Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 9-сон, 225-модда) ва «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 11-12-сон, 295-модда) қонунларига ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 5 августдаги 372-сонли «Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими вазирлиги фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й., 31-сон, 356-модда) ва 2007 йил 25 октябрдаги 225-сонли «Мактабгача таълим соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тасдиқлаш тўғрисида»ги қарорларига (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2007 й., 43-сон, 431-модда) мувофиқ буюраман:

1. Мактабгача таълимга қўйиладиган давлат талаблари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Мазкур Мактабгача таълимга қўйиладиган давлат талаблари (бундан буён матнда Давлат талаблари деб юритилади) Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 9-сон, 225-модда) ва «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 11-12-сон, 295-модда) қонунларига ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 5 августдаги 372-сон «Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими вазирлиги фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й., 31-сон, 356-модда) ва 2007 йил 25 октябрдаги 225-сон «Мактабгача таълим соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тасдиқлаш тўғрисида»ги қарорларига (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2007 й., 43-сон, 431-модда) мувофиқ, мактабгача таълимга қўйиладиган давлат талабларини белгилайди.

1. Мазкур давлат талабларида қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

талаб — бирор-бир аниқ ёшдаги болалар билиши ва бажара олиши шарт бўлган талаблар мажмуи;

индикатор — боланинг кўз билан кўриши ва ўлчаши мумкин бўладиган кўникма ва малакалари кўрсаткичи.

2. Давлат талаблари мактабгача таълим тизимида, шунингдек ҳар бир оилада 7 ёшгача бўлган болани тарбиялаш, ривожлантириш, мактабга самарали тайёрлаш ҳамда унга таълим беришда қўлланилиши мажбурийдир.

3. Давлат талаблари асосида:

боланинг билим, кўникма ва малака мезонлари ҳамда уларнинг ўсиш динамикаси ва ривожланиш ҳолатлари аниқланади;

болаларнинг ривожланганлиги ва ютуқлари баҳолаб борилади;

боланинг индивидуал ривожланиши таъминланади;

кадрлар тайёрлаш сифати, таълим мазмунига нисбатан қўйиладиган талаблар, мактабгача ёшдаги болаларнинг ривожланиш даражаси ҳамда ота-оналарнинг бола ривожланишига оид кўникма ва малакалари белгиланади.

4. Давлат талаблари Ўзбекистон Республикаси ҳудудида жойлашган қуйидаги таълим муассасалари томонидан қўлланилиши шарт:

давлат ва нодавлат мактабгача таълим муассасалари;

мактабгача таълим олаётган болалар гуруҳлари мавжуд бўлган «Меҳрибонлик» уйлари;

халқ таълими муассасалари фаолиятини методик таъминлаш ва ташкил этиш туман (шаҳар) бўлимларининг мактабгача ва бошланғич таълимни назорат қилувчи шўъбалари;

касб-ҳунар коллежлари ва олий ўқув юртларининг мактабгача ва бошланғич таълим йўналиши бўйича кадрлар тайёрловчи факультетлари;

мактабгача ва бошланғич таълим тизими кадрларининг малакасини ошириш фаолияти билан шуғулланувчи ташкилотлар.

5. Давлат талабларининг мақсади:

мактабгача таълим тизими фаолиятини мамлакатнинг ижтимоий ва иқтисодий тараққиёти истиқболлари, жамият эҳтиёжлари, фан-техника ва технологиянинг замонавий ютуқларига асосан йўлга қўйиш;

сифатли таълим хизматлари кўрсатилишини таъминлаш;

таълим ва кадрлар тайёрлаш соҳасида шахс, жамият ва давлат манфаатларини ҳимоя қилиш;

сифатли кадрлар тайёрлаш тизимини ривожлантириш;

бола шахси асосларини шакллантириш ҳамда унинг билим олишга бўлган қизиқишларини ривожлантириш;

боланинг интеллектуал ва жисмоний ривожланишини таъминлаш;

болаларни миллий маданият ва умуминсоний қадриятлар билан таништириш;

болаларни мактаб таълимига тайёрлаш.

6. Давлат талабларининг вазифалари:

болаларга таълим ва тарбия бериш учун ҳар томонлама ёндашувни таъминлаш;

мактабгача таълим методикасини тубдан яхшилаш;

таълим-тарбия беришнинг ўқув дастурларини яратиш;

мактабгача таълим муассасалари педагоглари малакасини ошириш;

мактабгача таълим мониторинги ва таҳлилини олиб бориш;

таълим, фан ва ишлаб чиқаришнинг самарали интеграциясини таъминлаш;

болаларнинг ривожланиши ва уларни мактаб таълимига тайёрлашга оид билим, малака ва кўникмаларга эга бўлишларида ота-оналарга кўмаклашиш;

мактабгача таълим тизими сифатини ошириш.

7. Болаларга таълим-тарбия бериш ва ривожлантириш талаблари қуйидаги принципларга асосланган ҳолда ишлаб чиқилади:

жинси, ирқи, ижтимоий келиб чиқиши, дини, ижтимоий эҳтиёжлари ва маданий мансублиги, саломатлиги ва алоҳида эҳтиёжларидан қатъи назар, барча болаларнинг таълим тизимида тенг имкониятлилиги;

таълим олиш жараёнида турли хил ўйинлардан фойдаланиш;

ота-оналар ва тарбиячиларнинг ҳамкорлиги.

8. Давлат талаблари қуйидаги ёш гуруҳлари бўйича бўлинади:

туғилгандан бошлаб 6 ойгача;

6 ойдан 1 ёшгача;

1 ёшдан 2 ёшгача;

2 ёшдан 3 ёшгача;

3 ёшдан 5 ёшгача;

5 ёшдан 7 ёшгача.

9. Қуйидагилар Ўзбекистон Республикасида мактабгача таълим тизимини ривожлантириш дастури талабларини бажариш воситалари ҳисобланади:

мустақиллик;

ижодкорлик;

ташаббускорлик;

ўзи ва атрофдагиларга нисбатан масъулиятни ҳис қилиш;

ўзаро ҳурмат;

толерант хатти-ҳаракат;

ватанпарварлик;

дўстлик ва ҳамжиҳатлик;

жамият ва давлатга нисбатан ҳурмат ҳисси.

10. Боланинг ривожланиши ва таълим олиши қуйидаги асосий йўналишларга бўлинади:

жисмоний ривожланиш, ўз-ўзига хизмат ва гигиена;

ижтимоий-ҳиссий ривожланиш;

нутқ, ўқиш ва саводга тайёргарлик;

билиш жараёни ва атроф муҳит тўғрисидаги билимларга эга бўлиш.

11. Мазкур йўналиш ўз ичига қуйидагиларни олади:

болаларнинг жисмоний ривожланишидаги муаммоларини аниқлаш ва унинг олдини олиш бўйича чора-тадбирлар белгилаш;

доимий равишда болаларнинг жисмоний ривожланишини таҳлил қилиб бориш;

болаларнинг жисмоний ривожланиши бўйича оила билан ҳамкорлик қилиш;

соғлом турмуш тарзининг муҳимлигини тушунтириш ва уни таълим-тарбия жараёнига татбиқ этиш.

12. Мазкур йўналишда боланинг ривожланиш жараёнлари қуйидаги босқичлар орқали кечади:

йирик моторикани ривожлантириш — бунда бола юриш (тез ва секин), югуриш (тез, секин ва илон изи бўлиб), сакраш (узунликка ва баландликка), зина бўйлаб юқорига юриш (юриш, югуриш, сакраш) вақтида ўзининг тана аъзоларини бошқаришни ўрганади;

майда моторикани ривожлантириш — бунда бола бирон-бир фаолиятни янада аниқроқ бажариш (ушлаш, очиш, ёпиш, қирқиш, бўлиш) учун ўз қўллари ва бармоқларини ишлатиш ва улардан фойдаланиш малакасига эга бўлади;

сенсомоторикани ривожлантириш — бунда бола ўз ҳаракатларини бошқариш учун сезги органларидан (кўриш, эшитиш, қўл билан ҳис қилиш, ҳид билиш) фойдаланади;

маданий-гигиеник малакалар — бунда бола ўз соғлигининг муҳофазасига таъсир этувчи шахсий гигиеник малакаларни эгаллайди.

13. Бола йирик моторикани ривожлантириш босқичида:

ўз танасини бошқара олиши;

ўз тана аъзоларини бошқара олиши;

бир йўналишда мақсадли ҳаракатлана олиши лозим.

14. Бола майда моторикани ривожлантириш босқичида:

қўл ва бармоқ ҳаракатларини назорат қила олиши;

ўйинчоқ ва кундалик эҳтиёж предметларидан фойдалана олиши лозим.

15. Бола сенсомоторикани ривожлантириш босқичида ўз хатти-ҳаракатларини сезиш органлари ёрдамида бошқара олиши лозим.

16. Бола маданий-гигиеник малакалар босқичида маданий-гигиеник малакаларга эга бўлиши лозим.

17. Мазкур йўналишда боланинг ривожланиш жараёни қуйидаги босқичлар орқали кечади:

ижтимоий ривожланиш — бунда бола ижтимоий муҳит ва атрофидагилар билан ҳамкорлик қилади;

ҳиссий ривожланиш — бунда болада ўзини ва ўз ҳиссиётларини англаш ривожланади.

