Даъвогар «Наманган марказий Исфархон супермаркет» масъулияти чекланган жамияти (бундан буён матнда — МЧЖ) хўжалик судига даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар Наманган вилояти ер тузиш ва кўчмас мулк кадастри давлат корхонаси (бундан буён матнда — кадастр хизмати)га нисбатан жамиятга тегишли бўлган Наманган шаҳар, А.Навоий кўчаси, 31-уй бино ва иншоотларига (подвали билан) ҳамда «Ойдина» хусусий фирмасининг «Испархон» ресторани подвал қисмига «Наманган марказий Исфархон супермаркет» МЧЖнинг эгалик ҳуқуқини белгилаб кадастр ҳужжати тузиб, давлат рўйхатидан ўтказиш мажбуриятини юклашни сўраган.

Суднинг ажримига асосан «Ойдина» кўп тармоқли хусусий фирмаси (бундан буён матнда — хусусий фирма) ишга учинчи шахс сифатида жалб этилган ва унга нисбатан «Испархон» ресторани ертўла қисми бузилишига олиб келиши мумкин бўлган ҳаракатларни, қурилиш ишларини амалга оширилишини тақиқлаш тарзида даъвони таъминлаш чораси қўлланган.

Биринчи инстанция судининг 2014 йил 1 апрелдаги ҳал қилув қарори билан даъво қаноатлантирилиб, кадастр хизматига ҳал қилув қарори қонуний кучга киргандан сўнг, 10 кун муддат ичида Наманган шаҳар, А.Навоий кўчаси, 31-уйда жойлашган 2 қаватли бино ва иншооти ертўла қисмини ҳамда хусусий фирмага қарашли «Испархон» ресторани бино ва иншоотларининг пастки қисмида жойлашган ер тўла иншоотига бўлган хуқуқларни МЧЖ номига рўйхатдан ўтказиш мажбурияти юклатилган.

Иш апелляция инстанцияси судида кўрилмаган.

Хусусий фирманинг кассация шикоятида биринчи инстанция суди ишни кўришда далилларга тўлиқ баҳо бермаганлиги, «Испархон» ресторани 1995 йилда, «Наманган марказий Исфархон супермаркети» 2000 йилда хусусийлаштирилганлигига, «Испархон» ресторани остидаги ертўла «Ойдина» фирмасига тегишли деб кўрсатилиб кадастр ҳужжати қилинганлигига, қолаверса, Наманган вилояти ер тузиш ва кўчмас мулк кадастри корхонасининг 2014 йил 27 ноябрдаги 03-07/270-сонли хатида ушбу ертўлага нисбатан «Наманган марказий Исфархон супермаркети» ва «Ойдина» фирмаларига тегишли эканлигини тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд эмаслиги кўрсатилганлигига эътибор берилмаганлиги, суд томонидан моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари бузилганлиги тўғрисида важлар келтирилиб, суднинг ҳал қилув қарорини бекор қилиб, даъвони рад этиш тўғрисида янги қарор қабул қилиш сўралган.

Судлов ҳайъати кассация шикоятида келтирилган важларни иш ҳужжатлари билан бирга муҳокама қилиб, қуйидаги асосларга кўра ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз, кассация шикоятини эса қаноатлантирмасдан қолдиришни лозим топади.

Иш ҳужжатларидан кўринишича, Меҳнаткашлар депутатлари Наманган шаҳар совети ижроия комитетининг 1979 йил 16 ноябрдаги 24/595-сонли қарорига асосан Гагарин кўчасида Марказий универмаг қурилиши учун 1,2 гектар ер майдони ажратилган ва 1982 йилда Намангансавдо компаниясига қарашли ертўла иншоотига эга бўлган икки қаватли Марказий универмаг биноси фойдаланишга топширилган.

1995 йил 27 октябрда «Испархон» МЧЖга 4749-сонли мулкий ҳуқуқни тасдиқловчи ордер берилган бўлиб, унда ресторан биноси ва ёрдамчи жихозлар бўлган мулкларга нисбатан берилган бўлиб, ертўлага оид маълумотлар мавжуд бўлмаган. «Испархон» МЧЖ кейинчалик «Ойдина» кўп тармоқли хусусий фирмасига айлантирилган.

