Ўзбекистон Республикасининг «Хавфли ишлаб чиқариш объектларининг саноат хавфсизлиги тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 10 июлдаги № 323 сонли «Саноатда, кончиликда ва коммунал маиший секторда ишларнинг бехатар олиб борилишини назорат қилиш давлат инспекцияси фаолиятини ташкил этиш тўғрисида»ги қарорига асосан, буюраман:

1. Портлаш-ёниш хавфи бор кимё, нефт-кимё ва нефт-газни қайта ишлаш корхоналари учун портлаш хавфсизлигининг умумий қоидалари тасдиқлансин.

2. Мазкур Умумий қоидалар Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида давлат рўйхатига олинганидан сўнг ўн кун ўтгач амалга киритилсин.

Ушбу Умумий Қоидалар, Ўзбекистон Республикасининг 2006 йил 28 сентябрдаги «Хавфли ишлаб чиқариш объектларининг саноат хавфсизлиги тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 10 июлдаги 323-сонли «Саноатда, кончиликда ва коммунал-маиший секторда ишларнинг бехатар олиб борилишини назорат қилиш давлат инспекцияси фаолиятини ташкил этиш тўғрисида»ги қарори асосида ишлаб чиқилган.

Қоидалар «Саноатконтехназорат» давлат инспекцияси назорати остида ва саноат хавфсизлиги соҳасида фаолиятни амалга ошираётган, уларнинг ташкилий-ҳуқуқий ва мулкий шаклидан қатъий назар, корхоналар, ташкилотлар ва жамиятларда қўлланиши учун мўлжалланган.

1. Ушбу «Портлаш-ёниш хавфи бор, кимё', нефт-кимё ва нефт-газни қайта ишлаш корхоналари учун портлаш хавфсизлигининг умумий қоидалари» ПХУҚ (кейинчалик — Қоидалар) саноат хавфсизлигини таъминлашга, аварияларни, кимё, нефткимё ва нефт-газни қайта ишлаш саноатининг хавфли ишлаб чиқариш объектларида ишлаб чиқаришдаги жароҳатланиш ҳолатларини олдини олиш (огоҳлантириш)га қаратилган, шунингдек буғ-, газ- ва чанг-ҳаво портлаш-ёниш хавфи бор аралашмалар ҳосил бўладиган моддалар фойдаланишидаги бошқа хавфли ишлаб чиқариш объектларига нисбатан талабларни ўрнатади.

2. Қоидалар қуйидаги ҳолатларда қўллаш учун мўлжалланган:

а) хавфли ишлаб чиқариш объектларини лойиҳалаштиришда, қурилишида, фойдаланишида, қувватини оширишда, қайта таъмирлашда, техникавий қайта таъмирлашда, консервация қилишда ва тугатишда;

заҳарловчи ва оксидловчи моддаларни, шунингдек буғ-, газ- ва чанг-ҳаво портлаш-ёниш хавфи бор аралашмалар ҳосил қилиш хоссасига эга моддаларни сақлаш ва улар билан муомала қилиш билан боғлиқ нефт ва газни қайта ишлаш, кимё ва нефткимё саноатида ва бошқа корхоналарда;

нефт маҳсулотлари билан таъминлашда;

портлаш хавфи бор моддаларни, шу жумладан водород, аммиак, суюлтирилган углеводород гази ва тез алангаланувчи суюқликларни киритган ҳолда, уларни қабул қилишда, сақлашда (тўкиш-қуйиш) ва фойдаланишда;

б) «а» бандида кўрсатилган объектларда фойдаланилаётган техник қурилмаларни тайёрлашда, монтаж қилишда, созлашда, хизмат кўрсатишда ва таъмирлашда;

в) «а» бандида кўрсатилган хавфли ишлаб чиқариш объектларида бино ва иншоотларни лойиҳалаштиришда, фойдаланишда, консервация қилишда ва тугатишда;

г) «а» бандида кўрсатилган хавфли ишлаб чиқариш объектларида саноат хавфсизлиги экспертизасини олиб боришда.

3. Аварияларни ва ишлаб чиқаришдаги жароҳатланишларни олдини олиш бўйича ишларни ташкил қилиш мақсадида, ўз таркибида портлаш-ёниш хавфи бор объектларга эга ташкилотлар саноат хавфсизлигини бошқариш бўйича меъёрий-техник ҳужжатларни ишлаб чиқадилар ва уларнинг самарали ишлатилишга ва талабларига риоя қилинишини таъминлайдилар,

4. Лойиҳалаш фаолиятини, ҳамда монтаж қилиш, асбоб-ускуналарни ва иншоотларни таъмирлаш, ходимларни ўқитиш бўйича фаолиятини амалга оширувчи ташкилотлар ишларни хавфсиз олиб борилишини таъминлаш бўйича меъёрий-техник ҳужжатларни ишлаб чиқадилар ва самарали ишлатилишини таъминлайдилар.

5. Асосланган технологик мақсадга мувофиқликда технологик жараёнини ишлаб чиқиш, технологик чизмаларни алоҳида технологик блокларга бўлиш, уларнинг аппаратурали жиҳозлаш, ўчирувчи ускуналарнинг турини ва уларни ўрнатиш жойларини, назорат, бошқариш ва аварияга қарши ҳимоя воситаларини танлаш, технологик тизимга кирувчи технологик блокларнинг портлаш хавфлилиги минимал даражасини таъминлаши керак.

6. Лойиҳа ташкилоти томонидан ҳар бир технологик блокнинг энергетик даражасини баҳолаш амалга оширилади ва унинг портлаш хавфлигининг тоифаси ҳисоблаш билан аниқланади (Ушбу қоида 1-иловаси), тадбирларнинг ва техник ҳимоя воситаларининг самарадорлигига ва мустаҳкамлигига, ушбу блокнинг ва умуман тўлиқ барча технологик тизимнинг портлаш хавфсизлигини таъминлашда уларнинг лаёқатлилигини асослаб беради.

7. Ҳисоблаш билан аниқланадиган портлаш хавфи бор блокларнинг тоифасини, агарда технологик блокда ишлатилаётган моддалар (хом-ашё, ярим маҳсулот, тайёр маҳсулот)ни давлат стандарти ГОСТ 12.1.007 «Заҳарли моддалар. Хавфсизлик таснифланиши ва умумий талаблар» бўйича 1 ёки 2-синф хавфлилигига тегишли бўлса ёки ўткир йўналтирилган ҳаракат механизмига эга бўлса, бир поғона юқори деб қабул қилиш керак.

8. Технологик аппаратурада зарарли моддалар ёки уларнинг ҳосил бўлиш имконияти мавжуд бўлса, портлашда, ёнғин ва бошқа ҳалокат содир бўлган ҳолатларида ходимларни бу моддалар таъсиридан зарур ҳимоя қилиш чоралари ташкилот томонидан ишлаб чиқилади.

