Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 1 мартдаги 96-сонли қарори билан тасдиқланган Электр энергетика назорат бўйича давлат инспекцияси («Ўздавэнергоназорат» инспекцияси) тўғрисидаги низом асосан буюраман:

1. Электр станциялари ва иссиқлик тармоқларининг иссиқлик механика ускуналарини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги давлат рўйхатидан ўтказилган кундан бошлаб ўн кун ўтгандан кейин кучга киради.

Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикасининг 1993 йил 6 майдаги «Меҳнат муҳофазаси тўғрисидаги» Қонуни (Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгаши ахборотномаси, 1993 йил 5-сон, 233-модда) ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1992 йил 29-апрелдаги 210-сонли «Собиқ СССРнинг қонуности ҳужжатларини қайта кўриб чиқишни ташкил этиш тўғрисида» қарори асосида, шунингдек электр станциялар ва иссиқлик тармоқларининг иссиқлик механика ускуналарини Ўзбекистон Республикаси ҳудудида амалдаги меъёрий ҳужжатларга мувофиқ мустаҳкам, хавфсиз ва самарали эксплуатация қилишни таъминлаш ва хавфли ишлаб чиқариш вазиятларининг олдини олиш мақсадида ишлаб чиқилган.

1. Мазкур Қоидаларда қуйидаги атамалар ва таърифлардан фойдаланилган:

маъмурий-техник ходимлар — ускуналарни эксплуатация қилиш ва таъмирлаш билан шуғулланувчи раҳбарлар, цех ва район бошлиқлари, корхона участкалари ва лабораторияларининг бошлиқлари, уларнинг ўринбосарлари, муҳандислар, техниклар ва усталар;

бригада — таркибида иш боши, ҳамда икки ва ундан кўп аъзолари бўлган бригада;

юқорида бажариладиган ишлар — ишчи тўшама, том ёки ер юзасидан 5 m ва ундан юқори баландликда конструкциялар, ускуналар, машина ва механизмларда бевосита туриб, улар ўрнатилаётганда, эксплуатация қилинаётганда ва таъмирланаётганда бажариладиган ишлар. Бунда ҳимоя камари ишлаётган ходимни баландликдан йиқилишидан асрайдиган асосий восита бўлиб хизмат қилади;

портлаш клапанлари — босим ўрнатилган чегарадан ортиб кетганда қозон ўчоғи элементлари, чангсимон ёқилғи тизимини ишдан чиқишининг олдини олувчи қурилма;

айланувчи механизмлар — электр ёки бошқа юритмали, насослар, вентиляторлар ва бошқалар;

газ хавфи бор жойлар — ишчи зонасининг ҳавосида зарарли моддалар йўл қўйилган концентрациядан ошиб кетиши эҳтимоли бор ёки портловчи хавфли аралашмалар ташкил топиши мумкин бўлган хоналар (иншоотлар, участкалар ва бошқалар);

юк кўтариш машиналари — барча турдаги кранлар, кран-экскаваторлар (ишларни пўлат арқонга осилган илгаклар ёрдамида бажарадиган экскаваторлар), тальлар, юк ва одам кўтарувчи лебедкалар;

гуруҳ — электр хавфсизлиги бўйича гуруҳ;

навбатчи ходимлар — сменада навбатчилик қилаётган ва ускуналарни тезкор бошқариш ва тезкор алмашлаб-улашга рухсат этилган ходимлар;

ижозат бериш — иш жойининг тўғри тайёрланиши, ишларни бажариш учун зарур бўлган хавфсизлик чораларининг етарли бўлиши, ҳамда уларнинг наряд ёки фармойиш бўйича ишнинг хусусиятлари ва жойига мувофиқлигини таъминловчи чора-тадбир;

наряд — ишни хавфсиз бажариш учун жавобгар шахсларни, бригада таркибини, етарли даражада белгиланган хавфсизлик чораларини, иш бошланиши ва тугатилиши вақтларини, иш мазмунини белгиловчи расмий махсус бланкада тузилган топшириқ;

ускуналарга хизмат кўрсатиш — ускуналарни эксплуатация қилиш, таъмирлаш, созлаш ва синаш, шунингдек уларда ишга тушириш-созлаш ишларини бажариш;

хавфли юклар — ташилганда, ортиш-тушириш ишлари бажарилаётганда ва сақланаётганда портлаш, ёнғин ёки транспорт воситалари, омборлар, қурилмалар, бинолар ва иншоотлар шикастланишига, шунингдек одамлар ва ҳайвонлар ҳалок бўлишига, жароҳатланишига, заҳарланишига, куйишига ва нурланишига ёки касалланишига сабабчи бўлиши мумкин бўлган моддалар ва буюмлар;

тезкор-таъмирлаш ходимлари — уларга бириктирилган ускуналарга тасдиқланган ҳажмда эксплуатацион-таъмирлаш хизматини кўрсатиш учун махсус ўргатилган ва тайёрланган ходимлар;

қайта ижозат — ушбу наряд билан аввалдан бажарилаётган ишни давом эттириш учун иш жойига қайта ижозат бериш;

иш жойини тайёрлаш — ишни хавфсиз бажарилишини таъминлаш учун ускуналарни тармоқдан узиш, бўшатиш, совутиш, ювиш, шамоллатиш, уларни хато қилиб ишлашга қўшилишни олдини олиш, ортиқча босим ва зарарли моддалар йўқлигини текшириш, тўсиқларни ўрнатиш, ушбу иш жойида хавфсизлик белгиларини осиб қўйиш бўйича зарур бўлган операцияларни амалга ошириш;

ер ости иншоотлари — иссиқлик камералари, ўтиш ва ярим ўтиш каналлари, коллекторлар ва қудуқлар;

доимий иш жойи — ишловчи иш вақтининг кўпроқ қисмини (50% дан ортиқ ёки узлуксиз 2 соатдан ортиқ) ўтказадиган жой. Агар иш ишчи зонанинг турли пунктларида амалга оширилса, унда барча иш зонаси доимий иш жойи деб ҳисобланади;

сақлаш клапанлари — қозондаги, идишдаги ёки қувурдаги буғнинг босими ўрнатилган қийматидан ошиб кетишидан сақлаб қолувчи қурилма;

иш боши (иш бажарувчи) — наряд ёки фармойиш бўйича ишларни бажарувчи;

ишлаб чиқариш хоналари — махсус мўлжалланган бинолар ва иншоотлардаги берк жой, у ерда доимо (смена бўйича) ёки даврий (иш куни давомида) ишлаб чиқаришнинг турли ишларида, ишлаб чиқаришни ташкил этиш, назорат қилиш ва бошқариш, шунингдек транспорт, алоқа ва бошқа корхоналарда меҳнатнинг ноишлаб чиқариш турларида иштирок этиш билан боғлиқ бўлган одамларнинг меҳнат фаолияти амалга оширилади;

Ёпиқ фазоларга 35 t/h дан ортиқ бўлган буғ ишлаб чиқариш унумдорлигига эга бўлган қозонларнинг ўчоқлари, қозонларнинг газ йўллари, иссиқлик камералари, ўтиш ва ярим ўтиш каналлар, қудуқлар ва бошқалар киради.

Ёпиқ идишларга қуйидаги тортиш пуфлаш машиналари киради: майдалагичлар, тегирмон барабанлари, ёқилғи бункерлари, чанг тайёрлаш тизими сепараторлари; газҳаво йўлларининг короблари; сув тайёрлаш ускуналарининг фильтрлари; сув захираси баклари ва бошқалар.

иш зонаси — ишловчиларнинг доимий ёки вақтинчалик ер сатҳидан ёки майдончадан 2 m гача баландлик оралиғида бўлиш жойи;

иш жойи — ишловчиларнинг меҳнат фаолияти жараёнида доимо ёки вақтинча бўлиш жойи;

баландликда бажариладиган ишлар — ишчи тўшама, том ёки ер юзасидан 1,3 m ва ундан юқори баландликда ва баландлик бўйича фарқ чегарасидан 2 m дан кам масофада туриб ишчи бажарадиган ишлар;

таъмирловчи ходимлар — иссиқлик механика ускуналарини таъмирлаш билан шуғулланувчи муҳандислар, техниклар, усталар, ишчилар;

иш раҳбари — наряд ёки фармойиш бўйича бажариладиган ишларнинг раҳбари;

«шарт», «зарур», «керак» сўзлари — мазкур Қоидалар талаблари бажарилиши мажбурийлигини билдиради;

«рухсат этилади» сўзлари — мазкур кўрсатма маҳаллий шароитларни ҳисобга олиб истисно тариқасида қўлланишини билдиради;

иссиқлик механика ускуналари — иссиқлик қувватли, механик ва сувни тайёрлаш ускуналари, шунингдек ушбу ускуналарда ўрнатилган иссиқлик автоматика ва иссиқлик техник ўлчаш қурилмалари.

2. Мазкур Қоидалар ишлаб турган ва реконструкция қилинаётган электр станциялар, шунингдек иссиқлик тармоқлари, иссиқлик пунктлари ва иссиқлаштириш қозонларининг уларнинг қайси идорага қарашлиги ва мулкка эгалик шаклидан қатъий назар уларнинг иссиқлик қувватли, механик ва сувни тайёрлаш ускуналарини, ёқилғи-транспорт, қозон-турбина ва кимё цехларининг иссиқлик автоматикаси ва ўлчаш қурилмаларини эксплуатация қилиш, таъмирлаш, созлаш ва синаш билан банд бўлган ходимлар учун мажбурийдир.

Иссиқлик автоматика ва иссиқлик техник ўлчаш ва ҳимоя қурилмаларининг электр қисмларига хизмат кўрсатувчи ходимлар, шунингдек «Электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларининг» мос бўлимларига риоя қилишлари шарт (2006 йил 18 август, рўйхат рақами 1614 — Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2006 йил, 33-сон, 331-модда).

3. Иссиқлик механика ускуналари учун асосий ва ёрдамчи ускуналарни механизациялаштириш ва автоматлаштириш воситаларини лойиҳалаш, қуриш ва эксплуатация қилишни ташкил этилиши «Қурилиш меъёрлари ва қоидалари» (бундан кейин — ҚМҚ) ва «Шаҳарсозлик меъёрлари ва қоидалари» (бундан кейин — ШМҚ), «Электр станцияларининг ёқилғини беришда портлаш-ёнғин хавфсизлиги қоидалари», «Чангсимон ҳолатдаги ёқилғини тайёрлаш ва ёқиш учун қурилмаларнинг портлаш хавфсизлиги қоидалари», «Қозон қурилмаларида мазутдан ва табиий газдан фойдаланишда портлаш хавфсизлиги қоидалари», «Иссиқлик электр станциялари ва иссиқлик тармоқларини лойиҳалашнинг санитария меъёрлари», «Технологик жараёнларни ташкил этиш бўйича санитария қоидалари ва ишлаб чиқариш ускуналарига санитария-гигиена талаблари», «Саноат корхоналари ва аҳоли турар жойларини қуриш лойиҳаларининг ёнғинга қарши меъёрлари», «Саноатконтехназорат» давлат инспекцияси қоидалари, меҳнат хавфсизлиги стандартлари тизими талаблари, «Ўзбекистон Республикаси электр станциялари ва тармоқларини техник эксплуатация қилиш қоидалари», Ўзбекистон Республикасининг 2006 йил 28 сентябрдаги ЎРҚ-57-сонли «Хавфли ишлаб чиқариш объектларининг саноат хавфсизлиги тўғрисида»ги қонун ва мазкур Қоидаларга мувофиқ бўлиши шарт.

4. Электр ускуналари «Электр қурилмаларининг тузилиши қоидаларига» мувофиқ бўлиши ва электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига мувофиқ эксплуатация қилиниши шарт.

5. Иссиқлик автоматика, иссиқлик техник ўлчовлари ва ҳимоя қурилмалари мазкур Қоидаларга ва «Электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига» мувофиқ бўлиши ва уларга мувофиқ эксплуатация қилиниши шарт.

6. Ишда қўлланиладиган механизмлар ва юк кўтариш машиналари, мосламалар ва асбоблар синалган бўлиши ва меҳнат хавфсизлиги стандартлари тизими, «Саноатконтехназорат» инспекциясининг қоидалари, ҳамда «Асбоблар ва мосламалар билан ишлаганда хавфсизлик қоидалари», шунингдек ишлаб чиқарувчи завод йўриқномаларининг талабларига мувофиқ эксплуатация қилиниши керак.

7. Мазкур Қоидалар мажбурийдир ва ишлаб турган, ҳамда ишга янги киритилаётган ускуналарда хизмат кўрсатилаётганда улардан четлашишга йўл қўйилмайди, бундан меҳнатни муҳофаза қилиш ва ускуналарни техникавий эксплуатация қилиш бўйича янги нормативлар амалга киритилиши ҳолатлари истисно. Ишлашда ёнувчи, портлаш хавфи бўлган ва зарарли моддалардан фойдаланилганда «Энергетика корхоналари учун ёнғин хавфсизлиги қоидалари» (2004 йил 22 апрель, рўйхат рақами 1341 —Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 йил, 16-сон, 194-модда), ГОСТ 12.1.004 — 91 «ССБТ. Ёнғин хавфсизлиги. Умумий талаблар», ГОСТ12.1.0Ю — 76 «ССБТ. Портлаш хавфсизлиги. Умумий талаблар» ва ГОСТ 12.1.007 — 76 «ССБТ. Зарарли моддалар. Таснифи ва хавфсизликнинг умумий талаблари»га, ва шунингдек рўйхати мазкур Қоидаларнинг 1-иловасида ҳавола этилган ГОСТ ларга риоя қилиш керак.

Меҳнат муҳофазаси бўйича лавозим йўриқномалари «Меҳнат муҳофазаси бўйича йўриқномаларни ишлаб чиқиш бўйича Низом»га (2000 йил 7 январь, рўйхат рақами 870 — Меъёрий ҳужжатлар ахборотномаси, 2000 йил) мувофиқ ишлаб чиқилиши шарт.

8. Корхона маъмурияти касаба уюшмаси қўмитаси билан биргаликда ишчилар ва хизматчилар (бундан кейин «ишчилар ва хизматчилар» сўзлари ўрнига қисқа ифодалаш учун «ходимлар» сўзидан фойдаланилади) учун меҳнат муҳофазаси бўйича йўриқномаларни ишлаб чиқиши ва тасдиқлаши керак; «Энергетика ишлаб чиқариш корхоналарида ходимлар билан ишлашни ташкил этиш қоидаларига» (2002 йил 4 октябрь, рўйхат рақами 1178 — Меъёрий ҳужжатлари ахборотномаси, 2000 йил, 19- сон) мувофиқ ходимлар билан ишлашни ташкил этиши керак; ускуналар хавфсизлик талабларига мувофиқлиги, ходимлар томонидан хавфсизлик техникаси қоидаларига риоя қилиши, сақлагич мосламалари, махсус кийим ва шахсий ҳимоя воситаларни қўллаши устидан мунтазам назоратни таъминлаши керак.

9. Электр станциялари ва иссиқлик тармоқлари, ихтисослаштирилган таъмирлаш-созлаш ташкилотларининг раҳбар ходимлари, цех бошлиқлари ва уларнинг ўринбосарлари, таъмирлаш участкаларининг раҳбарлари зарур ташкилий ва техник чора-тадбирларни амалга ошириш йўли билан хавфсиз меҳнат шароитларини таъминлашга мажбурдирлар.

Маҳаллий шароитлардан келиб чиққан ҳолда, зарур бўлганда, ишлар хавфсизлигини оширувчи ва мазкур Қоидаларга зид бўлмаган қўшимча чора-тадбирлар назарда тутилиши керак.

10. Ҳар бир ходим мазкур Қоидаларни талабларини қатъий бажариши лозим ва ўзининг бевосита раҳбарига, агар у йўқ бўлса юқори турган раҳбарга содир бўлган бахтсиз ҳодиса тўғрисида ва ўзи кўриб қолган Қоидалар бузилиши, шунингдек иншоотлар, ускуналар ва ҳимоя қурилмаларидаги носозликлар тўғрисида зудлик билан хабар бериши шарт. Мазкур Қоидаларга зид келадиган фармойиш ва топшириқларни бажариш ман қилинади.

11. Ишлаб чиқаришда содир бўлган бахтсиз ҳодисалар ва касбий заҳарланиш учун хавфсизлик техникаси қоидалари ва ишлаб чиқариш санитарияси қоидаларига риоя қилишни таъминламаган ва бахтсиз ҳодисаларни ва касбий заҳарланиш

12. Ҳар қайси ходим томонидан хавфсизлик техникаси қоидалари ва ишлаб чиқариш санитарияси қоидаларининг бузилиши меҳнат интизомини бузиш деб қаралиши керак ва маъмурият ва касаба уюшмаси қўмитаси томонидан албатта текширилиши шарт.

13. Мазкур Қоидалар талабларини бажарилишини таъминламаган мансабдор шахслар интизомий жазоланади ёки қонунчиликка мувофиқ белгиланган тартибда маъмурий ва жиноий жавобгарликка тортилади.

14. Ўзбекистон Республикаси меҳнат кодексига ва «Меҳнат муҳофазаси бўйича ишларни ташкил қилиш тўғрисида Низомга» (1999 йил 14 август, рўйхат рақами 273 — Меъёрий ҳужжатлар ахборотномаси, 1999 йил) мувофиқ, меҳнат муҳофазаси бўйича қонунчиликка риоя қилиш ва меҳнат муҳофазаси бўйича талаблар бузилгани учун, шу ҳисобда унинг хавфсизлиги учун ҳам корхона раҳбари (иш берувчи) жавобгардир.

15. Иссиқлик механика ускуналарига хизмат кўрсатиш бўйича ишга қабул қилинаётган шахслар «Ходимларни ишга киришдан олдин дастлабки ва даврий тиббий кўриклардан ўтказиш тизимини такомиллаштириш тўғрисида» буйруқга (2000 йил 22 июнь, рўйхат рақами 937 — Меъёрий ҳужжатлари ахборотномаси, 2000 йил 12-сон) мувофиқ дастлабки ва кейинчалик даврий тиббий кўрикдан ўтишлари шарт.

16. «Ун саккиз ёшга тўлмаган шахслар меҳнатидан фойдаланиш тақиқланадиган меҳнат шароитлари ноқулай бўлган ишлар рўйхатини тасдиқлаш тўғрисидаги» қарорга (2001 йил 9 июнь, рўйхат рақами 1040 — Меъёрий ҳужжатлари ахборотномаси, 2001 йил 11-сон) мувофиқ 18 ёшга тўлмаган шахсларни меҳнат шароитлари ноқулай бўлган ишларга жалб қилиш тақиқланади.

17. Ўзбекистон Республикаси меҳнат вазирлиги ва соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан тасдиқланган «Аёллар меҳнати тўлиқ ёки қисман тақиқланадиган меҳнат шароити ноқулай ишларнинг рўйхати»да (2000 йил 5 январь, рўйхат рақами 865 — Меъёрий ҳужжатлари ахборотномаси, 2000 йил) кўрсатилган ишларда аёлларга ишлашга рухсат берилмайди.

18. Электр станцияларининг цехлари ва иссиқлик тармоқлари ускуналарига хизмат кўрсатувчи шахслар ўзининг лавозим ва касбига қараб, мазкур Қоидаларнинг талабларини билишлари ва бажаришлари шарт.

19. Ўзининг ишида электр химоя воситаларидан фойдаланадиган шахслар «Электр қурилмаларида фойдаланиладиган химоя воситаларини қўллаш ва синаш қоидалари» талабларини билиши ва бажариши шарт.

20. Электр станциялари ва иссиқлик тармоқларининг асосий цехларини ускуналарига хизмат кўрсатадиган шахслар ва махсус ишларни бажариш рухсатига эга бўлган шахслар билимларини текшириш гувоҳномаларида бу тўғрисида ёзув бўлиши шарт.

21. Махсус ишлар деб қуйидагиларни ҳисоблаш керак:

юқорида бажариладиган ишлар;

босим остида бўлган идишларга хизмат кўрсатиш;

оловли ва газдан хавфли ишлар;

симоб билан ишлаш;

электр-, пневмо- ва абразив асбоблар билан ишлаш; юкларни осиш ишлари;

«Ўзбекистон темир йўллари» ДАЖК қармоғида бўлган ускуналарга хизмат кўрсатиш;

ердан бошқариладиган юк кўтарувчи механизмлар билан бажариладиган ишлар;

авто- ва электр юклагичларни қўллаб оғирликларни жойдан-жойга ташиш;

металлга ишлов бериш ва абразив станокларда бажариладиган ишлар;

буғ ва иссиқ сув қувурларига хизмат кўрсатиш.

Махсус ишлар рўйхати корхона раҳбарияти кўрсатмасига биноан маҳаллий шароитни ҳисобга олган ҳолда бошқа қўшимча ишлар билан тўлдирилиши мумкин.

22. Электр станциялар ва иссиқлик тармоқлари ходимларини ўқитиш ва малакасини ошириш «Энергетика ишлаб чиқариш корхоналарида ходимлар билан ишлашни ташкил қилиш қоидаларига» мувофиқ амалга оширилиши шарт.

23. Технологик эҳтиёжлар учун ёнувчи, портлаш хавфи бўлган ва зарарли моддалар қўлланиладиган иссиқлик механикаси ускуналарига хизмат кўрсатиш ҳуқуқига эга бўлган ходимлар, ушбу моддаларнинг хусусиятларини ва улар билан ишлашда хавфсизлик қоидаларини билишлари шарт.

24. Газ хавфи бор жойлардаги ускуналарга хизмат кўрсатувчи ва зарарли моддалар билан ишлайдиган ходимлар қуйидагиларни билишлари керак:

цехда (районда) газ хавфи бор жойлар рўйхатини;

зарарли моддаларнинг заҳарлаш таъсири ва улар билан заҳарланганлик аломатларини;

газ хавфи бор жойларида ишларни олиб бориш ва у ерда бўлиш қоидаларини;

нафас олиш органларини ҳимоя қилувчи воситалардан фойдаланиш қоидаларини;

ёнғин хавфи бор моддаларни ва уларни ўчириш усулларини;

зарарли моддалардан шикастланган шахсларни газ хавфи бор жойлардан эвакуация қилиш қоидалари ва уларга шифокордан олдинги ёрдам бериш усулларини.

Табиий газда ишлайдиган қозон қурилмаларига ва газ хўжалигида хизмат кўрсатувчи ходимлар мазкур Қоидаларда қайд этилган талаблардан ташқари Ўзбекистон Республикасининг газ хўжалигида хавфсизлик қоидаларининг тегишли бўлимларини билишлари ва уларнинг талабларини бажаришлари шарт.

25. Барча ходимлар бажариладиган ишлар характерига мувофиқ, амалдаги меъёрлар бўйича махсус кийим, махсус пойабзал ва шахсий ҳимоя воситалари билан таъминланган бўлишлари ва иш вақтида улардан фойдаланиши шарт.

26. Ходимлар махсус кийимда, барча тугмаларини қадаб олган ҳолда ишлашлари шарт. Кийимда, ҳаракат қилувчи (айланувчи) механизмларнинг қисмларига илиниб кетиши мумкин бўлган, ёйилиб турган қисмлар бўлмаслиги шарт. Махсус кийимнинг енгларини шимариб қўйиш, этик қўнжларини қайириб қўйиш ман этилади.

Заҳарли ва агрессив моддалар билан ишлаганда, қозоннинг қизитиш юзалари шлакдан тозаланганда, бункерлардан қизиган қум чиқарилганда, шунингдек электргазпайвандлаш, қоплаш, изоляциялаш, сочиладиган ва чангланадиган материалларни тушириш ва ортиш ишлари бажарилаётганда шимлар этик устидан кийилган бўлиши шарт.

Ишлаб турган энергетик ускуналар хоналарида, қудуқларда, камераларда, каналларда, тоннелларда, қурилиш майдонларида ва таъмирлаш зонасида бўлганда барча ходимлар даҳан ости камари тақилган ҳимоя каскаларини кийишлари шарт. Сочлар каска тагига йиғилган бўлиши шарт.

27. Барча ишлаб чиқариш ходимлари кучланиш остига тушган одамни, электр токи таъсиридан озод қилиш ва унга биринчи ёрдам бериш, ҳамда бошқа бахтсиз ҳодисаларда жабрланганларга шифокордан олдинги биринчи ёрдам бериш усулларига амалда ўқитилган бўлишлари шарт.

Ўқитиш электр энергетик ускуналарга хизмат кўрсатишда содир бўладиган бахтсиз ҳодисалар оқибатида жабрланганларга шифокордан олдинги биринчи ёрдам бериш бўйича йўриқномага мувофиқ ўтказилиши шарт.

28. Ҳар бир корхонада корхона ҳудуди бўйича иш жойига бориш учун хавфсиз маршрутлар ва ёнғин ёки авариявий вазиятлар содир бўлганда эвакуация қилиш режалари ишлаб чиқилиши ва барча ходимларга маълум қилиниши шарт.

29. Электр станциянинг ҳудудида ва корхонанинг ишлаб чиқариш хоналарида, уларда жойлаштирилган ускуналарга хизмат кўрсатишга алоқаси бўлмаган шахсларга, кузатиб юрувчи шахсларсиз кириш ман !қилинади.

30. Корхонанинг ҳудудида ва ишлаб чиқариш хоналарида транспорт йўлларининг тузилиши ва сақланиши «ССБТ. Корхоналарда юкларни жойдан-жойга ташиш жараёнлари. Хавфсизликнинг умумий талаблари» ГОСТ 12.3.020 талабларига мос келиши керак.