18. Ижтимоий ривожланиш босқичида бола:

таниш ва нотаниш кишиларни фарқлаши;

бошқа болалар ва катта ёшдагилар билан мулоқот қилиш малакаларини қўллай олиши лозим.

19. Ҳиссий ривожланиш босқичида бола:

«мен» концепциясини англаши;

ўзгалар ва ўз ҳисларини англаши лозим.

20. Мазкур йўналишда ривожланиш жараёни қуйидаги босқичлар орқали кечади:

нутқ — бунда бола сўзлашув тилига зарур даражада таъсирланади, сўзларни тушуна бошлайди ва атрофдагилар билан мулоқотга киришади;

ўқиш ва саводга тайёргарлик — бунда болада босма материаллар, ёзув белгилари ва ҳарфларга бўлган қизиқиш ривожланади.

21. Нутқ босқичида бола:

нутқни тинглаши ва тушуна олиши;

гапириши ва сўзлаша олиши лозим.

22. Ўқиш ва саводга тайёргарлик босқичида бола:

босма материаллар, ҳарфлар ва белгиларга қизиқиш билдиради;

ёзишга оид кўникмалар ҳосил қилади.

23. Мазкур йўналишда ривожланиш жараёни қуйидаги босқичлар орқали кечади:

элементар математик билим ва кўникмалар — бунда боланинг математик, жумладан сон-саноқ малакаларини ривожлантириш орқали математик билимларини орттириш, мантиқий фикрлаш ва муаммоларини ҳал қилиш қобилиятларини, сон-саноқ, миқдор, шакл, катталиклар ва ўлчов бирликларидан фойдаланиш малакаларини ривожлантиришга эришилади;

атроф муҳит тўғрисидаги билимлар — бунда бола кузатиш ва амалиёт орқали атроф муҳит тўғрисида ахборот олади;

ижод — бунда бола миллий маънавий мерос ва маданиятни ҳурмат қилишга ҳамда ўз ҳиссиётларини мусиқа, театр ва тасвирий фаолият орқали ифодалашга ўрганади.

24. Элементар математик билим ва кўникмалар босқичида бола:

сон-саноқ ва ҳисоблашга оид билимларини намоён қилиши;

предметларни тоифалаш, гуруҳлаш ва тартиб бўйича жойлаштириш қобилиятини намоён қилиши лозим.

25. Атроф-муҳит тўғрисидаги билимлар босқичида бола:

жонли ва жонсиз табиатни кузатиши ва таърифлай олиши;

инсон тана аъзоларини билиши лозим.

26. Ижод босқичида бола:

турли товуш ва овозларни фарқлай олиши;

товушларни баландлиги ва тембрига кўра фарқлай олиши;

жамоа бўлиб мусиқий фаолиятларда иштирок этишга қизиқиш билдириши;

чолғуларида чалиш малакаларини намоён этиши;

амалий фаолиятда иштирок этишга қизиқиш билдириши лозим.

27. 2 ёшгача бўлган болаларнинг психологик хусусиятлари:

фикрлаш — кўргазмали-ҳаракатли тафаккур;

нутқ — нутқни тушуниш ва узуқ-юлуқ овозлар;

ихтиёрий билиш жараёни — ихтиёрсиз диққат ва хотира;

физиологик сезгирлик — катта ёшдагиларнинг таъсирига нисбатан юқори сезгирлик;

билиш объектлари — атрофидаги предметлар ва ўзидан катта ёшдагилар;

билиш усуллари — сезиш (кўриш, эшитиш, таъм билиш);

муваффақиятли ўзлаштириш шартлари — болага нисбатан меҳрибон бўлиш ва мулоқот қилиш;

мулоқот юритиш шакли — бевосита ҳиссий мулоқот;

тенгдошлари билан муносабатлар — қизиқиш мавжуд эмас;

катта ёшдагилар билан муносабатлар — физиологик ва ҳимояланиш эҳтиёжларини қондириш манбаи;

низолар мавжудлиги — тенгдошлари билан;

ҳис-ҳаяжонлар — экспрессив имо-ишоралар орқали;

ўйин фаолияти — турли предметларни ўйнайди.

28. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларнинг психологик хусусиятлари:

фикрлаш — кўргазмали-ҳаракатли тафаккур;

нутқ — сўз бирикмалари ва феълларни тушунади;

ихтиёрий билиш жараёни — ихтиёрсиз диққат ва хотира;

физиологик сезгирлик — ноқулайликка нисбатан юқори сезгирлик;

билиш объектлари — турли предметлар ва уларнинг ички тузилиши;

билиш усуллари — предметлардан турли мақсадларда фойдаланиш, уларни қисмларга ажратиш ва йиғиш;

муваффақиятли ўзлаштириш шартлари — ривожлантирувчи муҳитнинг турли-туманлиги болага нисбатан меҳрибон бўлиш ва мулоқот қилиш;

мулоқот юритиш шакли — вазиятли шахсий мулоқот;

тенгдошлари билан муносабатлар — қизиқиш кам;

катта ёшдагилар билан муносабатлар — ҳимояланиш, эркаланиш ва ёрдам бериш манбаи;

низолар мавжудлиги — катта ёшдагилар билан («мен — ўзим» тамойили);

ҳис-ҳаяжонлар — кучли ҳис-туйғули, кескин ўзгаришлар;

ўйин фаолияти — турли предметларни ўйнайди, шунингдек тенгдошлари билан ўйнайди.

29. 3 ёшдан 4 ёшгача бўлган болаларнинг психологик хусусиятлари:

фикрлаш — кўргазмали-образли тафаккур;

нутқ — равон нутқ шаклланади ва сифатларни тушуна бошлайди;

ихтиёрий билиш жараёни — ихтиёрсиз диққат ва хотира;

физиологик сезгирлик — ноқулайликка нисбатан юқори сезгирлик;

билиш объектлари — предметлар, уларнинг хусусиятлари ва вазифалари;

билиш усуллари — тажриба қилиш ва конструкция яратиш;

муваффақиятли ўзлаштириш шартлари — ривожлантирувчи муҳит ва катта ёшдагилар билан ҳамкорлик муносабатлари;

мулоқот юритиш шакли — вазиятли амалий;

тенгдошлари билан муносабатлар — қизиқиш кам;

катта ёшдагилар билан муносабатлар — фаолият усулларини танлашга ёрдам бериш манбаи ҳамда ўйин ва ижод бўйича шерик;

низолар мавжудлиги — катта ёшдагилар билан («мен — ўзим» тамойили);

ҳис-ҳаяжонлар — кучли ҳис-туйғули, кескин ўзгаришлар;

ўйин фаолияти — катта ёшдагилар билан шерик бўлиб, ўйинчоқларни эса, мустақил ўйнайди.

30. 4 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларнинг психологик хусусиятлари:

фикрлаш — кўргазмали-образли тафаккур;

нутқ — фаол нутқ шаклланиши якунланади, фикрларни баён этиш;

ихтиёрий билиш жараёни — ихтиёрсиз диққат ва хотира, шунингдек ўйин вақтида ихтиёрий равишда эслаб қолиш ривожланади;

физиологик сезгирлик — ноқулайликка нисбатан сезгирлик камаяди;

билиш объектлари — бевосита идрок этилмайдиган предметлар ва ҳодисалар;

билиш усуллари — катта ёшдагиларнинг ҳикоялари ва тажриба қилиш;

муваффақиятли ўзлаштириш шартлари — шахсий дунёқараш;

мулоқот юритиш шакли — вазиятдан ташқари мулоқот;

тенгдошлари билан муносабатлар — воқеага бой бўлган ўйинларда шерик сифатида қизиқарли кечади;

катта ёшдагилар билан муносабатлар — ахборот олиш манбаи;

низолар мавжудлиги — мавжуд эмас;

ҳис-ҳаяжонлар — янада равон ва ўзини назорат қилишга уринади;

ўйин фаолияти — тенгдошлари билан жамоавий ва ролга киришган ҳолда ўйнайди, ўйинли вазиятларни ижро қилади.

31. 5 ёшдан 6 ёшгача бўлган болаларнинг психологик хусусиятлари:

фикрлаш — кўргазмали-образли тафаккур, тасвирли-схемали жараён шакллана бошлайди;

нутқ — нутқни режалаштириш малакаси шаклланади;

ихтиёрий билиш жараёни — мақсадга йўналтирилган эслаб қолиш қобилияти ривожланади;

физиологик сезгирлик — ноқулайликка нисбатан сезгирлик камаяди;

билиш объектлари — бевосита идрок этилмайдиган предметлар ва ҳодисалар, ахлоқий нормалар;

билиш усуллари — катта ёшдагилар ва тенгдошлари билан мулоқот қилиш, мустақил фаолият, тажриба қилиш;

муваффақиятли ўзлаштириш шартлари — шахсий дунёқараш;

мулоқот юритиш шакли — вазиятдан ташқари мулоқот ва уддабуронлик;

тенгдошлари билан муносабатлар — ўйинларда шерик сифатида унга қизиқиш чуқурлашади ҳамда мулоқот юритишда мойиллик сезади;

катта ёшдагилар билан муносабатлар — ахборот олиш манбаи ва суҳбатдош;

низолар мавжудлиги — мавжуд эмас;

ҳис-ҳаяжонлар — мўътадил даражадаги ҳис-туйғу, юқори кайфият устун туриши;

ўйин фаолияти — ўйин ҳақида фикрлари шаклланади, шунингдек давомли ўйинлар, бирлашмалар шаклланади.