9. Портлаш-ёниш хавфи бор технологик жараёнларни олиб борилиши маҳсулотлар ишлаб чиқарилишида технологик регламентларни ишлаб чиқиш, тасдиқлаш ва келишиш ҳамда уларга ўзгартиришлар ва қўшимчалар киритиш тартиби ўрнатилган тартибда белгиланади.

Технологик чизмага, аппаратурали жиҳозлашга, назорат, алоқа, хабар бериш ва ҳалокат содир бўлишига қарши автоматик ҳимоя АҚАҲ (Аварияга Қарши Автоматик Ҳимоя) тизимларига ўзгартириш киритиш, белгиланган тартибда тасдиқланган лойиҳа ҳужжатлари бўйича саноат хавфсизлигида экспертизанинг ижобий хулосаси бор бўлса, лойиҳа ишлаб берувчилар ёки шундай объектларни лойиҳалаштиришга ихтисослашган ташкилот билан келишилган ҳолда, лойиҳа ва техник ҳужжатларга ўзгартиришлар киритилгандан сўнг, амалга оширилиши мумкин. Киритилган ўзгартиришлар тўлиқ барча технологик тизимнинг ишчанлигига ва хавфсизлигига салбий таъсир қилмаслиги керак.

10. Суюқ ёки қаттиқ ҳолдаги суюлтирилган ПМ (портловчи моддаларни) олиш, қайта ишлаш ва ишлатилиши билан боғлиқ бўлган корхоналар ва алоҳида технологик жараёнлар учун меъёрий ҳужжатларга мувофиқ портлашда ҳимоялаш ва портлашни огоҳлантирувчи чоралар ишлаб чиқилади.

11. Технологик блокларнинг I тоифали портлаш хавфлилигини ўз таркибига эга бўлган корхоналарда, янги технологик жараёнлар ёки уларнинг алоҳида босқичларини ишлаб чиқиш бўйича тажриба ишларини, янги ишлаб чиқилаётган асбоб-ускуналарнинг асосий намуналарини синашни (тажриба қилиш), автоматизация воситалари ва тизимини синаб кўришни белгиланган тартибда расмийлаштирилади.

12. Технологик ва бошқа ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, ҳар бир портлаш-ёниш хавфи бор объектлар учун корхона томонидан ҳалокат содир бўлиш ҳолатларига йўл қўймаслик режалари ишлаб чиқилади, унда ҳалокат содир бўлиш ҳолатларини бартараф қилиш ва ҳалокат ҳақида огоҳлантириш бўйича ходимларнинг ҳаракатлари назарда тутилади, агар улар келиб чиққанида оғир оқибатларини йўқ қилиш ва максимал камайтириш, ҳамда бу шароитда ишлатиладиган техник тизим ва воситалар назарда тутилади.

Ҳалокат содир бўлиш ҳолатларини йўқ қилиш режалари «OʼZKIMYOSANOAT» ДАК ва «OʼZBEKNEFTGAZ» МХК(РПА) корхоналарининг портлаш-ёниш хавфи бор объектларида ҳалокат содир бўлиш ҳолатларини йўқ қилиш режасини ишлаб чиқиш бўйича тавсиялари»га мувофиқ тайёрланади.

13. Портлаш-ёниш хавфи бор корхоналарда нохуш воқеаларни тафтиш қилиш, меъёрий технологик тартибдан хавфли чекиниш сабабларини таҳлил қилиш ва бу меъёрларга риоя этишни назорат қилиниши Давлат «Саноатконтехназорат» инспекциясининг қўлланадиган ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилади.

14. «Саноатконтехназорат»нинг назорати остидаги объектларда ишлаб чиқаришдаги жароҳатланиш, ҳалокат ҳодисалари содир бўлса, белгиланган тартибда текшириш (суриштирув) ва ҳисобга олиш ишлари амалга оширилади.

15. Саноат хавфсизлиги бўйича меъёрий-техникавий ҳужжатлардаги талаблар бўйича ходимларни ўқитиш, йўриқнома (кўрсатма) бериш ва аттестациядан ўтказиш ва мустақил ишга қўйиш тартиби «OʼZKIMYOSANOAT» ДАК корхоналарида ишловчиларнинг техника хавфсизлиги бўйича йўриқнома бериш, ўқитиш ва билимларини синаш тартиби ҳақидаги Низом РХ-003-06(РД-003-06) билан аниқланади.

16. Ишларни бажаришда хавфсизлик амалий кўникмаларини олиш, портлаш хавфи I ва II тоифали блоклари бор технологик объектларда авариялар ҳақида огоҳлантириш ва уларнинг оқибатини йўқ қилиш учун бу объектларда технологик жараённи олиб бориш ва асбоб-ускуналардан фойдаланиш билан бевосита банд бўлган барча ишчилар ва муҳандис-техник ходимлар замонавий ўқитиш техника воситаларидан фойдаланган холда тайёргарлик курсини ўтадилар ва кўникмаларини ўзлаштирадилар (тренажёрлар, ўқув машғулот полигонлари ва бошқалар). Ушбу мақсадда белгиланган ташкилотлар ҳақиқий динамик модели максимал яқинлаштирилган жараёнини ва ҳақиқий бошқарув воситаларини ўз ичига олган компьютер тренажёрларига эга бўлиши керак (функционал клавиатуралар, жадвал экран шакллари ва бошқалар). Компьютер тренажёрларда ўқитиш ва амалий кўникмаларни ўзлаштиришда технологик жараён ва бошқарув тизими намунавий ва штатсиз кутилмаган ва авария вазиятларида ишга тушириш, режали ва аварияли тўхтатишни ўзлаштирилишини таъминлаши керак.

Ходимларни мустақил ишга тушишига рухсат бериш, олиб борилган ўқитиш ва тренинглар натижаларини ҳужжатларда расмийлаштирилишига мувофиқ амалга оширилади.

Бошланғич тренинг хизмат кўрсатилаётган қурилмаларни (объектларни) ишга тушириш, меъёрида ишлаш, кутилмаган ва авария вазиятларида режали ва аварияли тўхташларидаги ҳаракатлари бўйича билимларини ва кўникмаларини ўзлаштирилишини ўз ичига олиши керак. Бошланғич тренингдан ушбу қурилма объектга янгидан қабул қилинаётган барча ходимлар ишга тушишга рухсат берилишидан олдин ушбу қурилмада камида икки йил мустақил ишлаш стажи бор барча ишчилар ўтиши керак.

Такрорий тренинг бошланғич тренинг каби худди ўша дастур бўйича кўникмаларни ўзлаштирилишини ўз ичига олиши керак ва ундан бир ойдан кўпроқ ишда бўлмаган барча ходимлар ўтиши керак.