31. Ишлаб чиқариш хоналари ва иншоотларнинг ичида, ҳамда уларга ташқарида ёндошган ҳудуддаги барча одамларнинг ўтиш ва транспорт юриши йўллари ёритилган, бўш ва йўловчилар ва транспорт ҳаракати учун хавфсиз бўлиши шарт. Ўтиш жойлари ва транспорт юрадиган йўлларни юклар билан уйиб ташлаш ёки улардан юкларни жойлаштириш учун фойдаланиш ман этилади.

Йўлаклар, транспорт ўтиш йўллари, шунингдек зиналар, майдончалар ва уларнинг панжаралари доимо соз ва тоза ҳолатда сақланиши, очиқ ҳавода жойлашганлари эса қор ва муздан тозаланиши ва қум сепиб турилиши лозим. Дўнгалак билан ўралган (обвалование) мазут хўжалиги ҳудуди, шунингдек мазутни қуйиш қурилмалари ҳар қор ёғганидан кейин тозаланиши шарт.

Майдончалар ва ўтиш жойларининг тўшамалари, шунингдек уларнинг панжаралари ишончли мустаҳкамланган бўлиши шарт. Таъмирлаш вақтида олиб қўйилган панжаралар ва тўшамалар, таъмирлаш тугагандан кейин дарҳол жойларига ўрнатилиши ва яхшилаб мустаҳкамланиши шарт.

32. Биноларнинг темир йўл транспорти ва автомобиль транспорти ҳаракати зонасига чиқувчи барча дарвоза ва эшиклари олдида тўсувчи устунчалар ва панжаралар, ҳамда ГОСТ 10807 «Йўл белгилари. Умумий техник шартлар»га мувофиқ йўл белгилари ёки нурланувчи таблолар ўрнатилган бўлиши шарт. Дарвозаларда уларнинг ўз-ўзидан очилиши ёки ёпилишига йўл қўймайдиган фиксаторлар бўлиши шарт.

Автомобиллар ва бошқа транспорт воситалари учун корхона ҳудудида ва бино ичида харакатнинг йўл қўйилиши мумкин бўлган харакат тезлиги белгиланган бўлиши шарт. Чекланган ҳаракат тезлиги зоналари, транспорт воситалари туриш ва бурилиш жойлари кундузи ва кечаси яхши кўринадиган тегишли йўл белгилари билан таъминланган бўлиши шарт. Автомобиль транспорти коммуникациялар ва иншоотлар остидан ўтиш жойларида баландлик ва кенглик габаритларини чекловчи белгилар ўрнатилган бўлиши шарт.

33. Поездлар, маневр составлари, локомотивлар ҳаракат қилаётганда, вагонлар ажратилаётганда ҳаракат бошланишдан олдин хавфсиз жойга (йўл четига ёки излар орасига), энг четдаги рельсдан камида 2 m масофага чиқиб туриш лозим.

34. Газ йўллари тагида устахоналар, санитар-маиший ва бошқа хоналарни жойлаштириш ман этилади.

35. Қаватлараро ёпмалар, поллар, каналлар ва чуқурчалар соз ҳолда сақланиши шарт. Полдаги барча тешик жойлар тўсиб қўйилган бўлиши шарт. Қудуқлар, камералар, чуқурчалар ва люкларнинг қопқоқлари ва четлари, ҳамда каналларнинг ёпмалари пол ёки ер билан бир текисликда тарамланган темирдан ясалган ва ишончли мустаҳкамланган бўлиши шарт.

36. Камералар ва қудуқларда доимо тозаликни сақлаб туриш, мунтазам равишда сувни чуқурлардан чиқариб ташлаб туриш ва йўлакларда бегона нарсалар уюлишига йўл қўймаслик шарт.

37. Ишлар бажарилиши мумкинлигини тасдиқловчи дастлабки ҳисоб-китобсиз қурилиш конструкцияларини ўзгартириш ва уларда тешиклар тешиш ман этилади.

38. Каналларда хизмат кўрсатувчи ходимлар эркин ўтишига халақит берувчи берк тўсиқларни ўрнатиш ман этилади.

Айрим вазиятларда, технологик шароитлар бўйича каналларни алоҳида бўлинмаларга ажратиш зарур бўлса, масалан, қўзғалмас темир-бетон шчитли таянч ўрнатишда, ажратувчи тўсиқдан олдин ва ундан кейин ер юзасига чиқишлар қилинган бўлиши керак.

39. Ҳар бир корхонада, (цехда, участкада) таъмирлаш майдончалари ва уларга рухсат этилган юкламалар кўрсатилган режа мавжуд бўлиши керак. Цехларда (участкаларда) майдончаларнинг чегаралари аниқ белгиланган бўлиши, улардаги тахтачаларда уларга мумкин бўлган юкламалар кўрсатилган бўлиши керак.

40. Ёритилиш даражаси «Табиий ва сунъий ёритиш» ҚМҚ 2.01.05 га мос келиши шарт.

41. Ёнувчи газ ва портлаш хавфи бўлган моддаларнинг буғлари кириши эҳтимоли бор хоналарни ёритиш учун портлашдан ҳимояланган ёритиш арматураси қўлланилиши керак.

Ишлаб чиқариш хоналарида авариявий ёритиш ва 12 V ли ёритиш тармоғи бажарилган бўлиши шарт.

42. Иш жойларидаги шовқинлар даражаси «ССБТ. Шовқин. Хавфсизликнинг умумий талаблари» ГОСТ 12.1.003 да кўрсатилган йўл қўйилган қийматлардан ва энергетика корхоналарининг ишлаб чиқариш хоналарининг таснифи бўйича методик кўрсатмаларда йўл қўйилган шовқин даражасидан ошмаслиги шарт.

43. Иш жойларида (вибрацияни яратувчи ускуналардан) йўл қўйилган вибрация меъёрлари «ССБТ. Вибрацион хавфсизлик. Умумий талаблар» ГОСТ 12.1.012 да кўрсатилган қийматлардан ошмаслиги шарт.

44. Вентиляция, ҳавони кондиционерлаш ва ҳаволи иситиш тизимлари ГОСТ 12.4.021 «ССБТ. Вентиляция тизимлари. Умумий талаблар»га мос бўлишлари ва санитария меъёрлари талабларига мувофиқ белгиланган ҳаво алмашувини таъминлашлари шарт.

45. Корхоналардаги ишлаб чиқариш хоналарининг ишчи зонаси ҳавоси ГОСТ 12.1.005 «ССБТ. Ишчи зонасининг ҳавосига умумий санитария-гигиена талаблари»га мос бўлиши шарт.

46. Ҳар бир корхонадаги цехда (районда) «Цехда меҳнат шароитларининг санитария-техник ҳолати паспорти» олиб борилиши шарт, унда амалдаги меҳнат шароитлари қайд этилган, шунингдек меҳнат хавфсизлиги меъёрлари, қоидалари, стандартлари талабларини қониқтирмайдиган ишлаб чиқариш участкалари ва ишчи жойлари кўрсатилган бўлиши шарт.

47. Ҳар йили меҳнат муҳофазаси бўйича битимлар, жамоа шартномалари тузилаётганда, меҳнат муҳофазаси шароитларини яхшилаш бўйича комплекс режалар, ҳамда корхона жамоасининг ижтимоий ривожлантириш режаларининг тегишли бўлимлари санитария-соғломлаштириш тадбирлари ишлаб чиқилаётганда санитария-техник паспортларининг маълумотларидан фойдаланиш шарт.

48. Ҳар бир цехда (районда) паспортни ўз вақтида тўлдириш учун касаба уюшмаси қўмитаси билан келишган ҳолда корхона бўйича буйруқ билан масъул шахслар тайинланган бўлиши шарт.

Цехда (районда) паспортни ўз вақтида ва тўғри тўлдирилиши учун ушбу бўлинманинг бошлиғи, корхонадапаспортлаш ўтказилиши учун эса — бош муҳандис жавобгардир.

49. Кислота, ишқор, фосфат, реагентлар ва бошқа материаллар СНиП-58-85 «Иссиқлик электр станциялари» талабларига мувофиқ омборхоналарда сақланиши шарт.

50. Симоб ишлаб чиқарувчи корхонанинг ўрамида, симоб буғлари ҳавода пайдо бўлиши мумкин бўлган ишлаб чиқариш хоналарига қўйиладиган талабларга мувофиқ жиҳозланган махсус омборларда сақланиши шарт.

Омборларда симобни идишларга хавфсиз солиш ва ташиш учун идишлар ва мосламалар захираси бўлиши шарт. Симобни ташиш фақат синМайдиган идишларда амалга оширилиши шарт.

51. Таркибида енгил алангаланувчи, портлаш хавфи бўлган ва заҳарли компонентлари бўлган кимё моддалари ва материаллари бошқа хоналардан ажратилган ҳолда ва «Енгил алангаланувчи ва ёнувчи суюқликларни сақлаш учун омбор корхоналари ва хўжаликларини лойиҳалаш меъёрлари ва техник шартлари», ҚМҚ 2.04.12 «Омбор бинолари ва иншоотлари», ШНҚ 2.01.02 «Бинолар ва иншоотларнинг ёнғин хавфсизлиги» талабларига мос бўлган махсус омборларда сақланиши шарт.

52. Ишлаб чиқариш хоналарида бензин, керосин, спирт, нитробўёқлар, эритувчилар, суюлтирувчилар ва енгил алангаланувчи материалларни сақлаш ман этилади, уларнинг суткалик талаб чегарасидаги оз миқдори бундан истисно. Бу материалларнинг миқдори ва сақлаш жойлари маҳаллий ёнғиндан сақлаш органлари билан келишилган бўлиши шарт. Материаллар мустаҳкам металл тараларда махсус цех омборларида сақланиши шарт, уларнинг эшикларида чекиш тақиқланади ва очиқ олов қўлланилиши ман этилгани тўғрисида хавфсизлик белгилари осиб қўйилган бўлиши шарт. Белгилар ГОСТ 12.4.026 «ССБТ. Сигнал ранглари ва хавфсизлик белгилари» талабларига мос бўлиши шарт.

Иш жойларининг яқинида мойлаш материалларини махсус металл идишларда ва мойлагичларда сақлашга рухсат этилади.

Енгил алангаланувчи материаллар ишлаб чиқариш хоналаридан ташқарида махсус омборларда сақланиши шарт. Бу омборларнинг эшикларида осон алангаланувчи моддалар мавжудлиги ва очиқ олов қўлланилиши ва чекиш ман этилиши тўғрисида огоҳлантирувчи хавфсизлик белгилари осиб қўйилган бўлиши шарт.

53. Кўп бўлмаган миқдорда (2 — 3 литргача) ишқорлар ва кислоталар (плавик кислотаси бундан истисно) зичлаб ёпилган пробкали шиша тарада (бутилкаларда) вентиляция билан жиҳозланган алоҳида хоналарда сақланиши керак.

Плавик кислотани полиэтиленли идишларда ёки парафинланган бутилкаларда сақлаш керак.

Бутиллар саватларда ёки ёғоч панжараларда жойлаштирилган бўлиши шарт. Бутил ва панжара оралиғи ёғоч пайраҳа ёки сомон билан тўлдирилиши шарт. Сульфат ва азот кислотали бутилларни сақлаш учун ёғоч материаллардан фойдаланишга, уларни оловдан ҳимоялаш таркиби билан ишлов берилгандан кейин рухсат берилади.

Кислота билан тўлдирилган шиша бутиллар ўрнатилган корзиналар (панжаралар) ерда бир қатор ўрнатилган бўлиши керак. Уларнинг ҳар бири кислота номи ёзилган ёрлиқ билан таъминланган бўлиши шарт.

Кислотадан бўшатилган шиша бутиллар худди шундай шароитларда сақланиши зарур.

54. Электр станциясининг ишлаб чиқариш цехларида электр пайвандлаш ускуналарни ўрнатиш жойлари кўзда тутилган бўлиши ва газэлектрпайвандлаш ишларини бажариш учун марказлаштирилган тақсимлаш тармоқлари мавжуд бўлиши шарт.

55. Хоналардан ташқарида таъмирлаш ишлари ўтказилаётган жойлардаги материаллар, буюмлар, ускуналар ва уларнинг деталлари текисланган ва шиббаланган майдончаларда тартиб билан жойлаштирилган бўлиши шарт, уларни қиш вақтида қор ва муздан тозалаб туриш керак. Кўрсатилган буюмларни ўз ҳолатидан силжиб кетишининг олдини олиш чоралари кўрилиши шарт.

Қиялик жойларда материаллар жойлаштирилганда майдончаларни ер юзасидаги сувлардан ҳимоялаш чоралари кўрилган: бўлиши шарт.

Материаллар ва ускуналардан котлованлар ва траншеялар четигача масофа қиялик мустаҳкамлигини ҳисобга олиб белгиланади, бироқ у 1 m дан кам бўлмаслиги шарт.

56. Юкларни вақтинча сақлаш жойларида штабелларга тахлаш ГОСТ 12.3.009 «ССБТ. Юкларни ортиш-тушириш ишлари. Умумий хавфсизлик талаблари»га мувофиқ амалга оширилиши шарт.

57. Майдончаларда юклар қуйидаги тартибда жойлаштирилиши шарт:

тагликда пакетлардаги ғишт — икки ярусдан ортиқ бўлмаган ҳолда, контейнерларда — бир ярусда, контейнерларсиз — 1,7 m баландликдан ошмаган тўпларда;

плитка материаллари (асбоцементли плиткалар, тўлқинсимон асбоцемент листлари ва ясси асбоцемент листлари) — 1 m баландликдаги тўпларда;

майда навли металл — баландлиги 1,5 m дан ортиқ бўлмаган стеллажларда;

йирик габаритли ва оғир вазнли ускуналар ва уларнинг қисмлари — тагликларда бир қаторда;

қора прокат металлар (варақли пўлат, швеллерлар, икки таврали балкалар, навли пўлат) — тагликлар ва қистирмалар билан баландлиги 1,5 m гача штабелларда. Металли варақларни ён бошлаб ўрнатиш ман қилинади;

иссиқлик изоляцияси материаллари — ёпиқ қуруқ хоналарда сақланиши шарти билан, баландлиги 1,2 m гача бўлган штабелларда;

диаметри 300 mm гача бўлган қувурлар — тагликлари охирида чеклагичлар билан баландлиги 3 m гача бўлган штабелларда;

диаметри 300 mm дан ортиқ бўлган қувурлар — эгар қилиб оралиқ қистирмасиз баландлиги 3 m гача бўлган штабелларда.

Қувурларнинг пастки қатори тагликларга ўрнатилган, инвентар металл башмаклар билан ёки охирида чеклагичлар билан мустаҳкамланган, улар эса тагликларда ишончли маҳкамланган бўлиши шарт.

58. Ишларни бажариш учун ер остида ўтган қувурларнинг очилган камералари ва участкалари инвентар шчитлар билан тўсилган бўлиши шарт, уларда ГОСТ 10807 — 78 «Йўл белгилари. Умумий техник шартлар» талабларига мувофиқ йўл белгилари осиб қўйилган бўлиши шарт.

Тўсиқлар ГОСТ 12.4.026 — 76 «ССБТ. Сигнал ранглари ва хавфсизлик белгилари» бўйича сигнал рангларига бўялган бўлиши шарт.

Шчитлардаги сигнал йўл белгилари ва сигнал лампалари автотранспорт ва йўловчилар ўтиши мумкин бўлган барча тарафлардан тўсилган жойларни яхши кўринишини таъминлаши шарт.

59. Ишлаб чиқариш хоналарининг ишчи зонасидаги ҳавода зарарли моддаларнинг таркиби, мазкур Қоидаларнинг 2-иловасида белгиланган чегаравий йўл қўйилиши мумкин бўлган концентрациядан ортиқ бўлмаслиги шарт.

60. Хоналарда ёнувчи газнинг концентрацияси, унинг алангаланиши пастки чегарасининг 1/5 дан ошмаслиги лозим. Ҳавода ёнувчи газларнинг алангаланиш чегаралари мазкур Қоидаларнинг 3-иловасида келтирилган.

61. Корхонанинг бош муҳандиси (иссиқлик тармоғи районининг бошлиғи) тасдиқлайдиган барча газ хавфи бор жойлар, шунингдек зарарли моддали хоналарнинг рўйхати тузилган бўлиши шарт.

Ушбу хоналарга кириш олдида зарарли моддалар мавжудлиги ва ёнғин ва портлаш хавфи тўғрисида огоҳлантирувчи хавфсизлик белгилари осиб қўйилган бўлиши шарт. Хавфсизлик белгилари ГОСТ 12.4.026 — 76 «ССБТ. Сигнал ранглари ва хавфсизлик белгилари» бўйича сигнал рангларига бўялган бўлиши шарт.

62. Ҳудудда ва ишчи хоналарда тозаликка риоя қилинииши шарт.

Тўкилган ёки оқиб тушган суюқликлар зарур бўлганда нейтраллаштирилиши ва олиб ташланиши, улар тўкилган жойлар эса артилиши шарт.

Деворлар, дераза токчалари, қопламалар, зиналар, ускуналарнинг юзалари ва чанг ўтириб қолган бошқа жойлар чанг сўриб олувчи қурилмалар ёки ҳўлланган латта бидан маҳаллий йўриқнома билан белгиланган жадвал бўйича тозаланиши шарт.

Хоналарни ва ускуналарни тозалашда ёнувчи моддаларни (бензин, керосин, ацетон ва б.) қўллаш ман этилади.

63. Ишлаб чиқариш хоналарида тоза ва кирланган артиш материаллари учун алоҳида бўлимли ёпиладиган металл яшиклар ўрнатилган бўлиши шарт. Кирланган артиш материалларини яшиклардан ҳар куни олиб ташлаш шарт.

64. Корхонада ёнғин хавфсизлигини таъминлаш бўйича талаблар ШНК 2.01.02 -04 «Бинолар ва иншоотларнинг ёнғин хавфсизлиги» ва ГОСТ 12.1.004 «ССБТ. Ёнғин хавфсизлиги. Умумий талаблар»га мос келиши шарт.

Ҳудудда ва хоналарда «Энергетика корхоналари учун ёнғин хавфсизлиги қоидалари»га мувофиқ ёнғинни ўчириш учун зарур бўлган воситалар мавжуд бўлиши шарт.

Ёнғинни ўчириш воситалари «Энергетика корхоналари учун ёнғин хавфсизлиги қоидалари» ва «Ёнғинни ўчириш бирламчи воситаларини сақлаш ва қўллаш йўриқномаси» талабларига мувофиқ бўлиши шарт.

65. Ҳудудда ва ишлаб чиқариш хоналарида фақат махсус ажратилган жойларда чекишга рухсат этилади.

Резервуарлар, камералар, қудуқлар ва каналларда, шунингдек очиқ люклар яқинида чекиш ман этилади.

66. Ишлаб чиқариш хоналарида боғлаш материаллари ва медикаментлар билан бутланган аптечкалар мавжуд бўлиши шарт. Аптечкалар тоза ва батартиб сақланиши, материаллар ва медикаментларнинг захиралари мунтазам равишда тўлдириб турилиши шарт. Аптечкада зарур бўлган материаллар ва медикаментларнинг рўйхати, шунингдек уларни қўллаш бўйича кўрсатмалар мавжуд бўлиши шарт. Аптечкаларни ўрнатиш жойини цех (район, участка) маъмурияти медпункт билан келишиш бўйича белгилайди.

67. Ишлаб чиқариш хоналарида хавфсиз ишлаш усулларини ва биринчи ёрдам кўрсатиш қоидаларини намойиш этувчи плакатлар осиб қўйилган бўлиши шарт.

68. Ишлаб чиқариш хоналарида иш жойининг яқинида, санитар меъёрлари талабларига мувофиқ, фонтанчалар (ёки ичимлик суви солинган идишлар) бўлиши шарт.

69. Ускуналар, қувурлар, баклар ва бошқа элементларнинг қизиган барча қисмлари, уларга текканда куйиб қолиш мумкин бўлган қисмлари иссиқлик изоляциясига эга бўлиши шарт. Иссиқлик изоляцияси юзасидаги ҳарорат атрофдаги ҳаво ҳарорати 25 °C бўлганда, 45 °C дан ортиқ бўлмаслиги шарт. Қувурларнинг бўёғи ва ёзувлари «Саноатконтехназорат» Давлат инспекциясининг қоидаларига ва ГОСТ 14202 «Саноат корхоналарининг қувурлари. Белгилаш бўёқлари, огоҳлантирувчи белгилар ва маркалаш шчитлари»га мос бўлиши шарт.

70. Енгил алангаланувчи, ёнувчи, портлаш хавфи бўлган ёки зарарли моддалар тегиб кетиши мумкин бўлган зоналарда жойлашган ускуналар ва қувурларнинг барча қизиган қисмларининг иссиқлик изоляцияси, ушбу моддалар сингишидан сақланиши учун метал қобиқ билан қопланиши шарт.

71. Агрессив, енгил алангаланувчи, ёнувчи, портлаш хавфи бўлган ёки зарарли моддаларни ўтказиш қувурлари герметик бўлиши шарт. Оқиб тушиш эҳтимоли бор жойларда (кранлар, вентиллар, фланецли бирикмалар) ҳимоя қопламалари ўрнатилган бўлиши шарт, зарур бўлган ҳолларда улар - сизиб тушган маҳсулотларни хавфсиз жойларга қуювчи махсус қурилмалар билан жиҳозланиши шарт.

Ускуналарнинг элементлари, арматуралар ва асбоблар, агар уларни вақти-вақти билан кўриб чиқилиши талаб қилинса, хизмат кўрсатиш учун қулай жойларда ўрнатилиши зарур.

72. Ер сатҳидан (иш майдончасидан) 1,5 m дан ортиқ баландликда жойлашган ускуналар элементларига хизмат кўрсатиш, тўсиқли ва зинали стационар майдончалардан туриб амалга ошириш керак.

Зиналар ва майдончалар оралиқ горизонтал элементли баландлиги 1,1 m дан кам бўлмаган панжаралар ва панжаранинг таги бўйича 0,15 m дан кам бўлмаган борт элементлари билан тўсилган бўлиши, ҳамда ГОСТ 23120 «Марш зиналари, пўлат майдончалар ва тўсиқлар. Техник шартлар» талабларига мувофиқ бўлиши шарт. Майдонча сатҳидан юқори қопламагача бўлган масофа 2 m дан кам бўлмаслиги шарт.

73. Очиш учун катта куч талаб қилинадиган задвижкалар ва вентиллар айланма линиялар ва механик ёки электр юритгичлар билан таъминланган бўлиши шарт.

74. Барча ишга тушириш қурилмалари ва арматуралар технологик схемаларга мувофиқ номерланган бўлиши ва ёзувларга эга бўлиши шарт. Задвижкалар, вентиллар ва шиберларнинг штурвалларида, уларни очиш ёки ёпиш учун айланиш йўналишлари кўрсатилган бўлиши шарт.

75. Ишлаб турганлар тегиши мумкин бўлган ишлаб чиқариш ускуналарининг ҳаракатланувчи қисмлари механик ҳимоялаш тўсиқларига эга бўлиши шарт, улар ГОСТ 12.2.062 «ССБТ. Ишлаб чиқариш ускуналари. Ҳимоя тўсиқлари» талабларига мос бўлиши шарт.

Ҳимоя тўсиқлари очиладиган (ошиқ-мошиқда, шарнирда) ёки алоҳида секциялардан ясалган олиб қўйиладиган бўлиши шарт. Машина ва механизмларнинг ҳимояланган қисмларига қулай хизмат қилиш учун тўсиқларда эшикчалар ва қопқоқлар назарда тутилган бўлиши шарт.

Тўсиқлар, эшикчалар ва қопқоқлар, уларни ёпилган (ишчи) ҳолатида ишончли ушлаб турилиши учун мосламалар билан таъминланган бўлиши шарт ва зарур бўлган ҳолларда тўсиқ олинганда (очилганда) машиналар ва механизмлар юритмалари билан уларни тармоқдан узиш учун блокировка қилинган бўлиши шарт.

Машиналар ва механизмлар каркасига пайвандланган темир чивиқ ва тасмалардан тўсиқларни тайёрлаш ман қилинади.

Ярим муфталарнинг ғилофлари шундай тайёрланиши керакки, бунда ҳар томондан айланиб турган валнинг ёпилмаган қисмлари 10 mm дан кўп бўлмаслиги шарт.

76. Ҳар бир иш жойида ушбу лавозим ёки касб учун мажбурий бўлган ҳажмда ишлаб чиқариш, лавозим йўриқномалари ва меҳнат муҳофазаси бўйича йўриқномалар бўлиши шарт.

77. Иш бошлангунга қадар, бажарилиши керак бўлган ишга қарашли мазкур Қоидаларнинг барча талаблари бажарилиши шарт. Агар ушбу ҳолатга риоя қилинмаса, уни бажаришга ким кўрсатма берганидан қатъий назар, ходимлар иш бошлашга ҳақли эмас.

78. Ускуналарни айланиб ва кўриб чиқиш фақат ускуналар иш режимини олиб борувчи навбатчи ходим рухсати билан амалга оширилиши мумкин.

79. Босим остидаги қувурларнинг беркитувчи, ростловчи ва сақлагич арматуралари ва фланецли бирикмалари, шунингдек агрегат майдончасида, люклар, лазлар, сув сатҳини кўрсатувчи ойналар яқинида ишлаб чиқариш заруриятисиз юриш ман этилади.

