги масофа 2 км дан ошмаслиги шарти билан ижозат берилади.

175. Таянчдан изоляция қилинган яшиндан ҳимоялаш тросида ёки таянч конструкцияларида ушбу тросга 1 м дан кам масофага яқинлашиб ишлаганда, трос ерга уланган бўлиши шарт. Ерга улагични троснинг изоляция қилинган оралиқ томонига ёки шу оралиқда ўрнатиш керак.

Агар ушбу тросда музни эритиш мўлжалланган бўлса, иш бошлашдан олдин трос кучланиш келиши мумкин бўлган томонлардан ўчирилган ва ерга уланган бўлиши шарт.

176. Кўчма ерга улагичларни металл таянчларда — уларнинг элементларига, ерга уловчи туширишлари бўлган темир-бетон ва ёғоч таянчларда — ушбу туширишларга, уларнинг бутунлиги текширилганидан кейин улаш керак. Ерга уловчи туширишлари бўлмаган темир-бетон таянчларда ерга улагичларни таянчнинг траверсларига ва бошқа металл элементларига улаш мумкин.

Нейтрали ерга уланган 1000 В гача кучланишли электр тармоқларда ноль симни такрор ерга улашлар мавжудлигида кўчма ерга улагичларни ушбу симга улашга ижозат берилади.

Кўчма ерга улагичларнинг ерга уловчи симларга ёки конструкцияларга улаш жойлари бўёқдан тозаланиши шарт.

Кўчма ерга улагични иш жойида ерга камида 0,5 м вертикал қоқилган ерга улагичга улаш мумкин. Ерга улагичларни тасодифий тупроқ уюмларига ўрнатиш тақиқланади.

177. 000 В гача кучланишли ҲЛнинг таянчларида ёки изоляцияловчи звеноси бўлмаган телескопик минорада туриб ишлаганда таъмирланаётган линиянинг симларига, ушбу таянчларга осилган барча симларга, жумладан, радиотрансляция ва телемеханика линияларининг барча осилган изоляцияланмаган симларига ҳам ерга улагич ўрнатилиши шарт.

178. Таъмирлашга топшириш учун ўчирилган ҲЛда кўчма ерга улагичларни ўрнатиш ва кейин уни олиш ва таянчлардаги ерга улайдиган пичоқларни улаш ишларини навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлардан бўлган хизматчилар амалга оширишлари шарт: биринчи ходим IV гуруҳга (1000 В дан юқори кучланишли ҲЛда) ёки III гуруҳга (1000 В гача кучланишли ҲЛда), иккинчиси III гуруҳга мансуб бўлиши шарт. Иккинчи ходим сифатида III гуруҳга мансуб таъмирлаш ходимини, истеъмолчиларни таъминловчи ҲЛда эса — истеъмолчи ходимини ишлатишга ижозат берилади.

Ерга улайдиган пичоқларни ўчиришга навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходимлардан бўлган III гуруҳга мансуб бир хизматчига рухсат берилади.

ҲЛнинг иш жойларида кўчма ерга улагичларни иш бажарувчи III гуруҳга мансуб бригада аъзоси билан биргаликда ўрнатиши мумкин. Ушбу кўчма ерга улагичларни олишни иш бажарувчининг фармойиши бўйича III гуруҳга мансуб икки бригада аъзоси бажариши мумкин.

179. ҲЛда кучланиш йўқлигини текшириш, ерга улагичларни ўрнатиш ва олиш пайтида икки хизматчидан бири ерда туриши ва бошқасини кузатиши керак.

180. Электр майдони таъсири доирасидаги 220 кВ дан юқори кучланишли ОТҚда ва ҲЛда ишларни бажаришда одамнинг ушбу майдонда бўлиш вақти давлат стандартлари талабларига асосан чекланиши зарур.

181. Электр майдон кучланганлиги 5 кВ/м гача бўлганда, у ерда бўлиш вақти чекланмайди. Электр майдон кучланганлиги 20 дан ортиқ 25 кВ/м гача бўлганда у ерда бўлиш вақти 10 дақиқадан ошмаслиги шарт. Электр майдон кучланганлиги 25 кВ/м дан юқори бўлганда ҳимоя воситаларини қўллаш керак. Бунда ишлаш муддати бир иш куни билан чекланади.

Электр майдон кучланганлиги 5 дан юқори 20 кВ/м дан ортиқ бўлмаган (20 кВ/м ҳам қўшилган ҳолда) майдонда (маълум бир кучланганлик остида) бўлиш мумкин бўлган вақт Т, соат қуйидаги формула билан ҳисобланади:

Бунда: Е — текширилаётган зонада таъсир этаётган электр майдонининг кучланганлиги — кВ/м .

Келтирилган формула бўйича ҳисобланган кучланганлиги 10 кВ/м бўлган электр майдонида бўлиш вақти 180 дақиқани, кучланганлиги 15 кВ/м бўлганда эса — 80 дақиқани ташкил этади.

Ушбу банд талаблари ходимларга электр разрядлар таъсир қилиш имкони бартараф қилинган шароитда кучга эга.

182. Иш куни мобайнида электр майдонида бўлишнинг рухсат этилган вақтини бир марта ёки бўлиб амалга ошириш мумкин. Қолган иш вақтида ҳимоя воситаларидан фойдаланиш ёки электр майдони кучланганлиги 5 кВ/м гача бўлган майдонда қолиш керак.

183. Электр майдони кучланганлиги, шунингдек, таъсир ва экранлаш майдони чегаралари ўлчаш натижалари бўйича аниқланади. Барча ҳолларда ишларни бажариш жараёнида одам бўлиши мумкин бўлган бузилмаган электр майдонининг кучланганлиги бутун зона бўйлаб ўлчаниши шарт.

Ускуналар ва конструкцияларга кўтарилмасдан бажариладиган ишларда ўлчашлар қуйидагича амалга оширилиши шарт:

ҳимоя воситалари йўқ бўлганда — ер сиртидан 1,8 м баландликда;

жамоа ҳимоя воситаларидан фойдаланилганда — ер сиртидан 0,5; 1,0 ва 1,8 м баландликда.

Ускуналар ва конструкцияларга кўтарилиб бажариладиган (ҳимоя воситалари бор-йўқлигидан қатъи назар) ишларда ўлчашлар иш жойи майдончасидан 0,5; 1,0 ва 1,8 м баландликда ва ерга уланган ускунанинг ток ўтказувчи қисмларидан 0,5 м масофада ўлчаниши шарт.

184. Назорат қилинаётган майдонда бўлиш вақти ўлчанган кучланганликнинг энг юқори қийматини ҳисобга олиб белгиланади.

185. Ҳимоя воситалари сифатида қуйидагиларни қўллаш мумкин:

стационар, олиб юриладиган ва кўчма экранлаш тузилмалари;

машиналар ва механизмларга ўрнатиладиган-олинадиган экранлаш тузилмалари;

экранлаш комплектлари.

Экранлаш тузилмалари давлат стандартлари талабларига жавоб бериши шарт.

Ерга уланган автомашина кабиналари ва кузовларида, механизмлар, кўчма устахона ва лабораторияларда, шунингдек, темир-бетонли биноларда, темир-бетон қопламали, металл каркасли ёки металл томлари ерга уланган ғиштли биноларда электр майдон бўлмайди, шунинг учун ҳимоя воситаларини қўллаш талаб қилинмайди.

186. Олиб юриладиган ва кўчма экранлаш тузилмалари ўрнатилган жойларда ерга улаш тузилмалари ёки уларга уланган металл конструкциялар йўғонлиги 10 мм² дан кам бўлмаган эгилувчан мис сим ёрдамида ерга уланган бўлиши шарт.

Машиналар ва механизмларда ўрнатиладиган-олинадиган экранлаш тузилмалари улар ўрнатилган машина ва механизмлар билан гальваник уланган бўлиши шарт. Машиналар ва механизмлар ерга уланганда уларга ўрнатиладиган-олинадиган экранлаш тузилмаларини қўшимча ерга улаш талаб қилинмайди.

Шахсий экранлаш комплектларини ерга улаш махсус ток ўтказувчи тагчармли оёқ кийим ёрдамида бажарилиши керак. Изоляцияловчи асос устида (бўялган металл, изолятор, ёғоч тўшама ва ҳ.з.) туриб ишланганда ёки ерга уланган конструкцияларга ҳимояланмаган қўл билан (қўлқопларни ечиб) тегиш керак бўлганда, экранлаш кийимлари қўшимча равишда кўндаланг кесими 10 мм ² дан кам бўлмаган юмшоқ эгилувчан мис сим билан ерга улаш тузилмаларига ёки ушбу тузилмаларга уланган металл конструкцияларга уланиши шарт.