Даврий тренинг хизмат кўрсатилаётган қурилма объектини ишга тушириш, кутилмаган ва ҳалокат содир бўлиш вазиятларида, режали ва ҳалокатли тўхтатишдаги ҳаракатлари кўникмаларини ўзлаштирилишини ўз ичига олиши керак. Даврий тренингдан ярим йилда бир маротаба барча ходимлар ўтадилар.

Корхона объектларни ишга тушириш, меъёрда ишлаш, режали ва аварияли тўхтатишда кўникмаларни ўзлаштириш учун дастурлар технологик регламентлар ва бошқа технологик меъёрлар асосида ишлаб чиқилади.

Кутилмаган ва аварияли вазиятларда кўникмаларни ўзлаштириш учун дастурлар сценарийлар асосида ишлаб чиқилади. Янги яратилаётган ва қайта таъмирланаётган объектлар учун сценарийлар, лойиҳа ишлаб (чизиб) берувчи лойиҳа ташкилоти ишлаб бериши керак, ишлаётган корхоналар учун лойиҳани ишлаб берувчи — лойиҳа ташкилоти билан ёки ушбу технологик жараённи лойиҳалаштиришга ихтисослашган лойиҳа ташкилоти билан келишилганлиги бўйича хавфли корхона объектлардан фойдаланаётган ташкилот томонидан ишлаб чиқарилиши мумкин.

17. Технологик ва ёрдамчи асбоб-ускуналардан, қувурлардан ва арматуралардан, назорат тизимидан, ҳалокатга қарши ҳимоясидан, алоқа ва хабар бериш, энергия таъминоти, воситаларидан ҳамда бино ва иншоотлардан: фойдаланиш ва таъмирлашни ишончли ва хавфсиз даражада олиб бориш бўйича ишларни ташкил; техник хизматлар орасида техника хавфсизлиги талабларини таъминлаш учун (технология, механика, энергетика, назорат-ўлчаш асбоблари ва автоматика ва бошқалар) вазифаларни жавобгарлик чегараларини тақсимлаш, ҳамда фойдаланиш, таъмирлаш ва бошқа техника ҳужжатларининг рўйхати ва ҳажмлари, Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига, «Саноатконтехназорат» Давлат инспекциясининг қоидалари, меъёрлари, қарорлари ва бошқа раҳбарлик ҳужжатларига, давлат стандартларига ва бошқа меъёрларга асосланган ҳолда саноат хавфсизлигини таъминловчи талабларни белгилайдиган ташкилотнинг буйруқлари ёки бошқа фармойиш ҳужжатлари билан белгиланади.

18. Ҳар бир технологик тизимлар учун технологик блокларда портлаш хавфсизлигининг максимал камайтириш бўйича чоралар назарда тутилиши керак, унга қуйидагилар киради:

технологик асбоб-ускуналар ичида портлаш ва ёнғинларнинг олдини олиш;

технологик асбоб-ускуналарни бузилишлардан ҳимоя қилиш ва авария ҳолатларидаги герметикликни бузилишида ундан атмосферага ёнувчи моддаларни максимал даражада отилиб чиқишини чеклаш;

корхона (ишлаб чиқариш) бинолари, иншоотлар ва ташқи қурилмалар ҳажмида портлаш ва ёнғинлар содир бўлиш имкониятларига йўл қўймаслик;

ишлаб чиқариш бинолари, ва ташқи қурилмалар ҳажмида портлаш ва ёнғинларнинг оғир оқибатларни камайтириш.

19. Технологик жараёнлар шундай ташкил этилиши керакки, ундаги параметрларнинг регламентланган қийматларида тизимда портлаш имкониятларига йўл қўймаслик керак. Портлаш хавфлилигини аниқловчи жараён параметрларнинг регламентланган қийматлари, уларнинг ўзгаришига йўл қўйиладиган диапазон, жараённи ўтказишни ташкил этиш (аппаратурали жиҳозлаш ва технологик аппаратлар конструкциялари, ишлатилаётган моддаларнинг фазовий ҳолати, гидродинамик режимлар ва бошқалар) жараённи (тайёрловчи) ишлаб чиқувчи томонидан параметрларнинг критик қийматлари ёки жараёнда иштирок этаётган моддалар мажмуи ҳақидаги маълумотлар асосида жараённи ишлаб чиқувчи томонидан ўрнатилади.

20. Хар бир технологик жараён учун параметрларнинг критик қийматларининг мажмуи аниқланади. Параметрларнинг ўзгаришга рухсат этилган диапазони технологик жараённинг тавсифини ҳисобга олган ҳолда белгиланади.

21. Бошқарув тизимининг технологик тавсифи ва Аварияга Қарши Автоматик Ҳимоя талаб этилган диапазонда (асбобларнинг аниқлик тоифаси, ўлчаш тизими инертлилиги, ўлчаш диапазони ва бошқалар) жараён параметрлари қийматининг ўзгаришлигига мос келиши керак.

22. Параметрларнинг белгиланган чегарадан ташқарига чиқиш усул ва воситалари, ишлаб чиқариш (корхона)даги лойиҳа ҳужжатлари ва технологик регламентларда келтирилади;

а) Алоҳида технологик жараён ёки унинг босқичларини портлаш-ёниш хавфсизлиги шароитида олиб бориш қуйидагича таъминланади:

портлаш-ёниш хавфи бор аралашмалар еки маҳсулотлар ҳосил бўлишини максимал камайтириш ёки йўл қўймаслик шароитларидан келиб чиққан ҳолда ўзаро таъсирдаги компонентларни рационал танлаш;

компонентларни дозалашни рационал режимини танлаш, регламентланган қийматлардан уларнинг ўзаро нисбатининг оғиши имкониятларидан сақлаш (олдини олиш) ва тизимда портлаш хавфи бор концентрациялар ҳосил бўлишини олдини олиш;

физикавий-кимёвий жараёндан келиб чиққан ҳолда, ишлаб чиқарувчи (тайёрловчи) томонидан белгиланган, зарур бўлган вақтда технологик муҳитга қўшимча моддаларни инерт суюлтиргич — флегматизаторлар, инерт суюлтириш ҳосил бўлишига олиб келувчи моддалар ёки портлаш-ёниш хавфи бор аралашмаларни ҳосил қилинишига тўсқинлик қилувчи моддалар олиб кириш билан;

жараёнининг гидродинамик тавсифини (муҳитнинг ҳамда компонентларнинг аралаштириш, ҳаракатланиш усуллари ва режими, оқимнинг босими ва тезлиги) ва иссиқлик алмашиш тавсифини (иссиқлик босими, иссиқлик узатиш коэффициенти, иссиқлик алмашиш юзаси ва шу кабилар), аппаратларнинг геометрик параметрларини ва бошқаларни рационал танлаш билан;

портлаш хавфи бор аралашмаларни ҳосил бўлишини камайтирувчи ёки йўл қўймайдиган фазо ҳолатидаги компонентларни ишлатиш билан;

портлаш-ёниш хавфини камайтирувчи технологик муҳит ҳолатининг параметрлари қийматини (таркиб, босим, ҳарорат);

ишончли энергия таъминотини танлаш билан.