80. Майдончаларнинг тўсиқларига суяниш ва уларда туриш ва юриш учун мўлжалланмаган қувурлар, конструкциялар ва қопламалар устида юриш ман этилади.

81. Босим остидаги ускуналар ва қувурларни ишга туширишда, тармоқдан узишда, пресслашда ва синашда фақат бу ишларни бевосита бажарувчи ходимларга уларнинг олдида бўлишга рухсат берилади.

Ускуналарни гидравлик синашда босим синаш босимигача кўтарилганда, унинг устида одамлар бўлиши ман этилади. Синалаётган қувурлар ва ускуналарнинг пайвандланган чокларини кўриб чиқиш фақат синаш босими ишчи босимигача пасайтирилгандан кейин рухсат берилади.

Қозон шлакдан тозаланаётганда ва пуфланаётганда, пастки нуқталар пуфланаётганда, нотурғун ва авариявий режимлар вақтида ходимлар хавфсиз жойларга чиқарилиши шарт.

82. Қувурларнинг қизиш юзаси, буғ қувурлари, коллекторлар, таъминловчи қувурларда, арматуралар корпусида тешиклар аниқланганда ишлаётганларни зудлик билан авариявий ускуналардан четга олиб чиқиш, хавфли зонани ўраш ва «Эҳтиёт бўлинг! Хавфли зона» хавфсизлик белгилари осиб қўйилиши шарт.

Одамларнинг четга чиқарилишини электр станция цехининг бошлиғи ёки иссиқлик тармоғидаги иш раҳбари (ишни олиб борувчи) амалга ошириши шарт.

83. Тўсиш қурилмалари бўлмаган ёки носоз ҳолатда бўлган механизмлар ва қурилмаларни ишга тушириш ва қисқа муддатда ишлаши ман қилинади. Сақловчи тўсиқларсиз ёки ёмон мустаҳкамланган тўсиқлар билан механизмларнинг яқинида тозалаш ишларини олиб бориш ман этилади.

84. Айланиб турган ёки ҳаракатланаётган механизмларнинг қисмларини тозалаш, артиш ва мойлаш, шунингдек тўсиқлар устидан ошиб тушиш ёки улар орасидан мойлаш ва тозалаш учун қўлларни узатиш ман этилади. Ишлаб турган механизмларнинг ташқи юзасини артишда қўлга ёки бармоқларга артиш материалларини ўраш ман этилади.

85. Артиш материаллари сифатида пахта ёки каноп латталарни қўллаш керак.

86. Юриб турган пайтда юритма камарларини кийдириш, ечиш ва тузатиб қўйиш, шунингдек буксланаётган камарлар ва конвейер ленталарига канифоль ва бошқа материалларни сепиш ман этилади.

87. Айлаётган ёки ҳаракатланаётган механизмларни қўл билан тўхтатиш ман этилади.

88. Ҳар бир 1000 V дан юқори кучланишли электр двигателларнинг ишга тушириш қурилмаси олдида (масофадан бошқариш қурилмаларидан ташқари), шунингдек 1000 V гача кучланишли электр двигателларнинг ишга тушириш қурилмаси олдида, агар улар юқори хавфли ёки алоҳида хавфли хоналарда ўрнатилган бўлса, диэлектрик гиламчалар, нам хоналарда эса - изоляцияловчи тагликлар бўлиши шарт.

89. Узиб ташланган, осилиб турган ёки ерда ва полда ётган симларни, шунингдек уларга тегиб турган сим бўлаклари, арқонлар, тросларни босиш ёки уларга тегиш ман этилади.

90. Носоз ускуналарни, шунингдек авариявий узиш, блокировка, ҳимоя ва сигнализация қурилмалари носоз бўлган ёки узилган ускуналарни эксплуатация қилиш ман этилади.

Бахтсиз ҳодисаларга олиб келиши мумкин бўлган ускунанинг нормал ишлаш режимидан четга чиқишлар содир бўлганда, ходимлар хавфсизлигини таъминлаш чоралари кўрилган бўлиши шарт.

91. Ускуналарни хато қилиб ишга тушириш (двигательни ишга тушириш, буғ ёки сув ва б. бериш), ўз-ўзидан силжиши ёки ҳаракат қилишига қарши техникавий тадбирлар бажарилмасдан таъмирлаш ман этилади.

Ускунани тозалаш ёки таъмирлаш тугагандан сўнг, унда одамлар ва бошқа бирон-бир предметлар қолмагани тўғрисида ишонч ҳосил қилиниши зарур.

92. Ускуналарни капитал ёки ўрта таъмирлаш ишлари бажариш лойиҳалари (бундан кейин — ИБЛ) бўйича ва таъмирлашга техник шартлар ёки технологик карталар бўйича бажарилиши шарт.

93. Ҳаво ҳарорати 33°C дан юқори бўлган участкаларда таъмирлаш ишлари ўтказилаётганда ҳаво берувчи кўчма қурилмалар назарда тутилган бўлиши шарт.

94. Ускуналар ва қувурларни монтаж ёки демонтаж қилиш, шунингдек ускуналар элементларини алмаштириш билан боғлиқ бўлган таъмирлаш ишлари бажарилаётганда ишларни бажариш лойиҳаси ёки технологик картада назарда тутилган операциялар кетма-кетлигига риоя қилиш шарт, улар қолган ёки қайта ўрнатилаётган ускуналарнинг қисмлари ёки элементлари турғунлигини ва унинг демонтаж қилинаётган қисмлари йиқилишининг олди олинишини таъминлайди.

Ускуналар ва қувурларнинг қолган элементлари устидан узлуксиз кузатиш олиб бориш зарур.

95. Фланецли бирикмалар йиғилаётганда болт тешикларининг бир-бирига тўғри келиши ломчалар ёки оправкалар ёрдамида текширилиши шарт.

96. Ускуналарнинг қизиган қисмлари яқинида одамлар бўлиши зарур бўлганда, уларни куйишдан ва юқори ҳарорат таъсиридан ҳимоялаш бўйича чоралар кўрилган бўлиши шарт (ишлаб турган ускуналарни тўсиш, вентиляция, махсус кийим ва б.).

97. Деталлар ва ускуналарни ювиш ва мойсизлантириш учун керосин, бензин, бензол, ацетон ва бошқа ёнувчан ва енгил алангаланувчи моддаларни, шунингдек трихлорэтилен, дихлорэтан ва бошқа хлор ҳосил қилувчи углеводородларни қўллаш ман этилади.

98. Музлаб қолган ёнувчи, портлаш хавфи бўлган ва зарарли моддаларнинг қувурларини, шунингдек уларнинг арматураларини нам буғ ёки иссиқ сув билан иситиш керак. Очиқ оловли иссиқлик манбаини, фақат ёнғин хавфли хоналар ташқарисида ва очиқ ҳавода жойлаштирилган сув, буғ ва пульпа қувурлари ва арматураларини иситиш учун қўллашга рухсат берилади.

99. Одамлар ўтиши ва уларда туриш хавфли бўлган жойлар арқонлар ёки мустаҳкамланган, уларда мазкур Қоидаларнинг 4-иловасига мувофиқ хавфсизлик белгилари ўрнатилган кўчма шчитлар билан тўсилган бўлиши шарт.

100. Ёритгичларни тозалаш ва куйиб қолган лампаларни алмаштиришни электротехник ходимлар, ёритгичларга қулай ва хавфсиз етишни таъминловчи қурилмалар устида туриб бажаришлари шарт.

101. Ускуналарга стационар ёритгичларига эга бўлмаган жойларда хизмат кўрсатилаётганда етарли миқдорда ишга яроқли кўчма электр фонарлари бўлиши шарт, улар сменалар бўйича топширилади.

102. Кўчма қўл электр ёритгичлари 42 Vдан ортиқ бўлмаган кучланиш тармоғидан таъминланиши шарт. Алоҳида ноқулай шароитларда, тор, юқори намлик, чангланиш, металли, ерга уланган юзаларга тегиб кетиш оқибатида электр токидан шикастланиш хавфи ошиб кетадиган бўлса, тармоқдаги кучланиш 12 Vдан ошмаслиги шарт.

103. Газ хавфи бор хонага киришдан олдин, ундаги ҳаво таркибида газ борлигини таҳлил қилиш лозим. Газ мавжудлиги портлашдан ҳимояланган газоанализатор асбоби ёрдамида аниқланиши шарт. Газ борлиги аниқланса, хонага фақат у вентиляция қилингандан ва қайтадан ундаги ҳавода газ йўқлиги текширилгандан кейин ва кислород етарли бўлганда (ҳажм бўйича 02=20%) кириш мумкин. Агар вентиляция натижасида газни чиқариб ташлашга иложи бўлмаса, унда газ хавфли хонага фақат шлангли газ ниқобида, мазкур Қоидаларнинг II боб 9-параграфи талабларига риоя қилган ҳолда кириш ва ишлашга рухсат берилади. Ёритиш ва вентиляторнинг электр двигателини тармоққа улаш аппаратураси газ хавфи бор хонасидан ташқарига чиқарилган бўлиши шарт.

104. Газ хавфли ишлар бажарилаётганда, шунингдек қуйидаги қоидаларга риоя қилиниши шарт:

кўчма ёруғлик манбаи сифатида фақат портлашдан ҳимояланган турдаги ёритгичлардан фойдаланиш шарт. Газ хавфи бор жойларда ёритгичларни улаш ва узиш, шунингдек очиқ оловдан фойдаланиш ман этилади;

асбоблар учқун пайдо бўлишини истисно қилувчи рангли металлардан бўлиши шарт. Қора металли асбоблардан фойдаланишга рухсат этилади, бунда унинг ишчи қисми мўл қилиб солидол ёки бошқа мой билан қуюқ мойланиши шарт;

электр дрелларни ва бошқа учқун чиқарувчи электрлаштирилган асбобларни, ҳамда мосламаларни қўллаш ман этилади;

ходимларнинг пойабзали пўлат тақасиз ва михсиз бўлиши шарт, акс ҳолда калиш кийилиши лозим.

105. Доимий хизмат кўрсатувчи ходимларга эга бўлмаган газ хавфи бор хоналарнинг эшиклари қулфланган бўлиши шарт. Калитлар цехнинг смена бошлиғида сақланиши шарт ва иш вақтида бош муҳандиси томонидан тасдиқланган рўйхатда кўрсатилган шахсларга имзо остида берилиши ва иш тугаши билан, ҳар куни қайтариб олиниши шарт.

106. Ёнғин пайдо бўлганда зудлик билан ёнғинни ўчириш командасини чақириш, одамларни ва иложи борича ёнувчи моддаларни хавфсиз жойга кўчириш, хавфсизлик техникаси қоидаларига риоя қилган ҳолда, мавжуд бўлган ёнғинни ўчириш воситалари билан оловни ўчиришни бошлаш керак, ҳамда корхонанинг смена бошлиғи (диспетчери), цех (участка) бошлиғига ва корхона қоровул хизматига хабар бериш керак.

107. Бахтсиз ҳодиса юз бериши хавфи пайдо бўлганда, яқин орада турган ҳодимлар унинг олдини олиш чораларини кўришлари шарт (ускуна ёки тегишли механизмларни тўхтатиш, кучланишни узиб қўйиш, буғ ёки сув берилишини тўхтатиш, хавфли зонани тўсиб қўйиш ва х.к.), бахтсиз ҳодиса содир бўлганда жабрланганга шифокордан олдинги биринчи ёрдамни бериш, иложи борича ходиса содир бўлган жойдаги ҳолатни сақлаш керак. Содир бўлган ҳолат тўғрисида катта навбатчига (иш раҳбарига) хабар берилиши шарт.

108. Ускуналарда ишлар ёзма наряд — ижозат ва оғзаки фармойишлар (бундан кейин қисқа ифодалаш учун «оғзаки фармойиш» — «фармойиш» деб аталади) бўйича бажарилади.

109. Ускуналарни таъмирлашда ишлаш хавфсизлигини таъминловчи ташкилий тадбирлар қуйидагилардан иборат:

ишни наряд-ижозат ёки фармойиш билан расмийлаштириш;

ишлашга ижозат бериш;

иш вақтида назорат қилиш;

бошқа иш жойига ўтказиш;

ишдаги танаффусларни расмийлаштириш;

иш тамом бўлишини расмийлаштириш.

110. «Наряд— ижозат» — ишни хавфсиз бажарилиши учун ишнинг мазмуни, жойи, вақти ва уни бажариш шароитлари, зарур хавфсизлик чоралари, бригада таркиби ва хавфсизлик учун жавобгар шахсларни белгилаб берувчи ёзма фармойиш.

Наряд — ижозатни шакли (бундан кейин қисқа ифодалаш учун «наряд») мазкур Қоидаларнинг 5-иловасида келтирилган. Наряд — ижозатнинг ушбу шакли гидромеханика ускуналари ва гидротехника иншоотларида, иссиқлик механикаси ускуналарида ўрнатилган иссиқлик автоматикаси, ўлчашлар ва ҳимоя қурилмаларида ишлар ўтказилаётганда хам қўлланилиши керак. Наряд — ижозат расмийлаштирилаётганда, тегишли хавфсизлик техникаси қоидаларига назарда тутилган ҳолларда электр хавфсизлиги бўйича гуруҳи кўрсатилади

Таъмирлаш ишлари ҳажми ва уларнинг бажарилишини ташкил қилинишига боғлиқ ҳолда наряд бланки қуйидаги кўринишда расмийлаштирилиши мумкин:

наряд электр станциянинг ёки иссиқлик тармоғининг иссиқлик механикаси ускуналарининг бир иш жойида қандайдир маълум бир ишни бажариш ёки уланиш схемасидаги бир нечта бир турдаги ишларни кетма-кет бажариш учун;

бутун агрегатда, бир нечта иш жойларида ёки иссиқлик тармоғининг бир нечта участкаларида ишларни бажариш учун умумий наряд;

агрегатнинг алоҳида узелларида ва унинг ёрдамчи ускуналарида, иссиқлик тармоғининг алоҳида иш жойларида ёки участкаларида ишларни бажариш учун оралиқ наряди фақат умумий наряд мавжудлигида берилади.

111. Газдан хавфли ишлар «Газ хўжалигида хавфсизлик қоидалари» талабларга мувофиқ ўтказилади.

Газдан хавфли ишлар, бундай ишларни бажариш учун бериладиган наряд-ижозат бўйича ўтказилади (мазкур Қоидаларининг 6-сонли илова).

112. Сувости ишлари сувости ишларини бажаришга «Сувости ишлардаги меҳнат хавфсизлиги умумий қоидалари (СИХУҚ)» талабларига мувофиқ бериладиган наряд бўйича бажарилади.

113. Наряднинг амал қилиш муддатини, нарядни берувчи шахс белгилайди (умумий наряд), лекин унинг амал қилиш муддати ускунанинг тасдиқланган таъмирлаш жадвалидан кўп бўлмаслиги керак.

Агар нарядни амал қилиш муддати тугаган бўлса, таъмирлаш эса тугатилмаган бўлса, наряд муддатини наряд ушбу нарядни берган шахс, у бўлмаган ҳолда эса нарядни бериш ҳуқуқига эга бўлган шахс, таъмирлаш тўла тугатилишигача бўлган муддатга узайтириши мумкин. Бунда наряднинг иккала нусхасининг «Наряд узайтирилди» сатрида наряднинг янги амал қилиши тўғрисида ёзиб қўйилади. Нарядни фақат бир марта узайтиришга рухсат этилади.

Оралиқ нарядларнинг амал қилиш муддати умумий наряд муддатидан ортиқ бўлмаслиги керак.

114. Нарядлар бўйича қуйидаги ишлар бажарилади:

қозон агрегатларини таъмирлаш (ўчоқлар, барабанлар ичида, конвентив қизитиш юзаларида, электр фильтрларида, газ йўлларида, ҳаво узатгичларида, чанг тайёрлаш, култутгич ва кулни чиқаргич тизимларида);

турбиналар ва уларнинг ёрдамчи ускуналарини (конденсаторлар, иссиқлик алмашуви аппаратлари, мой тизимлари) таъмирлаш;

конвейерлар, тасмали конвейерлардан ёқилғини ташлаб юборувчи қурилмалар таъминлагичлар, элеваторлар, майдалагичлар, сим ғалвирлар, вагонағдаргичлар, багерларни таъмирлаш;

электромагнит сепараторлар, тасмали конвейерлар, конвейер тарозлари, пайраха ва илдиз тутгичлар, шунингдек, қаттиқ ёқилғининг механизациялаштирган намуна олгичларини таъмирлаш;

мазут хўжалигидаги таъмирлаш ишлари;

(таъминлагич, конденсат, циркуляцион, тармоқ, қўшимча таъминлаш ва бошқа) насослар ва қориштиргичларни таъмирлаш;

айланувчи насосларни (пуфлаш ва тегирмон вентиляторлари, тутун сўргичлар, тегирмонлар ва б.) таъмирлаш;

ускуналарда, ишлаб турган ускуналар зонасида ва ишлаб чиқариш хоналаридаги оловли ишлар;

қувурларда қопқоқларни (тиқинлари) ўрнатиш ва ечиб олиш (ҳарорати 45°C дан паст бўлган сув қувурларидан ташқари);

юк кўтарувчи машиналарни (ғилдиракли ва ўзи юрувчи занжирлидан ташқари, кран аравачалари, краности йўллари, скрепер қурилмалари, қайта юклагичлар, кўтаргичлар, фуникулерлар, канат йўллари) таъмирлаш;

ускуналарни монтаж ва демонтаж қилиш;

асбоблар учун гилзалар ва. штуцерларни ўйиб жойлаштириш, сарф ўлчагичларнинг ўлчаш диафрагмаларни ўрнатиш ва ечиб олиш;

ускуналарнинг тўхтатилиши, унумдорлигини чеклаш ҳамда схемаси ва ишлаш режимини ўзгартиришни талаб қилувчи автоматик ростлаш, масофадан бошқариш, ҳимоя, сигнализация ва назорат қилиш аппаратларини ўрнатиш, ечиб олиш, текшириш ва таъмирлаш;

қувурларни ва қувурлардан ечиб олмасдан арматураларни таъмирлаш, импульс линияларини (газ-, мазут- мой- ва буғ қувурларини, ёнғин ўчириш қувурларини, дренаж линияларини, заҳарли ва агрессив муҳитли қувурларни, ҳарорати 45 °C дан юқори бўлган иссиқ сув қувурлари) таъмирлаш ва алмаштириш;

асосий ва ёрдамчи ускуналарни: тавсифларини олган ҳолда автоматика, ҳимоя, сигнализация схемаларини капитал таъмирлашдан кейин ёки монтаж ва созлашдан кейин технологик ҳимояларни комплекс ишлатиб кўриш ва автоматика тўпламларини синаш;

датчикларни монтаж қилиш ва созлаш билан боғлиқ ишлар;

иссиқлик қувурларини таъмирлашга чиқариш;

қувурларни гидропневматик ювиш;

иссиқлик тармоғининг иссиқлик ташувчисини ҳисобланган босимга ва ҳисобланган ҳароратга синаш;

газланиш, портлаш ва электр токи билан шикастланиш хавфи бўлган ҳамда кириш учун чекланган жойлардаги ишлар;

камералар, қудуқлар, аппаратлар, бункерлар, резервуарлар, баклар, коллекторлар, тунеллар, қувурлар, каналлар ва чуқурларда, турбина конденсаторларида ва бошқа металл сиғимларидаги ишлар;

ускуналар дефектоскопияси;

ускуналарни кимёвий тозалаш;

занглашга қарши қопламалар қўйиш;

иссиқлик изоляцияси ишлари;

траншеялар, котлованларнинг маҳкамлагичларини ва ҳавозаларини қисмларга ажратиш ва йиғиш;

ер ости коммуникациялари жойлашган зоналарда ер қазиш ишлари;

фильтрларни очиш билан боғлиқ бўлган фильтрловчи материалларни юклаш, қўшимча юклаш ва тушириш;

хлоратор, гидразин ва аммиак қурилмаларида таъмирлаш ишлари;

ғаввослик ишлари;

сузувчи воситаларида ўтказиладиган ишлар;

сувни олиш иншоотларини таъмирлаш (ишлаётган вақтда ходимларни сувга тушиб кетиш эҳтимоли бўлган ишлар);

тутун мўрилари, градирнялар, иншоотлар ва биноларни таъмирлаш.

115. Маҳаллий шароитлардан келиб чиқиб, нарядлар бўйича бажарилаётган ишлар рўйхатига, корхона бош муҳандиси томонидан тасдиқланган қўшимча ишлар киритилиши мумкин.

116. Нарядларни бериш ҳуқуқи, ушбу ускуналар қармоғида бўлган, билим текширилишидан ўтган, мустақил ишлашга ижозат берилган ва нарядларни бериш ҳуқуқига эга бўлган муҳандис техник ходимларига берилади.

Корхонада кўрсатилган шахслар йўқ бўлган вақтда нарядни бериш ҳуқуқи электр станция смена бошлиғига ва иссиқлик тармоғининг навбатчи диспетчерига берилади, агар улар ўзи берган наряд бўйича ижозат берувчи бўлмасалар. Нарядни бериш ҳуқуқига эга бўлган навбатчи ходимлар, ушбу ҳуқуққа эга бўлган рўйхатга киритилган бўлиши керак.

117. Наряд бериш ҳуқуқига эга бўлган шахслар рўйхати корхона бош муҳандиси томонидан тасдиқланиши керак. Рўйхатларга шахслар таркиби ўзгарганда тузатишлар киритилиши керак. Рўйхатларнинг нусхалари цехлар (блоклар) сменалари бошлиғининг, район бўйича навбатчининг иш жойида бўлиши керак.

118. Корхонанинг бошқа цехларига (участкаларига) қарашли, бироқ иссиқлик техникаси ускуналари билан боғлиқ бўлган ёки иссиқлик қуввати қурилмаларида ва уларни яқинида жойлашган ускуналарни (электр двигателлари, иссиқлик назорати ускуналари ва ҳ.) таъмирлаш учун нарядларни бериш, ушбу ускуналар тасарруфида бўлган шахслар томонидан, лекин ушбу ускуна жойлашган ҳудуднинг цех сменаси бошлиғининг рухсати билан амалга оширилади. Рухсат наряднинг четида имзоланган бўлиши керак.

119. Ускуналар, таъмирлаш корхонасининг (цехининг, участкасининг) ходимлари томонидан комплекс таъмирланганда бутун агрегат учун, иссиқлик тармоғининг бир нечта иш жойлари ёки участкалари учун умумий наряд берилишига рухсат этилади.

Умумий наряд берилишига рухсат этилган ускуналар ва схема участкаларининг рўйхати, улар тасарруфида бўлган цех (район) раҳбари томонидан тузиб чиқилиши, таъмирлаш цехи (хизмати, участкаси) раҳбари билан келишилиши ва корхона бош муҳандиси томонидан тасдиқланган бўлиши керак.

Умумий нарядни бериш ҳуқуқи ушбу ускуна тасарруфида бўлган цех (район) бошлиғи ёки унинг ўринбосарига тақдим этилади.

Умумий нарядлар бўйича иш раҳбари қилиб электр станция ва иссиқлик тармоқларининг таъмирлаш цехларини (хизматлари, участкалари) муҳандис-техник ходимларидан тайинланади. Электр станциялари ва иссиқлик тармоқларида таъмирлаш цехлари (хизматлар, участкалар) бўлмаса, умумий нарядлар бўйича иш раҳбарлари таъмирлаш корхонаси ходимларидан тайинланади.

120. Умумий наряд бўйича ишлар бажарилганда оралиқ нарядлар берилиши керак.

Оралиқ нарядларни бериш ҳуқуқи умумий наряд бўйича иш раҳбарига тақдим этилади.

121. Нарядлар ва фармойишлар бўйича иш раҳбари ва иш боши қилиб тайинлаши мумкин бўлган шахсларнинг рўйхати корхона бош муҳандиси томонидан тасдиқланиши ва шахслар таркиби ўзгарганда унга тузатишлар киритилиши керак. Ушбу рўйхатларнинг нусхаси цехнинг смена бошлиғининг (район бўйича навбатчининг) иш жойида бўлиши керак.

122. Умумий наряд бўйича иш раҳбари ва ишбоши бўлиши мумкин бўлган пудрат (таъмирлаш, созлаш, монтаж ва (5.) ташкилотларини (матн бўйича бундан кейин «пудрат ташкилотлари») шахсларининг рўйхати, мазкур ташкилотларнинг бош муҳандислари томонидан тасдиқланиши ва ушбу ускуналар тасарруфида бўлган корхоналарга берилиши керак. Шахслар таркиби ўзгарганда кўрсатилган рўйхатларга ўз вақтида ўзгартиришлар киритилиши керак.

Пудрат ташкилотларининг ходимларига иш раҳбари сифатида ишлаш ҳуқуқини тақдим этилиши электр станцияси ёки иссиқлик тармоғининг раҳбарияти томонидан фармойиш ҳужжати билан расмийлаштирилган бўлиши керак.

123. Иш жойларини тайёрлаш бўйича техник тадбирлар ўтказилишини талаб қилмайдиган ва 114-бандида кўрсатилмаган ишлар фармойиш бўйича бажарилиши мумкин.

Фармойиш бўйича битта одам томонидан бажариладиган ишлар рўйхати маҳаллий шароитлардан келиб чиқиб белгиланиши ва корхонанинг бош муҳандиси томонидан тасдиқланган бўлиши керак.

124. Фармойишлар бериш ҳуқуқи нарядлар бериш ҳуқуқига эга бўлган шахсларга тақдим этилади.