Наманган вилоят давлат мулкини бошқариш ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш бошқармасининг 1999 йил 27 сентябрдаги 329/113-0-сонли буйруғига кўра, Марказий универмаг хусусийлаштирилиб, «Наманган марказий Исфархон супермаркет» ОАЖга 2000 йил 27 апрелда 6960-сонли мулкий ҳуқуқни тасдиқловчи ордер берилган бўлиб, ордерга илова қилинган мулкларни баҳолаш бўйича тузилган далолатномада икки қаватли ертўласига эга бино ва иншоот кўрсатилган. «Наманган марказий Исфархон супермаркет» ОАЖ «Наманган марказий Исфархон супермаркет» МЧЖга айлантирилган. Ушбу мулкларга кадастр ҳужжатлари тайёрланган вақтда ертўлага нисбатан кадастр ҳужжати қилинмасдан қолиб кетилганлиги боис МЧЖ томонидан кадастр хизматига мурожаат этиб ушбу ертўла қисмига кадастр ҳужжати тайёрлаб бериш сўралган. Лекин, кадастр хизмати томонидан МЧЖнинг талаблари қаноатлантирилмаган ва мазкур ҳолатда мулкка оид низо мавжуд деб ҳисобланиб, низони судда кўриб чиқилиши лозимлиги билдирилган. Шу боис МЧЖ судга даъво аризаси киритган.

Биринчи инстанция суди даъво талабларини қаноатлантириб тўғри хулосага келган.

Судлов ҳайъати қуйидагиларга асосан кассация шикоятида келтирилган важлар билан келиша олмайди.

Жумладан, «Наманган марказий Исфархон супермаркет» ОАЖга 2000 йил 27 апрелда 6960-сонли мулкий ҳуқуқни тасдиқловчи ордер берилган бўлиб, ордерга илова қилинган мулкларни баҳолаш бўйича тузилган далолатномада икки қаватли ертўласига эга бино ва иншоот кўрсатилганлиги, 1995 йил 27 октябрда «Испархон» МЧЖга 4749-сонли мулкий ҳуқуқни тасдиқловчи ордер берилган бўлиб, унда ресторан биноси ва ёрдамчи жихозлар бўлган мулкларга нисбатан берилган бўлиб, ертўлага оид маълумотлар мавжуд бўлмаган.

Қолаверса, Ўзбекистон Республикаси Хусусийлаштириш, монополиядан чиқариш ва рақобатни ривожлантириш давлат қўмитаси Наманган вилояти ҳудудий бошқармаси томонидан 2014 йил 28 августда берилган 03-06/2183-сонли маълумотномасида Наманган шаҳар Умумий овқатланиш жамоа корхонасининг 1995 йил 23 августдаги 48-сонли буйруғига асосан «Испархон» ресторани 355 255 сўмга «Испархон» масъулияти чекланган жамиятига сотилгани, ҳамда Мулк кўмитаси Наманган вилоят ҳудудий бошқармаси томонидан 1995 йил 27 октябрда 4749-сонли давлат ордери берилган бўлиб, «Испархон» ресторанининг баҳолаш далолатномасида бино ертўла (подвал) қисми билан сотилганлиги кўрсатилмаганлиги, шунингдек, Мулк кўмитаси Наманган вилоят ҳудудий бошқармасининг 1999 йил 27 сентябрдаги 239/113-о сон буйруғига асосан «Намангансавдо» компаниясига қарашли Наманган шаҳар Марказий универмаг биноси давлат тасарруфидан чиқарилиб, Наманган марказий Универмаг очиқ акциядорлик жамиятига айлантирилгани, Наманган шаҳар Марказий Универмаг биносининг тикланган баланс қиймати 6 612 000 сўм бўлиб, бино 2 қаватли (подвали билан), ғиштли объект сифатида кўрсатилган ҳамда ҳудудий бошқарма томонидан 2000 йил 27 апрелда 6960-сонли давлат ордери берилганлиги, бино ертўла қисми билан бирга давлат тасарруфидан чиқарилиб, Наманган Марказий Универмаг очиқ акциядорлик жамиятига айлантирилганлиги маълум қилинган.

Бундан ташқари, вилоят «Ермулккадастр» давлат корхонаси томонидан хусусий фирмага 2014 йил 19 августда берилган 01-07/185-сонли алоқа хатида 1995 йил 27 октябрдаги 4749-сонли мулк ҳуқуқини тасдиқловчи давлат ордерига ва баҳолаш далолатномасига асосан Наманган шаҳар А.Навоий кўчаси 19-уйда жойлашган ресторан биносига 2005 йилда 642-сонли кадастр иши тайёрлаб берилгани, мазкур кадастр иши кейинчалик тегишли ҳужжатларга асосан хусусий фирмага расмийлаштирилгани, бироқ ушбу объектга кадастр иши тайёрланиши жараёнида техник хатога йўл қўйилиб, ҳуқуқий ҳужжатларда кўрсатилган ресторан биносининг остидаги ертўла қисми объектга тегишли бўлмасада расмийлаштириб берилгани боис, Наманган шаҳар, А. Навоий кўчаси, 19-уйда жойлашган «Испархон» ресторани бино ва иншоотларига тайёрланган 642-сонли кадастр ишини тайёрлаш жараёнида техник хатога йўл қўйилганлиги сабабли, ушбу объектнинг ертўла қисми кадастр ишидан чиқарилганлиги маълум қилинган ҳамда хусусий фирмадаги 642-сонли кадастр ишига ўзгартириш киритиш учун тақдим этиш сўралган.