б) Технологик тизимнинг портлаш-ёниш хавфсизлиги қуйидаги оптимал шароитлар билан таъминланади:

лойиҳалаш босқичида аниқланадиган минимал имкониятларга эга нисбий энергетик потенциали (Qв) билан унга кирувчи технологик блоклар технологик тизимни рационал танлаш билан;

портлаш хавфсизлиги даражасини камайтиришга имкон берилиши билан алоҳида технологик операцияларни жараёнлар ёки босқичлар қаторига тақсимлаш (бўлиш) (бир нечта босқичга компонентларни аралаштириш, жараёнларни реакцион ва масса алмашишга бўлиш ва бошқалар) ёки бир нечта жараёнларни битта технологик операцияга жамлаш (бирлаштириш) (реакцион реакцион билан, реакцион масса алмашиш билан ва бошқалар) билан;

кейинги операцияларда портлаш-ёниш хавфи бор муҳит келиб чиқишини олдини олиш мақсадида технологик тизимга қўшимча жараён ёки босқич киритиш (портлаш-ёниш хавфи бор аралашма ҳосил бўлиш имконини берувчи аралашмалардан тозалаш ёки кейинги босқичларда хавфсизлик (муҳитини) даражасини ошириш ва бошқалар) билан.

23. Таркибига, даврий ҳаракатдаги, алоҳида аппаратга кирувчи, узлуксиз ҳаракатдаги технологик тизим учун узлуксиз технологик линиялардан даврий ҳаракатдаги аппаратларни ўчириш (ёқиш)да регламентли операциялар олиб боришда портлаш хавфсизлигини таъминловчи чоралар ҳамда ўчиришдан сўнг уларда олиб бориладиган операциялар назарда тутилади.

24. Технологик жараён олиб борилишида регламентланган режимдан оғишда портлаш-ёниш хавфи бор аралашмалар ҳосил бўлиши технологик қурилмалар (асбоб-ускуналар, қувурлар, аппаратлар, технологик эҳтимоли бор линиялар ва бошқалар) инерт газлар, флегмалаштирувчи қўшимчаларни узатиш тизимлари билан ёки портлаш хавфи бор аралашмалар ҳосил бўлишини ёки ёнғин чиқиш манбаи бор бўлганда, уларда портлаш имкониятларини олдини олувчи бошқа техника воситалар билан таъминланадилар. Инерт газлари ва флегмалаштирувчи қўшимчаларни узатиш тизимини бошқаришда технологик жараённи олиб боришдаги ўзига хос хусусиятларига қараб масофадан бошқариш амалга оширилади (қўлда ёки автоматик равишда). Ўз таркибида I ва II тоифали портлаш хавфи бор технологик блокларга эга ишлаб чиқаришлар учун инерт муҳитлар узатишни автоматик бошқариш III тоифа технологик блокли ишлаб чиқаришлар учун автоматик эмас, масофадан бошқариш назарда тутилади, QB < 10 да жойи бўйича қўлда бошқаришга рухсат берилади.

25. Асбоб-ускуналарни (аппаратлар, қувур қисмлари ва бошқалар) ишга тушириш ёки тўхтатишда технологик тизимларини портлаш хавфсизлигини таъминлаш учун портлаш хавфи бор аралашмалар тизимда ҳосил бўлишини олдини олишга махсус чоралар (шу жумладан инерт газлар билан пуфлаш) назарда тутилади.

Лойиҳа ҳужжатларида технологик ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилади ва ҳаракатсиз зоналар ҳосил бўлишига йўл қўймаслик учун уларни инерт газлари билан пуфлаш усуллари, асбоб-ускуналарни ишга тушириш ва тўхтатиш режим ва тартиби регламентланади.

Пуфлаш самарасини назорат қилиш, чиқиб кетаётган газларда кислород ва (ёки) ёнувчи моддалар миқдори бўйича автоматик режимда ёки намуналарни даврий олиш усули билан, пуфлаш жараёнини ўтказишнинг аниқ шартларини ҳисобга олган ҳолда, амалга оширилади.

26. Ҳар бир технологик объект учун инерт газларнинг ва уларни транспортда ташиш усули технологик тизимнинг ишлаш хусусиятлари, бир пайтда юклашни ҳисобга олган ҳолда танланади ва лойиҳа билан аниқланади. Инерт муҳитларининг параметрлари технологик жараённи хавфсизлигини таъминлаш шароитларидан келиб чиққан ҳолда аниқланади.

27. Технологик тизимлар кўрсаткичларни ва ҳалокат содир бўлиш олди (зарур бўлганда — огоҳлантирувчи) сигнализацияларни рўйхатга олиш орқали жараённи портлаш хавфсизлигини аниқловчи параметрларини назорат қилиш воситалари билан, ҳамда автоматик бошқариш ва авария содир бўлишига қарши ҳимоя воситалари билан таъминланадилар.

Автоматизация тизимларига ва воситаларига талаблар ушбу қоиданинг VI-боби билан белгиланади.

Агарда у ёки бу параметрлар бўйича автоматик назорат ва берилган диапазонда бошқариш мумкин бўлмаса, унда жараённи портлаш хавфсизлигини таъминловчи усуллар ва воситалар, жараённи олиб бориш шароитларини ҳисобга ҳолда, ҳар бир аниқ ҳолат учун белгиланади.

28. Портлаш хавфи бор технологик жараёнлар учун, ишлашнинг барча режимларида регламентлар назарда тутилган жараённинг рухсат этилган параметрларининг охирги даражадаги параметр қийматидан оғишида авария ҳолатларини огоҳлантирувчи ва хавфсиз тўхтатиш ёки берилган дастур бўйича жараённи хавфсиз ҳолатга ўтказишни таъминловчи аварияга қарши автоматик ҳимоянинг тизимлари назарда тутилади.

29. Авария содир бўлишига қарши автоматик ҳимоя тизимлари, қоидага кўра, технологик жараённи бошқаришнинг умумий тизимига киритилади. Сигналларнинг ишлаб кетиши учун шакллантириш ишлатилаётган моддалар хоссалари ва жараён хусусиятлари билан аниқланадиган параметрларнинг йўл қўйиладиган регламентланган қийматларига асосланиши керак.

30. Ўз таркибида портлаш хавфи бор (хавфлилиги бўйича) I ва II тоифали технологик блокларга эга, объектларнинг аварияга қарши автоматик ҳимоя тизимлар учун, микропроцессор ва ҳисоблаш техникасини ишлатиш кўзда тутилади, портлаш хавфи бор III тоифали блокли объектлар учун эса автоматизация воситаларидан фойдаланиш етарли.