32. 6 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларнинг психологик хусусиятлари:

фикрлаш — мантиқий тафаккур кўргазмали-образли жараён асосида ривожланади;

нутқ — ички нутқнинг ривожланиши;

ихтиёрий билиш жараёни — ўзлаштириш жараёнида ихтиёрий равишда ўз фикрини жамлашга киришади;

физиологик сезгирлик — индивидуал равишда, аксарият ҳолларда паст даражада;

билиш объектлари — предметлар ва ҳодисалар ўртасидаги сабаб-оқибатли боғлиқлик;

билиш усуллари — мустақил фаолият, билиш учун катта ёшдагилар ва тенгдошлари билан мулоқот қилиш;

муваффақиятли ўзлаштириш шартлари — шахсий дунёқараш, ҳар бир ишда ўз фикрини билдириш;

мулоқот юритиш шакли — вазиятдан ташқари шахсий мулоқот;

тенгдошлари билан муносабатлар — суҳбатдош ва фаолият бўйича шерик;

катта ёшдагилар билан муносабатлар — ҳиссий кўмак манбаи;

низолар мавжудлиги — 7 ёшга келиб таназзулга учраш, ижтимоий ролнинг ўзгариши;

ҳис-ҳаяжонлар — юқори даражадаги ҳис-туйғуларга эга бўлиш;

ўйин фаолияти — зиммасига олган ролга мувофиқ ўзини тутиш шаклланади, шунингдек биргалашиб ўйнайди.

33. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда йирик моторика ривожланишининг талаблари ҳисобланади:

гавдасини бошқара олиш (мувозанат сақлашга қодир бўлиш);

тана аъзоларини бошқара олиш;

мақсадли ҳаракатлана олиш.

34. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда йирик моториканинг ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:

вертикал ҳолатда бошини дадил ушлаб туриш;

тиззасидан букилган оёқларига таяниш;

қўллари билан ушлаб туриш;

қўлтиғидан ушлаб турилганда, оёқларини букмасдан тўғри туриш;

орқа томони билан ётган ҳолатдан қорнига ағдарила олиш;

мақсадли тартибда ўз қўлларини оғзига яқинлаштириш;

орқа томони билан ётган ҳолда бир оёғини кўтариб, оғзига тортиш;

гавдаси ва қўллари билан буюмга интилиш.

35. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқлар ўтказилиши лозим:

болани икки қўллаб ҳамда қаттиқ юзада вертикал ҳолатда ушлаб туриш;

бола қоринда ётганда, гавдасининг ҳолати кўкрак қафасини кўтариб, бошини юзадан баландда ушлаб туриш имконини беришини таъминлаш;

боланинг қўлларига ўйинчоқ ушлатиб, уни қандай ушлаб, оғзига яқинлаштиришини кузатиб туриш;

боланинг бир қўлига шақилдоқ ушлатиб, уни бошқа қўлига олишини рағбатлантириш;

болани орқа томонида ётқизиб, аввал бир оёғини, кейин иккинчи оёғини аста тортиб кўриш, боланинг оёғини қўли томон суриб, оғзи томон йўналтириш;

болага энг яхши кўрган ўйинчоғини узатиб, унинг қандай қилиб ўйинчоққа интилиб, қўллари ва гавдаси билан ҳаракатланишини кузатиш;

ўйинчоқни боланинг олдига қўйиб, гавдаси билан ўйинчоққа қараб ҳаракатланишга йўналтириш.

36. 6 ойликкача бўлган болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун қуйидагилар тақиқланади:

болани фақат бешикка ётқизиб катта қилиш;

болага унинг ҳаракатларини сиқиб қўядиган кийимлар кийдириш;

бола толиқиб қолмаслиги учун мазкур Давлат талабларининг 35-бандида кўрсатилган машқларни ҳар куни камида 3-4 марта такрорлаш;

болага оғир буюм ёки ўйинчоқлар бериш;

болани сиқиб йўргаклаш.

37. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда майда моторика ривожланишининг талаблари ҳисобланади:

боланинг қўллари ва бармоқларининг ҳаракатланишини назорат қилишга қодирлиги;

боланинг умумий фойдаланишдаги ўйинчоқлар ва буюмлардан фойдаланиш қобилиятига эгалиги.

38. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда майда моторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:

ўзига узатилаётган буюмни олиш учун қўлини чўзиш;

буюмни маълум вақт давомида қўли билан бутунлай ушлаб, сиқиб туриш;

чўмилаётганда чиройли ўйинчоқ ёки мочалкани ушлаш ва қўлида сақлаб туриш;

ўйинчоқни қўлида ушлаб туриш, уни катта ёшдагиларнинг қўлидан олиш ва у билан фаол ўйнаш;

қутичаларни очиш, ичидаги ўйинчоқларни олиш, ўйинчоқларни турли ҳолатларда бемалол қўлига олиш.

39. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:

ўриндиғига ўтқизиб қўйиб, ёқтирадиган ўйинчоғини интилиб, чўзилиб олишга ундаш;

бирор-бир буюм бериб, уни дадил ушлаб, маҳкам сиқиб олишга ўргатиш;

нарсаларини солиши учун сиғимли идиш бериш;

бирор-бир буюмни кучи етганча ушлаб туриши учун шароит яратиш;

чапак чалишини рағбатлантириш;

чўмилтириш вақтида сувни чайқатиб сачратишга рухсат бериш;

икки қўлига икки ўйинчоқни ушлатиб, уларни бир-бирига уриштиришни рағбатлантириш;

ўйинчоқни бир қўлидан бошқа қўлига олишига кўмаклашиш.

40. Ўйинчоқлар боланинг кўкрагидан 60 — 70 см масофада илиб қўйилиши лозим.

41. 6 ойликкача бўлган болаларнинг сезги органлари ёрдамида ўз хатти-ҳаракатларини тартибга солишга қодирлиги уларда сенсомоторика ривожланишининг талаби ҳисобланади.

42. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда сенсомоторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:

бошини овоз келаётган томонга буриш;

овоз чиқарадиган резинали ўйинчоқларни сиқиб туриш;

ҳаракатланаётган объектлар кетидан кузатиб туриш ва уларни ушлаб олишга ҳаракат қилиш.

43. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:

куйлайдиган ёки овоз чиқарадиган ўйинчоқлар бериш;

резинали ўйинчоқлар бериш;

ҳаракатланаётган буюм ёки ўйинчоқни ушлаб олишга рағбатлантириш;

бола билан товуш чиқариб ўйнаш.

44. 6 ойликкача бўлган болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида:

бола буюмларни томоша қилиши қулай бўлиши учун ёруғлик манбаи бошининг орқа томонига ўрнатилиши;

болани қаттиқ шовқин чиқарадиган ўйинчоқ ва қўнғироқлар билан ўйнашига йўл қўймаслик лозим.

45. 6 ойликкача бўлган болалар маданий-гигиеник кўникмаларни ўзлаштириб боришлари лозим.

46. Чўмилиш вақтида ўйнаш ва чўмилишдан завқланишнинг пайдо бўлиши 6 ойликкача бўлган болаларда маданий-гигиеник кўникмалар ривожланишининг индикатори ҳисобланади.

47. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:

сув билан ўйнашни рағбатлантириш;

буюмларни сувга итариш ва сув ичида юргизишни рағбатлантириш;

қувноқ болалар шеърлари, санамачоқлардан фойдаланиб, қўлни қандай ювиш ва тиш тозалаш кераклигини кўрсатиш.

48. 6 ойликкача бўлган болаларни қаровсиз қолдириш тақиқланади.

49. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ижтимоий ривожланиш талаблари ҳисобланади:

таниш ва нотаниш одамларни ажрата олиш;

бошқа болалар ва катта ёшдагилар билан мулоқотда бўлганда ўз кўникмаларини орттириш қобилиятига эга бўлиш.

50. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ижтимоий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:

яқин кишилари билан мулоқот қилишда ташаббус билдириш (кўзларига қараш, жилмайиш, ёпишиш, қўлларига чиқиб олишга ҳаракат қилиш, қичқириб юбориш, енгини тортиш);

нотаниш одамларни кўрганда қўрқув аломатларини намоён этиш, йиғлаш;

онаси ва бошқа танишлари томон қўлларини узатиш;

катта ёшдагиларни кўрганда анчагина жонланишни намоён этиш;

таниш катта одамнинг нутқига нисбатан ҳиссий муносабат билдириш.

51. Бола билан муносабатларда қуйидагиларга амал қилиш лозим:

болани кўпроқ қўлга олиш, қучоқлаш, у билан сўзлашиш. Бунда боланинг нотаниш одамларни кўрганда чўчиши нормал ҳолат ҳисобланади;

оила аъзоларининг барчаси бола билан мулоқотда бўлиши;

болага қўшиқлар, шеърлар айтиб бериш;

боланинг ёнига бошқа болаларнинг яқинлашишига рухсат бериш;

боланинг бошқа одамлар, болалар билан товуш чиқариб мулоқот қилишини рағбатлантириш.