Шунингдек, вилоят «Ермулккадастр» давлат корхонаси томонидан хусусий фирмага 2014 йил 27 ноябрда берилган 03-07/270-сонли алоқа хатида бино ва иншоотнинг низодаги ер тўла қисми ҳеч кимга расмийлаштирилмагани билдирилиб, ресторан остидаги низодаги ер тўла масаласи суд орқали ҳал этилиши мумкинлиги тавсия қилинган.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказиш тартибини такомиллаштириш тўғрисида» 2014 йил 7 январдаги 1-сонли қарори билан тасдиқланган Кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни ва у ҳақда тузилган битимларни давлат рўйхатидан ўтказиш тартиби тўғрисидаги низомнинг 2-бандида кўчмас мулкка бўлган мулк ҳуқуқи ва бошқа ашёвий ҳуқуқлар, бу ҳуқуқларнинг вужудга келиши, бошқа шахсга ўтиши, чекланиши ва бекор бўлиши, шунингдек улар билан боғлиқ битимлар давлат рўйхатидан ўтказилиши кераклиги, кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни ва у ҳақда тузилган битимларни давлат рўйхатидан ўтказувчи орган ҳуқуқ эгасининг илтимосномасига кўра амалга оширилган рўйхатдан ўтказишни ер участкаларига, бинолар ва иншоотларга, кўп йиллик дарахтларга бўлган ҳуқуқлар давлат рўйхатидан ўтказилганлиги тўғрисидаги гувоҳномалар бериш йўли билан ёки рўйхатдан ўтказиш учун тақдим этилган ҳужжатга устхат ёзиш йўли билан тасдиқлаши шартлилиги белгиланган.

Мазкур низомнинг 42-бандига кўра, хусусийлаштирилган давлат биноси, иншооти, турар жойига бўлган мулк ҳуқуқини берувчи давлат далолатномаси бино ва иншоотларга мулк ҳуқуқининг вужудга келишини тасдиқловчи ҳужжат ҳисобланиши белгиланган.

Мазкур ҳолатда Мулк кўмитаси Наманган вилоят ҳудудий бошқармаси томонидан хусусий фирма ва МЧЖга берилган давлат ордери ва унга илова этилган далолатнома ушбу бино-иншоотларни давлат рўйхатидан ўтказишга асос бўлувчи ҳужжат ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг «Суднинг ҳал қилув қарори ҳақида» 2007 йил 15 июндаги 161-сонли қарорининг 1-бандига кўра суд томонидан қабул қилинган қарор моддий ва процессуал қонунчилик нормалари билан тўлиқ мос келиши, иш ҳужжатлари ва суд аниқлаган ҳолатларга мувофиқ бўлиши керак.

Биринчи инстанция суди қонун ҳужжатлари талабларига риоя қилган ҳолда ишдаги мавжуд ҳужжатларга ҳуқуқий баҳо бериб, даъвони қаноатлантириш ҳақида қонуний тўхтамга келган.

Судлов ҳайъати судлар томонидан низони ҳал этишда моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари бузилмаганлиги, уларнинг хулосалари иш ҳолатларига мувофиқ келганлигини инобатга олган ҳолда кассация шикоятида келтирилган важларни асоссиз деб ҳисоблайди.

Баён этилганларга асосан судлов ҳайъати кассация шикоятида келтирилган важлар асосида суд қарорларини бекор қилиш ёки ўзгартириш учун асослар мавжуд эмас деб ҳисоблаб, уларни ўзгаришсиз, шикоятни эса қаноатлантирмасдан қолдиришни, олдиндан тўланган 592 000 сўм давлат божи ва 7000 сўм почта харажатини МЧЖ зиммасида қолдириб, ундан ишни видеоконференцалоқа режимида олиб бориш билан боғлиқ 30 000 сўм суд харажатини Олий хўжалик судининг депозит ҳисобига ундиришни лозим топади.