31. Ўз таркибида портлаш хавфи бор I тоифали технологик блокларга эга даврий жараёнли технологик объектлар регламентланган иш режимига чиқиш ва тўхтатиш, назоратни ва фалокатга қарши ҳимояни ишга тушириш ва тўхтатиш тизимлари билан таъминланади.

32. Технологик тизимнинг энергетик барқарорлиги, унга кирувчи блоклар портлаш хавфи бор тоифасини ҳисобга олган ҳолда, технологик жараёнларнинг хусусиятлари, энергия таъминотининг танлаш рационал схемаси, электр таъминоти (асосий ва захира) манбаининг сопи, уларнинг ишончлилиги билан таъминланади, қуйидагиларнинг келиб чиқишига имкон берилмаслиги керак:

тизимнинг герметиклигини бузилишига (ҳаракатланувчи бирикмалар зичлигининг герметизациясизланиши, босим оширилишидан асбоб-ускуналарнинг бузилиши ва бошқалар);

тизимда портлаш хавфи бор муҳитни пайдо бўлиши (реакцион зонада маҳсулотларнинг бўлиш вақтини узайиши ҳисобига, уларга маҳсулотларнинг келиб тушиш мутаносиблиги бузилиши бошқарилмайдиган жараёнлар ривожланиши ва бошқалар).

Технологик жараённинг энергетик барқарорлигини белгиловчи параметрлар, бу барқарорликни таъминловчи воситалар ва усуллар, жараённи ишлаб чиқишда аниқланади ва регламентга киритилади.

33. Технологик жараёнлар параметрларнинг критик қийматларида амалга оширилмаслиги керак, шу жумладан портлаш минтақаларида ҳам. Критик қийматлар доирасида (портлаш қийматлари доирасида) жараённи ўтказишга асосланган зарурият бўлганда, жараёнда иштирок этаётган маҳсулотлар учун ўт олдиришнинг минимал энергиясидан ёки ҳароратидан юқори энергияли ва ҳароратли, асбоб-ускуна ичида портлаш келтириб чиқарадиган манбааларнинг борлигича ёки пайдо бўлишига йўл қўймайдиган усуллар ва воситалар кўзда тутилиши керак.

Бу ўт олиш манбалари ҳосил бўлишига йўл қўймайдиган ёки уларни энергияси камайишини таъминлайдиган, ҳар бир аниқ ҳолатларда усул ва воситаларни танлаш, портлаш хавфи бор тоифаларини технологик хусусиятини ва ушбу Қоида талабларини ҳисобга олган ҳолда аниқланади.

34. Хавфли ўт олиш манбааларини йўқотилишини имкони йўқ, портлаш хавфи бор муҳитли технологик тизимлар, портлашдан огоҳлантириш ва асбоб-ускуналар ва қувурларни бузилишлардан ҳимоя қилиш воситалари билан таъминланиши керак (мембраналик сақлаш мосламалари, портлаш клапанлари, инерт газ билан флегматизациялаш тизимлари, алангани чекловчи воситалар ва бошқалар).

35. Ҳаво билан портлаш хавфи бор аралашмаларни ҳосил қилиш қобилиятига эга ёнувчи маҳсулотларни (газсимон, суюқ, қаттиқ) ишлатадиган технологик тизимлар герметик бўлиши керак ва ҳамма иш режимларида бу моддаларнинг атроф муҳитдаги хавфли концентрацияси ҳосил бўлишига йўл қўймаслик керак. Хавфлилик омилларини ҳисобга олган ҳолда герметизация талаблари ушбу Қоиданинг IV-бобда келтирилади.

36. Асбоб-ускуналарда портлаш ва ёнғинни олдини олиш бўйича чора-тадбирлар жараённинг иш параметрларида ишлатилаётган моддаларни портлаш-ёниш хавфи кўрсаткичларини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилади.

37. Бино ва ичида портлаш ва ёнғинни олдини олиш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқилаётганда, ёнғин хавфсизлиги талаблари ҳисобга олиниши керак.

38. Қаттиқ чангланувчи ва дисперс моддалар ишлатилиши билан боғлиқ босқичлардаги технологик тизимлар учун ташқи ускуналар, хоналар атмосферасида (иш зонасида) ёнувчи чанг киришини ва уларни асбоб-ускуналарда ва қурилиш конструкцияларда тўпланиши максимал камайтирувчи тадбирлар ва воситалар, ҳамда чанг тозалаш, унинг даврийлиги ва ҳавонинг чангчилигининг назорати кўзда тутилади.

Қаттиқ дисперс ёнувчи моддалар, қоидага кўра асосан, эритма, паста ёки намланган ҳолатда аппаратурага киритилади ва ишлов берилади.

39. Ҳар бир технологик блок учун унинг энергетик потенциалини ҳисобга олган ҳолда лойиҳа ташкилоти томонидан чора-тадбирлар ишлаб чиқилади ва атроф муҳитга ёнувчи маҳсулотларнинг чиқишини олишга қаратилган ёки уларнинг миқдорини максимал чекланишига қаратилган воситалар кўзда тутилади, ҳамда портлаш ҳақида огоҳлантириш ва ишлаб чиқаришдаги ходимларни жароҳатланишини олдини олиш кўзда тутилади.

Ҳар бир аниқ ҳолатларда танланган тадбирлар ва воситалар етарлича асосланади.

а) Ўз таркибида портлаш хавфи бор I ва II тоифали технологик блокларига эга ишлаб чиқаришлар учун қуйидаги махсус тадбирлар ишлаб чиқилади;

технологик асбоб-ускуналарни махсус портлашдан ҳимояловчи конструкцияларга жойлаштириш;

махсус ишлаб чиқаришни автоматлаштирилган бошқарув тизими ва жараённи автоматик тартибга солишни таъминловчи микропроцессор техникасидан фойдаланиш орқали аварияга қарши ҳимоя билан жиҳозлашларда, аварияли отилиб чиқишда ўчириш операциясини бажариш кетма-кетлигини ва вақтини аниқловчи махсус дастурлар бўйича корхонани авариясиз тўхтатиш, ҳамда жараённи олиб боришда, ишлаб чиқаришни ишга туширишда ва тўхтатишда ишлаб чиқариш ходимларининг ножўя ҳаракатлари имкониятларини камайтириш ёки йўл қўйилмаслик керак.

б) Ўз таркибида портлаш хавфи бор III тоифали технологик блокларига эга корхоналар, автоматик (ҳисоблаш техникасини ишлатилиши билан) тартибга солиш тизимлари, қийматлари жараёнда портлаш хавфи борлиги билан аниқланадиган параметрларни назорат воситалари, технологик параметрларни регламентдаги қийматларига ёки жараённи тўхтатишига олиб келишни таъминловчи самарали тезкор тизимлар билан жиҳозланадилар.