125. Фармойишлар бевосита ёки алоқа воситалари орқали берилади ва мазкур Қоидаларнинг талабларига мувофиқ бажарилади.

Фармойиш бир марталик хусусиятга эга бўлиб, унинг амал қилиш муддати бажарувчилар иш кунининг давомийлиги билан белгиланади.

Ишлар давом эттирилиши зарур бўлганда, фармойиш янгидан берилиши ва расмийлаштирилиши керак.

126. Наряд ва фармойишлар бўйича ишларни ҳисобга олиш ва рўйхатга олиш нарядлар ва фармойишлар бўйича ишларни ҳисобга олиш журналида қайд этилади. Журнал шакли мазкур Қоидаларнинг 9-иловасида келтирилган.

Кўрсатилган журналда фақат ишга бирламчи ижозат бериш ва уни тўлиқ тугатилганлиги нарядни (фармойишни) ёпиш билан қайд этилади.

Журнал рақамланган, тикилган ва муҳр билан тасдиқланган бўлиши керак. Тўлдириб бўлинган журнал охирги ёзувидан кейин олти ой мобайнида сақланиши керак.

Нарядлар бўйича бирламчи ва кундалик ишга ижозат бериш оператив журналда ёзиб қўйиш билан расмийлаштирилади, бунда фақат наряд рақами ва иш жойи кўрсатилади.

127. Электр станцияси (иссиқлик тармоқлари) цехининг (хизмати, участкаси) ёки пудрат ташкилотининг масъул ходимлари томонидан ишларни бажаришга бериладиган оралиқ нарядлар ва фармойишлар, ушбу бўлинмалар ва ташкилотлар томонидан тўлдириладиган наряд ва фармойишлар бўйича ишларни ҳисобга олиш журналида қайд этилади.

128. Нарядлар (фармойишлар) бўйича бажариладиган ишларнинг хавфсизлиги учун қуйидагилар жавобгардир:

наряд ва фармойишни берувчи;

иш раҳбари;

ишбоши;

иш жойини тайёрловчи навбатчи ёки оператив таъмирлаш ходимлари таркибидан тайинланган шахс;

ишга ижозат берувчи;

ишни кузатувчи;

бригада аъзолари.

129. Наряд, фармойишни берувчи шахс ишларнинг зарурлиги ва хавфсиз бажариш имконияти ҳамда нарядда кўрсатилган хавфсизлик чораларининг тўғрилиги ва тўлиқлиги учун жавоб беради. Бундан ташқари, у белгиланган тартибда тасдиқланган рўйхатларга мувофиқ иш раҳбарини тайинланиши, ҳамда кузатувчини тайинланиши учун жавобгардир.

130. Иш раҳбари қуйидагилар учун жавобгардир:

тасдиқланган рўйхатларга мувофиқ ишбоши тайинланиши учун;

иш жойи (назорат қилувчи) томонидан бригада устидан назорат қилишни таъминлаш шароитидан аниқланадиган, бригада таркибининг сони учун;

бригада таркибига киритилган шахслар малакаси етарлиги учун ишбоши ва бригада аъзоларига берилган инструктаж тўлалиги учун;

иш бажарилиши жараёнида хавфсизлик чоралари тўлиқлиги ва тўғрилиги учун.

Иш раҳбари ишбоши билан биргаликда ишга ижозат берувчидан иш жойини қабул қилиши ва нарядда кўрсатилган хавфсизлик чоралари бажарилганлигини текширишлари керак.

Иш раҳбари бригада ишлаши устидан, улар хавфсизлик техникаси қоидаларига риоя қилишлари қисмида даврий назоратни амалга ошириши керак.

Иш раҳбари қилиб электр станцияларининг (иссиқлик тармоғи райони) цехларининг (бундан кейин қисқа айтиш учун, электр станцияси (иссиқлик тармоғи райони ) бунинг учун етарли малакага эга бўлган пудрат ташкилотларининг, муҳандис техник ходимлари тайинланиши мумкин.

131. Фармойиш билан ишланганда иш раҳбарини тайинлаш мажбурий эмас. Бу ҳолатда иш раҳбари тайинланиши зарурлигини фармойиш берувчи шахс аниқлайди.

132. Таъмирлаш ишлари бажарилаётганда ишбоши қуйидагиларга жавоб беради:

ишларни бажариш учун нарядда кўрсатилган зарур бўлган хавфсизлик чоралари тўғрилиги учун;

ишларни бажариш лойиҳаси, технологик ҳужжатлари ва техникавий шартларида белгиланган хавфсизлик чоралари ва меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича йўриқномаларнинг талабларига ўзи ҳамда бригада аъзолари риоя қилиши учун;

бевосита иш жойида бригада аъзоларига у бераётган инструктаж ва кўрсатма аниқлиги ва тўлалиги учун;

асбоблар, инвентарлар, ҳимоя воситалари, такеллаж мосламалари мавжудлиги, созлиги ва қўлланиши учун;

иш жойида ўрнатилган тўсиқлар, хавфсизлик белгилари, қулфловчи қурилмалари сақланиши учун.

Ишбоши, бригадага раҳбарликни амалга ошириб, ишлашга бевосита иштирок этиши мумкин эмас, агар уни бажарилиши бригада аъзолари устидан узлуксиз назорат қилишни талаб қилса.

133. Умумий нарядлар бўйича ишбоши қилиб, оралиқ нарядлар бўйича иш раҳбарлари бўлиши мумкин бўлган корхона бўлинмалари ва пудрат ташкилотларининг муҳандис — техник ходимлари тайинланиши мумкин.

Нарядлар, оралиқ нарядлар ва фармойишлар бўйича ишбоши қилиб IV разряддан паст бўлмаган малакага эга бўлган корхона бўлинмалари ва пудрат ташкилотларининг ходимлари тайинланиши мумкин.

Ёрдамчи ускуналарни таъмирлашда ишбоши қилиб III разрядга эга бўлган ишчиларни тайинлашга рухсат этилади.

134. Иш жойини тайёрловчи навбатчи ёки оператив таъмирлаш ходимлари таркибидан тайинланган шахс, юқори турган навбатчи ходимлар томонидан ва наряд ҳамда ускунани эксплуатация қилиш бўйича йўриқнома билан белгиланган иш жойини тайёрлаш бўйича (ускуналарни тармоқдан узиш, дренажлар ва воздушниклар очилиши, арматураларни занжирлар билан бойлаш ва уларни қулфлаш, тўсиқлар ўрнатилиши, плакатлар ёки хавфсизлик белгиларини осиш ва б.) чора-тадбирларнинг тўғри ва аниқ бажарилиши учун жавоб беради.

135. Ишлашга ижозат берувчи қуйидагилар учун жавоб беради:

иш жойларининг тўғри тайёрланиши учун, ишларни бажаришда зарур бўлган, уларнинг хусусиятига ҳамда бажариш жойига мувофиқ кўрилган хавфсизлик чораларининг етарлийлиги учун;

ишлашга тўғри ижозат берилиши ҳамда иш раҳбарига, ишбошига ва кузатувчига берилган йўриқноманинг тўлалиги учун.

136. Умумий нарядлар бўйича ишлашга ижозат берувчи цех (участка) сменаси бошлиғи бўлади. Цех (участка) сменасининг бошлиғи лавозими бўлмаган ҳолларда ишлашга ижозат берувчи ушбу цехнинг (участканинг) катта навбатчиси бўлади.

Нарядлар ва фармойишлар бўйича ишлашга биринчи марта ижозат бериш цех (участка) сменасининг бошлиғи ёки унинг рухсати билан унинг тасарруфидаги, бош муҳандиси тасдиқлаган рўйхатга мувофиқ ушбу ускуналарга хизмат кўрсатувчи ходимлар томонидан амалга оширилиши керак.

Иссиқлик тармоқларида районнинг муҳандис-техник ходимлари (уста, катта уста, муҳандис, район бошлиғи ёки унинг ўринбосари) ва ушбу участкадаги (ускуналардаги) иш раҳбари ишлашга ижозат берувчи бўлишлари мумкин. Иссиқлик тармоғида районлаш мавжуд бўлмаганда корхона директори ва унинг ўринбосари ҳам ишлашга ижозат берувчи бўлишлари мумкин.

137. Узоқда жойлашган объектда ушбу объектнинг навбатчиси умумий нарядлар, наряд ва фармойиш бўйича ишлашга ижозат берувчи бўлади. Узоқдаги объектда навбатчи бўлмаган тақдирда, ишлашга ижозат беришни цех (район, участка) смена бошлиғи ёки унинг тасарруфидаги ходим амалга оширади.

138. Нарядлар (оралиқ наряддан ташқари) бўйича ишларни ҳар куни давом эттириш, шунингдек бригадани бошқа иш жойига ўтказиш учун цех (смена) бошлиғи ёки унинг ўрнини босувчи шахснинг рухсати билан қуйидагилар ишлашга ижозат берувчи бўлишлари мумкин:

ускуналарга хизмат кўрсатувчи, унинг тасарруфидаги навбатчи ходим;

иссиқлик тармоғи участкасида ишларни бажаришда иш раҳбари (ишбоши).

Юқорида кўрсатилган ходимлар бўлмаганда, шунингдек ишлар узоқдаги объектларда (қирғоқ насослари ва б.) бажарилишида ишларни ҳар куни давом эттириш учун ижозат берувчи узоқ объектдаги навбатчилар таркибидан ёки цех (район, участка) смена бошлиғи томонидан ваколат берилган шахслар ҳисобидан тайинланиши мумкин.

139. Бир шахс томонидан икки шахснинг мажбуриятини ўриндошлик асосида бажаришга рухсат этилади, агар бу шахс, ўрнини босаётган шахслар мажбуриятини бажариш ҳуқуқига эга бўлса ҳамда ушбу ваколатларни белгиловчи рўйхатларнинг ҳар бирига киритилган бўлса.

Ишлар бажарилаётган ўриндошлик асосида қуйидаги мажбуриятларни бажаришга рухсат этилади:

наряд (фармойиш) берувчи ва ишлар раҳбари;

ишлар раҳбари ва ишбоши, агар унга фақат битта наряд берилган бўлса;

иссиқлик таъминотларида ишлар раҳбари ва ижозат берувчи.

Шу билан бирга, мазкур қоидаларнинг 138 ва 140-бандларида кўрсатилган вазиятлардан ташқари ҳолларда, ишбоши ва ижозат берувчининг мажбуриятларини ўриндошлик асосида бажариш ман этилади.

140. Умумий наряд бўйича ишбоши, оралиқ наряди бўйича ишлашга ижозат берувчининг мажбуриятларини бажаради, у бир вақтнинг ўзида ушбу оралиқ наряди бўйича унинг участкасида ва сменасида ишлар бажарилиши мўлжалланган оралиқ наряд бўйича иш раҳбари бўлиб ҳисобланади.

141. Кузатувчи наряд ёки фармойиш бўйича ишлаб турган ускуналарнинг бевосита яқинида иш бажараётган вақтида қурилиш ишчилари, турли ишчилар, юк ортувчилар ва бошқа шахслар бригадалари устидан назоратни амалга ошириш учун тайинланади.

Юқорида кўрсатилган ишлар бажарилаётганда кузатувчини тайинлаш зарурияти наряд берувчи томонидан белгиланади.

Кузатувчи қилиб ишбоши бўлиш ҳуқуқига эга бўлганлар ёки навбатчи ходимлардан бўлган шахслар тайинланади.

Кузатувчи тайинланганда наряднинг «Ишбоши (кузатувчи)» сатрига сатри остидаги матнга тегишли бўлган ишбошининг ва қавс ичида назорат қилувчининг фамилияси, инициаллари, лавозими, разряди ёзилади. Кузатувчи наряднинг «Ишбоши» сатрида ишбоши имзосидан кейин имзо чекади.

142. Кузатувчи ижозат берувчидан иш жойини қабул қилаётганда, унинг тўғри тайёрланганлигини ва ишларни бажариш учун ушбу Қоидаларга мувофиқ зарур хавфсизлик чоралари бажарилганлигини текширади.

Кузатувчи бригада аъзоларига ишлаб турган технологик ускуналар томонидан ишлаб чиқариш омиллари таъсир қилганда уларнинг хавфсизлиги учун жавоб беради (ишчилар ишлаб турган ускуналар ва коммуникацияларга хавфли масофага яқин келмаслигини кузатади, ходимлар иш жойига хавфсиз ўтишини ҳамда тўсиқлар ва огоҳлантирувчи белгилар сақланишини таъминлайди).

Бевосита ишлар бажарилаётганда ишлаётганларнинг хавфсизлиги учун ишбоши жавобгар, у доимо иш жойида бўлиши керак.

Кузатувчига ишни кузатиш билан бир вақтда бошқа қандайдир ишларни бажариш ман этилади.

143. Бригада аъзолари қуйидагилар учун жавоб беради:

ишлашга ижозат беришдан олдин ва ишлаш вақтида олган йўриқнома бўйича меҳнатни муҳофаза қилиш талабларининг ва хавфсизлик чоралари бўйича берилган кўрсатмаларнинг бажарилиши учун;

берилган ҳимоялаш воситалари, махсус кийимларнинг қўлланиши ва фойдаланаётган асбоблар ва мосламалар созлиги учун;

ишлар бажарилаётганда хавфсизлик шартларига аниқ риоя қилиниши учун;

қулфловчи қурилмалар ва хавфсизлик белгилари сақланиши учун.

144. Ишлашга наряд икки нусхада ёзилади. Иккала нусхада ёзувлар аниқ ва равшан бўлиши керак. Ёзилган матнни тузатиш, ўчириб ташлашга йўл қўйилмайди.

Режали таъмирлаш ишлари бажарилганда наряднинг иккала нусхаси иш жойини тайёрлаш учун цехнинг (район) навбатчи (оператив-таъмирлаш) ходимларига ишни бошлаш кунининг арафасида берилади. Кўзда тутилмаган вазиятларда нарядни иш бажариладиган кунда топширишга рухсат берилади.

145. Наряд бир ишбошига (кузатувчига) бир бригада бажарадиган ишга бир иш жойига берилади. Мазкур Қоидаларнинг 146 ва 152-бандларида қайд этилган вазиятлар бундан истисно. Ишбошининг қўлига наряднинг фақат бир нусхаси берилади.

146. Иссиқлик механикаси ускуналари битта уланма схемасининг бир нечта иш жойларига, бир агрегатнинг бир неча бир турли иш жойларига битта наряд берилишига рухсат этилади. Бу ҳолда ишлар, қуйидаги шартлар бажарилганда амалга оширилади:

барча иш жойлари навбатчи (оператив таъмирлаш) ходимлари томонидан бир вақтда тайёрланади, ҳамда ишлар раҳбари, ишбоши ва кузатувчи томонидан қабул қилинади;

бригада билан ишбоши ва кузатувчи тайёрланган участканинг иш жойларидан биттасида ишлашига ижозат берилади;

бригадани бошқа иш жойига ўтказиш ижозат берувчи ёки унинг рухсати билан иш раҳбари томонидан амалга оширилади;

бошқа иш жойига ўтказиш, наряднинг жадвалига ижозат берувчининг имзоси (ёки иш раҳбарининг ижозат берувчи сатрига имзоси) билан ҳамда ишбошининг имзоси билан санаси, вақти ва иш жойини кўрсатган ҳолда расмийлаштирилади;

бошқа иш жойига ўтказиш, ишлар раҳбари томонидан ўтказилганда уни расмийлаштириш, ишбошидаги наряд нусхасида амалга оширилади.

Бригадани бошқа жойга ўтказилганлиги тўғрисида иш раҳбари цех бошлиғига (район бўйича навбатчига) хабар беради, у эса наряднинг иккинчи нусхасида ва оператив журналга ёзиб қўяди.

147. Янги наряд берилмасдан, иш жойини кенгайтириш, иш жойлари сонини ва ишни бажариш шартларини ўзгартиришга, ҳамда, ишлар раҳбарини ёки ишбошини алмаштиришга рухсат берилмайди.

148. Бир вақтнинг ўзида бир иш раҳбарига бериладиган нарядлар сони, ҳар бир вазиятда, нарядни берувчи шахс томонидан белгиланади.

149. Наряд бўйича ишлашда бригада камида икки кишидан иборат бўлиши керак: шу ҳисобда ишбоши ҳам, у наряднинг «бригада аъзолари билан» сатрида кўрсатилмайди. Бригаданинг таркибига практикантлар ва шогирдларни киритиш, шунингдек, ишга янги қабул қилинган ва амалий ўқишни ўтаётган ишчиларни хавфсизлик техникаси қоидалари билими текширилмасдан киритилишига рухсат этилади, бунда бир практикант ёки шогирд бригаданинг ҳар бир асосий аъзосига бир кишидан тўғри келадиган сонда бўлиши керак. Практикантлар ва шогирдлар бригаданинг малакали ишчиларига шахсан бириктирилган бўлиши керак. Практикант ва шогирдлар ва ишга янги қабул қилинган ишчиларнинг хавфсизлиги учун ишбоши, шунингдек, улар бириктириб қўйилган бригада аъзолари жавобгар бўладилар, бу наряднинг «бригада аъзолари билан» сатрида кўрсатилган бўлиши керак.

150. Бригада аъзоларининг сони кўп бўлса, унинг барча аъзоларининг рўйхати наряд сатрига сиғмаса, фамилиялари, инициаллари ва разрядлари кўрсатилган рўйхат нарядга илова қилинишига рухсат берилади. Иш раҳбари имзо чеккан бригада аъзоларининг бу рўйхати наряднинг ажралмас қисми бўлади. Бу вазиятда наряднинг сатрида бригаданинг умумий сони кўрсатилади ва унинг аъзолари илова қилинган рўйхат мавжудлиги тўғрисида ёзиб қўйилади.

Умумий наряд ёзилганда «бригада аъзолари билан» сатрига бригадалар сони кўрсатилади. Бригадалар сони, бригада аъзоларининг фамилиялари ва инициаллари, разрядлари ва электр хавфсизлиги бўйича гуруҳлари оралиқ нарядда кўрсатилади.

151. Бошқа цехларга қарашли бўлган, бироқ умумий наряднинг амал қилиш зонасида жойлаштирилган ускуналарнинг таъмирлаш, ушбу ускуна қарашли бўлган цех томонидан берилган наряд бўйича бажарилиши керак, бунга умумий наряд бўйича иш раҳбари рухсат берган бўлиши ва бу тўғрисида нарядга имзо чекиши керак.

152. Умумий нарядда бир нечта ишбоши кўрсатилиши мумкин. Уларнинг сонини иш ҳажми ва сменалилигига ҳамда мўлжалланган оралиқ нарядлар сонига қараб иш раҳбари белгилаб беради.

Ишбошилар сони кўп бўлганда, нарядга уларнинг фамилиялари, инициаллари, лавозимлари, разрядлари кўрсатилган рўйхатларни илова қилишга рухсат берилади. Ҳар бир ишбоши ўзининг фамилиясининг қаршисида имзо чекиши керак. Иш раҳбари имзо чеккан бу рўйхат наряднинг ажралмас қисми бўлади. Бундай вазиятда наряднинг ишбошига (кузатувига) сатрида ишбошиларнинг умумий сони кўрсатилади ва илова қилинадиган рўйхат мавжудлиги тўғрисида ёзиб қўйилади.

153. Наряд ёзилаётганда, наряднинг тўлдирилмайдиган сатрида «тайинланмайди», «назарда тутилмайди» ва ҳ. ёзиб қўйилади.

154 «Хавфсиз шароитларни таъминлаш учун қуйидагилар зарур» сатрида иш жойини тайёрлаш бўйича тадбирлар ва хавфсизлик чоралари, шу жумладан бошқа цехларнинг навбатчи ходимлари томонидан бажарилиши лозим бўлган чора-тадбирлар ҳам қайд этилади.

Агар «Хавфсиз шароитларни таъминлаш учун қуйидагилар зарур» сатрида жой етарли бўлмаса, нарядга уни берувчи шахс томонидан имзоланган, ишларни бажариш шартлари ёзилган алоҳида варақ илова қилиниши мумкин, унинг тўғрисида «хавфсиз шароитларни таъминлаш учун қуйидагилар зарур» сатрида ёзиб қўйилиши керак.

Зарур бўлганда нарядни берувчи шахс, наряднинг «Алоҳида шартлар» сатрида хавфсизликнинг қўшимча чораларини кўрсатади, масалан, очиқ олов қўлланишига йўл қўймаслик, барча ишлар ёки айрим операциялар фақат иш раҳбарларининг бевосита назорати остида бажарилиши, махсус тўсиқлар ўрнатилиши, юк кўтарувчи ва бошқа механизмларни қўлланилиши, айрим операцияларнинг қатъий кетма-кетлиги тўғрисида ва бошқаларни кўрсатади. Ҳавозаларда туриб ишлаганда уларнинг қабул қилинган санаси, баландлиги 4 m дан баланд бўлганда эса далолатнома рақами ҳам кўрсатилади.

155. Ишларни бажариш шартлари бажарилганлиги тўғрисида (шу жумладан бошқа цехларнинг ускуналари бўйича ҳам) электр станция цехининг (блокининг) катта навбатчи ходими ёки иссиқлик тармоғининг район (участка) оператив таъмирлаш ходимларидан жавобгар шахс, ишлар тўла ҳажмда бажарилганидан кейин наряднинг тегишли сатрига имзо чекади.

Оралиқ нарядга шундай имзони оралиқ наряд бўйича иш раҳбари қўяди.

Таъмирланаётган ускуналар билан боғлиқ бўлган бошқа цехларнинг ускуналарини тайёрлашда, таъмирланаётган ускуналар тасарруфида бўлган цех (блок)нинг катта навбатчи ходими ёки район (участка)нинг оператив таъмирлаш ходимларининг жавобгар шахси, электр станция смена бошлиғининг (навбатчи диспетчерининг) ёки тегишли цех (участка) катта навбатчисининг нарядда кўрсатилган ускуналарни тармоқдан узиш бўйича зарур бўлган тадбирлар ўзи томонидан бажарилганлиги тўғрисидаги маълумотига асосан нарядга имзо чекади.

Наряднинг тегишли сатрларида зарур бўлган хавфсизлик чоралари бажарилганлигини телефон орқали тасдиқлаган шахсларнинг лавозими ва фамилияси кўрсатилади.

Цех сменаси бошлиғи (район бўйича навбатчи) ёки ишлашга ижозат берувчининг талаби бўйича ушбу маълумот «бошқа цехлар (участкалар)» сатрида электр станциянинг смена бошлиғи (навбатчи диспетчер) имзоси билан ёки унинг кўрсатмаси бўйича тегишли цех (участка) катта навбатчисининг имзоси билан тасдиқланиши керак.

156. Нарядда имзо чеккан ёки таъмирланаётган ускуналар билан боғлиқ бўлган бошқа цехлар (участкалар) ускуналарини тармоқдан узиш бўйича зарур тадбирлар бажарилгани тўғрисида маълумот берган шахс, улар тўла ва аниқ бажарилгани учун жавоб беради.

157. Иссиқлик механика ускуналари билан боғлиқ бўлган электр ускуналарини цех смена бошлиғининг (район бўйича навбатчининг) талабига кўра электр станциясининг смена бошлиғи (навбатчи диспетчер) рухсати ёки фармойиши бўйича электротехник ходимлар тармоқдан узади.

158. Диспетчер талабномасига кўра таъмирлаш учун тармоқдан узиладиган ускуналарда наряд бўйича, шунингдек бутун агрегатга ёки ускуналар узелига берилган умумий нарядлар бўйича биринчи марта ишлашга ижозат бериш, электр станция смена бошлиғининг (иссиқлик тармоғи навбатчи диспетчерининг) рухсати билан амалга оширилади, бу тўғрисида ишлашга ижозат беришдан олдин наряднинг тегишли сатрига белги қўйилиши керак.

159. Ишлашга ижозат беришдан олдин иш раҳбари ва ишбоши ижозат берувчи билан биргаликда, нарядда кўрсатилган, иш жойларини тайёрлаш бўйича зарур тадбирлар бажарилганини текширадилар.

160. Ижозат берувчи йўриқнома бераётганида таъмирланаётган схеманинг ва қўшни участкаларнинг қайси ускуналари кучланиш ёки босим остида қолаётгани, қайсиси юқори ҳароратда, шунингдек қайсиси ёнғинга, портлашга хавфлилиги ва ҳ.ни кўрсатади, ҳамда иш раҳбари ва ишбошида хавфсизлик техникаси қоидалари бўйича билими текширилганлиги тўғрисида гувоҳномаси мавжудлигини ва унинг амал қилиш муддатини текширади ва уларга ишлашига ижозат беради.

Гувоҳнома мавжуд бўлмаса ёки хавфсизлик техникаси қоидалари бўйича билимини навбатдаги текшириш муддати ўтиб кетган бўлса ишлашга ижозат бериш ман этилади.

161. Иш жойлари тайёрланишини текшириш ва наряд бўйича ишлашга ижозат бериш наряднинг тегишли сатрларида ижозат берувчи, иш раҳбари ва ишбошининг имзолари билан расмийлаштирилади.

Наряд ва оралиқ наряд бўйича биринчи марта ишлашга ижозат бериш ҳар куни ишлашга ижозат бериш жадвалида расмийлаштирилади; умумий наряд бўйича бундай расмийлаштириш талаб қилинмайди.

Наряднинг бир нусхаси ишбошига берилади, иккинчи нусхаси ижозат берувчида қолади ва амалдаги нарядлар папкасида сақланади ёки сақлаш учун район бўйича навбатчига берилади (иссиқлик тармоғи учун).