187. 1000 В гача кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмларга тегиш имконияти бартараф қилинмаган, шунингдек, ускуналарни синашларда (бевосита юқори кучланиш билан синашлар ўтказаётган шахслар учун) ва электр пайвандлаш ишларида экранлаш комплектларини ишлатиш тақиқланади. Бундай ҳолларда ишлаётганларни ҳимоя қилиш экранлаш тузилмаларидан фойдаланиб амалга оширилиши шарт.

188. Ўчириб қўйилган ток ўтказувчи қисмларнинг участкаларида ишлаганда илашган потенциални олиш учун улар ерга уланиши зарур. Ўчирилган, лекин ерга уланишган ток ўтказувчи қисмларга ҳимоя воситаларисиз тегиш тақиқланади. Ердан изоляцияланган бўлиши мумкин бўлган таъмирлаш мосламалари ва жиҳозлари ҳам ерга уланган бўлиши шарт.

189. Электр майдони таъсири доирасида турган пневмоғилдирак ёрдамида юрадиган машиналар ва механизмлар ерга уланган бўлиши шарт. Улар электр майдони таъсири доирасида ҳаракатланганда илашган потенциални олиш учун унинг шассисига ёки кузовига ерга тегиб турувчи металл занжир уланган бўлиши зарур.

190. Электр майдони таъсири доирасида машиналар ва механизмларга ёқилғи ва мойлаш материалларини қуйиш тақиқланади.

191. Электр майдони таъсири доирасидаги ускуналар ва конструкцияларга кўтарилиш керак бўлганда электр майдони кучланганлигидан ва иш жараёнининг муддатидан қатъи назар ҳимоя воситаларидан фойдаланиш шарт. Телескопик минора ва гидрокўтаргич ёрдамида кўтарилганда уларнинг савати (осма кажаваси) экран билан таъминланган бўлиши ёки экранлаш комплектлари қўлланилиши зарур.

192. Экранлаш майдонида ОТҚнинг конструкциялари ичида одам турганда, шунингдек, газ релесига, куч трансформаторининг мой сатҳи релесига нарвон орқали кўтарилишда электр майдонининг таъсирига қарши ҳимоя воситаларини ишлатиш шарт эмас.

193. ОТҚда кўрикдан ўтказишда ва иш жойига боришда ходимлар ушбу мақсад учун ишлаб чиқилган йўналиш бўйича ҳаракатланиши керак.

194. Ушбу боб ва IX бобнинг талаблари синхрон компенсаторларга ҳам тегишлидир.

195. Қўзғатилмаган ва майдонни автоматик сўндириш (кейинги ўринларда — МАС) қурилмаси ўчирилган ҳолда айланаётган генератор кучланиш остида (вал айлантирувчи қурилма орқали айлантирилганидан ташқари) деб ҳисобланиши керак.

196. Генераторни синашда унинг схемасидаги участкаларга ёки блок схемасига махсус қисқа туташтиргичлар ўрнатилиши ва олинишига, улар ерга улагандан сўнг қўзғатиши олинган ва МАС қурилмаси ўчирилган генератор ишчи частотада айланаётганда ижозат берилади.

197. Тўхтатилган блокли генераторнинг схемасида ишлар бажарилганида, агар кучайтирувчи трансформатор юқори кучланиш томонидан, ўз эҳтиёжлар трансформаторлари эса шохобчаланишда паст кучланиш томонидан ерга уланган бўлса, унинг чиқармаларини ерга улаш талаб қилинмайди.

198. Қўзғатилмаган, МАС қурилмаси ўчирилган, айланаётган генераторнинг статор занжирларидаги қолдиқ кучланишни ўлчаш, фазаларнинг алмашиш тартибини аниқлаш ва бошқа ишларни бажаришга ижозат берилади.

Ушбу ишларни махсус хизматлар, лабораториялар, созлаш корхоналарининг ходимлари навбатчи ходимлар кузатуви остида ёки наряд бўйича электр ҳимоя воситаларини қўллаб бажаришлари шарт.

199. Ишлаб турган генератор валидаги кучланишни ва роторининг изоляция қаршилигини навбатчи ходимлардан бўлган хизматчи бир ўзи ёки фармойиш бўйича махсус бўлинма ходимларидан IV ва III гуруҳга мансуб икки хизматчи ўлчашига рухсат этилади.

200. Роторнинг контакт ҳалқаларини чархлаш ва силлиқлашни, қўзғатгич коллекторини силлиқлашни фармойиш бўйича электротехник бўлмаган ходимлардан бўлган хизматчи бир ўзи бажариши мумкин. Ишлаётганда ҳимоя кўзойнакларидан фойдаланиш керак.

201. Ишлаб турган генераторнинг чётка аппаратига хизмат кўрсатишни навбатчи ёки ушбу мақсад учун белгиланган III гуруҳга мансуб ходимга бир ўзи бажаришга ижозат берилади. Бунда қуйидаги эҳтиёт чораларига риоя этилиши зарур:

бош кийимда бўлиш ва машинанинг айланаётган қисмларига илашиб, тортиб кетишнинг олдини олиш учун тугмалари тақилган махсус кийимларда ишлаш;

диэлектрик қўлқопларни ишлатмасдан, диэлектрик калишлардан ёки резинали диэлектрик гиламчалардан фойдаланиш;

бир вақтнинг ўзида иккита қутбнинг ток ўтказувчи қисмларига ёки ток ўтказувчи ва ерга уланган қисмларга қўл текизмаслик керак.

202. Генераторларнинг газ-мой тизимини эксплуатация қилишда хавфли портловчи газ аралашмаси ҳосил бўлишининг олдини олиш зарур, бунда қуйидагиларга йўл қўймаслик керак:

генераторнинг корпусида водороддаги кислород миқдори 1,2 % дан кўп бўлмаслигига, пўк тубигача тамбада, пуфлаш бакчасида ва мой тозалаш қурилмасининг водородни ажратувчи бакида эса 2% дан кўп бўлмаслигига;

генераторнинг ток ўтказувчи қисмларида водород миқдори 1% дан кўп, подшипникларнинг картерларида эса 2 % дан кўп бўлмаслиги.

Мойли бакда водород бўлмаслиги шарт.

203. Генератордан водород ёки ҳавони инерт гази ёрдамида сиқиб чиқариш керак, сиқиб чиқариш тамом бўлганда машинанинг чиқишида аниқланган инерт газнинг минимал концентрацияси қуйидаги миқдорни:

карбонат ангидрид гази ҳаво сиқиб чиқарилганда — 85 %ни ва водород сиқиб чиқарилганда — 95%ни;

азот ҳаво ва водород сиқиб чиқарилганда — 97%ни ташкил қилиши шарт.

Генератордан инерт гази ёрдамида ҳаво ёки водород тўлиқ пуфлаб чиқарилганлиги газни таҳлил қилиш билан тасдиқланиши шарт.

204. Генераторларнинг корпусларини ва газ-мой тизимли аппаратларни очишдан олдин водород инерт гази билан, инерт гази эса ҳаво билан сиқиб чиқарилиши шарт. Ён томон шчитларини, люкларни ва бошқа жойларни очишга фақат таҳлил карбонат ангидрид гази йўқлиги ёки (азотни сиқиб чиқаришда) ҳавода кислороднинг етарлилиги (ҳажм бўйича 20% дан кам эмас) тасдиқлаганидан кейин рухсат берилади.

205. Корпусидан водородни сиқиб чиқармасдан, тўхтатилган синхрон компенсаторнинг контакт ҳалқалари камерасини очишдан олдин, камерага инерт газини бермай туриб, компенсатор корпусидан уни ажратиб турувчи тамбанинг зичлигини текшириш зарур.

Камерада инерт гази билан пуфлаб чиқарилгандан (кейинчалик ҳаво билан сиқиб чиқармасдан) ва таҳлил ўтказилганидан сўнг ишни бошлашга ижозат берилади.

206. Газ-мой тизими ускуналари ва қувурларини таъмирлашга чиқаришда қувурлар ажратилиши ёки таъмирланаётган участкага зич ёпилмай қолган сурилма қопқоқлардан водород ёки инерт гази ўтишининг олдини олиш мақсадида тиқинлар ўрнатилиши шарт.

207. Таркибида водород бўлган газ-мойли тизим участкаларидан 10 м дан кам масофада очиқ олов билан бажариладиган ишлар (электр пайвандлаш, газ билан пайвандлаш ва бошқа ишлар) наряд бўйича бажарилиши, бунда наряднинг «Алоҳида кўрсатмалар» сатрига ишни хавфсиз олиб боришни таъминловчи қўшимча тадбирлар (тўсиқларни ўрнатиш, бинодаги ҳавода водород йўқлигини текшириш ва бошқалар) ёзилиши шарт.

Бевосита водород билан тўлдирилган генератор корпусида, газ-мойли тизимнинг қувурларида ва аппаратларида олов билан ишлаш тақиқланади.