Q_B <10 га эга технологик блоклар учун қиймати портлаш хавфи бор жараённи аниқлайдиган параметрларнинг автоматик назоратини қўл билан тартибга солишга йўл қўйилади.

в) Тизимларнинг ҳалокатли герметиклигининг бузилишида ёнувчи ва портлаш-ёниш хавфи бор моддаларни атроф муҳитга отилиб чиқишини максимал камайтириш учун қуйидагилар назарда тутилади:

I тоифали портлаш хавфи бор технологик блоклар учун — ишлаб кетиши вақти 12 сониядан ортиқ бўлмаган автоматик тез ҳаракатланадиган биркитувчи ва (ёки) ажратувчи қурилмаларни ўрнатиш;

II ва III тоифали портлаш хавфи бор технологик блоклар учун — масофадан бошқариладиган ва ишлаб кетиш вақти 120 сониядан ортиқ бўлмаган биркитувчи ва (ёки) ажратувчи қурилмаларни ўрнатиш;

энергетик потенциали нисбий қиймати Q_в < 10 га эга блоклар учун дастакли биркитувчи қурилма ўрнатишга рухсат берилади, унда рационал жойлаштириш (операторни иш жойига рухсат берилган максимал яқинлашуви) ҳисобига уларни ҳаракатга келтиришнинг 300 сониядан ортиқ бўлмаган минимал вақти назарда тутилади.

Бунда оқимларнинг хавфсиз тўхтатилиши ва гидравлик зарбалар бўлмаслиги шартлари таъминланиши керак.

г) Барча тоифали портлаш хавфи бор технологик блоклар учун ва (ёки) портлаш-ёниш хавфи бор маҳсулотлар ишлатадиган алоҳида аппаратлар учун аварияли бўшатиш тизимлари назарда тутилади, улар тез ҳаракатланадиган биркитувчи қурилмалар билан бутланади.

I ва II даражали тоифали портлаш хавфи бор технологик блокларнинг аварияли бўшатиш тизимлари автоматик бошқариладиган узатмаларга эга беркитиш қурилмалари таъминланади, III тоифали блоклар учун хавфсиз жойга жойлаштирилган ва минимал регламентланган ишлаб кетиш вақтига эга дастакли воситаларни ишлатилишига рухсат берилади.

40. Технологик блокларни ишлатилаётган маҳсулотлардан авария ҳолатида бўшатиш учун технологик қурилмаларнинг асбоб-ускуналари ёки бўшатишнинг махсус авария тизимлари ишлатилиши мумкин. Бўшатишнинг махсус авария тизимлари қуйидаги талабларга жавоб бериши керак:

доимо тайёргарлик ҳолатида бўлиши;

тизимнинг ўзида ва уларнинг атрофидаги атмосферада портлаш хавфи бор аралашмалар ҳосил бўлишига, ҳамда авария ҳолатини ривожланишига йўл қўймаслиги;

бўшатишнинг имкон бўлган минимал вақтини таъминлаши;

назорат ва бошқарув воситалари билан таъминланганлиги авария содир бўлиш ҳолатида бўшатиш махсус тизимлари бошқа мақсадлар учун ишлатилмаслиги керак.

41. Авария содир бўлиш ҳолатида бўшатиш махсус тизимларининг сиғими технологик жараённи хавфсиз тўхтатиш шароитлари билан аниқлайдиган қабул қилинадиган маҳсулотлар миқдорида ҳисоблаб чиқилади.

42. Чиқариб юбориладиган ёнувчи газлар ва майда дисперсли материаллар келажакда фойдаланиш учун берк тизимларга ёки тартибли ёқиш тизимларига юборилиши керак. Тоза водород бундан истисно бўлиши.

43. Аралаштирилганда портлаш хавфи бор аралашмаларни ёки беқарор бирикмаларни ҳосил қилувчи моддалари бор газ чиқиндиларини бирлаштирилишига йўл қўйилмаслиги керак.

Турли босимли аппаратлардан буғ-газ муҳити чиқиндиларининг газ линиялари бирлашишида юқори босимли аппаратдан паст босимли аппаратларга муҳитнинг оқиб ўтишини олдини олиш чоралари назарда тутилиши керак.

44. Газларни чиқариш линияларида газ оқимида суюқ фаза бўлганда унинг чиқиб кетишига йўл қўймайдиган қурилма ўрнатиш назарда тутилади.

45. Берилган технологик режимдан четга чиқилгандаги жараёнларда инерт газлар бериш линияларига портлаш-ёниш хавфи бор маҳсулотлар келиб тушиши мумкин бўлганлиги сабабли линияга қайтарма клапан ўрнатилади.

46. Узатилаётган ёнувчи маҳсулотларнинг рухсат берилган тезлик, босим, ҳарорат қийматлари, узатилаётган моддаларнинг портлаш хавфи бор хусусиятларини (тавсифини) физикавий-кимёвий хоссаларини ҳисобга ҳолда, жараённи тайёрловчи томонидан белгиланади.

47. Ёнувчи маҳсулотларни узатувчи насослар ва компрессорлар учун (насослар ва компрессорлар гуруҳи), уларни масофадан ўчириш, қоидадагидек масофадан бошқарувчи сўриш ва ҳайдаш линияларида ёки ажратувчи қурилмалар ўрнатиш назарда тугилиши керак.

Портлаш хавфи бор маҳсулотли, арматура туридаги, қувурлар участкаларини масофадан ўчириш ва уларни ўрнатиш жойлари ҳақидаги қарор, қувурларнинг узунлигидан ва диаметрларидан келиб чиққан ҳолда, ташиш (транспортда) муҳитнинг хусусиятига боғлиқ ҳолда ҳар бир аниқ вазиятларнинг лойиҳалаштирилишида қабул қилинади.

48. Қувурлар орқали ёнувчи газларнинг ва буғларнинг узатилишида, узатилувчи муҳитни конденсациясига йўл қўймаслик чоралари ёки транспорт тизимидан суюқликни ишончли ва хавфсиз чиқиб кетишини таъминловчи чоралари, ҳамда қувурлар ва аппаратларда ёнувчи маҳсулотларнинг кристалланиш ҳолатига йўл қўймаслик чоралари назарда тутилади.

49. Кристалланган маҳсулотларни қиздириш (эритиш) учун очиқ оловдан фойдаланишга рухсат берилмайди. Қиздиришдан олдин қиздирилаётган участкани босим манбаидан (манбаларидан) ва у билан ўзаро боғлиқ транспорт тизимининг (қувурлар, аппаратлар) технологик участкаларидан олдиндан ишончли ўчириш, ҳамда қиздирилаётган муҳитни ўзаро боғлиқ объектларга динамик (гидравлик ва бошқалар) таъсир қилиш ва уларнинг бузилиш имкониятларига йўл бермаслик бўйича бошқа чораларни қабул қилиш мажбурийдир.