Умумий наряд бўйича ишлашга ижозат бериш, агарда нарядга бир нечта ишбошилар киритилган бўлса, фақат ижозат берувчи ва иш раҳбари имзолари билан расмийлаштирилади. Умумий наряднинг бир нусхаси иш раҳбарига берилади.

162. Бригада аъзоларининг хавфсизлик техникаси қоидалари бўйича билимлари текширилгани тўғрисида гувоҳномалар текширилишини, йўриқнома берилишини ва ишлашга ижозат берилишини наряд, оралиқ наряди бўйича раҳбар ўтказади. Агар хавфсизлик техникаси қоидалари бўйича билимлар текширилишини навбатдаги муддати ўтиб кетган бўлса, ишчилар бригада таркибидан чиқарилади.

Ишбоши бригаданинг ҳар бир аъзосини ишлашига ижозат ва йўриқнома берилишини бевосита унинг ишлаш жойида амалга оширади.

163. Наряд олинаётганда навбати ходимда ёки ишбошида қандайдир шубҳа пайдо бўлса, улар иш раҳбаридан ёки нарядни берган шахсдан тушунтиришни талаб қилишлари мажбурдирлар. Нотўғри расмийлаштирилган наряд бўйича ишлашга ижозат бериш ман этилади.

164. Ишлашга бирламчи ижозат бериш санаси нарядда кўрсатилган ишни бошлаш санасига мос бўлиши керак, ускуналарни таъмирлашга чиқариш билан боғлиқ бўлмаган ишларга наряд бундан истисно.

Алоҳида вазиятларда (ускуналарни таъмирлашга чиқариш кечиктирилганлиги, авариявий ҳолат ва б.) 1-2 кунга мос келмасликка йўл қўйилади.

165. Электр двигателлари билан ҳаракатга келтириладиган ускуналарни (вентиляторлар, тегирмонлар, насослар, фильтрлар ва б.), шунингдек электр фильтрларни механик қисмларини таъмирлаш ва секцияларни тозалаш учун нарядлар бўйича ишлашга ижозат бериш, таъмирланаётган ускуна тасарруфида бўлган цех (район)нинг навбатчи ходимлари томонидан амалга оширилади.

166. Бошқа цехларга, бўлинмаларга қарашли бўлган, бироқ иссиқлик механикаси ускуналари билан боғлиқ бўлган ёки иссиқлик қувватлари цехлари (иссиқлик тармоғи райони) ҳудудида ёки хоналарида жойлашган, ёпиқ тақсимлаш қурилмаларидан ташқари ускуналарни (электр двигателлари, қурилмалари шкафлари, пайвандлаш аппаратлари, ёритиш арматуралари, иссиқлик автоматикаси ва ўлчаш ускуналари ва б.) таъмирлаш учун иш жойини тайёрлаш, зарур бўлган хавфсизлик чораларини бажариш ва ишлашга ижозат бериш, ҳар куни қозон-турбина цехининг смена бошлиғининг (иссиқлик тармоғининг навбатчи диспетчери) рухсати билан, ушбу ускуналар тасарруфида бўлган бўлинмаларнинг ходимлари томонидан амалга оширилади, бу тўғрисида оператив журналида ёзиб қўйилиши керак.

167. Қозон — турбина цехининг (иссиқлик тармоғининг райони) битта участкасида бошқа цехлар ва пудрат ташкилотларнинг бир нечта бригадалари бир вақтда ишлашига биринчи марта ижозат бериш, ўзининг цехи (райони) бошлиғи ва электр станциянинг смена бошлиғининг (иссиқлик тармоғи навбатчисининг) рухсати билан, қозон — турбина цехи смена бошлиғи томонидан амалга оширилади, бу тўғрисида оператив журналида ёзиб қўйилиши керак.

168. Бригадага ишлашга ижозат берилган вақтдан бошлаб хавфсизлик техникаси қоидаларига риоя қилиниши мақсадида уни назорат қилиш ишбоши (кузатувчи) зиммасига юкланади. У ўз ишини, назорат қилувчи эса назоратни шундай ташкил этиши керакки, бригаданинг барча аъзоларини хавфсизлиги устидан доимий назорат қила оладиган бўлсин.

169. Наряд, оралиқ наряд бўйича ишбоши (кузатувчи) доимо иш жойида бўлиши керак. Ишбоши иш жойидан вақтинча кетиши зарур бўлиб қолса, агар шу вақтда уни иш раҳбари алмаштириб туриши имкони бўлмаса, ишбоши бригада ишлашини тўхтатиши ва бригадани хавфсиз зонага чиқариб қўйиши керак.

Бригада аъзоларининг иш жойидан қисқа муддатда кетишига фақат ишбошининг рухсати билан йўл қўйилади, у кетган бригада аъзоларини қайтиб келишига ёки уларнинг қаердалиги аниқланишига ва улар бригада кетганлиги тўғрисида огоҳлантирилишига қадар бригада билан иш жойидан кетиш ҳуқуқига эга эмас.

170. Иш раҳбари ва электр станциянинг навбатчи ходимлари вақти-вақти билан ишловчилар томонидан хавфсизлик техникаси қоидалари талабларига риоя этилишини текшириб туришлари керак. Иссиқлик тармоқларида бундай текширувни иш раҳбари амалга оширади. Қоида бузилишлари аниқланганда ишбошидан наряд олиб қўйилади ва бригада иш жойидан чиқариб юборилади. Ишлашга қайтадан ижозат бериш цех (бўлинма) раҳбарининг ёки нарядни берган шахснинг рухсати билан, нарядни тегишлича расмийлаштириб ишлашга биринчи марта ижозат беришнинг барча талаблари бажарилгандан кейин, шунингдек ишлашга қайта ижозат бериш сабабини оператив журналга ёзиб қўйилган ҳолда, бригада билан хавфсизлик техникаси бўйича навбатдан ташқари йўриқнома ўтказилгандан кейин амалга оширилиши мумкин.

171. Бригада таркибидаги ўзгаришларни ушбу наряд бўйича ишлар раҳбари наряднинг иккала нусхасида расмийлаштиради.

Бригада аъзоларининг сони кўп бўлганда, унинг таркибини ўзгариши тўғрисидаги ёзувлар наряднинг жадвалига сиғмаса, унга киритилган ўзгаришларни жадвалга ёзиб қўйилган ҳолда алоҳида варақда илова қилишга рухсат берилади, бу ҳақда нарядга илова қилинган рўйхатга ўзгаришлар киритилгани тўғрисида ёзиб қўйиш керак.

Бригада таркибига янги киритилаётган аъзоларига иш раҳбари ва ишбоши томонидан йўриқнома ўтказилганидан кейин ишлашга ижозат берилади.

172. Иш куни давомидаги танаффус вақтида (овқатланиш, иш шароити туфайли) бригада иш жойидан чиқарилади ва наряд ишбошида қолдирилади.

Бригада аъзоларининг ҳеч бири танаффусдан кейин ишлашни мустақил бошлашга ҳуқуқига эга эмас. Бундай танаффусдан кейин ишбоши, нарядни расмийлаштирмаган ҳолда бригадани ишлашига мустақил ижозат беради.

173. Бригада ишлашининг танаффусида ҳам, иш куни давомида ҳам навбатчи ходимлар ишни бажаришга таъсир этувчи хавфсизлик чораларига нисбатан қурилманинг схемасига ўзгартиришлар киритиш ҳуқуқига эга эмас ва фақат авариявий вазиятларда цех (район)нинг маъмуриятига маълум қилган ҳолда схемани ўзгартириш ёки таъмирлаш бригадаси бўлмаганида қилинган ўзгартиришлар ҳақида иш боши ва иш раҳбарига қилинган ўзгартиришлар ҳақида дарҳол хабар берган ҳолда таъмирлашга чиқарилган ускунани ишга улашга рухсат этилади. Ишбоши келгунча ва у нарядни қайтариб бергунча иш бажарилаётган жойда бригада ишни давом эттиришига мажбуран йўл қўймайдиган шахслар қўйилиши керак.

174. Таъмирлаш тўла тугатилгунча ускуналарни ишлатиб кўришга улаш, бригада иш жойидан чиқарилиб, иш раҳбари цехнинг (район) навбатчи ходимларидан масъул шахсга нарядни қайтариб бергандан кейин, кундалик иш тугатилиши жадвалида расмийлаштирган ҳолда вақтинчалик тўсиқлар, қулфловчи қурилмалар ва хавфсизлик белгилари олингандан кейин амалга оширилиши мумкин.

Ишлатиб кўришга улангандан кейин иш жойини тайёрлаш ва бригадага ишлашга ижозат бериш янгидан амалга оширилади. Бу ҳолда иш раҳбари, наряднинг иш боши имзо чекадиган сатрида имзо чекади, иш жойини қайта тайёрлашда иштирок этган бошқа цехлар (участкалар)нинг навбатчи ходимлари эса наряд бўйича ижозат берувчи сатрида имзо чекадилар.

175. Комплекс таъмирлаш вақтида иссиқлик механик ускуналарнинг айрим элементлари ва участкаларини ишлатиб кўриш (синаш, босим билан текшириш ва б.) қуйидаги шартларга риоя қилган ҳолда амалга оширилади:

бутун агрегат, иссиқлик тармоғининг бир неча участкалари учун берилган умумий наряд, уларнинг элементлари ёки айрим участкаларини ишлатиб кўриш вақтида иш раҳбарида қолдирилади;

ишлатиб кўриш, эксплуатацион бўлинманинг раҳбари томонидан (таъмирлаш бўлинмасининг) иш раҳбари билан биргаликда тузилган, корхонанинг бош муҳандиси томонидан тасдиқланган дастур бўйича бажарилади. Дастурда қуйидагилар кўрсатилади:

ишлатиб кўришнинг технологик тартиби, синашда иштирок этаётган ходимларни жойларга қўйилиши;

ишлатиб кўрилаётган участкада ишларни тўхтатиши ва нарядни топширилиши билан иш жойидан чиқарилиши керак бўлган бригадалар;

ёндош ва қўшни участкаларда нарядлар ва оралиқ нарядлар бўйича ишни давом эттиришга рухсат берилган бригадалар ва тегишли участкаларда ишлатиб кўриш ўтказилганда ва ишларни давом эттиришда хавфсизликни таъминловчи чоралар;

ишлатиб кўриш электр станцияси смена бошлиғининг (иссиқлик тармоғи навбатчи диспетчерининг) рухсати билан, цех сменаси бошлиғи (иссиқлик тармоғи райони оператив -таъмирлаш ходимларининг масъул шахси) ва оралиқ наряд бўйича иш раҳбарининг бевосита раҳбарлиги остида амалга оширилиши керак;

ишлатиб кўрилаётган элемент ёки участкадаги барча ишлар тўхтатилади, бригадалар иш жойидан чиқарилади ва оралиқ наряд ишлашда танаффусни расмийлаштирган ҳолда ижозат берувчига топширилади;

ёндош участкаларда ишлаётган бригадалар, мазкур участкаларни ишлатиб кўрилаётган ускунадан ишончли узилиши ва тўсилиши ҳамда ишловчиларнинг хавфсизлиги таъминланиши шарти билан ишлашни давом эттиришлари мумкин;

қуйидагилар ишлатиб кўрилаётган элемент ёки участканинг ишончли узилиши учун етарли чоралар бўлиб ҳисобланади: қопқоқлар (тиқинлар) ўрнатилиши, схемани қисмларга ажратилиши ва ёпувчи арматураларни (шиберлар, задвижкалар, тескари клапанлар ва б.) ишончли ёпилиши.

176. Электр юритмали айланувчи механизмларни мувозанатлаш, электр фильтрларининг секцияларини ишлатиб кўриш ва электр ускуналарни тез-тез улаш билан боғлиқ бўлган бошқа ишларни, нарядда танаффусларни расмийлаштирилмасдан, лекин ҳар гал электр ускуналарини узиш бўйича зарур техникавий тадбирларни аниқ бажариш шарти билан амалга оширишга рухсат этилади.

Электр ускуналарни улаш ва кучланиш остида бўлиши даврида наряд навбатчи ходимларда бўлиши керак.

Ишлар иш раҳбарининг бевосита назорати остида бажарилиши керак. Унинг электр цехи сменасининг бошлиғи ёки электр станция сменасининг бошлиғи (иссиқлик тармоғининг навбатчи диспетчери) орқали талаби бўйича электр цехининг ходимлари электр схемани қисмларга ажратиши ва йиғиши керак. Механизмларни улаш ва узилишини, ушбу механизмларга хизмат кўрсатувчи ходимлар томонидан амалга оширилади.

177. Иш куни тугаши билан иш жойи тозаланади, хавфсизлик белгилари тўсиқлар ва ёпиб қўювчи қурилмалар жойида қолади. Наряд навбатчи ходимларига (иссиқлик тармоқларида— мазкур Қоидаларнинг 152-бандининг талабларига мувофиқ тайинланган ижозат берувчига) топширилади, оралиқ нарядни қайтариш зарурлигини умумий наряд бўйича иш раҳбари белгилаб беради.

178. Ишлашга ҳар кунлик ижозат бериш наряд жадвалида ижозат берувчи ва ишбошининг имзолари билан расмийлаштирилади, ишнинг тугаши эса ишбоши ва навбатчи ходимлардан масъул шахснинг имзоси билан иш бошланиши ва тугатилган санаси ва вақтини кўрсатган ҳолда расмийлаштирилади. Иссиқлик тармоқларида иш тугатилиши наряднинг жадвалида ишбоши ва ижозат берувчининг имзолари билан расмийлаштирилади.

Умумий нарядлар бўйича ишлар бажарилаётганда ҳар куни ишлашга ижозат бериш ва расмийлаштириш талаб қилинмайди.

Оралиқ наряди бўйича ҳар куни ишлашга ижозат бериш ёзма равишда расмийлаштирилмайди.

179. Келгуси кунда иш жойи кўриб чиқилиб, бригадага йўриқнома берилгандан кейин ҳамда ишлашга ижозат берувчи ва ишбоши томонидан хавфсизлик чораларини бажарилиши текширилгандан кейин нарядлар бўйича тўхтатилган ишни бошлаш мумкин.

180. Иш тўла тугатилгандан кейин бригада иш жойини тозалайди, ундан кейин ишбоши бригадани иш жойидан чиқаради, нарядга имзо чекади ва уни иш раҳбарига топширади.

181. Иш тўлиқ тугалланганидан сўнг ишбошидан иш жойини қабул қилаётганда, иш раҳбари ишлар тўла ва ишончли бажарилганини, иш жойида бошқа нарса йўқлигини ва иш жойини тегишлича юзалигини текширади, ундан сўнг наряднинг «Иш тўлиқ тугалланган» сатрида имзо чекади, ҳамда вақт ва санани ёзиб қўяди.

Зарур бўлганда иш жойини қабул қилиш ва иш тўлиқ бажарилгани тўғрисида наряд сатрида имзо чекиш, иш раҳбари ўрнига нарядни берган ёки нарядни амал қилиш муддатини узайтирган шахс томонидан амалга оширилиши мумкин.

182. Навбатчи ходимлардан бўлган масъул шахс шахсан ўзи ёки бўйсунган ходимлари иш жойини кўриб чиқиши, одамлар ва бегона нарсалар иш жойида йўқлигини текшириши хамда иш раҳбари иш тўлиқ бажарилгани тўғрисида наряд сатрида имзо чекишидан кейин, наряд ёпилган вақти ва санасини кўрсатиб нарядни ёпади.

183. Ускуналар, фақат ишлар раҳбари иш тўлиқ бажарилгани тўғрисида наряднинг сатрига имзо чекиши ва наряд навбатчи ходимларнинг масъул шахси томонидан ёпилиши, шунингдек вақтинча тўсиқлар, хавфсизлик белгилари, ёпувчи қурилмалари олиб қўйилиши ва доимий тўсиқлар ўз жойига тикланишидан кейин ишга туширилиши мумкин.

184. Нарядларнинг тўғри расмийлаштирилишини танланма текшириш йўли билан назорат қилиш нарядларни берувчи шахслар, хавфсизлик техникаси ва ишлаб чиқариш санитарияси бўйича муҳандис-инспектор ва бунга ваколатланган бошқа шахслар томонидан амалга оширилиши керак.

185. Ёпилган нарядлар 30 кун давомида цех (район) бошлиғида сақланиши керак, ва шундан кейин йўқ қилиниши мумкин. Газдан хавфли ишлар ўтказилишига берилган нарядларнинг сақлаш муддати - улар берилгандан сўнг 1 йил.

186. Ускуналарни таъмирлаш ишлари пудратчи ташкилот ёки корхонанинг таъмирлаш бўлинмаси ёки бошқа цех (район) томонидан ўтказиладиган тақдирда, таъмирлаш ходимларининг малакаси учун жавобгарлик ушбу ташкилот, бўлинма ёки район раҳбарига юкланади.

187. Корхона бўлинмаларида корхона билан бевосита шартномалар бўйича бир нечта ташкилотлар томонидан бир вақтнинг ўзида цех (участка)нинг бир ускунаси ёки иншоотида таъмирлаш, созлаш ва бошқа ишлар бажарилаётганда, бўлинманинг маъмурияти пудратчи ташкилотларнинг раҳбарияти билан биргаликда ишларнинг бирлаштирилган графигини, хавфсизлик техникаси бўйича умумий тадбирларни ишлаб чиқишга мажбурдир. Улар корхонанинг бош муҳандиси томонидан тасдиқланган бўлиши керак.

Иш жойини тайёрлаш, бирлаштирилган ишлар графиги ва хавфсизлик техникаси бўйича умумий тадбирларни бажарилиши бўйича ишларнинг мувофиқлаштирилиши ва ишлашга ижозат берилиши учун электр станция (иссиқлик тармоғи)нинг маъмурияти жавобгар бўлади.

Ўзларининг иш участкасида меҳнатни муҳофаза қилиш ва хавфсизлик техникаси бўйича тадбирларни ташкил қилиниши ва бажарилиши, ходимларнинг малакаси талаб қилинганга мувофиқлиги ва улар томонидан хавфсизлик техникаси қоидаларига риоя қилиниши учун пудратчи ташкилотларининг раҳбарлари жавобгар бўладилар.

188. Бундай ишлар субпудратчи ташкилотларни жалб қилган ҳолда бош таъмирлаш корхонаси томонидан олиб борилганда хавфсизлик техникаси бўйича умумий тадбирлар бажарилиши учун жавобгарлик бош таъмирлаш корхонаси зиммасида бўлади. Унинг ўзи субпудратчи ташкилотлар билан биргаликда бирлаштирилган графикни ишлаб чиқади, бу графикни бош таъминлаш корхонасининг ваколатли вакили тасдиқлайди.

Субпудратчи ташкилотлар учун ажратилган участкада хавфсизлик техникаси ва меҳнат муҳофазаси бўйича тадбирларни ташкил қилиш ва бажарилиши учун, ҳамда уларнинг ходимлари томонидан хавфсизлик техникаси қоидаларига риоя қилиниши учун субпудратчи ташкилотлар жавобгар бўлади.

Ишларни бажариш учун умумий наряд, ускуналар тасарруфида бўлган ташкилот томонидан бош таъмирлаш корхонасига берилади ва унга субпудратчи ташкилотларига оралиқ нарядларини бериш ҳуқуқи тақдим этилади.

189. Ишлаб турган цехлардаги иссиқлик энергетика ускуналарининг яқинида корхоналарнинг таъмирлаш-қуриш бўлинмалари томонидан бажариладиган ишлар мазкур Қоидаларнинг 5-иловасида келтирилган, наряд-ижозат бўйича амалга оширилади

190. Юкларни ортиш-тушириш ишларини мазкур параграф, ГОСТ 12.3.009 «ССБТ. Ортиш-тушириш ишлари. Хавфсизликнинг умумий талаблари», «Юк кўтариш кранларининг тузилиши ва хавфсиз эксплуатация қилиш қоидалари» ва ГОСТ 12.3.020 «ССБТ. Корхоналарда юкларни жойдан-жойга ташиш жараёнлари. Хавфсизликнинг умумий қоидалари» талабларига мувофиқ кўтарувчи транспорт ускуналари ва кичик механизация воситалари ёрдамида механизациялаштирилган усулда амалга оширилиши зарур.

Темир йўл ва автомобиль транспорт воситаларидан фойдаланган ҳолда юкларни ортиш-тушириш ишлари бажарилаётганда «Темир йўл транспортида юкларни ортиш-тушириш ишларида хавфсизлик техникаси ва ишлаб чиқариш санитарияси қоидалари» ва «Автомобиль транспортида меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича қоидаларга» риоя қилиш керак.

191. Қопламалар, таянчлар ва майдончалар устига, уларни кўтариб турувчи конструкциялари мустаҳкамлигини дастлабки ҳисоб-китобларсиз юкларни қўйиш ва уларни рухсат этилган юкламалардан ортиқ юклаш ман этилади.

Ушбу мақсадга мўлжалланмаган бинолар, иншоотлар, конструкцияларга, қувурларга юкларни осиб қўйиш ман этилади.

192. Траншеяларга қувурлар ва ускуналарнинг бошқа элементлари ҳамда арматуралар туширилаётганда, ускуналар ва қувурлар узеллари мустаҳкамланиб қўйилгунга қадар траншеяларда туриш ман этилади.

193. Экскаваторлар, кранлар, юкловчи механизмларни қўллаб юкларни ортиб-тушириш ишлари бажарилаётганда, ҳимоя тўсқичи билан жиҳозланмаган автомобиль кабинасида ҳайдовчи, ҳамда юкларни кузатувчи шахслар бўлиши ман этилади.

194. Грейферлар, кранлар ва машиналарнинг стреласи остида, темир йўллар ва механизмлар ва кранлар йўлларида, скрейперлар ҳаракат қилаётган районда, шунингдек кўчма ва стационар механизмлар (кранлар, ювувчи машиналар, тасмали конвейерлар ва б.) ишлаётганда уларнинг олдида заруриятсиз туриш ман этилади.

195. Электр узатиш ҳаво линиясининг қўриқлаш зонасида қурилиш машиналарида (стрелали юк кўтарувчи кранларда, экскаваторларда, юкловчи механизмларда ва б.) ишлашга фақат кучланиш олиб қўйилганда наряд бўйича ва ушбу линияни эксплуатация қилувчи ташкилотнинг рухсати мавжуд бўлганда рухсат этилади.

Агар электр узатиш ҳаво линиясидан кучланишни олиб қўйишга имкон бўлмаса, қайд этилган машиналарда қўриқлов зонасида ишлашга қуйидаги шартлар билан рухсат этилади: қурилиш машиналари исталган ҳолатда турганда кўтарувчи ва тортиб чиқариладиган механизмларнинг вертикал юза қисмлари бўйлаб электр узатиш ҳаво линиясининг кучланиш остида бўлган энг яқин симнинг ерга бўлган проекцияси ўртасидаги масофа қуйидагилардан кам бўлмаслиги шарт:

Келтирилган масофалар ГОСТ12.2.013.0 «ССБТ. Дастакли электр машиналари. Хавфсизлик ва синашнинг умумий талаблари» ва КМК 3.01.02 — 00 «Қурилишда хавфсизлик техникаси қоидалари»даги талабларга мос келади. Бу масофалар «Электр қурилмаларни эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидалари»да кўрсатилганлардан фарқланади, чунки уларда электротехник ходимлар томонидан иш бажарилиши ва электр қурилмаларнинг конструктив хусусиятлари ҳисобга олинган.

110 kV ва ундан юқори кучланиш остидаги электр узатиш ҳаво линиясининг бевосита симлари остида қурилиш машиналарининг ишлашига қуйидаги шартлар билан рухсат этилади — уларнинг кўтарувчи ва тортиб чиқариладиган қисмлари, шунингдек жойдан-жойга кўчирилаётган юкларнинг ҳар қандай ҳолатида улар билан энг яқин сим орасидаги масофа юқорида кўрсатилган тегишли кучланиш учун масофадан кам бўлмаслиги керак.

196. Вагонларни кўчиришни бошлашдан олдин, кўчиришга халақит бераётган кўприкчалар, ходалар ва бошқа мосламалар олиб қўйилган бўлиши, ишлаётганлар вагонлар кўчирилиши тўғрисида огоҳлантирилган бўлишлари шарт.

197. Электрлаштирилган темир йўлларда қандайдир ишларни бажариш учун вагонлар, цистерналар, юк ортилган платформалар, ярим вагонлар ва контейнерларнинг томига чиқиш контакт тармоғи узилиб ва у ерга уланмагунга қадар ман этилади.

198. Электрлаштирилган темир йўлнинг яқинида очиқ ҳаракатланувчи поездда юкларни ортиш-тушириш ишлари бажарилаётганда, ишлаётганлар ва улар фойдаланилаётган асбоблар, шунингдек ортилаётган (туширилаётган) юклар кучланиш остидаги контакт тармоғининг ток ўтказувчи қисмларига 2 mдан кам бўлмаган масофага яқин келмасликларини кузатиб туриш шарт.

Контакт тармоқларининг ток ўтказувчи қисмларидан 2-4 m масофада жойлаштирилган ҳаракат қилувчи поездда кучланиш олинмасдан ва контакт тармоғини ерга уламасдан ишлашга, фақат махсус ажратилган шахс кузатуви остида рухсат берилади.

4 m масофадан ортиқ жойда ишлаганда кузатиб туриш талаб қилинмайди.

Ёқилғи юкланган вагонлар ва цистерналардан, шунингдек кислота ва ишқорлар юкланган вагонлардан контакт тармоғи симлари остида юк тушириш ман этилади.