Генераторлар ва газ-мой тизимли қурилмалар олдида «ВОДОРОД! ЁНҒИНГА ХАВФЛИ!» деб ёзилган плакатлар осилган бўлиши шарт.

208. Тўхтатилган генераторнинг газ-мойли тизимида таъмирлаш ишлари фармойиш бўйича бажарилиши мумкин.

209. Электролиз қурилмаларини (кейинги ўринларда — ЭҚ) эксплуатация қилишда водороднинг кислород ёки ҳаво билан портловчи аралашмаси ҳосил бўлишига йўл қўймаслик шарт. Водороднинг тозалиги 98,5 % дан кам бўлмаслиги, кислородники эса — 98 % дан кам бўлмаслиги шарт.

210. Босим ростлагичларининг кузатув ойнасидан суюқлик сатҳи кўринмаса, электролизерларни ишлатиш тақиқланади.

Водород ва кислород тизимлари ўртасидаги босимнинг рухсат этилган максимал фарқи 1961,4 пa (200 мм сув. уст.)дан кўп бўлмаслиги шарт.

211. ЭҚнинг (ресиверлардан ташқари) аппаратлари ва қувурларини ишга туширишдан олдин давлат стандартларига мос азот (II нав) билан пуфлаб тозаланиши шарт. Ушбу аппаратларни карбонат ангидрид гази билан тозалаш тақиқланади.

ЭҚнинг ресиверлари азот ёки давлат стандартларига мос келувчи карбонат ангидрид гази (озиқ-овқат ёки техникавий нави) билан пуфлаб тозаланиши мумкин. Бир ресивер ёки ресиверлар гуруҳининг ичини кўздан кечириш зарур бўлганда водородни чиқариб юбориш учун карбонат ангидрид гази ёки азот гази ёрдамида пуфлаш, бошқа ресиверлар гуруҳидан уларни беркитувчи арматуралар ва фланецдан ташқарига чиққан думли металл тиқинлар билан ажратиш ва ундан кейин эса тоза ҳаво билан пуфлаш керак.

Ресиверларни инерт гази, ҳаво ва водород билан пуфлашни улардаги компонентларнинг концентрацияси ушбу Қоидаларга 7-иловада кўрсатилган даражага етгунча амалга ошириш зарур.

Ресиверларни пуфлаш учун 0,05 % гача углерод оксидидан таркиб топган карбонат ангидрид газининг техник навидан фойдаланилганда уни карбонат ангидрид газининг озиқ-овқат навидан алоҳида сақлаш зарур.

212. ЭҚ 4 соатдан ортиқ ўчирилганда унинг аппаратлари ва қувурларини азот билан пуфлаш мажбурийдир. ЭҚ 1 — 4 соатгача ўчирилган ҳолларда тизимни водород ёки кислород босими (9,807 ÷19,614) • 10³ пa (0,1 — 0,2 кгс/cм²) чегарасида қолдириш мумкин. ЭҚ 1 соатдан кам вақтга ўчирилганда аппаратурани газларнинг номинал босими остида қолдириш мумкин, бунда водород ва кислород босими ростлагичларида босимлар фарқининг ортиш сигнализацияси ўчирилмаслиги шарт.

Агар электролизернинг ўчиши технологик режимнинг бузилиши билан боғлиқ бўлса ёки ўчиришдан кейин электролизердан электролитни сўpиб чиқариш зарур бўлса, у ҳолда азот билан пуфлаш мажбурийдир.

213. ЭҚдаги ускуналарни очиш билан боғлиқ пайвандлаш ва таъмирлаш ишлари бажарилганда водороднинг юриш йўли бўйича энг охирги нуқтасида водород бутунлай чиқарилмагунча пуфлашни давом эттириш зарур.

214. ЭҚ хонасида қурилма ўчирилганидан, хонадаги ҳавода водороднинг йўқлиги текширилганидан ва хонани тўхтовсиз шамоллатиш ташкил қилинганидан кейин очиқ олов билан ишлаш мумкин.

Таъмирлаш учун мўлжалланган қурилмалар жойлашган хонадаги аппаратларда очиқ олов билан боғлиқ ишларни бажаришда ушбу хонада ишлаб турган бошқа қурилма мавжуд бўлса, унинг қувурларини таъмирлашга чиқарилган ускуналардан узиш ва думли тиқин ўрнатиш зарур. Олов билан ишланадиган жой тўсиқлар билан тўсилиши шарт.

Водород билан тўлдирилган аппаратларда таъмирлаш ишларини олиб бориш тақиқланади.

215. Музлаб қолган қувурлар ва сурилма қопқоқларни фақат буғ ёки иссиқ сув билан қиздириш (эритиш) мумкин. Уланишдан газ сирқиб чиқаётган жойни махсус оқим қидиргич ёки совунли эритма ёрдамида аниқлаш мумкин. Газ сирқиб чиқаётган жойни қидириш ва музлаган жойни қиздириш (эритиш) учун очиқ оловдан фойдаланиш тақиқланади.

216. Электр қурилмалар хонасида ва ресиверлар олдида чекиш, очиқ оловдан, электр иситиш асбобларидан ва кўчма лампалардан фойдаланиш тақиқланади.

Аппаратларни кўрикдан ўтказиш ва таъмирлаш вақтида уларнинг ички қисмларини ёритиш учун портлашдан ҳимоя қилинган металл тўрлар билан қопланган, кучланиши 12 В дан ортиқ бўлмаган кўчма ёритгичлардан фойдаланиш шарт.

217. ЭҚ хонаси ичида ва эшикларида давлат стандартларига мувофиқ очиқ оловдан фойдаланишни тақиқловчи хавфсизлик белгилари осилган бўлиши шарт; водород ресиверларида эса «ВОДОРОД! ЁНҒИНГА ХАВФЛИ!» деб ёзилган бўлиши шарт.

218. ЭҚ хонасида тез аланга оладиган портловчи моддаларни сақлаш тақиқланади.

219. Электролит билан ишлашда махсус ҳимоя кийимидан (пахтадан тикилган костюм, резинали этик, резина шимдирилган фартук ва резина қўлқоплар) ва кўзойнакдан фойдаланиш зарур. Суюқ ёки қаттиқ ишқорнинг терига, сочга ва айниқса, кўзга тегиши оғир куйишларга олиб келиши мумкин.

220. Фақат босим олиб ташлангандан сўнг электролит зичлигини текшириш учун ундан намуна олиш мумкин.

221. Электролизерларга, айниқса охирги плиталарига ҳимоя воситаларисиз тегиш мумкин эмас. Маҳкамловчи болтларнинг изоляцион втулкаларига ва монополяр плиталар тагидаги изоляторларга ишқорнинг тушишига ижозат берилмайди. Ушбу элементлар изоляцияси бузилганда ёй пайдо бўлиши мумкин, бу эса ёнғинга ва аварияга олиб келади.

Электролизерлар олдидаги полда резинали диэлектрик гиламлар тўшалган бўлиши шарт.

222. ЭҚнинг ускуналари ва қувурлари, ресиверлар ва ресиверлардан машина залигача қувурлар бутун узунлиги давомида узлуксиз электр занжирини ташкил қилиши ва ерга улаш тузилмаларига уланган бўлиши шарт. ЭҚ доирасида аппаратлар ва қувурлар камида икки жойдан ерга уланган бўлиши шарт.

223. Сақлагич клапанларини текшириш учун қурилма ўчирилиши ва азот билан пуфлаб тозаланиши шарт. Қурилма ишлаб турганда клапанларни синаш тақиқланади.

224. Босим остида бўлган аппаратлар ва арматураларнинг болтлари ва гайкаларини қаттиқроқ тортиш тақиқланади. Шланглар ва штуцерлар ишончли маҳкамланган бўлиши шарт.

225. Монтаждан ёки мукаммал таъмирлашдан кейин ёки узоқ вақт тўхтаб турган ЭҚни ишга тушириш жавобгар муҳандис-техник ходим назорати остида амалга оширилиши шарт.

Қурилмасидаги таъмирлаш ишлари наряд бўйича бажарилиши шарт.

226. Электр двигателда ёки у ҳaрaкaтгa келтираётган механизмда ток ўтказувчи ёки айланаётган қисмларга тегиш билан боғлиқ ишлар олиб борилганда электр двигателдан кучланиш олиниши шарт.

Электр двигателнинг ток ўтказувчи ёки айланаётган қисмларига ва у ҳаpaкaтгa келтираётган механизмга тегиш билан боғлиқ бўлмаган ишлар двигатель ишлаб турган пайтда бажарилиши мумкин.

227. Электр двигателда иш олиб борилганда электр двигателни ТҚ (йиғма) билан боғловчи кабель линиясининг исталган қисмига ерга улагич ўрнатилиши мумкин. Механизмда айланаётган қисмларга тегиш билан боғлиқ бўлмаган ишларни бажаришда ва улаш муфтаси ажратилганда кабель линиясини ерга улаш талаб қилинмайди.