52. 6 ойликкача бўлган болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун қуйидагилар тақиқланади:

боланинг нотаниш одамлар билан муомала қилишига йўл қўйиш;

бола билан бирга жамоат жойлари ва шовқинли тадбирларга бориш;

болани кичик ёшли болалар билан ёлғиз қолдириш;

уйда кучли шовқин чиқарувчи асбоб-ускуналардан фойдаланиш.

53. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ҳиссий ривожланиш талаблари ҳисобланади:

бола ўзининг «мен» концепциясини ривожлантириши;

бола бошқаларнинг руҳий кечинмаларига муносабат билдириш ва ўз ҳиссиётларини ифодалаш қобилиятига эга бўлиши.

54. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ҳиссий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:

у билан ўйнаганда баланд овозда кулиш;

ўз эҳтиёжларини йиғлаш орқали ифодалаш;

ўзини кўзгуда кўриб жилмайиш, кўзгуни қўли билан силаш.

55. Бола билан муносабатларда қуйидагиларга амал қилиш лозим:

бола билан биргаликда кўзгуга қараш ва табассум қилишни рағбатлантириш;

бола билан сўзлашиш ва турли ўйинлар ўйнаш;

бола ўз эҳтиёжини ифодалаб йиғлаётганда буни пайқашга уриниш ва унинг эҳтиёжларини қондириш.

56. Бола билан муносабатда унга кулиб қараш ва дўстона оҳангда гапириш лозим.

57. 6 ойликкача бўлган болаларнинг нутқни тинглаш, тушуниш ва мулоқот юритиш қобилиятига эгалиги уларда нутқ ривожланишининг талаби ҳисобланади.

58. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда нутқ индикаторлари ҳисобланади:

турли нутқ ва куйларга эмоционал муносабатини намоён этиш;

болалар қўшиқлари ва айтишувларини тинглаш;

турли овозларга тақлид қилиш;

сўзларнинг дастлабки бўғинларини ҳамда «ма», «ка», «ба» каби оддий бўғинларни баён қилиш.

59. Бола билан муносабатларда қуйидагиларга амал қилиш лозим:

бола билан кўпроқ сўзлашиш, унга шеърлар, латифалар айтиб бериш;

мусиқа ва болалар ашулаларини тинглашни рағбатлантириш;

алла айтиш;

мунтазам равишда қувноқ ҳикоялар ўқиб ва айтиб бериш;

бола билан мулоқот юритаётганда сўзларни бир неча марта такрорлаш;

боланинг ташаббускорлигини рағбатлантириш ва унинг эътиборига жавоб қайтариш;

чиройли расмларни кўрсатиш ва уларнинг номини айтиш.

60. Бола билан хотиржам ва дўстона оҳангда мулоқот қилиш, шунингдек у турган хонада тинч ва хотиржам шароитларни таъминлаш зарур.

61. 6 ойликкача бўлган болаларнинг босма материаллар, ҳарфлар ва рамзларга қизиқиш билдириши ҳамда ёзиш кўникмаларини ўрганиши, уларда ўқиш ва савод малакалари ривожланишининг талаблари ҳисобланади.

62. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ўқиш ва савод малакалари индикаторлари ҳисобланади:

қоғоз ёки газетани ғижимлаб ташлаш;

рангли китобларни томоша қилиш;

девордаги расмлар ва плакатларни томоша қилиш;

икки қўли билан ёзув асбобларини (учи очилмаган рангли қаламлар, ёпиқ ручкалар, рангли маркерлар) ушлаб туриш ва улар билан ўйнаш.

63. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқларни мунтазам равишда бажариб туриш лозим:

болага қоғоз парчаси бериш ва боланинг ундан қандай фойдаланишини кузатиб туриш;

болага чиройли безатилган китоб бериш ва унинг китобни томоша қилишини рағбатлантириш;

боланинг олдига тартибсиз равишда бир неча расмларни қўйиш;

болага катта маркер ёки фломастер бериш ва уларни қўлида ушлаб туришга ундаш.

64. Боланинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун унинг турли буюмларни оғзига солмаслигини кузатиб туриш лозим.

65. 6 ойликкача бўлган болаларнинг сонлар ва санашга қизиқишни намойиш этиши, буюмларни туркумлаш ва уларни тартиб бўйича жойлаштириш кўникмаларини орттириши уларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг талаблари ҳисобланади.

66. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:

кўп сонли ўйинчоқларга қизиқиш билдириш;

ўз хатти-ҳаракатлари билан бош кийими ўзига тўғри келмаётганлигини кўрсатиш;

сўрғич ёки шишачани оғзига тортиш.

67. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқларни мунтазам равишда бажариб туриш лозим:

улар билан ўйнаётганда ўйинчоқларнинг сонини кўпайтириб бориш;

қалпоқчани қўғирчоқлар ва атрофдагиларнинг бошига кийдириб, болага ўргатиш ва ўз бошига мустақил кийишга ҳаракат қилишини рағбатлантириш.

68. Мазкур Давлат талабларининг 67-бандида назарда тутилган машқларни бажариш муддати 2-3 дақиқадан ошмаслиги лозим.

69. 6 ойликкача бўлган болаларнинг атрофни кузатиши, жонли ва жонсиз табиатга муносабат билдириши, инсон тана аъзоларини ўрганиши (бош, қўл, оёқ) уларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш талаблари ҳисобланади.

70. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш индикаторлари ҳисобланади:

ўз атрофида мавжуд бўлган ёки расмларда чизилган ёрқин ўсимликлар, гуллар ва ҳайвонларни кузатиш ҳамда уларга нисбатан қизиқиш билдириш;

ўз қўлларини ўрганиш, уларга қараш ва оғзига тортиш, бир қўли билан иккинчи қўлини ушлаб, силаб кўриш.

71. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқларни бажариб туриш лозим:

турли ўсимликлар ва ҳайвонларни кўпроқ кўрсатиш;

боланинг эътиборини жалб қилиш, турли ўсимлик, ҳайвонларга қўлини теккизиш, уларга хос овозларни чиқариш йўли билан уларни таништириш;

бармоқлар, кафтлар билан ўйнайдиган ўйинлардан кўпроқ фойдаланиш.

72. Бола ўйинчоқларни ютиб юбормаслиги, бурни ёки қулоғига киргизиб юбормаслиги учун уларнинг диаметри 4,5-5 см дан кичик бўлмаслиги, шунингдек уларга гигиеник ишлов берилиши керак.

73. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ижод талаблари ҳисобланади:

турли товуш ва овозларни ажратиш қобилиятига эга бўлиш;

мусиқага қизиқиш билдириш, мусиқий фаоллик кўрсатиш;

кўргазмали фаолиятда иштирок этишга қизиқишни намойиш этиш.

74. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ижод индикаторлари ҳисобланади:

бошини товуш ёки овоз келаётган томонга буриш;

мусиқий товушларга қизиқиш билдириш;

мусиқа таъсирида гавдаси ёки тана аъзоларини ҳаракатлантириш;

фотосурат ёки турли расмларга диққатини қаратиш.

75. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги шаклларда машқлар олиб бориш лозим:

бола билан ўйнаганда овоз чиқарадиган ўйинчоқлардан фойдаланиш ёки бирор-бир ҳайвонга ўхшаш товуш чиқариш;

болани ўз эътиборини овоз (товуш) манбасига жамлашга жалб қилиш;

ўйин вақтида мусиқий ўйинчоқлардан фойдаланиш;

боланинг эътиборини ёрқин расмлар, плакатларга қаратиш;

боланинг турли-туманликни ёқтиришини ҳисобга олиб, расмларни тез-тез алмаштириб туриш.

76. Болаларга кўп нарсанинг тақиқланиши асаб тизимининг издан чиқишига олиб келиши мумкин бўлганлиги сабабли, ҳаёт учун хавфли бўлган нарсаларнигина тақиқлаш лозим.

77. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда йирик моторикани ривожлантириш талаблари ҳисобланади:

гавдасини бошқара олиш (мувозанат сақлашга қодир бўлиш);

тана аъзоларини бошқара олиш;

мақсадли ҳаракатлана олиш.

78. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда йирик моториканинг ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:

қўл кафтлари ва тиззаларида туриб олиш, чайқалиш, доира шаклида олдинга кейин орқага, ҳар хил йўналишларда ва турли юзаларда (пол, диван, баландликдан пастга) эмаклаш;

ётган ҳолатидан ўтириб олиш, ўтирган ҳолатидан ётиб олиш, ҳеч ким ушлаб турмаган ҳолда ўтириш;

ўйинчоқни олиш учун стол тагига энгашиш ва катта ёшдагиларнинг ёрдамисиз яна туриб олиш (гавдасини тўғрилаш);

мустақил равишда тўғри юришни бошлаш;

икки оёғи ва икки қўлидан фойдаланиб тана ҳолатини ўзгартириш;

қўл ва оёқлари ёрдамида баландлиги 0,6 м бўлган буюмлар устига мустақил чиқа олиш;

қўлини кўтариш ва тушириш;

катта ёшдагиларнинг ёрдамисиз улар кўрсатган йўналишда юриш;

юқорироқ жойда турган буюмни олиш учун оёқларининг учига туриш;

аравачаси кетидан юриш ва юриш вақтида тўсиқларни айланиб ўтиш;

бир буюмдан бошқа буюмга ўтиш;

катта ёшдагиларнинг қўлларидан ушлаб зиналарга чиқиш ва тушиш.

79. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги шаклларда машқлар олиб бориш лозим:

болани энг ёқтирган ўйинчоғи ёнига эмаклаб келишини рағбатлантириш;

бола билан биргаликдаги ўйинларни ташкил қилиш, болага: «Олдимга кел!», «Ўтир!» қабилида кўрсатмалар бериш;

боланинг паст бўйли буюмлар устидан ҳатлаб ўтишини рағбатлантириш ва уларнинг ўлчамларини аста-секин ошириб бориш;

боланинг ўзи қизиқаётган буюмга ходанинг устидан эмаклаб етиб бориши учун имконият яратиш;

мусиқа садолари остида ритмик ҳаракатларни бажариш, рақс тушиш ва қўлларни силкитиш;

боланинг ўтирган ҳолатидан ётиб олиши ва яна олдинги ҳолатга қайтиши учун юмшоқ юзани таъминлаш;

боланинг қорнида ётган ҳолатдан ағдарилиб, ўтириш ҳолатига ўтиши, сўнг тик туриб олишини рағбатлантириш;

боланинг мустақил равишда ўрнидан туришини рағбатлантириш;

бола биринчи қадамларини босаётганда, суяниб олиши мумкин бўлган турғун қаттиқ предметлар бўлишини таъминлаш;

боланинг бир буюмдан бошқа буюмгача мустақил юриб боришини рағбатлантириш;

бола ўтирган ҳолатда унга копток ташлаш ва унинг ана шу коптокни тутиб олишини рағбатлантириш;

бола ўриндиғига чиқиб олаётганида, ўзи билан бирор-бир ўйинчоқни олишини рағбатлантириш;

боланинг юзаларга чиқиб олиши учун кўпроқ имконият яратиш;

бола билан икки ва уч сўздан иборат гапларни қайтаришдан иборат бўлган ўйинли машқларни бажариш;

бола билан турли кўнгилочар ўйинларни ўйнаш;

боланинг ўзидан баландроқ юзадаги ўйинчоқни қўллари билан олишини рағбатлантириш;

бола ҳар кўтарилиб яна пастга тушганида уни мақташ;

хонада тегишли тўсиқларни жойлаштириб, боланинг тўсиқ сари тезда бориб, унга урилиб кетмасдан айланиб ўтишини рағбатлантириш;

80. 6 — 12 ойлик болалар ҳали жуда тажрибасиз бўлганликлари учун қуйидагиларга амал қилиш лозим:

болани қаровсиз қолдирмаслик;

турли жароҳатланишларнинг олдини олиш;

хотиржам ва дўстона оҳангда сўзлашиш;

хоналарда хавфсиз муҳит яратиш, жумладан иситувчи, қиздирувчи асбоб-ускуналарга яқинлашиш имкони йўқлигига, жиҳозларда ўткир қиррали бурчаклар мавжуд бўлмаслигига эътибор қаратиш.

81. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда майда моторика ривожланишининг талаблари ҳисобланади:

боланинг қўллари ва бармоқларининг ҳаракатланишини назорат қилишга қодир бўлиши;

боланинг умумий фойдаланишдаги ўйинчоқлар ва буюмлардан фойдаланиш қобилиятига эга бўлиши.

82. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда майда моторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:

қутини очиш ва ундан буюмларни чиқариб олиш;

қўллари билан чапак чалиш;

бир қўли билан майда буюмларни олиш;

пиёлани икки қўли билан ушлаб туриш ва ундан мустақил ичиш;

китобни варақлаш (одатда бирданига 2-3 варақни);

икки қўли билан коптокни ушлаб олиш, қўлларида сақлаб туриш, ирғитиш ва думалатиш;

бир қўли билан ўйинчоқни ушлаб, иккинчи қўли билан уни ўйнаш;

катта ва кўрсаткич бармоқларидан фойдаланиб, майда буюмларни қутичага солиш ва стол устидан майда нарсаларни йиғиш;

ручка ёки маркерни ушлаб, чизишга уриниш.

83. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:

боланинг ҳаракатларини янада ривожлантириш учун қутичага турли буюмларни солиб қўйиш;

болани хавфсиз буюмлар билан таъминлаш ва оддий ҳаракатларни бажариш;

болага пластмассадан ясалган пиёла бериш ва ундан сувни қандай ичиш кераклигини тушунтириш;

боланинг ёнига ўтириш ва бола китобни қандай қилиб варақлаши кераклигини унга кўрсатиш ва боланинг ушбу машғулотни мустақил бажаришини рағбатлантириш;

коптоклар билан ўйинли машқларни бажариш;

боланинг буюмлар билан ҳаракатлар бажаришини мақташ ва кўрсатиш орқали рағбатлантириш;

боланинг ўзлаштириб олаётган буюмлар доирасини кенгайтириш;

болани майда буюмлар қўйилган стол атрофига ўтқизиш ва уларни бармоқлари билан ушлашини рағбатлантириш;

болага (унинг ёши учун мос келадиган) ручка ёки маркерни тутқазиш ва боланинг уларни барча бармоқлари билан ушлашини ва бир неча ҳаракат қилиб, вараққа чизишини рағбатлантириш.

84. 6 — 12 ойлик болаларда тиш чиқиши бошланиши сабабли, бола бармоқларини оғзига солиши мумкин, шунинг учун гигиеник муолажалар ўтказиш, яъни бармоқлар, оғиз бўшлиғига ишлов бериш лозим.

85. 6 — 12 ойлик болаларнинг сезги органлари ёрдамида ўз ҳаракатларини тартибга солиш қобилиятига эгалиги уларда сенсомоторика ривожланишининг талаби ҳисобланади.

86. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда сенсомоторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:

бир хил буюм билан ҳар хил ҳаракатларни бажариш, жумладан босиш, ташлаш, силкитиш, думалатиш, тешиклардан ўтказиш;

ичи бўш ўйинчоқларни бир-бирига солиш;

гулларни ҳидлаш учун энгашиш;

ўзи яхши кўрган таомни кўрганда унга интилиш.

87. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:

турли шакл ва рангдаги қопчаларни тайёрлаб, уларнинг ичига турли нарсалар, жумладан пахта, латталар, нўхат, гуруч, кофе, макарон каби нарсаларни солиш;

болага ичи бўш бирон ўйинчоқ ва тегишли ўлчамдаги объект бериш ҳамда боланинг уларни бир-бирига солишини рағбатлантириш;

болага атрофидаги гулларга тегишга ва уларни ҳидлашга рухсат бериш;

«иссиқ» ва «совуқ» каби сўзлардан фойдаланиш ҳамда боланинг улар нима билан фарқланишини тушуниб олиши учун уларга тегиб кўришига имкон бериш.

88. 6 — 12 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун ўйинчоқларни гигиена ва эстетика талабларига мувофиқ равишда танлаб олиш лозим.

89. 6 — 12 ойлик болалар ўзини парваришлаш ва маданий-гигиеник кўникмаларни орттириш қобилиятига эга бўлиши лозим.

90. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда маданий-гигиеник кўникмалар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:

қўлларини катта ёшдагилар ёрдамида ювиш учун жўмрак остида ушлаш, қўлларини совунлаш ва бир-бирига ишқалаш;

ҳўл губкани бир қўли билан сиқиш ва сувини сиқиб ташлаш;

овқатланиш вақтида қошиқдан фойдаланиш;

агар исиб кетса, кийимларининг бир қисмини ечиб қўйиш.

91. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:

боланинг овқатланишдан олдин ва ҳожатхонага кириб чиққандан кейин қўлларини ювишини рағбатлантириш ҳамда бунга доим амал қилиш кераклигини тушунтириш;

болани жўмракнинг олдига олиб келиш ва унга қўлларни қандай ювиш кераклигини кўрсатиш;

болага совун бериш ва ундан қандай фойдаланиш кераклигини кўрсатиш, бу ишни боланинг ўзи мустақил бажаришини рағбатлантириш;

боланинг мустақил овқатланишини рағбатлантириш;

бола исиб кетган бўлса, унга ортиқча кийимларни ечиб қўйиш, совқотаётган бўлса иссиқроқ кийиниб олиш учун кўмаклашиш.

92. 6 — 12 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида қуйидагилар тақиқланади:

катта ёшдагиларнинг қаровисиз қолдириш;

ўткир қиррали ўйинчоқлар ва буюмлар билан ўйнашга рухсат бериш.

93. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ижтимоий ривожланиш талаблари ҳисобланади:

таниш ва нотаниш одамларни ажрата олиш;

бошқа болалар ва катта ёшдагилар билан мулоқот қилиш кўникмаларини ривожлантириш қобилиятига эга бўлиш.

94. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ижтимоий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:

яқин кишилари билан мулоқот қилишда ташаббус билдириш (кўзларига қараш, жилмайиш, ёпишиш, қўлларига чиқиб олишга ҳаракат қилиш, қичқириб юбориш, енгини тортиш);

таниш чеҳраларни топиш учун кўрсатма бўйича атрофига назар ташлаб чиқиш;

ўз ҳаракатларига эътибор қаратиб, алоқага киришиш;

унга таниш одамларнинг овозини ўхшатиш (тақлид қилиш);

хайрлашиш вақтида қўлини силкитиш;

бошқа боланинг ҳаракатлари кетидан кузатиш, кулиш ёки йиғлаш, тенгдошларига фаол тақлид қилиш;

катта ёшдагиларнинг аксарият мурожаатларига жавоб бериш, лекин уларнинг айримларини инкор этиш;

бошқа бола билан мулоқот қилишга қизиқиш билдириш, қувониш, завқланиш (қараш, жилмайиш, кулиш, қичқириш, бидирлаш), мулоқот қилишдан чалғимаслик;

имо-ишорадан фойдаланиш, баҳолаш, ёрдам, ҳамдардлик излаб нигоҳ ташлаш, бирор хавф юзага келганлигини тушуниш ва таниш одамдан ёрдам сўраш;

катта ёшдагиларнинг ҳаракатларига кузатиб туриш, тақлид қилиш, катта ёшдагиларнинг сўзлари бўйича турли ҳаракатларни бажариш орқали жавоб қайтариш;

ўз ўйинчоғини бошқа болаларга таклиф қилиш, лекин бошқа бола ундан ўйинчоғини олса, йиғлаш, норозилик билдириш.

95. Бола билан муносабатларда қуйидагиларга амал қилиш лозим:

ташаббус учун мақташ;

нотаниш кишилардан қўрқишни камайтиришга ҳаракат қилиш;

ўзаро ҳурмат ва ишонч муҳитини яратиш;

болани кузатиб туриш, унга ёрдам беришга доимо тайёр бўлиш;

боланинг илтимосларига мос равишда жавоб бериш;

боланинг ўзи учун янги ва нотаниш муҳитда хавфдан ҳоли эканлигига ишонч ҳосил қилиши учун уни қучоқлаш ва қўлларидан ушлаб туриш;

боланинг илтимосларига мос равишда жавоб бериш;

боланинг ҳаракати ва ташаббусларига тегишли равишда муносабат билдириш;

хайрлашиш вақтида қўллар билан ҳаракат қилишни амалда қўллаш;

агар бола катта ёшдагилар эслатмасдан туриб ўзи қўлини силкитса, уни мақташ;

боланинг тенгдошлари билан муомала қилиши учун шароит яратиш;

катта ёшдагилар болага мурожаат этганда, жавоб берганлиги учун болани мақташ;

бошқа болалар билан тоза ҳавода биргаликда айланишларни уюштириш;

болани ҳар қандай вазиятда руҳан қўллаб-қувватлаш, зарур бўлганда болага ёрдам бериш ва унинг учун кўпроқ қулайлик яратиш;

болани ёрдамга эҳтиёж сезиш табиий ҳол эканлигига ишонтириш;

боланинг фаол ҳаракатларини рағбатлантириш;

бола билан кўпроқ муомалада бўлиш ва сўзлашиш;

боланинг ўз ўйинчоқларини бошқалар билан бирга ўйнашини рағбатлантириш.

96. 6 — 12 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида қуйидагиларга риоя қилиш лозим:

боланинг эътиборини нотўғри хатти-ҳаракатларга қаратмаслик;

ҳаракатни қандай қилиб тўғри бажаришни ўргатиш;

ҳар қандай вазиятда ҳам панд-насиҳат қилмаслик;

мулоқот юритишда сабр-тоқатли бўлиш.

Қуйидаги вазиятлар боланинг йиғлашига сабаб бўлиши мумкин:

совқотганлиги ёки исиб кетганлиги;

тагликнинг ҳўл бўлиб қолганлиги;

ортиқча сиқиб йўргакланганлиги;

очиққанлиги ёки оғриқ сезганлиги.

97. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ҳиссий ривожланиш талаблари ҳисобланади:

бола ўзининг «мен» концепциясини ривожлантириши;

бола бошқаларнинг ҳис-туйғуларига муносабат билдириш ва ўз ҳиссиётларини ифодалаш қобилиятига эга бўлиши.

98. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ҳиссий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:

ўз исмини билиш, чақирганда бошини ўгириш, ўз исмини эшитганда имо-ишора, товушлар билан жавоб қайтариш;

катта ёшдагиларнинг «қаерда?» деган саволига тана аъзолари (боши, қўллари, оёқлари, бурни) билан жавоб қайтариш;

кўзгудаги ўз аксига жилмайиш, ўзининг қаердалигини сўрашганда, ўзини кўзгудан кўрсатиш;

қарама-қарши хусусиятли (қувноқ-ғамгин, тез-аста) мусиқага нисбатан ҳиссий муносабат билдириш;

турли воситалар ёрдамида катта ёшдагиларнинг эътиборини тортиш;

катта ёшдагиларнинг имо-ишорасига тақлид қилиш;

ўзи хоҳлаган нарсага эришганда, завқланишини намоён этиш ёки ёқтирмайдиган таом берилганда, норозилик билдириш ва овқат ейишдан бош тортиш;

ҳиссиётлар билдирилганда, жавоб қайтариш, юришни бошлаётганда, маъқуллашларга жавобан жилмайиш;

кимдир юзини кулгули буриштирса ёки ғайриоддий ҳаракатларни бажарса, қувониш ёки кулиш, атрофдагиларнинг кулгисини уйғотган нарсаларни ўз ташаббусига кўра такрорлаш;

ёқтирадиган буюмни ундан олиб қўяётганда норозилик билдириш;

бошқаларга таъсир кўрсатаётганини пайқаганда, чапак чалиш, хурсанд бўлиш, қувониш, маълум товуш ва ҳаракатларни такрорлаш;

узоқдаги буюмга етиб олишга қаттиқ интилиш ва унга етиб олганда, мамнуният билдириш.

99. Бола билан муносабатларда қуйидагиларга амал қилиш лозим:

бола билан муомала қилишда доимо унинг исмидан фойдаланиш;

болага тана аъзоларини кўрсатиш ва бир вақтнинг ўзида номини айтиш;

боланинг ҳаракатларини табассум билан рағбатлантириш, боланинг турли ўйинларни кўзгу рўпарасида ўйнашини таъминлаш;

болага мунтазам равишда қўшиқ куйлаб туриш;

турли вазиятларда боланинг ҳиссиётларини айтиб эшиттириш;

боланинг ҳаракатларига нисбатан очиқчасига фикр билдириш (хурсанд бўлиш, табассум қилиш ёки қош-қовоғини солиш);

болага у ўзига эътибор қаратиш учун қилган ҳаракатларига мувофиқ муносабат билдириш, унга ўз истакларини билдиришига рухсат бериш ҳамда унинг эҳтиёжларини қўллаб-қувватлаш;

болани ҳар бир эришган ютуғи учун мақташ ва маъқуллаш;

боланинг қизиқарли йўллар билан турли ҳис-туйғулар ва ҳаракатларни билиб олишига имкон бериш;

қизиқарли йўллар билан болани турли ҳис-туйғулар ва ҳаракатларни билиб оладиган фаолиятга ундаш;

болага ўз туйғуларини ифодалаш имкониятини бериш ва ҳиссиётларини намойиш этишини қўллаб-қувватлаш;

руҳий жиҳатдан қулай шароитни яратиш ва бола билан ҳар куни шахсан ўйнаш;

бола билан ўйнаётганда, унинг ўзига бўлган ишончини ошириш учун унга яқинроқ туриш ва бола билан бирга қилинаётган ҳаракатларни унга изоҳлаб бериш.

100. 6 — 12 ойлик болалар билан муносабатларда қуйидагиларга риоя қилиш лозим:

болаларда мия пўсти етарлича ривожланмаганлиги сабабли, улар ўзларининг органик эҳтиёжларини қондиришда ҳатто кичик ўзгаришларга нисбатан ҳам кучли сезгирлиги билан ажралиб туришини ҳисобга олиш;

кун тартибининг изчиллигига амал қилиш;

болани ҳеч қачон шошилтирмаслик.

101. 6 — 12 ойлик болаларнинг нутқни тинглаш, тушуниш ва мулоқот юритиш қобилиятига эгалиги уларда нутқ ривожланишининг талаби ҳисобланади.

102. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда нутқ индикаторлари ҳисобланади:

янги сўзларга осон тақлид қилиш, одамларнинг овозини таниш, ўз исмини эшитганда жавоб қайтариш, буюмларни кўрсатиш;

болалар қўшиқлари, айтишувлари, эртакларини, қисқа ва оддий ҳикояларни тинглаш;

айтилган объектга қараб ўгирилиш;

оддий саволларга «ҳа» ёки «йўқ» деб жавоб бериш учун бошини силкитиш;

«йўқ» сўзининг маъносини билиш;

узоқ вақт чуғурлаш;

сўзларнинг биринчи бўғинларини ҳамда энг оддий ном ва сўзларни айтиш;

катта ёшдагилар билан мулоқот қилиш учун бир хил сўзни ишлатиш.