50. Ёнувчи газларни компрессорлар ёрдамида сиқиш ва узатиш қоидадагидек марказдан қочирма компрессорлар ёрдамида амалга оширилади.

51. Насослар ва компрессорлар учун конструкциялар ва конструкцион материаллар, зичловчи ускуналарни танлаш узатилувчи муҳитнинг хусусиятидан ва амалдаги меъёрий ҳужжатлар талабларидан келиб чиққан ҳолда амалга оширилади.

52. Насослар ва компрессорлар учун зичловчи ускуналар герметиклиги назоратининг усуллари ва воситалари, ҳамда улардаги зичловчи суюқлик босими белгиланади.

53. Узатилувчи газ муҳитидан суюқ фазани ажратиб олиш учун компрессорнинг сўриш линиясига сепаратор ўрнатилади.

Сепаратор насослар билан блокировкаланади ва сатҳни назорат қилувчи асбоблар, максимал сатҳ бўйича сигнализация ва регламентланган сатҳга етилганда ундан суюқликни чиқаришни таъминловчи автоматизация воситалари билан таъминланади.

54. Компрессорларнинг сўрувчи линиялари, одатда, ортиқча босим остида бўлиши керак. Бу линияларнинг паст босимли вакууми остида ишлашида газда кислород назоратини амалга ошириш керак; намуна олгичларни ўрнатилган жойлари ва назорат усуллари лойиҳа ташкилотлари томонидан аниқланади; ёнувчи газда кислород ошган ҳолатда, яъни рухсат берилган охирги қийматдан баланд бўлса, бу линияларга компрессор узатмасини ёки инерт газ беришни ўчирилишини таъминловчи тўсиқлар (блокировка) назарда тутилади.

55. Ёнувчи моддаларни транспортда ташиш тизимлари учун қувурлар ва аппаратларнинг ички юзаларида смолаланиш, полимеризацияланиш, поликонденсацияланиш ва шу кабилар, маҳсулотларни қотиб қолиши мумкин бўлганда, бу қатламлардан самарали ва хавфсиз тозалаш услублари ва воситалари назарда тутилади, ҳамда бу вазифа (операция) ўтказилишининг даврийлиги ўрнатилади.

56. Қувурларда пневмотранспорт билан майда дисперсли қаттиқ ёнувчи маҳсулотларнинг узатилиши, ҳамда таркибида ёнувчи моддалар бўлган эмульсия ва суспензия узатиш линияларида маҳсулотларнинг ҳаракатини назорат қилиш усуллари назарда тутилади ва қувурларнинг тиқилиб қолишига йўл қўймаслик чоралари ишлаб чиқилади.

57. Суюлтирилган ёнувчи газларни, тезда аланга олувчи ва ёнувчи суюқликларни ҳайдаш учун ишлатиладиган насослар қуйидагилар билан таъминланиши керак:

насос корпусида узатилувчи суюқлик йўқлигида ёки қабул қилувчи ва сарфловчи сиғимларда унинг сатҳлари рухсат берилган охирги қийматлардан оғишида насоснинг ишга тушишига йўл қўймайдиган ёки ишини тўхтатадиган тўсиқлар (блокировкалар) билан;

қабул қилувчи ва сарфловчи сиғимларда параметрлар хавфли қийматларига етганида огоҳлантирувчи сигнализация воситалари билан.

58. Чўктирма насослар учун электродвигательни ток билан ортиқча юкланишида ишлашига йўл қўймайдиган блокировканинг қўшимча воситалари, шунингдек насосларни ишлатиш (эксплуатация) ҳарорати бўйича инерт газини узатиш (бериш) зарур бўлса, насослар ўрнатилган аппаратларга инерт гази бериш тўхтатилганда уларни ишга тушириш ва ишлатишга йўл қўйилмаслиги.

59. Насос (насослар)ни тўхтатилишидан келиб чиқадиган технологик жараённинг хавфли оғишига (олдини олиш) йўл қўймаслик учун ёнувчи суюқликларни бошқа усулларда бериш тизимларининг ишончлилигини ошириш бўйича чоралар ишлаб чиқилади.

60. Муайян жойдаги ҳажмда буғ-газ аралашмаларининг ҳосил бўлиши мумкин бўлган суюқ маҳсулотларнинг транспорт тизимларида, зарурият бўлганда ёпиқ тизимларга йиғилиб қолган газ ва буғларни чиқариб ташлаш учун ускуналар назарда тутилади.

61. Босим усули билан суюлтирилган ёнувчи газларни, тез аланга олувчи суюқликларни узатиш инерт газлар ёрдамида амалга оширилади; СГ (суюлтирилган газлар) учун уларни ўзларининг газ фазаси босими ёрдамида узатишга рухсат берилади, ТАС (тез алангаланувчи суюқликлар) ва ЁС (ёнувчи суюқликлар) учун эса, тегишли асосланганда - ёнувчи газлар билан узатишга рухсат этилади.

62. Қаттиқ ёнувчи материалларни узатилиши, асбоб-ускуналар ва коммуникациялар ичида портлаш хавфи бор аралашмаларнинг ҳосил бўлишига йўл қўймайдиган усуллар билан амалга оширилиши керак.

Транспортда ташиш ёки флегматизация учун инерт газларидан фойдаланишда, тизимда кислород миқдорини (таркибини) назорат қилиш усуллари ва воситалари назарда тутилади, шунингдек кислороднинг охирги рухсат берилган концентрациясига етганда узатилишни тўхтатиш чоралари назарда тутилади.

63. Портлаш хавфи бор аралашмаларни ҳосил бўлиш имконини берувчи майда дисперсли ёнувчи материалларни узатилишида асосланган зарурият бўлганда, алангани тизимда кенгайишини (тарқалишини) олдини олиш чоралари ишлаб чиқилади.

64. Майда дисперсли қаттиқ ёнувчи материалларни узатилиш тизимлари, қабул қилувчи аппаратларда бу материалларни энг юқориги сатҳга (даражага) етганда, уларга маҳсулотларни беришни тўхтатувчи ёки улардан чиқариб ташлаш жараёни (тўхтатувчи) тугаганда тўсиқлар (блокировкалар) билан таъминланади.

65. Юзадан ёнувчи чангни олиб ташлашни, сиқилган ҳаво ёки бошқа сиқилган газ ёрдамида амалга оширилиши мумкин эмас, шунингдек портлаш хавфи бор чанг-ҳаво аралашмасини ҳосил қилувчи бошқа усулларни ҳам қўллаш керак эмас.