Агар ўчирилган электр двигателда ишлар бажарилмаётган ёки бир неча кунга тўхтатиб қўйилган бўлса, ундан ажратилган кабель линияси электр двигатель томонидан ерга уланган бўлиши шарт. Кабель толаларининг кесими кўчма ерга улагични қўллашга имкон бермаган ҳолларда кучланиши 1000 В гача бўлган электр двигателларда кабель линиясининг кўндаланг кесими — кабель толасидан кам бўлмаган мис сим билан ерга улашга ёки кабель толаларини ўзаро бир-бирига улашга ва уларни изоляциялашга ижозат берилади. Бундай ерга улаш ва кабель толаларини бир-бирига улаш тезкор ҳужжатларда кўчма ерга улагичлар сингари ҳисобга олиниши шарт.

228. Насослар, тутун сўргичлар ва вентиляторларнинг электр двигателларда ишга қўйишдан олдин, агар электр двигателлар уларга уланган механизмлар орқали айланиб кетиши мумкин бўлса, уларнинг сурилма қопқоқлари ва шиберлари беркитилиши ва қулфланиши, шунингдек, электр двигателларнинг роторларини тормозлаш бўйича чоралар кўрилиши шарт.

229. Иш олиб борилаётган электр двигатель олдида жойлашган бир турдаги ёки унга ўхшаш ўлчамли электр двигателларга ишлаётганидан ёки захирада турганидан қатъи назар «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» деб ёзилган плакатлар осилиши шарт.

230. Электр двигателлар ишлаб турганда уларнинг айланаётган қисмларига қўйилган тўсиқларни олиш тақиқланади.

231. Узатмалари қўлда бошқариладиган ишга тушириш аппаратуралари бўлган электр двигателларини улаш ва ўчириш диэлектрик қўлқопларда бажарилиши зарур.

232. Сурилма қопқоқлар электр узатмаларини ва бажарувчи механизмларни синаб кўриш, агар уларнинг электр узатмалари шибер, сурилма қопқоқ ва бошқа қурилмаларга уланган бўлса, ушбу қурилмалар ўрнатилган технологик цехнинг смена бошлиғи рухсати билан бригада томонидан амалга оширилиши шарт.

Рухсат берилганлиги тўғрисида технологик цехнинг тезкор журналига, бу рухсат олинганлиги ҳақида эса синаб кўришни ўтказаётган цехнинг (участканинг) тезкор журналига ёзиб қўйилади.

233. Бажарувчи механизмларга уланишган электр узатмаларининг электр схемаларини, ростловчи органларини ва беркитувчи арматураларни таъмирлаш ва созлаш фармойиш бўйича бажарилиши мумкин. Фармойиш берган ходим уларни синаб кўришга рухсат беради. Бу тўғрида фармойиш рўйхатга олинаётганда ёзилиши шарт.

234. Электр двигателда иш тўлиқ тугагунга қадар уни синаб кўриш учун улаш тартиби қуйидагича:

иш наряд бўйича бажарилаётган бўлса, иш бажарувчи нарядда (ушбу Қоидаларга 3-илованинг 3-жадвали) иш тамом бўлганлигини расмийлаштириб, нарядни топширади;

ишлар фармойиш бўйича бажарилаётган бўлса, ишлар тўхтатилиши ва бригада иш жойидан чиқарилиши шарт.

Синаб кўрилгандан кейин наряд расмийлаштирилиб, қайта ишга қўйиш бажарилади (ушбу Қоидаларга 3-илованинг 3-жадвали).

Иш фармойиш бўйича бажарилаётган бўлса, бригадага қайта ишга қўйишга фармойиш қайтадан берилади.

235. Масофадан бошқариладиган коммутацион аппаратларда ишга қўйишдан олдин қуйидагилар бажарилиши шарт:

ёрдамчи электр занжирлари (бошқарув, сигнализация, иситиш ва бошқалар) ва узатманинг куч занжирлари ўчирилиши;

ўчиргичлар бакига ёки пневматик узатмаларга ҳаво узатувчи қувурларнинг сурилма қопқоқлари беркитилиши ва улардаги ҳаво атмосферага чиқариб юборилиши ва бунда ҳаво чиқарувчи тиқинлар (клапанлар) очиқ ҳолда қолдирилиши;

улайдиган юк ёки улайдиган пружиналар ишламайдиган ҳолатга келтирилиши;

масофадан бошқариш калитларига «УЛАНМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!», беркитилган сурилма қопқоқларга эса «ОЧИЛМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» деб ёзилган плакатлар осилган бўлиши шарт.

236. Коммутацион аппаратларни созлаш ва ростлашда, уларни синаш учун улаш ва ўчиришда узатманинг ёрдамчи занжирларини ва куч занжирларини вақтинчалик улашга, шунингдек, узатмага ва ўчиргичга ҳаво юборишга ижозат берилади. Бунда «УЛАНМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» ва «ОЧИЛМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» деб ёзилган плакатлар олинган бўлиши керак.

Коммутацион аппаратни масофадан бошқариб улаш ва ўчиришни синаб кўришни навбатчи ходим рухсати билан созлаш ва ростлашни бажарувчи хизматчи амалга ошириши мумкин. Ўз навбатчиси бўлмаган электр қурилмаларида бундай рухсат талаб қилинмайди.

Коммутацион аппарат синаб кўрилганидан кейин навбатчи ёки иш бажарувчи (ким аппаратни масофадан бошқариб улаган ва ўчирган бўлса) томонидан ишни давом эттириш зарур бўлганда ушбу Қоидаларинг 235-банди талаблари бажарилиши шарт.

237. Ишчи босим остида бўлган ҳаволи ўчиргичларга фақат синашларда ва созлаш ишлари бажарилаётганда (демпферларни ростлаш, виброграммларни олиш, ўлчаш воситаларига ва уларнинг уланишларига симларни улаш ёки уларни узиш, ҳавонинг сирқиш жойини аниқлаш ва ҳоказо) кўтарилишга рухсат этилади.

Ҳаво билан тўлдирилган бўлгичи бор ўчирилган ҳаволи ўчиргичларга бўлгич ишчи босим остида турганда кўтарилиш тақиқланади.

238. Ҳаволи ўчиргичларнинг нам ўтказмаслик қобилиятини (зичлигини) текшириш паст босимда, завод йўриқномаларига мувофиқ бажарилиши зарур.

239. Синашлар ва созлаш учун ҳаволи ўчиргичларга кўтарилишдан олдин қуйидагиларни бажариш зарур:

бошқарув занжирларини узиш;

маҳаллий бошқарув тугмачаси ва ишга тушириш клапанларини блокировка қилиш (масалан, ҳаво узатувчи қувурларни узиш, шкафларни ёпиш ва ҳоказо) ёки иш бажарувчи кўрсатмаси бўйича аниқланган фақат бир ишловчига ўчиргич билан операцияларни бажаришга ижозат берадиган (бошқарув занжири улангандан кейин), йўриқ олган бригада аъзосини ўчиргич олдига қўйиш зарур.

Босим остида бўлган ҳаво ўчиргичлар устида одамлар бўлган пайтда бошқариш ва тақсимлаш шкафларида ҳамма ишлар тўхтатилиши шарт.

240. Ҳаволи ўчиргичларни текшириш, созлаш ва синашда узиш ва улаш вақтида уларнинг олдида ходимларнинг туриши тақиқланади.

Синашлар ва созлаш бўйича ишларни бажарувчи (ёки у томонидан тайинланган бригада аъзоси) ҳаволи ўчиргичларни улаш ва узиш учун топшириқни, бригада аъзолари ўчиргич олдидан хавфсиз масофага ёки пана жойга чиқарилгандан кейин бериши шарт.

241. Ҳаво тўплагичлар ичида одамларнинг бўлиши билан боғлиқ ишга қўйишда қуйидагилар бажарилиши:

ҳаво берилиши мумкин бўлган қувурларнинг сурилма қопқоқлари ёпилиб, қулфга беркитилиши ва сурилма қопқоқларга «ОЧИЛМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» деб ёзилган плакатлар осилиши;

ҳаво тўплагич ичидаги босим остида бўлган ҳаво ташқарига чиқарилиб, ҳаво чиқарувчи клапанлар очиқ ҳолда қолдирилиши;

ҳаво тўплагичдан ҳаво қувури ажратилиши ва унга тиқинлар ўрнатилиши лозим.

242. Ҳаво тўплагичлар ва ўчиргич бакларидаги манометрларнинг нолни кўрсатиши сиқилган ҳаво йўқлигининг аниқ белгиси бўлиб хизмат қила олмайди. Туйнук қопқоғини олишда бевосита гайкалар ва болтларни бўшатиб очишдан олдин ҳаво чиқариш клапанларини ёки сурилма қопқоқларни очиш билан ҳақиқатан ҳам сиқилган ҳаво йўқ эканлигига ишонч ҳосил қилиш зарур.