199. Автомобиль-самосвал, автомобиль-цистерна ва бошқа ихтисослаштирилган автомобиллар, ўзи юрувчи машиналар ва конструкцияси одамларни ташишга мосланмаган механизмларнинг кабинасидан ташқарида, шунингдек юк тиркамасида (ярим тиркамасида) ва юк ташувчи мотореллерларда одамларни ташиш ман этилади.

200. Барча турдаги транспорт воситалари ва механизмларнинг ҳайдовчилари (машинистлари) ким томонидан берилишидан қатъий назар «стоп» сигналини бажаришлари шарт.

201. Портловчи, ёнувчи, кучли таъсир қилувчи, заҳарли, осон алангаланувчи ва бошқа хавфли юкларни, шунингдек уларнинг зарарсизлантирилмаган тараларини ташиш «Йўл ҳаракати қоидалари» ва «Автомобиль тарнспортида меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича қоидаларга» мувофиқ амалга оширилиши шарт.

202. Цистерналардан кислоталар ва бошқа хавфли юкларни қуйиб олиш ёки уларни таралар билан тушириш мазкур Қоидаларнинг 17-иловасини 1-банди талабларига мувофиқ амалга оширилади.

203. Кислотали, ишқорли ва суюқ ёнмас химикатларнинг бутилларини мазкур Қоидаларнинг 53-банди талабларига мувофиқ саватчалар ёки ёғоч панжараларда ташиш зарур. Бутиллар автомобиль кузовида ўрнатилган ва зичлаб ёпилган бўлиши шарт.

Бутилли саватларни (ёки панжараларни) бирини-бири устида (икки қаторда) ташиш вақтида синишдан биринчи қаторни сақловчи мустаҳкам қистирмасиз ўрнатиш ман этилади.

Ёнувчи суюқликларни автомобилларда бутилларда, бидонларда, челакларда ва уларга ўхшаш идишларда ташиш ман этилади; бу мақсад учун пробкаси зич ёпиладиган металл тарадан фойдаланиш зарур.

204. Хавфли ва оғир вазнли юкларни ташиш, шунингдек транспорт воситасини ҳаракат қилиши, агар унинг ўлчамларидан бири (юк билан ёки юксиз) қуйидагилардан ортиқ бўлса: баландлиги бўйича йўл юзасидан 3,8 m, кенглиги бўйича — 2,5 m, узунлиги бўйича — 20 m бир тиркамали (ярим тиркамали) автопоезд учун, 24 m икки ва ундан ортиқ тиркамали автопоезд учун ёки юк транспорти воситаси габаритининг орқа нуқтасидан 2 m дан ортиқ чиқиб турган бўлса, «Ички Ишлар Бошқармаси. Йўл ҳаракати хавфсизлигининг Бош бошқармаси»дан рухсат олингандан сўнг амалга оширилади.

205. Юк ортувчи (авто ва электр юк ортувчи) механизмларни бошқаришга 18 дан ёш бўлмаган, юк ортувчи механизмларнинг тузилиши ва эксплуатация қилиниши бўйича ўқитилган ва уларни бошқариш ҳуқуқини берувчи гувоҳномага эга бўлган шахсларга рухсат этилади. Электр юк ортувчи механизмларнинг ҳайдовчилари электр хавфсизлиги бўйича II гуруҳга эга бўлишлари шарт.

Юк ортувчиларни эксплуатация қилиниши ишлаб чиқарувчи завод йўриқномасига мувофиқ амалга оширилиши шарт.

206. Оғирликларни механизациялашган усулда юклаш, тушириш ва жойдан -жойга кўчириш мазкур Қоидаларнинг 8-иловаси талабларига мувофиқ амалга оширилиши шарт.

207. Юкларни қўлда кўтаришда ва жойдан-жойга кўчиришда амалдаги қонунчилик билан ўрнатилган оғирликларни ташиш меъёрларига, яъни аёллар учун оғирликларни қўлда кўтаришга ва ташишга чегаравий рухсат этилган санитария меъёрлари ва ўсмирлар учун оғирликларни қўлда кўтаришга ва ташишга чегаравий рухсат этилган санитария меъёрларига (2006 йил 29 октябрда Ўзбекистон Республикаси Давлат бош санитария шифокори томонидан 0115-01 ва 0116-01 рақамлари билан тасдиқланган) риоя қилиниши лозим.

208. Юкларни жойдан-жойга кўчириш йўлларини тоза ҳолатда сақлаш зарур; уларни ахлатлар ва нарсалар билан тўсиб қўйилишига йўл қўйилмайди.

209. Барча такелаж мосламаларидан (катоклар, кўприкчалар, замбилғалтак, канатлар ва б.), шунингдек ломлар, беллар ва бошқалардан фойдаланилганда ишларни бошлашдан олдин уларнинг ишга яроқлилигини текшириш зарур.

210. Ғилдираб кетадиган юкларни (қувурлар, бочкалар) автомашиналар ва платформаларга юклашда арқонлар билан ушлаб туриш билан бирга қияланган майдончалар ва ходачаларни қўллаш шарт.

211. Қияланган юза бўйича туширилаётган ёки кўтарилаётган юк остида туриш ман этилади. Хар доим ундан четда туриш керак.

212. Юкларни туширишда ва юклашда қўлланиладиган арқон, юк оғирлигини ҳисобга олган ҳолда танланиши керак. Юк тушириш тезлигини автомашина кузовида (платформада) турган ишчилар ростлаши шарт.

213. Бир вақтнинг ўзида автомашинадан ёки платформадан юкларни тушириш ва ундан олдин туширилган юкни олиб қўйиш (бошқа жойга кўчириш) ман этилади.

214. Тўлдирилган шиша бутилларни албатта икки ишчи ташиши шарт. Бутилни савати билан биргалиқда махсус ёғоч яшикларда ёки ўртасида чуқурчаси бор, атрофи ёғоч катак билан ўралган ва бутилнинг 2/3 қисми жойлашиши зарур бўлган махсус замбилда ташиш керак.

Қисқа масофаларга ва зиналар бўйича бутилни икки ишчига, олдиндан саватча таги ва дастаклари текширилгандан кейин рухсат этилади. Бутилни махсус аравачада ташишга рухсат этилади.

215. Ёғоч бочкаларни ерда думалатишда, уларни чамбараги ёнидан итариш керак; бочкани четидан тортишга рухсат этилмайди; оғир бочкаларни роликларда ёки катокларда жойдан-жойга кўчириш керак.

216. Ишлаб чиқариш хоналарида узун ўлчамли юкларни қўлда ташиш алоҳида вазиятларда ва кам ҳажмли ишларда рухсат этилади.

Узун ўлчамли юкларни махсус қисқич кўринишидаги ушлаб турадиган мосламалар ёрдамида ташиш керак.

Узун ўлчамли юкларни қўлда (елкада) ташиш бир ҳил бўйли бўлган бир неча ишчиларга рухсат этилади. Ташиш ва тушириш вақтида ишчилар юкнинг бир томонида бўлишлари керак.

Юкларни беллар дастагида, ломларда ва бошқаларда ташиш ман этилади.

217. Юкларни ортиш-тушириш ишлари сутканинг қоронғи вақтида бажарилаётганда барча иш жойлари белгиланган меъёрларга мувофиқ ёритилган бўлиши шарт.

218. Ҳавозалар, тўшамалар ва бошқа мосламалар «Асбоб ва мосламалар билан ишлаганда хавфсизлик қоидалари» ва КМК 3.01.02 «Қурилишда хавфсизлик техникаси», ГОСТ 27321 «Қурилиш-монтаж ишлари учун устунли тиркалган ҳавозалар», ГОСТ 24258 «Тўшама воситалари. Умумий техник талаблар»га мувофиқ бўлишлари шарт.

219. Баландликда ишлаш учун мўлжалланган ҳавозалар, тўшамалар ва бошқа мосламалар инвентарли бўлиши ва намунавий лойиҳалар бўйича тайёрланиши шарт.

Инвентар ҳавозалар, тўшамалар ва кажавалар ишлаб чиқарган заводнинг (корхонанинг) паспортига эга бўлиши шарт.

Ноинвентар ҳавозалар алоҳида вазиятларда ва уларнинг турғунлиги, шунингдек уларнинг барча асосий элементларининг мустаҳкамлигига ҳисоблар мавжудлигида индивидуал лойиҳа бўйича қурилиши мумкин. Лойиҳада хавфсизлик техникаси ва ишлаб чиқариш санитарияси бўйича муҳандис-инспекторнинг имзоси бўлиши шарт.

Ҳавозалар лойиҳаси уни ишлаб чиққан корхона ёки ташкилотнинг бош муҳандиси, шунингдек уни ишлаб чиқаришга берган корхона ёки ташкилотнинг бош муҳандиси томонидан тасдиқланган бўлиши керак.

220. Ҳавозалар ва тўшамалар қисмларга ажратиладиган металлдан ва ёғочдан бажарилиши мумкин.

Қизиган юзалар ёки ускуналар элементлари ёнида ҳавоза ва тўшамаларни қуриш зарур бўлганда, ҳавозаларнинг ёғоч қисмлари ёнишдан ҳимояланган бўлиши шарт.

221. Ҳавозалар, тўшамалар ва юк кўтариш майдончаларга қўйиладиган юклама лойиҳа (паспорт) бўйича белгиланганидан ортиқ бўлмаслиги шарт. Ҳавозалар ва тўшамаларда йўл қўйиладиган юклама кўрсатилган плакатлар ва уни жойлаштириш схемалари бўлиши шарт.

Тўшамаларда одамларнинг бир жойда тўпланиб туришига йўл қўйилмайди. Ҳавозаларга қўшимча юкламалар (материалларни кўтариш учун машиналардан, юк кўтарувчи майдончалардан ва б.) тушириш зарур бўлган ҳолларда, уларнинг конструкциясида ушбу юкламалар ҳисобга олиниши шарт.

222. Ҳавозалар ва тўшамалардаги ёпмалар уларнинг кўндаланг рейкаларига маҳкамланган бўлиши керак.

Ҳавозалар ва тўшамаларнинг ёпмалари ер ёки том сатҳидан 1,3 m ва ундан юқорида жойлашган бўлса, улар иш тўшамасидан камида 1,1 m баландликда мустаҳкамланган қўл ушлагич, бир горизонтал оралиқ элементли ва баландлиги камида 15 cm бўлган борт тахтасидан иборат устун ва панжарали тўсиқларга эга бўлиши, тахталар ўртасидаги оралиқ 5 mm дан кўп бўлмаслиги шарт. Ҳавозаларнинг ва тўшамаларнинг зиналари ва қопламалари вақти-вақти билан иш вақтида ва ҳар куни иш тугагандан кейин ахлатлардан, қиш вақтида қордан ва муздан тозаланиши ва зарур бўлганда уларга қум сепилиши керак.

223. Демонтаж қилинаётган ускуналарнинг қисмларини (қувурлар, қоплама қисмлари, изоляция ва б.) ва ахлатларни тепадан ташлаб юбориш ман этилади. Ускуналарнинг демонтаж қилинган қисмлари ва ахлатларни ёпиқ қутиларда ва контейнерларда механизацияланган усул билан ёки ёпиқ тарновлардан чиқариб ташлаш керак.

224. Баландлиги 4 m ва ундан юқори бўлган ҳавозалар фақат уларни комиссия томонидан қабул қилиниб, далолатнома расмийлаштирилганидан кейин эксплуатацияга қабул қилинади.

Агар, таъмирлашни пудратчи ташкилот ўзи қурган ҳавозада бажарадиган бўлса, уларни пудратчи ташкилот буйруғи билан тайинланган комиссия эксплуатацияга қабул қилади. Бундай вазиятда комиссияга пудратчи ташкилотнинг муҳандис-техник ходими раҳбарлик қилади.

Ҳавоза энергетика корхонаси томонидан ёки унинг буюртмаси бўйича пудратчи ташкилотлардан бири томонидан қурилган бўлса, унда ҳавозани корхона бўйича буйруқ билан тайинланган ва энергетика корхонасининг муҳандис-техник ходими раҳбарлик қиладиган комиссия эксплуатацияга қабул қилади. Комиссия таркибига, шунингдек ходимлари ушбу ҳавозада ишлайдиган бошқа пудратчи таъмирловчи ташкилотларнинг вакиллари ҳам киритилади.

Ҳавозаларни қабул қилиш далолатномаларини ҳавозаларни эксплуатацияга қабул қилаётган ташкилотнинг бош муҳандиси тасдиқлайди. Далолатнома умумий наряд (наряд) бўйича иш раҳбарида сақланади. Пудратчи-таъмирловчи ташкилот томонидан ўз эҳтиёжлари учун қурилган ҳавозаларни қабул қилиш далолатномасини ушбу ташкилотнинг участка (цех) бошлиғи томонидан тасдиқланишига рухсат берилади.

Далолатнома тасдиқланишига қадар ҳавозаларда ишлаш ман этилади.

225. Ҳавозаларда бир нечта ташкилотлар ишлаганда, уларнинг ҳолати учун ҳавозаларни эксплуатацияга қабул қилган ташкилот жавобгарлик қилади.

226. Баландлиги 4 m гача бўлган ҳавозалар ва тўшамалар фақат уларни иш раҳбари қабул қилгандан кейин ва шакли мазкур Қоидаларнинг 9-иловасида кўрсатилган «Ҳавозалар ва тўшамаларни қабул қилиш ва кўриб чиқиш журналида» ёзиб қўйилганидан кейин эксплуатацияга қабул қилишга рухсат этилади.

227. Ҳавозаларда бир ой ва ундан ортиқ вақт ишланмаганда, шунингдек ёмғир ёққандан кейин, ёки йилнинг совуқ даврида ҳаво исигандан кейин, унинг асоси деформацияланганда улар тузатилиши ва қайта қабул қилиниши шарт.

228. Эксплуатация қилиш жараёнида ҳавозалар ҳар куни ишлар раҳбари томонидан кўриб чиқилиши ва натижалари кўриб чиқиш журналида ёзиб қўйилиши шарт.

Нарядлар ёки оралиқ нарядлар бўйича бир нечта пудратчи ташкилотлар ҳавозаларда ишлаганда, наряд ёки оралиқ наряди бўйича ҳар бир иш раҳбари ҳар куни ҳавозаларни кўриб чиқиши ва натижаларни кўриб чиқиш журналида ёзиб қўйиши шарт.

Журнал умумий наряд (наряд) бўйича иш раҳбарида сақланиши шарт.

229. Тасодифий тагликларда (яшиклар, бочкалар ва б.) туриб ишлаш ман этилади.

230. Қисқа муддатли ишлар бажарилиши зарур бўлганда (такелаж қурилмаларини осиш ва ш.ў.) пол сатҳидан (иш майдончасидан) 1,3 m баландликда ва ундан юқорида ишлар тўшамасиз бажарилаётганда сақлаш камарини қўллаш мажбурийдир. Ишчиларга қаердан чиқиш, сақлаш камарининг карабинларини қаерга илиш тўғрисида йўриқнома берилиши шарт.

Сақлаш камарларида кейинги синаш санаси кўрсатилган ёрлиқ бўлиши шарт. Синаш тўғрисида белги бўлмаса, синаш муддати ўтиб кетган бўлса ёки кўриб чиқилаётганда нуқсон борлиги аниқланса, сақлаш камаридан фойдаланиш ман этилади.

231. Кран илгагига осиб қўйилган юкни ҳавозаларга урилишининг олдини олиш учун, ҳавозанинг бевосита олдида стрела қайилиши билан бир вақтда юкни кўтариш (тушириш) ман этилади.

Юкни кўтариш ва тўшамага туширишни минимал тезликда, равон, турткиларсиз амалга ошириш шарт.

232. Ҳавозаларни йиғиш ва қисмларга ажратиш наряд бўйича иш бошининг раҳбарлиги ва кузатуви остида бажарилиши шарт, бунда ишларни бажариш лойиҳасида назарда тутилган кетма-кетликка риоя қилиниши шарт. Ҳавозаларни йиғишда ва қисмларга ажратишда наряд бўйича иш раҳбари томонидан иштирок этувчи ишчиларга ишларни олиб бориш усули ва кетма-кетлиги, ҳамда хавфсизлик чоралари тўғрисида йўриқнома берилиши шарт.

Ҳавозалар ва тўшамалар ўрнатилаётган ва қисмларга ажратилаётган жойга бегона шахсларнинг кириши ман этилиши шарт.

233. Баландликда ишлар бажарилаётган вақтда пастда ўтиш ман этилган ва хавфли зона тўсилган бўлиши шарт.

Панжарали майдончада ишлаётганда, улардан асбоблар ва материаллар тушиб кетишининг олдини олиш учун ўтиш жойларида зич тахтали қоплама ёпилган бўлиши шарт.

234. Вертикал бўйича ишлар биргаликда бажариладиган бўлса, пастда жойлаштирилган иш жойлари тегишли ҳимоя қурилмалари (тўшамалар, тўрлар, тўсқичлар) билан жиҳозланган бўлишлари шарт, улар вертикал бўйича юқорида жойлашган иш жойидан 6 m дан ортиқ бўлмаган масофада ўрнатилиши шарт.

Баландлиги 6 m ва ундан юқори бўлган ҳавозаларда иш бажарилаётганда камида икки тўшама бўлиши керак: ишчи (юқори) ва ҳимояловчи (пастки), бино ва иншоотларга тиралган ҳавозалардаги ҳар бир жой, булардан ташқари, иш тўшамасидан баландлиги бўйича 2 m дан ортиқ масофада жойлашган тўшама билан юқоридан ҳимояланган бўлиши керак.

235. Металл ҳавозалардан 5 m дан кам масофада жойлаштирилган электр симлари, ҳавозалар ўрнатилиши ва қисмларга ажратилиши вақтида токсизлантирилган ва ерга уланган ёки қобиққа киритилган ёки демонтаж қилинган бўлиши шарт.

236. Вақтинча иш бажарилмаётган ҳавозалар ва тўшамалар ишга яроқли ҳолда сақланиши керак.

237. Юқоридаги ишларни мустақил бажаришга, ёши 18 дан кам бўлмаган, соғлиғига тўғри келадиган, юқорида ишлаш бўйича камида 1 йил иш стажига эга бўлган ва учинчи тариф разрядидан кам бўлмаган тариф разрядига эга шахсларга (ишчилар ва муҳандис-техник ходимларга) рухсат этилади. Биринчи марта юқорида ишлашга рухсат берилган ишчилар 1 йил мобайнида корхона раҳбарининг буйруғи билан тайинланган тажрибали ишчиларнинг бевосита назорати остида ишлаши керак.

238. Баландлиги 4 m гача бўлган кичик ҳажмли ва қисқа муддатли ишлар «Қурилиш-монтаж ишлари учун устунли тирама ҳавозалар» ГОСТ 27321 талабларига мос бўлган нарвонлардан ва қўш оёқли нарвонлардан бажарилиши мумкин.

239. Кўчма тирама нарвонларда ва қўш оёқли нарвонларда туриб пайвандлаш ишларини, электр ва пневматик асбобларни қўллаш билан ишларни бажариш, шунингдек қурилиш-монтаж пистолетлари билан ишлаш ман этилади. Бундай ишларни бажариш учун панжара билан ўралган юқорисида майдончали ҳавозалар ёки қўш оёқли нарвонларни қўллаш керак.

240. Тирама нарвон бўйлаб юкни кўтариш ва тушириш ва унда асбобларни қолдириш ман этилади.

241. Транспорт воситалари ёки одамлар тез-тез ўтиб турадиган жойларда тирама нарвонда туриб ишлаганда, учида махсус учликлар борлигига қарамай тасодифан итариб юборилиши оқибатида йиқилиб тушишининг олдини олиш учун нарвон ўрнатилган жойни тўсиш ёки қўриқлаб туриш керак. Нарвон силлиқ плиткали полда ўрнатилганда, уни мустаҳкамлаш имкони бўлмаган вазиятда, нарвоннинг асосида уни турғун ҳолатда ушлаб туриш учун каска кийган ишчи туриши керак. Бошқа вазиятларда нарвонни пастда туриб қўл билан ушлаб туриш ман этилади.

Нарвон зинапояларида бир кишидан ортиқ одам туриши ман этилади.

242. Одамларни кўтариш учун осма ва кўчма ҳавозалар ва кажаваларни, фақат улар синалгандан кейин эксплуатация қилишга рухсат берилади.

243. Кўчма ҳавозалар ва кажаваларни кўтариш ва тушириш учун хизмат қиладиган лебедкалар «Юк кўтарувчи кранларни тузилиши ва хавфсиз эксплуатация қилиш қоидалари» талабларига мувофиқ бўлишлари керак.

244. Трослар (канатлар) кажавага ёки кўчма ҳавозаларга ва лебедканинг барабанига бириктирилган жойларда маҳкам мустаҳкамланган бўлиши керак. Кажавалар ва кўчма ҳавозаларни кўтаришда тросларнинг ҳаракати эркин бўлиши керак. Тросларни чиқиб турган конструкцияларга ишқаланишига рухсат берилмайди. Лебедка ва кўчма ҳавозалардан туриб иш бажарилмаётган пайтда, улар ерга тушириб қўйилган бўлиши керак. Кажавалар ва ҳавозалар жойдан-жойга кўчирилганда тросни лебедка барабанига тўғри ўралишини назорат қилиб туриш керак.

245. Кажавалар ва кўчма ҳавозаларни кўтариш ва тушириш учун қўлланиладиган лебедкалар, пойдеворда мустаҳкамланган бўлиши ёки иккиланган ишчи юкламасида уларнинг турғунлигини таъминлаш учун балласт билан таъминланган бўлиши керак. Балласт лебедканинг рамасида маҳкам мустаҳкамланган бўлиши шарт.

Лебедкаларга бегона одамларнинг яқин келиши ман этилади.

246. Осма кажавалар тўрт томондан баландлиги 1,2 m дан кам бўлмаган тўсиқ билан ўралган бўлиши керак. Кажава тўсиқларида эшик ўрнатиш ман этилади.

247. Ҳар куни ишни бошлашдан олдин кажавалар, кўчма ҳавозалар ва канатларнинг ҳолати текширилиши ва ишчи канатни узилиш имитацияси бўйича синов ўтказилиши шарт.

248. Осма ва кўчма ҳавозалар, кажавалар, нарвонлар ва бошқа мосламалар қабул қилишдаги ва даврий синовлардан ўтказилиши шарт. Қабул қилишдаги ва даврий синовлар ҳажми ва дастури норматив-техник ҳужжатларда белгиланиши шарт.

249. Электр пайвандлаш, газалангали ва бошқа оловли ишлар бажарилаётганда қуйидаги ҳужжатлар талабларига риоя қилиниши шарт: «ССБТ. Электр пайвандлаш ишлари. Хавфсизлик талаблари» ГОСТ 12.3.003, Ацетилен, кислород ишлаб чиқаришда ва металларга газалангали ишлов беришда хавфсизлик техникаси ва ишлаб чиқариш санитарияси қоидалари, газ хўжалигида хавфсизлик қоидалари, босим остида ишлайдиган идишларнинг тузилиши ва хавфсиз эксплуатация қилиш қоидалари, халқ хўжалиги объектларида пайвандлаш ва бошқа олов ишлари ўтказилаётганда ёнғин хавфсизлиги қоидалари, металларни пайвандлашда, суюлтириб қоплашда ва кесишда санитария қоидалари, «Қурилишда хавфсизлик техникаси» КМК 3.01.02 ва «Истеъмолчиларнинг электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари» (2004 йил 9 июль, рўйхат рақами 1383 — Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлар тўплами, 2004 йил, 27- сон, 317 - модда).

250. Пайвандлаш ускуналари қуйидаги ҳужжатларга мувофиқ бўлиши шарт: «ССБТ. Металлларга газалангали ишлов бериш ва термик чанглатиш билан қоплаш учун ускуналар ва аппаратлар. Хавфсизлик талаблари» ГОСТ 12.2.008, «ССБТ. Плазмали ишлов бериш учун электрпайвандлаш қурилмалари. Хавфсизлик талаблари» ГОСТ 12.2.007.8, «ССБТ. Ацетилен қувурлари. Хавфсизлик талаблари» ГОСТ 12.2.060, «ССБТ. Газсимон кислород билан ишловчи ускуналар. Умумий хавфсизлик талаблари» ГОСТ 12.2.052 ва «Электр қурилмаларнинг тузилиш қоидалари» .

251. Ишлаб турган ускуналар зонасидаги ва ишлаб чиқариш хоналаридаги ускуналарда оловли ишлар мазкур Қоидаларда назарда тутилган наряд бўйича бажарилиши шарт. Наряднинг «Хавфсизлик чораларини таъминлаш учун» сатрида иш жойини тайёрлаш ва хавфсизлик чоралари бўйича тадбирлардан ташқари ёнғин хавфсизлиги талаблари кўрсатилиши шарт. Бу вазиятда наряд бир вақтнинг ўзида пайвандлаш ишларини ўтказишга ҳам рухсат бўлади. Ёнғин хавфини даражаси бўйича иш жойининг тавсифига боғлиқ ҳолда наряд ёнғин хавфсизлиги хизматининг вакили ёки корхонанинг ёнғин хавфсизлиги учун масъул қилиб тайинланган вакили томонидан имзоланади.

Оловли ишларни бажариш учун цех бошлиғи (ёки унинг вазифасини бажарувчи шахс), ёнғин хавфи бор ускуналарда эса бош муҳандис (ёки унинг вазифасини бажарувчи шахс) наряд бериш ҳуқуқига эга.