103. 6 — 12 ойлик бола билан муносабатларда қуйидагиларга амал қилиш лозим:

бола билан кўпроқ сўзлашиш, унга шеърлар, латифалар айтиб бериш;

парваришлаш жараёнида (овқатлантириш, чўмилтириш, ухлатиш) у билан гаплашиш, тана аъзолари ва кийимларининг номини айтиб туриш;

турли ҳикоялар, эртаклар айтиб бериш, бола билан ранг-баранг китобларни томоша қилиш, ўқиб бериш ва унинг диққат билан тинглашини рағбатлантириш;

ҳикоялардаги муҳим ва аҳамиятли жиҳатларга боланинг эътиборини қаратиш;

бола билан муомалада бўлганда унга оддий саволлар бериш ва маъноси бўйича тўғри келадиган жавоб қайтаришга ундаш;

киши атрофида ҳаракатланаётганда ёки олдида ўйнаётганда унинг кетидан кузатиш, «йўқ» дейилганда бола ўйинини тўхтатиши лозимлигини ўргатиш;

болага жавобан бидирлаш, унинг овозларига тақлид қилиш, уни узоқ вақт бидирлашини рағбатлантириш ва тўхтатмаслик;

бола айтаётган барча нарсаларни қайтариш, у чиқараётган ҳар бир товушни ривожлантириш, унга савол бериш, сўнг унга тўғри жавобни қайтариб айтиш;

боланинг талабларига ижобий жавоб бериш.

104. 6 — 12 ойлик болалар билан муносабатларда қуйидагиларни инобатга олиш лозим:

катта ёшдагиларнинг нутқи тўғри, равон, турли оҳангда бўлиши лозим;

боланинг эътиборини 1-1,5 дақиқа давомида жамлаб туриш мумкин.

105. 6 — 12 ойлик болаларнинг босма материаллар, ҳарфлар ва рамзларга қизиқиш билдириши ҳамда ёзиш кўникмаларини ўрганиши уларда ўқиш ва савод малакалари ривожланишининг талаблари ҳисобланади.

106. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ўқиш ва савод малакалари индикаторлари ҳисобланади:

чиройли расмлар билан безатилган китобни томоша қилиш ва ўқишга қизиқиш билдириш;

китоблар, ёрлиқлар, кўчадаги плакатларга нисбатан қизиқиш билдириш;

қалам ёки ручкани ушлаш ва қоғозда, деворда, доскада узуқ-юлуқ чизгиларни чизишга ҳаракат қилиш;

ингичка учли ручка билан қоғоз парчасида нуқталар чизиш;

расм солинган ёки ёзуви бор қоғоз парчасини бошқаларга кўрсатиш.

107. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни бажариб туриш лозим:

чиройли расмлари бор китобни таклиф этиш, ундаги расмларни томоша қилишни рағбатлантириш;

китоблар ва бошқа босма материалларни бериш, улардаги белгилар ва сўзларни кўрсатиш;

бола учун қоғоз ва ёзув қуролларини тайёрлаб қўйиш;

ёзув қуроллари бериш, қоғозга чизишни рағбатлантириш;

бола ҳаракатларини ривожлантириши учун бармоқларидан фойдаланишини рағбатлантириш;

ёзувли ёки ёзувсиз турли расмларни томоша қилишни рағбатлантириш.

108. 6 — 12 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун қуйидагиларга амал қилиш лозим:

китоблар катта ўлчамда бўлмаслиги ва гигиена талабларига жавоб бериши лозим;

расмлар боланинг ёшига мос бўлиши керак.

109. 6 — 12 ойлик болаларнинг сонлар ва санашга қизиқишни намойиш этиши, буюмларни туркумлаш ва уларни тартиб бўйича жойлаштириш кўникмаларини орттириши уларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг талаблари ҳисобланади.

110. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:

ўйинчоқлар ва буюмлар билан турли ишлар бажариш (ушлаб олиш, чиқариш, қайтадан териш, босиш, очиш);

бўш пиёлани олиб, ичига сув ёки шарбат қуйишларини сўраш;

катта ёшдагилар ёрдамида бир неча объектларни ўлчамлари бўйича гуруҳларга ажратиш.

111. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни бажариб туриш лозим:

боланинг ўйинчоқлар билан мустақил тажриба қила бошлашини маъқуллаш;

бола тажриба қилиши учун унга турли миқдордаги ҳар хил материалларни бериш;

пиёлани олиб, унинг ичи бўш эканлигини, кейин эса, унга сув қўйиб пиёланинг ичи тўла эканлигини болага тушунтириш;

бола билан сувда ўйнаш ва унга ўлчамлари кичик сиғимдаги идишга камроқ сув сиғишини кўрсатиш;

турли ўлчамдаги кубикларни олиб, уларни катталиги бўйича тартибга келтириш кераклигини кўрсатиш.

112. 6 — 12 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун уларга пластмасса, резина, силлиқ ёки тукли матолардан ясалган, узунлиги 15 — 20 см дан катта бўлмаган юмшоқ ўйинчоқларни бериш мақсадга мувофиқ.

Болага мўйнадан ясалган ўйинчоқ ҳайвонларни бериш тавсия этилмайди.

113. 6 — 12 ойлик болаларнинг атрофни кузатиши, жонли ва жонсиз оламга муносабат билдириши, инсон тана аъзоларини ўрганиши уларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш талаблари ҳисобланади.

114. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш индикаторлари ҳисобланади:

ўз ўйинчоқларини, буюмларини тишлаш, таъмини кўриш, узиб ташлашга уриниш, уриш, иккита буюмни бир-бирига уриб кўриш ва ҳосил бўлаётган овозларни тинглаш орқали ўрганиш;

балиқ аквариумда қандай ҳаракатланишини томоша қилиш;

ўз атрофидаги ғайриоддий объектларга диққат билан қараш;

ҳайвонларни ва уларнинг расмларини турли тақлидий овозлар билан боғлаш;

қумни юмшатиш учун унга сув қуйиш;

чўмилаётганда сувни сачратиш;

олтитагача тана аъзоларини кўрсатиш;

атрофдагиларнинг айрим ҳаракатларини такрорлаш.

115. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни бажариб туриш лозим:

болага турли объектларни бошқариш имкониятини бериш;

болани бир-бирига уйғунлашадиган нарсаларни танлаб олишини рағбатлантириш;

боланинг аквариумнинг олдига келишига ёрдам бериш, балиқлар қандай ҳаракатланаётганлиги, улар турличалигига эътиборини қаратиш;

бирор объектдан энг мақбул йўл билан фойдаланиш усулини кўрсатиш ва тушунтириш;

болага атрофдаги барча янги нарсаларни кўрсатиш ва у қандай муносабат билдиришини кузатиб туриш;

янги объектлардан фойдаланиб болалар билан ўйнаш;

турли ҳайвонлар қандай овозлар чиқаришларини кўрсатиш;

боланинг ўз атрофидаги ёки расмлардаги ҳайвонларнинг овозига тақлид қилишини рағбатлантириш;

боғда бола учун ўз бурчаги бўлишини таъминлаш, унга қум билан сувни аралаштиришга ёрдам бериш;

боланинг кўпроқ чўмилиши ва сувда ўйнаб ўтиришини рағбатлантириш;

болага бошқа одамлар, расмлардаги инсон тана аъзоларини кўрсатиб, уларнинг номини ўргатиш, шундан кейин ўзининг ушбу аъзоларини кўрсатишини рағбатлантириш;

тана аъзоларини кўрсатаётганда болани йўналтириш;

турли овозлар ва ҳаракатларни қайтаришга ёрдам бериш.

116. 6 — 12 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун қуйидагиларга амал қилиш лозим:

бола билан машғулотларни ташкил қилишда аста-секинлик ва изчиллик тамойилига амал қилиш;

машғулотларни давомийлиги 10 — 12 дақиқа бўлишини таъминлаш.

117. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ижод талаблари ҳисобланади:

турли товуш ва овозларни ажратиш қобилиятига эга бўлиш;

мусиқага қизиқиш билдириш, мусиқий фаоллик кўрсатиш;

кўргазмали фаолиятда иштирок этишга қизиқишни намойиш этиш.

118. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ижод индикаторлари ҳисобланади:

турли овозларга (одам овози, мусиқа, оммабоп куй) муносабат билдириш (тебраниш, рақсга тушишга ҳаракат қилиш);

бирор-бир асбоб, товуш чиқарадиган ўйинчоқ ёки телевизордаги ёқтирган овозига тақлид қилиш;

ручка ва маркерларни олиш ва ҳар қандай юзада расм чизишга ҳаракат қилиш.

119. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги шаклларда машқлар олиб бориш лозим:

болага қувноқ мусиқаларни қўйиб бериш ва у билан бирга рақсга тушиш;

мусиқага жўр бўлиб қандай чапак чалиш кераклигини кўрсатиш;

мусиқа оҳангига мос тарзда қўл-оёқларни қандай ҳаракатлантириш кераклигини кўрсатиш;

турли овозларни (мусиқа, суҳбат, момақалдироқ) бола билан таққослаш;

баланд ва паст овоз ўртасидаги фарқни тушунтириш;

болага хавфсиз ижод қилиш мумкин бўлган турли предметларни бериш.

120. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда йирик моторикани ривожлантириш талаблари ҳисобланади:

гавдасини бошқара олиш (мувозанат сақлашга қодир бўлиш);

тана аъзоларини бошқара олиш;

мақсадли ҳаракатлана олиш.

121. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда йирик моториканинг ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:

тўғри йўналишда, йўлакда, ётган ва қия тахта устидан таянмасдан юриш;

баландлиги 10 см бўлган предметнинг устига чиқиш ва устидан тушиш;

йиқилмасдан мустақил туриш ва ўтириш;

энгашиш ва ўйинчоқларни олиш;

мустақил равишда орқага бир неча қадам ташлаш;

катта ёшдагиларнинг кўрсатмаси бўйича 3-4 та турли ҳаракатларни бажариш;

коптокни кўрсатилган томонга тепиш;

коптокни кичик баландликдан ҳамда катта ёшдагилар томон думалатиш, уни олдинга ва тепага ирғитиш;

белгиланган масофадан (стол ости, ҳалқанинг ичи) эмаклаб ўтиш;

узунлиги 1 м бўлган нарвонга чиқиш ва тушиш;

пол ёки ердан 5 — 10 см баландликда турган арқон, новда ёки ёғоч устидан ўтиб кета олиш;

мақсадига қараб, ҳаракат йўналишини ўзгартириш;

ўриндиқ остидан ўйинчоқни олиш учун мустақил равишда тиззасига ўтириш ва туриш.

122. 12 — 24 ойлик болалар билан қуйидаги шаклларда машқлар олиб бориш лозим:

бола организмининг умумий ривожланишига доир машғулотлар ўтказиш;

болани аравачалар, йирик ўйинчоқ машиналар билан ўйнашга ўргатиш;

болани югуриши, тўғри чизиқдан югуриб ўтиши, юриши, эмаклаши, нарсаларни ташлаши, ирғитиши керак бўладиган ўйинларга ўргатиш;

8 — 10 дақиқа давомида режалаштирилган ўйинли машғулотлар ва имкон қадар эрталаб очиқ ҳавода жисмоний машқларни ўтказиш;

болани ҳар куни оддий жисмоний машқлар элементларига ўргатиш;

боланинг қўлидан ушлаб туриш, унга коптокни тепиш, мўлжалга ташлашга ёрдам бериш;

боладан четда турган предмет ёки ўйинчоқни олиб келишни илтимос қилиш;

боланинг уринишларини рағбатлантириш;

боланинг баландроқ юзага чиқа олишини ҳисобга олиб, юзанинг хавфсизлигини таъминлаш;

боланинг моторикага оид вазифаларнинг бажаришини рағбатлантириш;

боланинг йўлига тўсиқ қўйиб, уни айланиб ўтиб, мўлжалланган жойгача етиб боришини рағбатлантириш.

123. 12 — 24 ойлик болалар бўлган жойларда:

болага реал хавф туғдириши мумкин бўлган предметлар бўлмаслиги;

катта ёшдагиларнинг назорати остида бўлиши;

руҳий жиҳатдан қулай муҳит яратилиши лозим.

Бунда боланинг ҳимояланганлик, дадиллик ва хавфсизлик ҳисси ривожланишига кўмаклашиш ҳамда зарур бўлган вақтда тарбиячига мурожаат этишига имкон берадиган ўзини тутиш кўникмаларини шакллантириш лозим.

124. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда майда моторика ривожланишининг талаблари ҳисобланади:

боланинг қўллари ва бармоқларининг ҳаракатланишини назорат этишга қодирлиги;

боланинг умумий фойдаланишдаги ўйинчоқлар ва буюмлардан фойдалана олиши.

125. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда майда моторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:

оддий ўйинчоқларни қисмларга ажратиш ва йиғиш;

эшик дастасини ушлаб, очиш ва ёпиш, эшик қўнғироғининг тугмачасини босиш;

турли ўйинчоқларни бармоқлари билан айлантириш;

бир қўли билан пиёла ёки қошиқни ушлаб туриш;

уч ёки ундан ортиқ бўлаклардан иборат бўлган минорачалар қуриш.

126. 12 — 24 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:

йиғма иншоот ўйинчоқлар билан ўйнаш;

болага ўйинчоқларни бериб, уларни ўрганиши учун имкон яратиш;

болага майда моторикани ривожлантиришга доир буюмлар (йирик мунчоқлар, майда тошлар ёки бошқа предметлар) бериб, уларни катта ёшдагилар назорати остида териши ва саралаши учун шароит яратиш;

болага хавфсиз уй-рўзғор буюмлари билан ўйнаш имкониятини бериш.

127. 12 — 24 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун уларга бериладиган ўйинчоқ иншоотнинг қисмлари йирик, ранг-баранг ҳамда гигиеник ва эстетик талабларга жавоб берадиган бўлиши лозим.

128. 12 — 24 ойлик болаларнинг сезги органлари ёрдамида ўз ҳаракатларини тартибга солиш қобилиятига эгалиги уларда сенсомоторика ривожланишининг талаби ҳисобланади.

129. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда сенсомоторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:

сувни кичик идишдан катта идишга қуйиш;

қулоқ, бурун, кўз каби тана аъзоларини кўрсата олиш;

буюмларни қўлларида ушлаб туриш ва бир-бирига уриш.

130. 12 — 24 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:

болага турли ўлчамдаги иккита идиш бериб, бир идишдаги сувни иккинчи идишга қуйишни сўраш;

ушбу жараёнда кўргазмали ва кутилмаган ҳодисалар рўй берадиган қизиқарли услублардан фойдаланиш;

болага у кўраётган нарса ва ҳаракат ўртасидаги боғлиқликни тушунишга ёрдам бериш;

болага иссиқ сувнинг ҳароратини ҳис этиш ва ундан қочиш имкониятини яратиш;

боланинг ҳар бир ютуғини рағбатлантириш.

131. 12 — 24 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида:

болани жароҳатланишдан сақлаш;

боланинг кўчада йиқилиб кетишининг олдини олиш;

боланинг ўз гавдасини қандай тутишини кузатиб туриш лозим.

132. 12 — 24 ойлик болалар ўзини парваришлаш ва маданий-гигиеник кўникмаларни орттириш қобилиятига эга бўлиши лозим.

133. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда маданий-гигиеник кўникмалар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:

катта ёшдагилар ёрдамида тиш чўткаси билан тишларини тозалаш, лаблари, қўллари, юзини мустақил ювиш ва артиш;

стол атрофига ўтириб овқатланиш, мустақил равишда қошиқни оғзига олиб бориш ва овқат ейиш, пиёладан чой ёки сув ичиш;

тувакдан мустақил фойдаланиш;

кўйлаги, қўлқопи, пайпоғи ва пойабзалини ечишни билиш.

134. 12 — 24 ойлик болаларга қуйидагиларни ўргатиш лозим:

болага озодалик нима эканлигини кўрсатиш ва озода юриш қанчалик муҳим эканлигини тушуниш учун ёрдам бериш;

боланинг тўғри кийинишини рағбатлантириш ва ёрдам бериш.

135. 12 — 24 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида қуйидагиларга амал қилиш лозим:

барча гигиена муолажаларни катта ёшдагилар билан бирга ўтказиш;

болада бармоқ сўриш, лапанглаш ва шу каби бошқа салбий одатлар пайдо бўлишининг олдини олиш;

боланинг тувакда узоқ вақт ўтиришига йўл қўймаслик.

136. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда ижтимоий ривожланиш талаблари ҳисобланади:

таниш ва нотаниш одамларни ажрата олиш;

бошқа болалар ва катта ёшдагилар билан мулоқот қилиш кўникмаларини ривожлантириш қобилиятига эга бўлиш.

137. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда ижтимоий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:

атрофидаги катта ёшдагилар ва болаларнинг ҳаракатларига тақлид қилиш;

узоқ вақт давомида кўрмаган ва унга яхши муносабатда бўлган катта ёшдагиларни кўрганда хурсанд бўлиш;

нотаниш болалар ва катта ёшдагиларга нисбатан қизиқиш билдириш («Бу ким?» — деб сўраш);

мулоқот қилиш истагини яққол ифодалаш (танишларини олқишлаш, уларнинг исмини айтиш, улар томон қўлларини чўзиш);

қисқа вақт ичида ўз тенгдошлари билан ўйнашни яхши кўриш;

катта ёшдагиларнинг (яқинлари) топшириқ беришларини ёқтириш ва бажаришга уриниш;

катта ёшдагилар билан фаол ўйинларни ўйнашни ёқтириш.

138. 12 — 24 ойлик болалар билан муносабатларда қуйидагиларга аҳамият бериш лозим:

болага қисқа (ҳиссий) ҳикоялар, тўртликлар айтиб бериш;

болага дўстона муносабатда бўлиш;

болани кузатиш ва унинг атрофдагилар билан мулоқот қилишини рағбатлантириш;

боланинг мулоқотдан олган таассуротларини ифодалаш ва уларга оддий изоҳ беришини рағбатлантириш;

турли вазиятларни (олқишлаш, хайрлашиш ва ёрдам кўрсатиш) киритувчи ўйинларни ўтказиш;

болага биргаликда ўйнаш нақадар муҳим эканлигини тушунишга ёрдам бериш;

боланинг бошқа болалар билан ижобий муомала қилишини рағбатлантириш ва мустаҳкамлаш.

139. 12 — 24 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида қуйидагиларга риоя қилиш лозим:

бола жуда ҳаракатчан бўлганлиги учун, фаолият турларини алмаштириб туриш;