Ҳаво чиқариш клапанларини ёки сурилма қопқоқларни фақат туйнук қопқоғини маҳкамловчи барча гайкалар ва болтлар бураб қўйилгандан кейин беркитиш мумкин.

243. КТҚнинг шкафлари бўлинмасида ишлар олиб борилганда: ускуналар жойлаштирилган аравача тортиб чиқарилиши; кучланиш остида қолган ток ўтказувчи қисмлар бўлинмасининг пардачасини қулфга беркитиш ва «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» деб ёзилган плакат осилиши; ишлаш учун мўлжалланган бўлинмада эса «ШУ ЕРДА ИШЛАНСИН!» деб ёзилган плакат осилиши керак.

244. КТҚдан ташқарида, унга уланган ускуналарда ёки ундан кетувчи ҲЛ ва КЛда ишлар бажарилганда ўчиргич жойлаштирилган аравача шкафдан тортиб чиқарилиши, пардача ёки эшикча қулфланиши ва унга «УЛАНМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» ёки «УЛАНМАСИН! ЛИНИЯДА ИШ БАЖАРИЛМОҚДА!» деб ёзилган плакат осилиши керак.

Бунда қуйидагиларга:

ерга улайдиган пичоқлар билан ўчиргич жойлаштирилган аравача орасида блокировка бўлса, ушбу пичоқлар уланганидан сўнг аравачани назорат ҳолатига келтиришга;

КТҚ шкафларида бундай блокировка ёки ерга улайдиган пичоқлар бўлмаганда аравачани қулфлаш шарти билан назорат ҳолати ҳамда шкафдан чиқарилган ҳолат оралиғига ўрнатишга ижозат берилади. Уланишда ерга улагич борлигидан қатьи назар аравача оралиқ ҳолатда ўрнатилиши мумкин.

Кетувчи ҲЛда ишлаш керак бўлганда КТҚнинг шкафида ерга улагичларни ўрнатишда ушбу Қоидаларнинг 168-банди талабларини ҳисобга олиш зарур.

245. Бошқарув ва ҳимоя занжирларида синаб кўриш ва ишлаш учун ўчиргич ўрнатилган аравачани назорат ҳолатига ўрнатишга КТҚдан ташқарида, кетувчи ҲЛ ва КЛда ёки уларга уланган ускуналарда, электр двигателлар орқали уланган механизмларда ишлар бажарилмаётган ёки КТҚнинг шкафида ерга улаш бажарилган ҳолларда рухсат этилади.

246. Ток трансформаторининг (кейинги ўринларда — ТТ) иккиламчи чулғамларига уланган занжирларни узиш тақиқланади. Бу занжирларни узиш зарур бўлганда улар узилиши керак бўлган жойгача (ТТдан ҳисоблаганда) ўрнатилган туташтиргич билан олдиндан туташтирилган бўлиши шарт. Туташтиргични ўрнатишда дасталари изоляцияланган асбобдан фойдаланиш зарур.

247. ТТларда ёки уларнинг иккиламчи чулғамларига уланган занжирларда иш бажарилганда қуйидаги эҳтиёт чораларига риоя қилиниши шарт:

иккиламчи чулғамларнинг қисқичлари, уларга уланаётган занжирлардаги монтаж ишлари тамом бўлгунга қадар қисқа туташтирилган бўлиши шарт. Монтаж қилинган занжирлар ТТларига улангандан кейин қисқа туташтиргич энг яқиндаги қисқичлар йиғмасига кўчирилиши ва у фақат монтаж тўлиқ тамом бўлгандан, монтаж қилинган занжирларнинг тўғри уланганлиги текшириб чиқилгандан кейин олиниши керак;

қутбларни текширишда бирламчи чулғамга ток импульсларини беришдан олдин асбоблар иккиламчи чулғамнинг қисқичларига уланган бўлиши шарт.

Монтаж ва пайвандлаш ишларини бажаришда бирламчи чулғамларнинг шиналаридан ток ўтказувчи сифатида фойдаланиш тақиқланади.

248. Изоляцияланган корпусли 1000 В гача кучланишли электродли қозоннинг ғилофи қулфланиши шарт. Ғилофни очишга фақат қозондан кучланиш олингандан кейин ижозат берилади.

249. Уланган электродли қозонларнинг қувурларида уларнинг ҳимояловчи ерга уланишини бузадиган ишларни бажариш тақиқланади.

250. Қувурларни ажратишда электр пайвандлаш ёрдамида ажратилаётган қисмлар орасида ишончли металл контакт бўлишини олдиндан таъминлаш лозим. Байпас айланмаси бўлганда қувурларни бир-биридан ажратишда қисмлар орасида бундай контакт талаб қилинмайди.

251. Электр фильтрларини эксплуатация қилишда қуйидагилар тақиқланади:

одамлар электр фильтри ичида бўлган пайтда қоқиш механизмларини иш раҳбарининг алоҳида кўрсатмаси бўйича нарядда айтиб ўтилган ҳоллардан ташқари улаш;

бир вақтнинг ўзида электр фильтрининг бункерларида ва секцияларида таъмирлаш ишларини олиб бориш;

таъминлаш агрегатларининг блокировкалари носоз бўлганда электр фильтрларининг секция тешиклари ва люкларини ёпувчи тамбалар, изоляторли қутилар ва ҳоказолар носоз ёки йўқ бўлганда электр фильтрларига ва уларни таъминловчи кабелларга кучланиш бериш.

252. Электр фильтрининг ҳар қандай секциясида (электр майдонида), захирадаги шинада, секцияни таъминловчи ҳар қандай кабелларда (электр майдонида) ишлар олиб борилганда барча таъминловчи агрегатлар ва барча секцияларнинг кабеллари (электр майдонлари) ўчирилган ва ерга уланган бўлиши шарт.

253. Электр фильтрининг секциясида одамларни ишга қўйишдан олдин улар шамоллатилиши ва бункерлардаги кул олиб ташланиши шарт. Температура 33 ^о дан ошмаслиги шарт.

254. Электр фильтри ўчирилгандан кейин ундан ва таъминловчи кабеллардан статик зарядни электр агрегатларини ерга улаш йўли билан олиш шарт. Электр фильтрининг ерга уланишган қисмларига тегиш тақиқланади.

255. Электр станцияларда кул ушлайдиган қурилмаларнинг хусусиятларини эътиборга олиб электр фильтрларига хизмат кўpсатиш бўйича маҳаллий йўpиқнома ишлаб чиқилиши шарт. Йўpиқномада цехлар орасидаги хизмат кўpсатиш чегараларининг тақсимланишига боғлиқ ҳолда электр фильтрларида ишлаш учун наряд бериш ва ишга қўйиш тартиби аниқ белгиланган бўлиши шарт. Йўриқномани ишлаб чиқишда ушбу Қоидалар ва электр станция ва иссиқлик тармоқларининг иссиқлик механика ускуналарини эксплуатация қилишда техника хавфсизлиги талаблари ҳисобга олиниши шарт.

256. Аккумуляторли хона ҳар доим қулфланган бўлиши шарт. Бу хоналарни кўздан кечирувчи ва уларда ишловчи шахсларга калитлар умумий тартибга асосан берилади.

257. Аккумуляторли хонада чекиш, унга олов билан кириш, учқун бериши мумкин бўлган асбоблардан ва аппаратлардан, электр иситиш асбобларидан (ушбу Қоидаларнинг 266-бандидан ташқари) фойдаланиш тақиқланади.

Аккумуляторли хона эшикларида «Аккумуляторли хона!», «Ёнғинга хавфли!», «Чекиш тақиқланади!» деган ёзувлар бўлиши ёки давлат стандартларига мувофиқ очиқ оловдан фойдаланишни ва чекишни тақиқловчи хавфсизлик белгилари осиб қўйилиши шарт.

258. Оқим тортувчи вентиляцияси бўлган аккумуляторли хоналарда оқим тортувчи вентиляция зарядлаш бошланиши олдидан ёқилиши ва газ чиқариб юборилганидан, лекин зарядлаш тамом бўлгандан камида 1,5 соат ўтгандан кейин ўчирилиши шарт.

259. Ҳар бир аккумуляторли хонада қуйидагилар бўлиши шарт:

электролит тайёрлаш ва уни идишларга қуйишга мўлжалланган ҳажми 1,5 — 2,0 л бўлган жўмракли шиша ёки чинни кружка (ёки кўза);

кислотали батареялар учун ичимлик содасининг нейтраллаштирувчи эритмаси ва ишқорли батареялар учун борат кислотаси ёки сирка эссенцияси.