252. Дефектоскопия бўйича ишларга, ишларни хавфсиз олиб бориш ва шахсий гигиена қоидалари бўйича ўқитилган ва «Билимлари текширилиши ҳақидаги гувоҳномада» ушбу ишларни бажаришга ҳуқуқи борлиги тўғрисида белгига эга бўлган шахсларга рухсат этилади.

253. Радиоизотопли дефектоскоплардан фойдаланиб бажариладиган барча турдаги ишлар радиоизотопли дефектоскопия бўйича санитария меъёрлари талабларига мувофиқ бўлиши шарт.

254. Барча ер остидаги иншоотларда ишлашга рухсат беришдан олдин бевосита иш зонасидаги ҳавонинг таркибида энг кўп бўлиш эҳтимолига эга бўлган зарарли моддаларнинг борлиги текширилиши шарт.

Ер остидаги газ қувурларининг яқинида (ундан икки томонга 15 m гача масофада) жойлашган ер остидаги иншоотлар учун текшириш муддатлари, уларга хизмат кўрсатиш ва уларга одамларни тушириш тартиби корхона бош муҳандиси томонидан тасдиқланган йўриқнома билан белгиланган бўлиши шарт.

Газ қувурига ёндош бўлган иншоотларнинг бирида газ борлиги аниқланса, уларни шамоллатиш чоралари кўрилиши шарт. Шу билан бирга, қўшимча равишда, газ қувуридан 50 m радиус масофадаги ер остидаги қолган иншоотларда газ мавжудлиги текширилиши шарт.

255. Ер остидаги иншоотларда тез-тез учраб турадиган портлаш хавфи бўлган ва зарарли газларнинг тавсифлари мазкур Қоидаларнинг 10-иловасида келтирилган.

256. Ҳар бир цехда (районда, участкада) газ хавфи бор ер ости иншоотларининг рўйхати цех (район, участка) ходимларига маълум қилинади. Рўйхат цехда (районда, участкада) кўринадиган жойга осиб қўйилиши шарт.

Барча ер остидаги газ хавфи бор иншоотлар технологик схемада ва маршрут картасида белгиланган бўлиши шарт. Газ хавфи бор ер остидаги иншоотларнинг люклари бўялган бўлиши шарт (люкнинг иккинчи қопқоғини ёки унинг цилиндрли қисмини сариқ рангга бўяш тавсия этилади).

257. Ер остидаги иншоотнинг ёки резервуарнинг ҳавосида энг кўп бўлиши эҳтимолига эга бўлган зарарли моддалар борлигини газоанализатор асбоби билан аниқлаш керак. Ҳаво намунасини ер остидаги иншоотга ёки резервуарга тушириладиган шланг ёрдамида олиш керак.

Ер остидаги иншоотнинг ёки резервуарнинг ҳавосида кислород етарлиги эканлигини аниқлаш учун газдан хавфсиз бўлган бензинли ЛБВК лампасини қўллашга рухсат этилади. ЛБВК лампаси билан ишлаш завод йўриқномаси бўйича амалга оширилади.

258. Ҳаво намуналарини ер остидаги иншоот ёки резервуарларнинг энг ёмон вентиляцияланадиган юқори ва пастки қисмларидан олиш керак. Намуна юқори зонадан олинаётганда шланг учини ичкарига 20—30 cm масофага тушириш керак. Бу ҳолда ҳаводан зичлиги кам бўлган зарарли моддалар мавжудлигини аниқлаш мумкин. Ҳаводан оғир бўлган зарарли моддалар мавжудлигини аниқлаш учун ер остидаги иншоотнинг пастки зонасидан ҳаво намунасини олиш керак, бунинг учун шлангнинг учи полдан (тупроқдан) дан ортиқ бўлмаган масофага туширилиши керак.

259. Ҳаво намунасини олиш учун ер остидаги иншоотлар ва резервуарларга тушиш ман этилади.

260. Ер остидаги иншоотда ва резервуарда иш бошлашдан олдин ва иш давомида уларни табиий ва мажбурий шамоллатилишини таъминлаш шарт.

Камералар ва каналларни табиий шамоллатиш камида иккита люкни очиш, ҳамда уларнинг олдида ҳаво оқимини йўналтирувчи махсус тўсиқларни ўрнатиш билан ташкил қилинади.

Ер остидаги иншоотда ва резервуарнинг ҳавосида зарарли моддалар мавжудлигида ёки улардаги ҳаво ҳарорати 33°C дан юқори бўлганда, мажбурий шамоллатиш амалга оширилиши керак.

Мажбурий шамоллатиш кўчма вентилятор ёки компрессор билан ер остидаги иншоот ва резервуарлардаги ҳавони 10 — 15 min давомида тўлиқ алмаштириш йўли билан таъминланиши мумкин. Ер остидаги иншоотга туширилган вентиляторнинг шланги пол сатҳигача 25 — 30 cm га етмаслиги керак.

Агар табиий ва мажбурий шамоллатиш зарарли моддаларни тўлиқ чиқариб ташлашни таъминламаса, ер остидаги иншоотга ёки резервуарга фақат шлангли газ ниқобида тушишга рухсат берилади.

261. Ер остидаги иншоотни ёки резервуарни кислород билан шамоллатиш ман этилади.

262. Транспорт юрадиган йўл қисмида жойлашган ер остидаги иншоотларнинг очиқ люкларидан камида 10 — 15 m масофада транспорт ҳаракат қиладиган иккала томонга огоҳлантирувчи белги ўрнатилиши шарт. Аҳоли турадиган пунктлардан ташқарида, иш ўтказилаётган жойдан 50 m дан кам бўлмаган масофада, транспорт ҳаракат қилаётган томонда қўшимча огоҳлантирувчи йўл белгиси ўрнатилади. Иш бажарилаётган жой тўсиб қўйилган бўлиши шарт. Сутканинг қоронғи вақтида ва кўриниш шароити етарли бўлмаганда, огоҳлантирувчи йўл белгилари, шунингдек иш бажарилаётган жой ёнидаги тўсиқлар 42 Vдан юқори бўлмаган кучланишли лампалар билан ёритилган бўлиши шарт. Тўсилган зона қиш вақтида қордан ва муздан тозаланган ҳамда устидан қум сепилган бўлиши шарт.

263. Ер остидаги иншоотларда ва резервуарларда ишлашга ходимларга рухсат беришдан олдин, улар орқали газ, кислота ва бошқа агрессив моддалар тушиши эҳтимоли бор қувурлар узилган бўлиши шарт ва уларнинг фланецли бирикмаларида тиқинлар ўрнатилиши, ёпилган беркитувчи арматураларда эса «Очилмасин — одамлар ишламоқда» хавфсизлик белгилари осиб қўйилиши керак.

Ер остидаги иншоотни ёки резервуарни, улар орқали сув, буғ, мазут ва ҳоказолар тушиши эҳтимоли бор қувурлардан узиб қўйиш мазкур Қоидаларнинг 11-иловасини 1-бандига мувофиқ амалга оширилиши шарт.

264. Ер остидаги иншоотни ёки резервуарнинг люкини очишда шамол томонида (шамолга орқа томон билан) туриш керак.

265. Ер остидаги иншоотда ёки резервуарда бўлиш вақтини, шунингдек дам олиш (ундан чиқиш) вақти давомийлигини иш шароити ва характерига боғлиқ ҳолда наряд берувчи шахс белгилайди, буни наряднинг «Алоҳида шартлар» қаторида кўрсатиб қўяди.

266. Ер остидаги иншоотда ёки резервуарда (ёқилғи ва мойлар сақланиши учун резервуарлардан ташқари) ҳаво ҳарорати 33^оC дан юқори бўлганда алоҳида вазиятларда (аварияларда, агар у одамлар ҳаётига, ускуналарнинг бузилишига ва бошқаларга хатарли бўлса), иш раҳбари рухсати билан ва унинг бевосита раҳбарлигида ходимларнинг куйишини олдини олиш учун зарур чоралар кўрилиши билан рухсат берилади.

Ер остидаги иншоотда ёки резервуарда ҳаво ҳарорати 33 °C дан юқори бўлганда иссиқ махсус кийимда ишлаш керак. Ер остидаги иншоотда ёки резервуарда суюқ муҳит мавжуд бўлганда резинали пойабзалдан фойдаланиш зарур.

267. Ер остидаги иншоотда ёки резервуарда сув сатҳи 200 mm дан юқори бўлса (пол сатҳидан), шунингдек сув ҳарорати 45 °C дан юқори бўлса, уларда ишлаш ман этилади.

268. Ер остидаги иншоотда ёки резервуарда ишлаш учун, шунингдек даврий кўриб чиқиш учун йўриқнома олган бригада тайинланган бўлиши шарт, унинг таркибида камида 3 киши бўлиши шарт, улардан икки киши люк олдида туриши ва ишлаётганнинг ҳолати ва шлангли газ ниқобининг ҳаво олувчи патрубкасини назорат қилиб туришлари шарт. Бегона шахсларга иш жойига яқинлашиш ман этилади.

269. Ер остидаги иншоотда ёки резервуарда одам бор бўлганда, кузатиб турувчилар ер остидаги иншоот ёки резервуар люки олдидан кетиб қолишга ва бошқа ишларга алахсишга ҳақлари йўқ.

Катта узунликка ёки чуқурликка эга бўлган ер остидаги иншоотда ишлаётганни кўз билан кузатиб туришнинг иложи бўлмаса, у билан қабул қилинган сигналлар (мазкур Қоидаларнинг 274-бандига қаранг) ёки телефон ёрдамида алоқа ташкил этилган бўлиши шарт.

Агар ишлаб турган одам ўзини ёмон ҳис қилиб қолган бўлса, у ишни тўхтатиши ва юзага чиқиши шарт, бунда кузатувчи яқинда турган ходимларни жалб қилиб унга ёрдам бериши шарт.

Агар жабрланганнинг олдига тушиш зарур бўлса, кузатувчилардан бири юқорида қолган бошқа кузатувчига қутқариш арқонининг бир учини бериш билан газ ниқобини ва қутқариш камарини кийиши шарт.

270. Ишни бошлашдан олдин газ ниқоби ва шланглар созлигини текшириш зарур.

Ҳавони мажбурий берувчи газ ниқобида, шунингдек ҳаво пуфлагичи ва уларнинг юритмалари ишга яроқлиги текширилиши шарт.

Газ ниқоби ва шлангнинг герметиклиги газ ниқоби кийилган ҳолатда шланг учини қўл билан қисиш йўли билан текширилади. Агар бу ҳолатда нафас олишнинг иложиси бўлмаса, демак газ ниқоби соз ҳолда.

271. Ер остидаги иншоотга ёки резервуарга тушишдан олдин, газ ниқоби маскасининг нафас олиш клапанига ҳавони олиб келувчи гофрланган шланг белдаги камарга мустаҳкамланган бўлиши шарт.

Газ ниқобининг ҳаво олувчи патрубкалари зарарли моддалар чиқаётган ёки чиқиши мумкин бўлган жойдан шамол келаётган томонида жойлаштирилган бўлиши керак ва шундай мустаҳкамланган бўлиши керакки, унда тупроқ юзасидан чанг сўрилиши истисно бўлиши шарт. Вентилятор ёрдамида ҳавони бериш имконияти бўлмаганда, шланг узунлиги 15 m дан ортиқ бўлмаслиги шарт. Шланг кескин эгилишларга эга бўлмаслиги ёки бирон-нарса билан қисилмаслиги шарт.

272. Ер остидаги иншоотда ёки резервуарда ҳавони анализ қилиш портлашдан ҳимояланган турдаги газанализаторини қўллаш билан ўтказилиши шарт, улар йўқ бўлганда эса - ҳаво намунасини олиш ва уни иншоот ёки резервуардан ташқарида анализ қилиш шарт.

273. Ер остидаги иншоотларда ёки резервуар ичида ишлаганда қутқариш камарлари ва арқонларини қўллаш мажбурийдир.

Қутқариш камарларида орқа томондан елка камарлари ва уларнинг кесишишида қутқариш камарини боғлаш учун ҳалқа бўлиши шарт. Камар шундай мосланиши керакки, бунда ҳалқа одам курагидан паст бўлмаган жойда жойлашсин. Елка камарларисиз бел камарларини қўллаш ман этилади. Қутқариш арқонининг бошқа учи кузатувчининг қўлида бўлиши шарт.

274. Газ хавфли ер остидаги иншоотда ёки резервуарда ишлаётган ва кузатувчи орасида алоқа боғлаш учун қуйидаги сигнализация қўлланилади:

иншоотда ишлаётган одам қутқариш арқонини бир марта тортиб қўйса бу «Шланг ва арқонни торт» дегани бўлади. Бунда тортишни, кузатувчи томонидан сигнал (бир тортиб қўйиш) берилганидан ва ер остидаги газ хавфли иншоот ёки резервуардан бир тортиш жавоб олингандан сўнг бошлаш мумкин. Агар жавоб қайтиб келмаса, унда фақат шланг ва арқонни эмас, балки ишлаб турган одамни ҳам тортиб чиқаришни бошлаш керак, чунки бир тортиш у йиқилганида содир бўлиши мумкин;

икки марта тортиш «Шланг ва арқонни тушир» деган сигнални билдиради. Бундай сигнални газхавфли ер остидаги иншоотда ёки резервуарда ишлаётган одам, унга жойдан-жойга ўтиш зарур бўлганда беради;

уч марта тортиш «Ҳамма нарса жойида» деганни билдиради.

Арқон ва шлангни ер остидаги иншоотда ёки резервуарда туриб ишлаётган тортади, шунинг учун кузатувчи арқон ва шлангни жойдан-жойга силжишига халақит бермаслигига ва тушиб кетишга йўл қўймасдан ушлаб туриши шарт. Ишлаб турган одам ҳаракатни тўхтатганда, у уч марта тортиш билан сигнал бериши керак, бу «Ҳамма нарса жойида» деганни билдиради. Кузатиб турувчи арқон ва шланг ҳаракати тўхтаганда сигнал олмагандан кейин, ишлаб тургандан бир тортиб қўйиш билан савол бериши керак, бунга у арқонни уч марта тортилиши билан жавоб олиши шарт;

кузатувчи томонидан қутқариш арқонини бир неча марта қайта тортилиши, газхавфли ер остидаги иншоотда ёки резервуарда ишлаётган одам люк олдига келиши ёки юқорига кўтарилиши кераклигини англатади. Резервуар ичида ишлаб турган берган худди шундай сигналлар уни тортиб олишни талаб қилаётганини белгилайди.

275. Кузатиб турувчилар шамол томонида жойлашиши, ишлаб турган ишчининг аҳволидан вақти-вақти билан хабар олиб туришлари ва унинг сигналлари бўйича қутқариш арқони ва шлангни тушириши ёки ташқарига тортишлари шарт.

276. Агар, шамоллатишга қарамасдан, асбоб зарарли моддалар мавжудлигини қайд этса, унда зарарли моддалар келиб туриши бартараф этилишига қадар ва қайта текшириш билан улар йўқлигини тасдиқланишига қадар ер ости иншоотида ишлаш ман этилади.

Кучайтирилган шамоллатиш билан ер остидаги иншоотда зарарли моддалар келиб туришини бартараф этиш мумкин бўлмаса, унга фақат шлангли газ ниқобида ва мазкур Қоидаларнинг 104-банди талабларига риоя қилган ҳолда тушиш ва ишлаш лозим. Газ хавфли ишлар Ўзбекистон Республикасининг газ хўжапигида хавфсизлик қоидалари талабларига мувофиқ бажарилиши шарт.

277. Ер ости люкларини бевосита қўллар билан, гайка калитлари ва бунинг учун мўлжалланмаган бошқа нарсалар билан очиш ва ёпиш ман этилади; бунинг учун узунлиги 500 mm дан кам бўлмаган махсус илгаклардан фойдаланиш шарт.

278. Иш тугатилгандан кейин люкларни ёпишдан олдин, иш раҳбари ва иш боши ер остидаги иншоотда ёки резервуарда бехосдан ишчилардан кимдир ёки материаллар, асбоблар ва бошқа нарсалар қолиб кетмагани тўғрисида ишонч ҳосил қилишлари шарт. Ер остидаги иншоотда ёки резервуарда иш тугатилганидан кейин люкларни очиқ қолдириш ман этилади.

279. Иссиқлик алмашуви аппаратларини навбатдаги шаҳодатлаш муддати тугагандан кейин ёки ишончли ва хавфсиз ишлашига хавф солувчи нуқсонлар аниқланганда, уларнинг ҳимоя элементлари ва сатҳ ростлагичлари мавжуд бўлмаса ва носоз бўлганда уларни эксплуатация қилиш ман этилади, ҳамда ман этиш сабабларини кўрсатиб, иссиқлик алмашуви аппаратларининг паспортида бу ҳақда ёзиб қўйилиши керак.

280. Барча қувурлар ва иссиқлик алмашуви аппаратлари юқори нуқталарида ҳавони чиқарувчи, пастки нуқталарида ва туриб қолган зоналарида — бевосита ҳаво билан бирлаштирилган, дренаж қурилмасига эга бўлиши керак.

281. Иссиқлик алмашуви аппаратлари ишлаб турганда босим остида бўлган, аппаратнинг айрим элементлари бириктирмаларининг нозикликларини бартараф этиш билан боғлиқ бўлган ишларни ёки таъмирлашни ўтқазиш ман этилади, бундан мазкур Қоидаларнинг 11 - иловасининг 8-бандида қайд этилган вазиятлар истисно.

282. Иссиқлик алмашуви аппаратларининг сақлагич клапанлари, манометрлари ва бошқа арматуралари созлигини иссиқлик алмашуви аппаратларига хизмат кўрсатиш йўриқномасига мувофиқ хизмат кўрсатувчи ходимлар текшириши керак.

283. Буғ-сувли трактларда тешиклар аниқланганда, цехнинг смена бошлиғи зудлик билан хавфли зонасини аниқлаши, у ерда барча ишларини тўхтатиш, у ердан барча ходимларни олиб чиқиши, шу зонани тўсиб қўйиши ва «Ўтиш ман этилади», «Эҳтиёт бўлинг! Хавфли зона» хавфсизлик белгиларини осиб қўйиши шарт.

Кўрилган чоралар тўғрисида юқори турган навбатчига хабар берилиши керак.

284. Таъмирлашниши керак бўлган иссиқлик алмашуви аппарати ёки қувурнинг участкаси, унга буғ ёки иссиқ сув келиб тушишининг олдини олиш учун ёндош қувурлар ва ускуналар, дренаж ва айланиб ўтувчи линиялар томонидан узиб қўйилган бўлиши керак. Атмосфера билан бевосита уланадиган дренаж линиялари ва ҳавони чиқариб ташлагичлар очиқ бўлиши керак.

285. Буғ қувурларини пуфлаш монтаж, таъмирлаш ёки ишга туширувчи-созловчи ташкилот (участка) раҳбарияти томонидан тасдиқланган ва корхона (цех) раҳбарияти билан келишилган махсус дастур бўйича амалга оширилиши керак.

Буғ қувурларини пуфлаш учун ишлатиладиган вақтинчалик пуфлаш қувурлари, иссиқликдан узайишини ҳисобга олиб, ёпмалар ва бошқа конструкцияларга ҳисобланмаган кучларни бермасдан эркин ҳолда жойлаштирилиши керак ва ёнишни олдини олиш мақсадида улар ёғоч конструкцияларига тегиши мумкин эмас.

Хизмат кўрсатиш жойларида вақтинчалик қувур изоляция билан қопланган бўлиши керак. Бино чегарасидан чиқадиган қувурларнинг учидаги қисми учун ўрнатилган таянч ишончли мустаҳкамланган бўлиши керак. Буғни чиқариб юбориш жойи шундай танланиши керакки, ушбу хавфли зонада ходимлар, механизмлар ва ускуналар бўлмаслиги керак.

Пуфлашни ростлаш учун буғ қувурининг пуфланаётган участкаси бошида буғли сурилма қопқоқ ўрнатилган бўлиши керак. Пуфлашни бошлашга қадар барча пуфланаётган қувур иссиқлик изоляцияси билан қопланган ва қўзғалмас таянчлар тортиб қўйилишининг сифати текширилган бўлиши керак. Буғ қувури олдидаги ҳавозалар ва тўшамалар қисмларига ажратиб қўйилган бўлиши керак.

Бевосита пуфлашдан олдин, ифлосланишни олдини олиш учун дренажлар ёпиқ бўлиши шарт. Буғ задвижкасини аста секин очиш керак.

Гидравлик уриш аломатлари пайдо бўлганда буғ қувурига буғ берилиши зудлик билан тўхтатилиши ва барча дренажлар тўлиқ очилиши шарт.

Буғ қувурларининг пуфлашда иштирок этувчи ходимлар буғ қувури унинг қуўғалувчи таянчлари ва осмалари ҳолатини назорат қилиб туришлари шарт.

Вақтинчалик пуфлаш қувурининг чиқариш қувури чиққан жойидаги ҳудуд тўсилган бўлиши ва унинг чегаралари бўйича кузатувчилар қўйилиши шарт.

Пуфлашда иштирок этувчи ходимлар шовқинга қарши наушник ёки тиқинлар билан таъминланган бўлиши шарт.

286. Иссиқлик алмашуви аппаратлари ва қувурларга хизмат кўрсатиш мазкур Қоидаларнинг 10-иловаси талабларига мувофиқ амалга оширилиши шарт.

287. Айланадиган механизмларни таъмирлашга тайёрланиши нарядда кўрсатилган иш бажариш шартларига мувофиқ амалга оширилиши керак. Бунда механизм тўхтатилган бўлиши шарт, механизмнинг электр двигателидан ва арматуранинг электр юритмасидан кучланиши олиб қўйилиши керак, электр двигателнинг таъминловчи кабели «Электр ускуналарни эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига» мувофиқ ерга уланган ёки бириктирувчи муфта ажратилган бўлиши керак.

Айланадиган механизм ва электр двигателда бир вақтда ишлаганда муфта ажратиб қўйилган бўлиши керак. Муфтани ажратишни айланадиган механизмни таъмирлашга берилган наряд бўйича таъмирловчи ходимлар амалга оширади.

Механизмнинг ёпиш арматурасини (сурилма қопқоқлар, асбоблар, тўсма қопқоқлар, вентиллар ва б.) ишлар хавфсиз бажарилишини таъминловчи ҳолатга ўрнатиш керак.

Арматурани бошқариш юритмаларининг штурваллари занжир ёки бошқа қурилмалар ва мосламалар ёрдамида қулфга беркитилиши керак.

Механизмнинг узилган юритмалари ва ишга тушириш қурилмаларидан кучланиш берилишини ва ёпиш арматураларни очиш-ёпишни ман этувчи хавфсизлик белгилари, ишлар бажариладиган жойда эса — «Шу ерда ишлаш» хавфсизлик белгиси осиб қўйилиши керак.

288. Электр юритмали айланувчи механизмлар таъмирлашга чиқарилаётганда электр двигателдан ва электр юритмаларидан кучланишни олиб қўйишни электротехник ходимлар бажариши керак.

289. Айланувчи механизмни ишлатиб кўриш ёки мувозанатлаштириш даврига тармоққа улашда механизмнинг электр двигателини авариявий узиш кнопкаси ишга туширилган бўлиши керак.

Тармоқдан авариявий узиш кнопкаси олдида, кузатувчи қўйилган бўлиши керак. У иш раҳбарининг сигнали бўйича механизмни тармоқдан узиши керак.

290. Айланувчи механизмни ишга туширишдан олдин, шу жумладан ишлатиб кўришдан олдин ҳам, бириктириш муфтаси йиғилган бўлиши, ҳаракат қилинадиган барча қисмларнинг тўсиқлари ўрнатилиши, хавфсизлик белгилари олиб қўйилиши, асбоб ва материаллар йиғиб олиниши ва одамлар иш жойидан чиқарилган бўлиши керак.

Иш раҳбари нарядни цехнинг смена бошлиғига топшириши керак. Оралиқ наряд бўйича ишлаганда наряд уни берган шахсга топширилиши керак.

Механизм ишлатиб кўрилгандан кейин (унда ишларни давом эттириш зарур бўлса) иш жойи, нарядда кўрсатилган ишларни бажариш шартларига мувофиқ янгидан тайёрланади.

291. Айланувчи механизм роторини мувозанатлашда, фақат ротор айланишини олдини олиш бўйича чоралар кўрилгандан кейин, юкларни осиш мумкин.

292. Махсус мувозанатлаш станокларида тутунсўрғичлар ёки вентиляторлар роторларини статик мувозанатлаштиришдан олдин ротор йиқилишига тўсиқлик қилувчи тиргаклар ўрнатилган бўлиши керак.

293. Пастга тушувчи газ йўлига чиқишга эга бўлган вентилятор, тутунсўрғич ичида ишлашга фақат ушбу газ йўлини мустаҳкам тўшама билан ёпилгандан ва ротор айланиб кетишини олдини олиш бўйича чоралар кўрилгандан кейин рухсат берилиши мумкин.

294. Тортиш-пуфлаш машиналарининг роторларини чиқариб олиш учун қўлланадиган мосламалар «Саноатконтехназорат» Давлат инспекциясининг талабларига мос бўлиши керак. Тортиш-пуфлаш машиналарининг роторларини чиқариб олиш зонасидан одамлар четга чиқарилиши керак.