260. Электролит, дистилланган сув ва нейтраллаштирувчи эритмалари бўлган барча идишларда тегишли ёзувлар (номлари кўрсатилган) бўлиши шарт.

261. Кислотани унинг номи ёзилган ёрлиқлар билан таъминланган, силлиқланган тиқин билан беркитилган шиша бутилларда сақлаш зарур. Батареяни эксплуатация қилиш учун зарур миқдорда кислотали бутиллар ва бўш бутиллар аккумуляторли батареяга тегишли алоҳида хонада сақланиши шарт. Бутилларни полда саватларга ёки ёғоч тоқиларга ўрнатиш керак.

262. Кислота, ишқор ва қўрғошин билан махсус ўқитилган одамлар ишлашлари шарт.

263. Кислота ва ишқорлари бўлган шиша бутилларни икки ишчи ташиши шарт. Бутиль саватчаси билан биргаликда дастакли махсус ёғоч қутиларда ёки ўртасида чуқурчаси ва тоқиси бўлган ва бутиль баландлигининг 2/3 қисми сават билан бирга жойлашиши керак бўлган махсус замбилда ташилиши шарт.

264. Электролит тайёрлашда кислотани дистилланган сув бор чинни ёки бошқа иссиққа чидамли идишга аста-секин (эритманинг жадал қизишининг олдини олиш учун) жилдиратиб қуйиш керак. Бунда ҳар доим электролитни стержен, ёки шиша найча, ёхуд кислотага чидамли пластмассадан ясалган қориштиргич билан аралаштириб туриш керак.

Кислотага сув қуйиб электролитни тайёрлаш тақиқланади. Тайёр электролитга сувни кам қисмига қуйиш мумкин.

265. Кислота ва ишқор билан ишлаганда костюм (кислота учун дағал жун мато ва ишқор учун пахтадан), резинали этик (шим тагидан) ёки калиш, резинали фартук, ҳимоя кўзойнаги ва резинали қўлқопларни кийиш зарур.

Ўювчи ишқорнинг бўлакларини махсус ажратилган жойда қоп-қанорга ўраб майдалаш зарур.

266. Аккумуляторли хонада пластиналарни кавшарлаш ишларини бажаришга қуйидаги шароитларда ижозат берилади:

кавшарлашга зарядлаш тамом бўлганига камида 2 соатдан кейин рухсат берилади. Доимий зарядланиш усулида ишлайдиган батареялар ишлар бошланишидан 2 соат илгари разрядлаш режимига ўтказилиши шарт;

иш бошлашдан олдин хонани 2 соат давомида шамоллатиш шарт;

кавшарлаш пайтида хона узлуксиз вентиляция қилиниб турилиши шарт;

кавшарланаётган жой қолган батареялардан ўтга чидамли тўсиқлар билан тўсилиши шарт;

қўрғошин ёки унинг бирикмаларидан заҳарланишнинг олдини олиш учун махсус эҳтиёт чоралари кўрилиши ва аккумуляторли батареяларни эксплуатация қилиш ва таъмирлаш йўриқномаларига мувофиқ иш режими аниқланиши шарт;

ишлар наряд бўйича бажарилиши шарт.

267. Ер ости иншоотлари ва коммуникациялари жойлашган зонада кабелларни таъмирлаш ёки ётқизиш билан боғлиқ ер қазиш ишлари ушбу ер ости иншоотлари ва коммуникацияларининг эксплуатацияси учун жавобгар корхона ёки цех раҳбарининг ёзма рухсати билан ва иш раҳбари тайинланиб олиб борилади. Рухсатга ер ости иншоотлари ва коммуникацияларининг жойлашиши ва ётган чуқурлиги кўрсатилган режа илова қилинган бўлиши керак.

268. Режаларда белгиланмаган кабеллар, қувурлар, ер ости иншоотлари, шунингдек, қурол-яроқлар топилса, улар қайси ташкилотга қарашли эканлиги аниқланмагунча ва тегишли ташкилотлардан ишни давом эттиришга рухсат олинмагунча ер қазиш ишлари тўхтатилиши зарур.

269. Кабель трассасига 5 м дан яқин жойларда куч билан урадиган машиналар ва механизмлардан, КЛнинг муҳофаза зонасида эса ер қазиш машиналаридан фойдаланиш тақиқланади.

270. КЛнинг муҳофаза зонасида ер қазиш машиналаридан фойдаланишга фақат ушбу тармоқни эксплуатация қилувчи корхона ходимлари томонидан қазиш ишлари олиб борилганда рухсат берилади. Бевосита кабель устида қазиш ишларини ер қазиш машиналари ва пневматик асбоб-ускуналар ҳамда ломлар ва киркалар ёрдамида кабельгача ёки унинг ҳимоя қатламигача 0,3 м ер қатлами қолгунча амалга оширишга ижозат берилади. Қолган тупроқни қўлда белкурак ёрдамида олиб ташлаш шарт.

271. Қиш вақтида белкурак билан тупроқ қазишга фақат тупроқ иситилгандан кейин киришиш мумкин. Бунда иссиқлик манбаини кабелларга 15 cм дан кам бўлмаган масофагача яқинлаштиришга ижозат берилади.

272. Котлованлар, зовурлар ёки ўраларни қазиш бўйича иш жойи КМК 3.01.02-00 Қурилишда техника хавфсизлиги талабларини эътиборга олган ҳолда тўсилган бўлиши шарт. Тўсиқда огоҳлантирувчи белгилар ва ёзувлар, тунда эса ёруғлик сигнали бўлиши шарт.

273. Ўпирилиш хавфи бўлган бўш ёки нам тупроқли ерларда зовурлар қазилаётганда уларнинг деворлари ишончли мустаҳкамланиши шарт.

Сочилувчан тупроқларда деворларни мустаҳкамламасдан, лекин унинг четидаги табиий қиялик бурчагини сақлаган ҳолда ишларни бажариш мумкин.

274. Ер ости сувлари йўқ табиий нам тупроқларда ва ер ости иншоотларига яқин жойлашган ерларда котлованлар ва зовурлар, мустаҳкамланмаган тик деворларнинг чуқурлигини: уйилган, қумли ва йирик бўлакли ерларда 1 м; қумлоқ ерларда 1,25 м дан; қумоқ ва соз тупроқли ерларда 1,5 м дан оширмасдан қазишга рухсат этилади.

Зич ёпишқоқ тупроқларда ротор ва траншеяли экскаваторлар билан маҳкамлаш қурилмаларини қўймасдан, вертикал деворни 3 м гача чуқурликда ковлашга ижозат берилади. Бундай ҳолларда зовурларга одамларнинг тушиши тақиқланади. Одамларнинг бўлиши зарур бўлган зовур қисмлари тирговичлар билан мустаҳкамланиши ёки ён томонлари қиялик ҳолида бажарилиши шарт.

Йилнинг қиш вақтида ернинг музлаган қисмини қазишни (ернинг қуруқ тупроқ қисмидан ташқари) тирговичларсиз бажаришга ижозат берилади.

275. Ер қазиш шароитлари ушбу Қоидаларнинг 274-бандида келтирилганидан фарқ қилса, котлованлар ва зовурларни қазиш вертикал деворларни тиргович билан мустаҳкамлаб ёки қияликни сақлаган ҳолда бажарилиши зарур.

276. Чуқурлиги 3 м гача бўлган котлованларни ва зовурларни мустаҳкамлаш, одатда, инвентарли бўлиши ва намунавий лойиҳалар бўйича бажарилиши шарт.

277. Очиқ муфталар траншея орқали ошириб ташланган брусларга сим ёки трос ёрдамида осиб тахтага маҳкамланиши ва қути ичига жойлаштирилиши шарт. Қутининг бир девори олиб қўйиладиган ва михсиз маҳкамланадиган бўлиши шарт.

Қазиб очилган кабелларни ёпувчи қутилар устига огоҳлантирувчи плакатлар ёки хавфсизлик белгилари осилиши шарт.

278. Кабелларни осиш учун қўшни кабеллардан, қувурлардан ва ҳоказолардан фойдаланишга ижозат берилмайди. Кабелларни жойидан силжитмасдан осиш керак.

279. Муфталарни очишдан ёки кабелни кесишдан олдин таъмирланиши керак бўлган кабельда иш олиб борилишига, ушбу кабель ўчирилганлигига ва унда ишга қўйиш учун зарур техник тадбирлар бажарилганлигига ишонч ҳосил қилиш керак.

280. Таъмирланиши керак бўлган кабелни иш жойида қуйидагиларга қараб аниқлаш керак:

кабелни туннел, коллектор, канал ва бошқа кабель иншоотлари ёки бинолар деворлари бўйлаб ётқизишда — кузатиш орқали, схемалар ва чизмалар бўйича кабелларнинг жойлашишини солиштириш, ёрлиқлар бўйича текшириш билан;

кабелни ерга ётқизишда — унинг жойлашишини ётқизиш схемаларида кўрсатилган ҳолатлари билан солиштириб аниқланади. Бунинг учун олдиндан ҳамма кабелларни кўриш имконини берадиган кабеллар дастасига кўндаланг қилиб назорат зовури (шурфи) қазилиши шарт.

281. Кабелнинг шикастланган жойи кўринмайдиган барча ҳолларда ясама рамкаси бўлган кабель қидирувчи аппаратни қўллаш керак.

282. Кабелни кесишдан ёки уловчи муфтани очишдан олдин махсус мослама ёрдамида кучланиш йўқлигини текшириш шарт. Туннеллар, коллекторлар, қудуқлар ва бошқа кабель иншоотларида мосламани қўллашга уни масофадан бошқариш имкони бўлганда ижозат берилади. Мослама кабелнинг зирҳи ва қобиғини, кабель толаларигача бир-бирига қисқа туташтирилган ва ерга уланган ҳолда тешиш ёки кесишни таъминлаши шарт.

283. Кабель тешувчи мосламани ерга улаш учун камида 0,5 м чуқурликда кўмилган ерга улагичдан ёки кабель зирҳидан фойдаланиш мумкин. Ерга улайдиган симни кабель зирҳига хомут ёрдамида улаш керак, хомут остидаги зирҳ тозаланган бўлиши шарт.

Агар кабель зирҳи коррозияга учраган бўлса, у ҳолда ерга улайдиган симни кабелнинг металл қобиғига улашга ижозат берилади.

284. Кабель шикастланиши натижасида ҳамма ток ўтказувчи толалар очилиб қолган бўлса, унда кучланиш йўқлигини кабелни тешмасдан, кучланишнинг кўрсаткичи ёрдамида текшириш мумкин.

285. Изоляцияловчи штангага ўрнатилган игна ва кесувчи учликдан фойдаланилганда махсус ҳимоя экрани қўлланиши зарур.

Кабелни тешаётганда диэлектрик қўлқоплар ва ҳимоя кўзойнакларини кийиш керак, бунда зовур тепасида — изоляцияловчи асос устида тешилаётган кабельдан иложи борича узоқда туриш лозим.

Кабелни тешиш ишларини икки хизматчи бажариши керак: ишга қўйувчи ва иш бажарувчи; улардан бири бевосита кабелни тешади, иккинчиси эса кузатиб туради.

286. Электр станция ва подстанцияларнинг ички кабель линияларида кабелларнинг узунлиги ва жойлашиш тартиби, чизмалар, ёрлиқлар, кабель қидирувчи аппаратлар ёрдамида таъмирланиши керак бўлган кабелни аниқ топиш имкон бўлса, наряд берувчининг қарорига қараб кесиш ёки шикастланган муфтани очишга кабелни тешмасдан бажаришга ижозат берилади.

287. Олдиндан тешмасдан туриб бажариладиган кабель муфталарини очиш ва кесиш ишларини диэлектрик қўлқоплар ва ҳимоя кўзойнагини кийган ҳолда, изоляцияловчи асосда туриб, ерга уланган асбоб ёрдамида бажариш зарур.

Олдиндан тешилган кабельдаги ўша операциялар санаб ўтилган қўшимча хавфсизлик чораларисиз бажарилиши мумкин.

288. Муфталарга қуйиладиган таркиблар қопқоғи ва жўмраги бўлган махсус металл идишда иситилиши зарур. Очилмаган банкадаги таркибларни иситиш тақиқланади.

289. Муфталарга қуйиладиган қайноқ таркиблар ва кавшар билан ишлаганда брезент қўлқоплардан ва ҳимоя кўзойнакларидан фойдаланиш зарур.

Кийимнинг енги қўлқоп устига чиқарилиб, билакда бойланган бўлиши шарт ёки тирсаккача узунликдаги қўлқопдан фойдаланиш шарт. Қайноқ таркибли ва кавшарли идишни қўлдан-қўлга узатиш тақиқланади. Уларни узатишда ерга ёки мустаҳкам тагликка қўйиш зарур.

290. Муфталарга қуйиладиган эритилган таркиб ва кавшарни олдиндан қиздирилган металл таёқча ёки қошиқ ёрдамида аралаштириш зарур. Қизиган таркибларга ва кавшар ичига сув тушишига йўл қўйиб бўлмайди.

291. Йилнинг совуқ вақтларида муфталарга қайноқ таркибларни қуйишдан олдин уларни иситиш шарт.

292. Барабанни кабели билан думалатганда унинг туртиб чиққан қисмлари ишлаётганларнинг кийимларини тортиб кетишига қарши чораларни кўpиш зарур.

Барабанни кабели билан фақат горизонтал текислик бўйича қаттиқ ерда ёки тормозлаш мосламаси бўлганда мустаҳкам тўшама бўйлаб думалатишга ижозат берилади. Кабеллар, бўш барабанлар, механизмлар, мосламалар ва асбобларни тупроқнинг ўпирилиш призмасидан ташқарига ва зовур четидан 1 м дан кам бўлмаган масофага жойлаштириш керак.

293. Кабелни қўлда ётқизишда умумий ишчилар сони шундай бўлиши керакки, ҳар бирига эркаклар учун кабель массаси 35 кг дан, аёллар учун 15 кг дан кўп бўлмаган қисми тўғри келиши керак. Ишлар брезент қўлқопларда бажарилиши зарур.

294. Кабелни ётқизишда бурилиш бурчаклари ичида туриш ва бурчакларда кабелни қўлда ушлаш тақиқланади. Шунинг учун бурчак роликлари ўpнатилиши шарт.

295. Кабелларни электр токи билан иститиш учун 380 В дан юқори кучланиш трансформаторларидан фойдаланиш тақиқланади.

296. Кабелларни қайтадан ётқизиш ва муфталарни кўчириш, кабель линияси ўчирилганидан кейин бажарилиши зарур.

Зарур бўлганда кучланиш остидаги кабелларни қайтадан ётқизишга қуйидаги шартлар бажарилгандан кейин ижозат берилади:

қайтадан ётқизиладиган кабелнинг ҳарорати 5 оС дан кам бўлмаслиги;

қайтадан ётқизиладиган кабель қисмидаги муфталар ёғоч тахталарга хомутлар ёрдамида қаттиқ маҳкамланиши;

ишлаш учун диэлектрик қўлқоплардан фойдаланиш, уларнинг устидан механик шикастланишдан ҳимоялаш учун брезент қўлқоплар кийилган бўлиши;

ишлар кабелларни ётқизиш тажрибасига эга ишчилар томонидан V гуруҳга мансуб ходим назоратида бажарилиши шарт.

297. Газ хавфи мавжуд иншоотларга тегишли бўлмаган ер ости иншоотларини кўздан кечириш ва уларда тозалаш, кабелларни бўяш, қурилиш, таъмирлаш бўйича ва ҳоказолар ишларни камида иккита ишчи бажариши шарт. Электр станция ва подстанциялардаги ер остидаги коллекторлар ва туннелларни III гуруҳга мансуб бир хизматчи кўздан кечириши мумкин.

298. Зарарли газлар пайдо бўлиши эҳтимоли бор ер ости иншоотларидаги ишлар наряд бўйича камида 3 ишчи иштирокида бажарилиши, улардан иккитаси — хавфсизлик эҳтиёт чораларини кўрувчилар бўлиши шарт. Иш бажарувчи IV гуруҳга мансуб бўлиши шарт.

299. Ҳар бир цехда (туманда, участкада) газ хавфи мавжуд ер ости иншоотларининг рўйхати бўлиши ва ушбу рўйхат билан хизмат кўрсатувчи ходимлар таништирилиши шарт.

Газ хавфи мавжуд барча ер ости иншоотлари схемада белгиланган бўлиши шарт.

300. Ер ости иншоотларида ишларни бошлашдан олдин ва бажариш жараёнида табиий ёки мажбурий вентиляция таъминланиши шарт.

Табиий вентиляция камида иккита люкларни очиб, улар олдига шамол оқимини йўналтирувчи махсус соябонларни ўрнатиш орқали амалга оширилади.

Мажбурий вентиляция 10 — 15 минут давомида вентилятор ёки компрессор орқали иншоот тубидан 0,25 м баландликка туширилган йўғон шланг ёрдамида ер ости иншоотларидаги ҳаво тўла алмашгунча амалга оширилади.

Вентиляция учун сиқилган газ баллонларидан фойдаланиш тақиқланади.

301. Ер ости иншоотлари ичидаги ҳавода зарарли газлар мавжудлиги даражасини текширмасдан туриб, у ерда иш бошлаш тақиқланади. Текширишни ҳаводаги хавфли газлар борлигини ўлчовчи асбобни ишлатишга ўргатилган махсус ходимлар амалга ошириши шарт. Ушбу ходимлар рўйхати корxона раҳбарияти кўрсатмаси билан тасдиқланади.