295. Тортиш-пуфлаш машиналарида 1,3 m ва ундан юқоридаги таъмирлаш ишлари мазкур Қоидаларнинг III бобининг 6-параграфи талабларига мувофиқ ҳавозалар ва тўшамалардан амалга оширилиши шарт.

296. Тортиш-пуфлаш машиналарининг броняси алмаштирилаётганда ва куракчаларни металл билан суюлтириб қоплашда корпус қопқоқлари очиқ бўлиши керак.

297. Ишчи ғилдиракларнинг обечайка фаскаларининг юзаларини ва куракчаларни пайвандлашдан олдин тозалаш учун силлиқлаш машиналари қўлланилганда тегишлича «ССБТ. Пневматик қўл машиналари. Умумий хавфсизлик талаблари» ГОСТ 12.2.010 ва «ССБТ. Қўл электр машиналари. Ишчи асбоби айланиш ҳаракатли силлиқлаш, дискали ва силлиқлаш ва ялтиратиш машиналарини синаш усуллари ва умумий хавфсизлик талаблари» ГОСТ 12.2.013.3 талабларига риоя қилиш керак.

Куракчалар прихваткасини ишчи ғилдирак обечайкасида ўрнатилган кондуктор ёрдамида амалга ошириш шарт.

298. Тортиш-пуфлаш машиналарининг роторида бевосита барча пайвандлаш ишлари ерга уланган роторда бажарилиши керак.

299. Тортиш-пуфлаш машиналари куракчаларини металлни суюлтириб қоплашда металл куйишидан ва электропайвандловчига эритилган металл тушишидан эҳтиёт бўлиш керак.

Роторни чиқармасдан тегирмон ичидаги болғалар ва тортиш-пуфлаш машиналарининг куракчаларини суюлтирилган металл билан қоплашни керакли ҳаво алмаштирилишини таъминловчи вентиляция мавжудлигида, ва электр хавфсизлиги бўйича III гуруҳга ёки ундан юқори гуруҳга эга бўлган кузатувчи назорати остида амалга ошириш керак; кузатувчи тегирмон ёки тортиш-пуфлаш машинанинг ташқарисида туриши керак. Тегирмон ёки тортиш-пуфлаш машинанинг ичида турган электрпайвандчи страховка арқонли қутқариш белбоғида бўлиши керак, арқонни учи кузатувчида бўлиши керак.

300. Ишлаб турган ускуналарда иссиқлик изоляциялаш ишларини ўтказиш ман этилади, иссиқлик изоляциясини ҳимоя қатлами билан қоплаш ва кожухлаштириш ишлари бундан истисно.

Ускуналар ва конструкцияларда зангланишга қарши бўяш ва изоляциялаш ишлари КМК, ШНК, «ССБТ. Қурилиш зангланишга қарши ишлар. Хавфсизлик талаблари» ГОСТ 12.3.016, «ССБТ. Бўяш ишлари. Умумий хавфсизлик талаблари» ГОСТ 12.3.005 ва «Қурилишда хавфсизлик техникаси» КМК 3.01.02 талабларига мувофиқ бажарилиши керак.

301. Изоляцияланиши керак бўлган ускуналарда ишлашни бошлашдан олдин буғланиш, оқиш йўқлиги, ҳамда ишлаб турган қўшни ускуналарнинг ишлаш режими турғунлиги тўғрисида ишонч ҳосил қилиш керак.

302. Ускуналар гидравлик ва пневматик синалиши даврида, шунингдек, синалаётган ускуналар ва қувурлар зонасида изоляциялаш ишларини ўтказиш ман этилади

303. Изоляция мастикасини резинали қўлқоплар ва ҳимояловчи кўзойнакларда суриш керак.

304. Минерал ва шиша пахтаси ва улардан ишлаб чиқарилган маҳсулотлар билан ишлашни ҳимояловчи кўзойнаклар, чангга қарши респираторлар ва қалин матодан ишлаб чиқарилган қўлқопларда бажариш керак. Махсус кийимнинг енглари ва ёқаларининг тугмалари қадалган бўлиши керак. Енгларни шимариб ишлаш ман этилади. Шимлар этикларнинг устидан кийилиши керак.

Суюқ шиша, иссиқлик изоляцияси ва таркибига суюқ шиша кирган мастика кўринишидаги материаллар билан ишлаш, шунингдек, оҳак-асбоцементли, перлитли, вермикулитли қоришмалар ва мастикалардан фойдаланиб изоляция ва сувоқларни ўтқизиш ишлари резинали кислота ва ишқор бардошли қўлқоплар ва ҳимояловчи кўзойнакларда бажарилиши керак.

305. Стационар ёки кўчма циркуляр арра билан иссиқлик изоляцияси маҳсулотларни кесиш, улар қаттиқ маҳкамланган, тўсиқлар ўрнатилган ва тортиб олувчи вентиляция уланганда рухсат этилади. Арранинг айланиб турган дискига қўлларни яқинлаштириш ман этилади.

306. Стационар ва кўчма циркуляр арраларида ишлашга фақат ўқитилган ва йўриқнома берилган ишчиларга рухсат этилади.

Симларни қўллаб иссиқлик изоляциялаш ишлари бажарилаётганда изоляциянинг симли каркас ва симли мустаҳкамлаш деталларининг учлари қайрилган ва изоляция ёки сувоқ қатлами билан ёпилган бўлиши керак; симлар учини қайирмасдан қолдириш, ҳамда куйдирилмаган симни қўллаш ман этилади.

307. Тушириладиган изоляция материаллари баландлиги 1,2 m дан баланд бўлмаган тўпларга тахланиши керак. Сочиладиган материалларни фақат тўпнинг устидан олиш керак.

308. Изоляция материалларини юқорига етказиб бериш механизацияланган бўлиши керак.

Чангланадиган изоляция материаллари, минерал ёки шиша пахтаси ишлаш жойига контейнерлар ёки пакетларда, уларни чангланишига йўл қўйилмас шартларга риоя қилиб етказиб бериш керак.

309. Изоляция ва қопламалар қисмларга ажратилаётганда, қувурлар деворларига ва ускуналарга уриш ман этилади.

Изоляцияни ҳимояловчи кўзойнакларда ва фақат юқоридан пастга қараб қисмларга ажратиш керак.

Қисмларга ажратилаётган изоляция чанг чиқаришини олдини олиш учун уни намлаш керак.

310. Тунука ва стеклопластикларни бичишда ва кесишда, уларнинг ғадири ва ўткир қирралари билан қўлларни кесиб юборишдан эҳтиёт бўлиш керак.

Ишлаётган қайчиларнинг тиғи яқинида қўлларни тутиш ман этилади.

311. Изоляция материалларини пневматик узатишни бошлашдан олдин қоришмани пневматик узатиш қурилмаси созлиги тўғрисида ишонч ҳосил қилиш керак. Қурилманинг носоз элементлари билан, шунингдек, узатувчи ҳавонинг босимини кўрсатувчи манометрлар бўлмаса ёки улар носоз бўлганда ишлаш ман этлади.

Қоришма ёки мастика узатиладиган шлангларни қайириб эгиш ман этилади.

312. Қоришмаларни узатувчи қувурлар монтаж қилингандан кейин ва кейинчалик ҳар 3 ойда камида бир марта, ишчи босимдан 1,5 баравар ортиқ босим билан гидравлик синалиши керак. Синаш натижалари далолатнома билан расмийлаштиради ва техник паспортда қайд этилади.

313. Босим остидаги қоришма қувурларини таъмирлаш, шунингдек, уларнинг фланецли бирикмаларини тортиб қўйиш ман этилади.

314. Агар қоришма қувурларининг бирикмалари (туташлари) орқали ўтмай қолса, компрессорни тармоқдан узиш, носоз узелни қисмларга ажратиш ва ҳосил бўлган тиқинни олиб ташлаш керак. Қоришма қувурни тиқинни бартараф этиш мақсадида уриб чиқиш ман этилади.

315. Қориштиргич барабанини тозалаш учун рубильник узилиши ва қориштиргич электр двигателидан сақлагичлар олиб қўйилиши керак; рубильникда «Уланмасин одамлар ишламоқда» хавфсизлик белгиси осиб қўйилиши керак.

Қориштиргич ишлаётганда унинг барабанига қўлларни тиқиш, шунингдек ҳаракат вақтида бу барабанни юксизлантириш ман этилади. Қориштирма қориштиргичнинг барабанлари ўлчамлари 70 х 70 mm дан ортиқ бўлмаган ҳимоя тўри билан ёпилган бўлиши керак.

Қориштиргичнинг юкланиш ковши учун чуқурчани тозалаш учун фақат ковш кўтарилган ҳолатда фиксация қилингандан кейин рухсат этилади. Кўтарилган ва фиксация қилинмаган ковш тагида ишчилар туриши ман этилади.

316. Қоришма қувури пуфланаётганда ва тозаланаётганда ҳимояловчи кўзойнагида ишлаш зарур.

Қориштиргични сиқилган ҳаво билан пуфлаш вақтида ушбу ишни бевосита бажараётганлардан ташқари барча ходимлар пуфлаш зонасидан камида 10 m масофагача чиқарилиши керак.

317. 1,3 m ва ундан юқорида жойлаштирилган ускуналарни изоляциялаш учун мазкур Қоидаларнинг III бобининг 6-параграфи талабларига мувофиқ ҳавозалар ўрнатилиши керак.

318. Компрессор қурилмалари ва ҳаво қувурларини эксплуатация қилиш ва таъмирлаш «Стационар компрессор қурилмалари, ҳаво қувурлари ва газ қувурларини тузилиши ва эксплуатация қилиш қоидалари» ва «Саноатконтехназорат» Давлат инспекцияси томонидан тасдиқланган «Босим остида ишловчи идишларни тузилиши ва хавфсиз эксплуатация қилиш қоидалари»га мувофиқ амалга оширилиши керак.

319. Компрессор қурилма хонасига кириш хизмат кўрсатувчи ходимларни чақириш учун сигнализация билан жиҳозланган бўлиши керак ва эшигида «Кириш ман этилади» тақиқловчи хавфсизлик белгиси осиб қўйилган бўлиши керак.

320. Ер қазиш ишлари «Қурилишда хавфсизлик техникаси» КМК 3.01.02 талабларига мувофиқ бажарилиши керак.

321. Энергетика корхоналарининг ҳудудида, шунингдек ер ости коммуникацияларининг муҳофаза зонасида (электр кабеллар, газ қувурлари ва б.) ер қазиш ишлари фақат ушбу коммуникацияларни эксплуатация қилиш учун жавобгар цех (район) ёки ташкилот раҳбариятининг ёзма рухсати билан бажарилади. Рухсатномага коммуникацияларнинг жойлаштирилган жойи ва ётқизилган чуқурлиги кўрсатилган режа (схема) илова қилинган бўлиши керак. Ишларни бажаришдан олдин ер ости коммуникациялар жойлаштирилган жойларни кўрсатувчи хавфсизлик белгилари ёки ёзувлари ўрнатилган бўлиши керак.

322. Ишлаб турган ер ости коммуникациялар зонасида ер қазиш ишлари наряд бўйича иш раҳбарининг бевосита кузатуви остида амалга оширилиши керак, кучланиш остидаги кабель, ишлаб турган газ қувури, иссиқлик трассасининг муҳофаза зонасида эса эксплуатация қилувчи ташкилот вакилининг кузатуви остида амалга оширилиши керак.

323. Ишлаб турган ерости коммуникацияларнинг бевосита яқинида (0,3 m кам масофада) фақат белкураклар билан кескин уришларсиз ерни қазишга рухсат этилади.

324. Ер ости иншоотларининг ишчи режаларида (схемаларида) кўрсатилмаган портлаш хавфи бўлган материаллар ёки ўқ-дорилар топилганда ер қазиш ишлари зудлик билан тўхтатилиши керак. Ишчилар хавфсиз зонага чиқарилиши ва бегона одамлар хавфли зонага киришини олдини олиш учун чоралар кўрилиши керак. Тегишли ташкилотлардан рухсат олгунга қадар ишлашни бошлаш ман этилади.

325. Траншеялар ва котлованларда зарарли газ аниқланганда, улардаги ишлар зудлик билан тўхтатилиши, ишчилар эса хавфли зонадан чиқарилиши керак.

Ишлар, ушбу зонага газ келиши тўхтатилгандан ва ундаги мавжуд газ чиқариб ташлангандан кейин яна давом эттирилиши мумкин.

Газланган зонада ишларни давом эттириш зарур бўлса, мазкур Қоидаларнинг III боби 9-параграфида қайд этилган талабларга риоя қилиш керак.

326. Яқинида газ қувури бўлган ёки газ йиғилиб қолиши мумкин бўлган траншеяларда очиқ оловни қўллаш ман этлади.

327. Бўш ёки нам тупроқда траншея қазилганда, агар уларнинг ўпириб тушириш хатари бор бўлса, уларнинг деворлари ишончли мустаҳкамланиши керак.

Сочилувчи тупроқларда деворларни мустаҳкамламасдан ишларни бажариш мумкин, бироқ бунда тупроқнинг табиий қиялигига мос бўлган қияликни сақлаш керак.

328. Мустаҳкамланмаган қияликлар ва чуқурларнинг вертикал юзаларининг ҳолати устидан мунтазам назорат қилиш зарур. Ёриқлар пайдо бўлганда ишчилар хавфли жойдан зудлик билан чиқарилиши керак ва ундан кейин тупроқ йиқилиб тушишига қарши чоралар кўрилиши керак.

329. Котлован ва траншеяларга фақат панжарали қўш оёқли нарвон ёки тирама нарвон бўйлаб тушиш керак.

330. Одамлар ва транспорт юрадиган жойларда қазилаётган котлованлар ва траншеялар «Қурилиш майдончалари ва қурилиш-монтаж ишларини бажариш участкаларининг инвентар тўсиқлари. Техник шартлари» ГОСТ 23407 талабларига мувофиқ тўсилган бўлиши керак. Тўсиқларда огоҳлантирувчи хавфсизлик белгилари, қоронғи вақтида эса — сигнал ёритишлари ўрнатилиши керак.

331. Тўсикдан темир йўлнинг энг яқин рельсигача масофа 2,5 m дан кам бўлмаслиги керак.

332. Қазилган чуқурларнинг деворларини мустаҳкамламасдан уларнинг четида тупроқ қулаб тушиши призмаси чегарасида қурилиш машиналари ва автотранспортни туриши ва ҳаракат қилиши, лебедкалар, ускуналар, материаллар ва бошқаларни жойлаштириш ман этилади.

Махкамлагичлари бўлган чуқурликларнинг тупроқ қулаб тушиши призмаси чегарасида қурилиш машиналари ва транспорт воситаларини туриши ва ҳаракат қилишига, дастлаб, улар юкламасининг қиймати ва динамиклигини ҳисобга олган ҳолда, махкамлагич мустаҳкамлигини ишларни бажариш лойиҳасида кўрсатилган қийматларга мувофиқлиги ҳисоблаб текширилгандан кейин рухсат берилади.

333. Котлованлар ва траншеяларнинг тахтали мустаҳкамлагичларини тупроқни жойига тўкиш бўйича пастдан юқорига йўналишда қисмларга ажратиш керак.

Мустаҳкамлагичларни қисмларга ажратишда бир вақтнинг ўзида баландлик бўйича учта тахтадан оширмасдан олиш, сочилувчи ва нотурғун тупроқларда эса -фақат битта тахтадан олиш рухсат этилади. Тахталар олиниши бўйича тиргаклар фақат янгиси ўрнатилгандан кейин олиниши мумкин.

Мустахкамлагичларни қисмларга ажратиш бевосита иш раҳбари кузатуви остида амалга оширилиши керак.

334. Тупроқни электрда иситиш билан боғлиқ бўлган ишлар алоҳида вазиятларда ва «ССБТ. Қурилиш. Электр хавфсизлик. Умумий талаблар» ГОСТ 12.3.013 ва «ССБТ. Электр хавфсизлик. Ҳимоя заминлаш, ноллаш» ГОСТ 12.1.030 талабларига мувофиқ бажарилиши шарт.

335. Буғлантириш ва тутун газлари билан тупроқ иситилаётганда ишчиларни куйиши ва зарарли газлар билан заҳарланишини олдини олиш бўйича чоралар кўрилиши керак.

336. Ер қазиш машиналари ишлаши билан боғлиқ бўлган ходимлар, ҳайдовчи (машинист) берадиган товуш сигналлари маъносини билиши керак.

337. Экскаватор ишлаб турган вақтда қуйидагилар ман этилади:

мустаҳкамлаш учун мўлжалланмаган буюмлардан уни мустаҳкамлаш учун фойдаланиш;

мустаҳкамлаш инвентар тиргаклар билан амалга оширилиши керак;

экскаватор ҳаракат қилаётган зонадан 5 m дан кам масофада туриши;

ковш кўтарилган ҳолатда бўлганда уни тозалаш.

338. Ер қазувчи машиналар ва механизмлар электр узатиш линиялари яқинида юраётганда ва ишлаётганда мазкур Қоидаларнинг 195 - банди талаблари бажарилиши керак.

339. Темир йўл хўжалигига хизмат кўрсатишда қуйидаги ҳужжатлар талаблари бажарилиши керак: «Ўзбекистон темир йўллари устави», «Ўздавтемирйўлназорат» Давлат инспекциясининг қоидалари ва йўриқномалари: «Ўзбекистон темир йўллари» ДАТЙК темир йўлларида поездлар ҳаракати ва маневр ишлари бўйича йўриқнома; «Ўзбекистон темир йўллари» ДАТЙК темир йўлларида сигнализация бўйича йўриқнома ва ички темир йўлларни эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси бўйича инструктив кўрсатмалар.

Ички темир йўллар бўйича поездлар юришида ва маневр ишларида ёндош темир йўл станцияси билан келишилган маҳаллий йўриқномаларга риоя қилиш керак.

340. Барча ногабарит жойлар огоҳлантирувчи ёзувлар билан белгиланган ва зарур вазиятларда ёритилган бўлиши керак.

341. Темир йўлларни одамлар ва транспорт кесиб ўтиш жойлари ўтиш йўлаклари ва транспорт ўтиш жойлари билан жиҳозланган бўлиши керак.

Одамлар юрадиган йўлаклар энг маъқул жойларда ўрнатилиши ва хавфсиз ўтишни таъминлашлари керак. Темир йўлдан ўтиш жойларида рельс боши сатҳида тўшамалар ўрнатилган бўлиши керак.

Ўтиш йўллари олдида «Йўл бўйлаб ўтиш жойи» ва «Темир йўлдан ўтиш жойи» махсус кўрсаткичлари ўрнатилган бўлиши керак.

Ўтиш жойининг энг кам кенглиги 1,5 m дан кам бўлмаслиги, юк билан ўтиш жойи камида 2 m бўлиши керак.

342. Темир йўл бўйлаб юриш йўлаклари одамлар ўтишига тўсқинлик қилувчи вақтинчалик ёки доимий қурилмалар билан тўсиб қўйилиши мумкин эмас.

343. Темир йўлдан транспорт ўтиш жойларида шлагбаумлар, сигнализация, ёритгичлар, тўсувчи устунлар ёки қўлушлагичлар ва огоҳлантирувчи хавфсизлик белгилари ўрнатилган бўлиши керак. Қўриқланадиган транспорт ўтиши жойларида энг яқин станция ёки пост билан телефон алоқаси бўлиши керак.

344. Сигнал қурилмаларининг бўёқлари (шлагбаумлар, устунчалар, йўл белгилари ва б.) йилда камида 2 марта янгиланиши керак.

345. Кам ишлатиладиган темир йўл линияларининг стрелкали ўтказгичлари, ҳаракат қилиш частотаси ва характерига, йўл профелига ва бошқаларга қараб қулфларга беркитилиши керак. Ушбу стрелкаларнинг рўйхатини корхона бош муҳандиси тасдиқлайди.

346. Темир йўл ўқидан 3 m дан кам масофада жойлаштирилган стрелка постлари ва бошқа хизмат бинолари фақат йўл бўйича йўналтирилган эшикларга эга бўлишлари керак. Темир йўл томонида эшикни олдида чекловчи тўсиқлар бўлиши керак.

Тўсувчи тўсиқлар, шунингдек, келаётган ҳаракат қилувчи состав келаётганини кўришга халақит берувчи бино ёки иншоотлардан темир йўлига чиқиш жойларида ўрнатилиши керак.

347. Темир йўллари ва йўл оралиқлари қор, ёқилғи, шлак ва бошқа нарсалар ва материаллардан тозалаб турилиши керак ва доимо ўрнатилган габарит чегараларида сақланиши керак. Сувни олиб кетувчи қудуқлар ва сув оқувчи тарновларда хавфсиз ўтишни таъминловчи ёпмалар ўрнатилиши керак.

348. Кўп қор ёққанда, барча қорни ўз вақтида чиқариб ташлаш иложи бўлмаса, ўтиш жойларида ва фаолият йўлларида (вақтинчалик чора сифатида) йўллар орасида уюлиб ётган қор орасида, ҳар 9 m масофада 1 m дан кам бўлмаган кенглиқда ўтиш жойларини қилиш керак.

349. Яхмалак вақтида маневр ишлари ўтказиладиган районлардаги доимий иш жойлари ва одамлар ўтиш жойларига қум ёки кул сепиб турилиши керак.

350. Тормоз бошмоқлари ва вагонларнинг эҳтиёт қисмларини сақлаш учун токчалар ва қутилар йўл бўйлаб темир йўллар оралиғида жойлаштирилиши ва маневр ишлари ва тузувчи бригадаларнинг ишлашига халақит бермаслиги керак. Вагонлар ва токчалар ва қутилар орасидаги ўтиш жойи 1 m дан кам бўлмаслиги керак. Тормоз бошмоқлари ва вагонларнинг эҳтиёт қисмларини бевосита ерда жойлаштириш ман этилади.

351. Темир йўллари олдида туширилган ёки юкланишга тайёрлаб қўйилган юклар шундай тахланган ва мустаҳкамланган бўлиши керакки, бунда яқинлашиш габарити бузилмасин (мазкур Қоидаларнинг 11-иловаси 4 банди).

352. Юкларни ортиш ва тушириш остида турган вагонлар, шунингдек чиқариш йўлларида ўрнатилган бўш вагонлар ўзаро бириктирилган ва қўл тормозлари ёки тормоз бошмоқлари билан мустаҳкамланган бўлишлари керак. Вагонларнинг ғилдиракларини тагига тормоз бошмоқлари ўрнига ғишт, тош, тахта, ёки бошқа нарсаларни қўйиш ман этилади.

353. Темир йўл транспортига хизмат кўрсатмайдиган ходимларга темир йўлларда туриш ва йўллар орасида юриш, шунингдек белгиланмаган жойларда темир йўл устидан ўтиш ман этилади.

354. Ишлашдаги танаффусларда темир йўлларида қолиш ман этилади. Танаффус вақтида ишчилар темир йўлидан энг четидаги рельсдан камида 2 m масофага чиқарилган бўлиши керак. Шу билан бир вақтда йўлдан асбоблар ҳам олиб қўйилиши керак.

355. Одамлар ҳаёти ёки поезд ҳаракати учун хавфни кўриб қолган ҳар бир ходим, поезд ёки маневр составини тўхтатилишига сигнал бериши шарт.

356. Поездлар ҳаракат қилишига хатарли бўлган темир йўлининг носозлиги кўриб қолинганда, хавфли жойлар тўсиб қўйилиши ва носозликларни бартараф этиш учун чоралар кўрилиши керак.

357. Маневр ишларини тузиш бригадаси ёки бир тузувчи бажариши керак.

Локомотив ёки тузувчилар бригадаларининг таркиби маҳаллий шароитлардан келиб чиққан ҳолда, ёндошган темир йўл станцияси билан келишиш бўйича, электр станциянинг раҳбарияти томонидан белгиланади.

Барча вазиятларда тор колеяли темир йўл транспортининг эксплуатациясида маневрлар бир шахс: тузувчи ёки вагонларни бирлаштирувчи кўрсатмаси бўйича бажарилади.

Маневр ишларида йўриқномада кўрсатилмаган сигналлардан фойдаланиш ман этилади.

358 Битта машинист ва битта тузувчига локомотив тури ва маҳаллий шароитларини ҳисобга олган ҳолда, касаба уюшмасининг техник инспектори билан келишиш бўйича маневр локомотивларига хизмат кўрсатишга рухсат этилади.

359 Маневр ишлари учун, бир машинист томонидан хизмат кўрсатилганда фақат маневр серияли тепловозлардан фойдаланишга рухсат этилади.

Бир машинист хизмат кўрсатадиган тепловозларда қуйидагилар бўлиши керак:

машинист ва цех сменасидаги катта навбатчи шахс ўртасида икки томонлама радиоалоқа;

машинист ва тузувчилар бригадаси орасида тўғри радиоалоқа;

қайд этувчи тезлик ўлчагичи (тасмани олиш тартиби маҳаллий йўриқномада белгиланади);

автоматик локомотив сигнализацияли локомотив нишабли сигнализация (маневрли нишаб темир йўлларида ишловчи тепловозлар учун);

локомотив ҳаракат қилаётганда ҳушёрликни текширувчи узлуксиз ишловчи автоматик локомотив сигнализацияси;

кабинанинг чап томонида ўрнатилган, тепловозни бошқарувчи иккинчи пульт;

машинист ўтирган жойи тўғрисида сигнал берувчи тепловоз кабинасининг тепасида чап ва ўнг томонда жойлаштирилган сариқ рангли сигнал лампалари;

тепловозни автоматик илдиргичнинг масофадан юритгичи;

орқа ва олдини, чап томонни кўрсатиш ойналари.