Зарарли газлар бор-йўқлигини очиқ олов билан текшириш тақиқланади.

302. Оқим тортувчи вентиляция билан жиҳозланган коллекторлар ва туннелларда иш бошлашдан олдин ушбу вентиляция маҳаллий шароитларга қараб маълум муддатга ишлатилиши шарт. Бунда газ йўқлигини текширмаслик мумкин.

303. Коллекторлар ва туннеллар ичида ишлаганда хизматчилар ҳамма вақт очиқ туриши керак булган икки люк ёки эшик ўртасида бўлишлари шарт. Очиқ люк олдида тўсиқ ўрнатилган ёки огоҳлантирувчи белги қўйилган бўлиши шарт.

304. Қудуқларни очаётганда учқун чиқармайдиган асбоблардан фойдаланиш ва қудуқ қопқоқларининг люк четига урилиб кетмаслиги чораларини кўриш зарур.

Очилган қудуқлap атрофига тўсиқ қилиниши ёки огоҳлантирувчи белги қўйилиши шарт.

305. III гуруҳга мансуб бир ходим хавфсизлик эҳтиёт чораси арқони бўлган ҳимоя камарини тақиб қудуқ ичида ишлашига ижозат берилади. Ҳимоя камари орқa томонда кесишган елка тасмаларига эга бўлиши керак. Кесишиш жойида арқонни маҳкамлаш учун ҳалқа ўрнатилади. Арқоннинг бошқа учини хавфсизлик эҳтиёт чораларини кўрувчи ишчилардан бири ушлаб туриши шарт.

306. Қудуқ ичида ишлаганда унда кавшарлаш лампаларини ёқиш, пропан-бутан баллонларини ўрнатиш, муфталарга қуйиладиган таркибларни ва кавшарни қиздириш тақиқланади. Қудуққа эритилган кавшарни ва қиздирилган муфталарга қуйиладиган таркибни металл тросга карабин ёрдамида осилган махсус қопқоқли идишларда тушириш керак.

Оловли ишларни бажаришда оловга чидамли, аланга тарқалишини чекловчи тўсиқлар қўлланилиши ва ёнғин чиқишига қарши чоралар кўрилиши шарт.

307. Кабеллар ётқизилган коллекторлар, туннеллар, кабель ярим қаватлари ва бошқа хоналарда пропан-бутандан фойдаланиладиган ишларни бажаришда хонада ишлатилаётган баллонларнинг умумий ҳажми 5 л дан ошмаслиги шарт.

Ишлар тамом бўлгандан сўнг газли баллонлар олиб чиқилиши ва хоналар шамоллатилиши шарт.

308. Кабелларни куйдириш жараёнида қудуқда туриш тақиқланади. Коллекторлар ва туннелларда эса фақат иккита очиқ кириш орасида туришга ижозат берилади. Кабелларни куйдириш жараёнида уларда ишлаш тақиқланади.

Кабелларни куйдириб бўлгандан сўнг ёнғин чиқишининг олдини олиш мақсадида уларни кўздан кечириш зарур.

309. Ишга қўйишдан ва туннелларни кўздан кечиришдан олдин улардаги ёнғинга қарши ҳимоя қурилмалари автоматик иш режимидан масофадан бошқариладиган режимга ўтказилиши ва бошқарув калитига «Уланмасин! Одамлар ишламоқда!» деб ёзилган плакат осилган бўлиши шарт.

310. Қудуқлар, коллекторлар ва тунелларда, шунингдек, очиқ люклар яқинида чекиш тақиқланади.

311. Қудуқлар, коллекторлар ва тунелларда узоқ муддатли ишларни бажараётганда улар ичида бўлиш вақтини ишларни бажариш шароитларига қaраб наряд берувчи ходим белгилайди.

312. Қудуқлар, коллекторлар ва тунелларда газ пайдо бўлган ҳолларда иш дарҳол тўхтатилиши ва газ чиқаётган манба топилиб, бартараф қилингунга қaдap ишчилар хавфли жойдан чиқарилиши шарт.

Газни чиқариб юбориш учун мажбурий вентиляциядан фойдаланиш зарур.

313. ҲЛнинг симларини ва таянчларини демонтаж қилиш, шунингдек, таянч элементларини алмаштириш бўйича ишлар иш раҳбари иштирокида технологик карта ёки иш бажариш лойиҳаси асосида бажарилиши шарт.

314. Таянчга чиқиш ва унда ишлашга фақат таянчнинг етарлича мустаҳкам ва чидамли эканлигига ишонч ҳосил қилинганда рухсат этилади. Таянчлар мустаҳкам турганига шубҳа туғилган тақдирда (таянчларнинг ерга мўлжалдан кам чуқурликда кўмилганлиги, тупроқнинг юмшоқ ва майдалиги, ёғочларнинг чириганлиги, бетондаги дарзлар ва ҳоказолар) уларни маҳкамлаш зарурияти ва усулларини иш раҳбари ёки иш бажарувчи иш жойида аниқлайди.

Таянчларни тортқилар ёрдамида маҳкамлаш ишлари таянч устига чиқмасдан, яъни телескопик минора ёки бошқа одамларни кўтаришга мўлжалланган механизмларни бевосита таянч ёнига ўpнатиб ёки бу ишлар таянчларга кўтарилмасдан ўpнатиладиган махсус мустаҳкамлаш тузилмаларидан фойдаланиб амалга оширилиши керак.

Таянч мустаҳкамлангандан кейингина унга кўтaрилишга рухсат этилади.

315. Сим ва тросларни бир томонлама тортишга мўлжалланмаган таянчлар вақтинча шундай тортилиши керак бўлганда, улар ағдарилиб тушмаслиги учун олдиндан маҳкамланган бўлиши шарт.

Таянчларни олдиндан маҳкамламасдан туриб уларга осилган симларнинг бутунлигини узиш ва оралиқ таянчлардаги сим боғичларини бўшатиш тақиқланади.

316. Таянчга чиқишга қуйидаги бригада аъзоларига рухсат этилади:

III гуруҳга мансуб бўлса — таянчнинг юқорисигача барча турдаги ишларни бажариш учун;

II гуруҳга мансуб бўлса — ўчирилган ҲЛнинг таянчларида юқорисигача чиқиб бажариладиган ишларга, ўчирилмаган ҲЛнинг ток ўтказмайдиган қисмида эса таянчдаги пастки симдан ишлаётган ходимнинг бошигача бўлган масофа 2 м қолгунча бажариладиган ишларга. Таянчларни бўяш бўйича ишлар бундан мустасно (ушбу Қоидаларнинг 328-банди);

I гуруҳга мансуб бўлса — ер сатҳидан 3 м гача (ишлаётган ходимнинг оёғигача) бўлган баландликдаги барча турдаги ишларга.

Баландликда бажариладиган айрим турдаги ишлар ушбу ишларни бажариш учун ушбу Қоидаларда белгиланган электр хавфсизлиги гуруҳига эга бўлган ходимлар томонидан бажарилиши шарт.

317. Ёғоч ва темир-бетон таянчларга кўтарилишда ҳимоя камарининг арқони (занжири) ёғоч таянч орқасидан айлантириб ўтказилиши, темир-бетон ycтyнларда эса таянч орқасидан айлантириб ўтказилиши ёки тирноққа маҳкамланиши керак.

Штирли изоляторли бурчак таянчларга ички бурчак томондан чиқиш ва ишлаш тақиқланади.

Таянчларда ишлаганда ҳимоя камаридан фойдаланиб ва тирноқлар (лаз) қўлланилганда уларга таяниб ишлаш шарт.

Таянчнинг асосий тик турган қисмида ишлаганда шундай жойлашиш керакки, бунда кучланиш остида бўлган энг яқин симлар кўринадиган бўлиши зарур.

318. Таянчнинг деталларини алмаштириш жараёнида унинг қулаши ёки қўзғалишининг олди олиниши шарт.

319. П ва АП турдаги бир ва икки тиргакли таянчлар тиргакларини алмаштиришда бир йўла таянчнинг иккала устунини қазиш тақиқланади. Аввал бир таянчнинг устунидаги тиргак алмаштирилиши, бандаж билан маҳкамланиши ва ер шиббалаб босилиши керак ва ундан кейин иккинчи устундаги тиргакларни алмаштиришга киришиш мумкин. Икки тиргакли таянчлар навбатма-навбат алмаштирилиши керак.

Тиргакларни чиқариш ва тушириш жараёнида котлованда бўлиш тақиқланади.

320. Таянчни йиқитиш ва ўpнатиш усулларини, қийшайиб кетишининг олдини олиш зарурлигини ва мустахкамлаш усулларини иш раҳбари, агар у тайинланмаган бўлса, наряд берувчи белгилайди.