66. Кимёвий маҳсулотларни ажратиш технологик жараёнлари, портлаш минтақасидан ташқарида амалга оширилиши керак. Бунда жараённинг барча босқичларида портлаш хавфи бор аралашмалар ҳосил бўлишини олдини олиш чоралари назарда тутилади. Муҳитнинг ажратиш даражаси ва портлаш хавфсизлиги чоралари, технологик жараённи ишлаб чиқишда аниқланади ва регламентланади.

67. Ёнувчи буғларни (газларни) ва суюқликларни ажратишда, автоматик назорат воситалари ва фазаларни ажратиш сатҳини (даражасини) тартибга солиш воситалари назарда тутилади. Фазаларни ажратиш сатҳини назорат қилиш воситаларини ишлатиш зарурияти, жараённи ишлаб чиқариш ва корхонани (ишлаб чиқаришни) лойиҳалаштириш босқичларида аниқланади.

68. Ёнувчи ва ёнмайдиган суюқ маҳсулотларни ажратиш сиғимли аппаратураси, атроф муҳитга ёнувчи буғларни чиқиб кетишига йўл қўймайдиган ёпиқ дренаж тизимлар билан таъминланиши керак.

69. Канализацияга ташланиши керак бўлган ёнмайдиган суюқликларда эриган ёнувчи газлар бор бўлса, уларни ажратиб олиш чоралари ишлаб чиқилади. Ёнмайдиган суюқликлардаги эриган ёнувчи газларнинг қолган миқдори назорат қилиниши керак, назоратнинг даврийлиги ва газларнинг рухсат берилган регламентланиши керак.

70. Газ-суюқлик аралашмаларнинг ажратиш тизимлари, газ фазасини суюқликка тушишини ва буғ-газ фазасидан суюқликни чиқиб кетишини олдини олувчи фаза ажратгич билан таъминланади.

71. Суспензияларни ажратиш учун асбоб-ускуналар инерт муҳитлар параметрларининг йўл қўйилмайдиган оғишларида ишга тушишига йўл қўймайдиган, суспензиялар берилишини ўчиришни ва тўхтатишни таъминлайдиган тўсиқлар (блокировкалар) жиҳозланадилар.

72. Марказдан қочирма аппаратларда (центрофугаларда) суспензияларни ажратиш жараёнларини ишлаб чиқиш ва олиб бориш, марказдан қочирма аппаратларнинг ўзида хам, хонанинг иш минтақаси (зонаси) атмосферасида ҳам портлаш хавфи бор аралашмаларни ҳосил бўлишига йўл қўймаслик керак.

73. Ёнувчи аэрозолларни (газ - қаттиқ фазаси) фильтрларда (электр фильтрларда) ва циклонларда ажратиш технологик жараёнлари учун, уларни ўтказишда портлаш хавфсизлигини таъминловчи чоралар назарда тутилади. Шу билан бирга, бу аппаратларда сийракланишни автоматик назорати, зарурият бўлганда эса - бошланғич аэрозолда ёки чиқиб кетувчи газ фазасида кислороднинг миқдорини автоматик назорати, шунингдек электр статистик майдон кучланишининг хавфли қийматлари пайдо бўлишига йўл қўймаслик бўйича чоралар назарда тугилади.

74. Аэрозолларни ажратиш аппаратлари учун, бу аппаратларни ички юзасида қаттиқ фаза қатламларини ҳосил бўлишини олдини олиш бўйича ёки уларни йўқотиш (олиб ташлаш) (антиадгезион қоплама, механик силкитувчи, вибраторлар, қўшимчалар киритиш ва шу кабилар) бўйича ишончли ва самарали чоралар назарда тугилади. Чўкинди қатламларни йўқотиш (олиб ташлаш) (чангсизлантириш) бўйича операцияларни олиб бориш даврийлиги ва хавфсиз усуллари регламентланади.

75. Регламентланган қийматлардан технологик параметрларнинг оғиши натижасида масса алмаштириш жараёнларини ишлаб чиқишда ва олиб боришда портлаш хавфи бор беқарор бирикмалар ҳосил бўлиши мумкин бўлган, портлаш хавфи бор I ва II тоифали технологик блоклардаги объектлар учун бу параметрларни автоматик тартибга солиш воситалари тутилиши керак.

Портлаш хавфи бор III тоифали технологик блоклардаги объектлар учун, жараённинг кўрсатилган параметрларини автоматик назорати ва уларнинг рухсат берилган қийматлари ошганлиги ҳақидаги сигнализация билан таъминланган қўлда (қўл кучи билан) (ишлаб чиқариш ходимлари томонидан) тартибга солиш операциясини бажаришга рухсат берилади.

76. Ҳаводаги кислород портлаш хавфи бор аралашмалар ҳосил қилиш хусусиятига эга моддалар ишлатиладиган, сийраклашиш остида ишлайдиган колонналарда буғ-газ фазасида кислороднинг миқдорини автоматик назорати назарда тутилади. Портлаш хавфи бор III-тоифали технологик блокли объектлар учун, даврий назорат усуллари ва воситалари назарда тугилишига рухсат берилади; назорат даврийлиги ва усуллари регламентланади.

77. Ёнувчи суюқликларни ректификациялаш колонналари, куб қисмидаги суюқликнинг сатҳини ва ҳароратини, ажратишга келаётган маҳсулот ва флегманинг ҳароратини назорат қилувчи ва автоматик равишда тартибга солувчи воситалар билан таъминланади, шунингдек портлаш хавфсизлиги жараёнларини аниқлайдиган, параметрлар қийматларининг хавфли оғишлари ва зарурият бўлганда колоннанинг пастки ва юқориги қисмларида босим ўзгариши ҳақида сигнал воситалари билан таъминланади.

78. Ректификация колоннасига келаётган флегмалар келиш тўхтаса содир ва жараён параметрларининг хавфли оғишига олиб келиш ҳолати бўлса, флегмаларни узлуксиз берилишини таъминловчи чоралар назарда тутилади.

79. Адсорбция ва десорбция жараёнларини ўтказишда, ютқичларни ўз-ўзидан ёниб кетишига йўл қўймаслик чоралари тутилади, шунингдек адсорберларни ўз-ўзидан ёниш ўчоқларини автоматик назорат қилиш воситалари ва уларни ўчириш мосламалари билан таъминлаш бўйича чоралар назарда тутилади.

80. Ёнувчи маҳсулотларни аралаштириш усуллари ва тартиблари, асбоб-ускуналарнинг ва аралаштирувчи мосламаларнинг конструкциялари, бу маҳсулотларни самарали аралашишини таъминлаши ва ҳаракатсиз зоналар ҳосил бўлишига имкон бермаслиги керак.

81. Моддаларни узлуксиз аралаштириш жараёнлари учун, уларнинг ўзаро таъсири, бошқариб бўлмайдиган экзотермик реакцияларнинг ривожланишига олиб келса, бу моддаларнинг хавфсиз ҳажмли киритиш дозаси, иссиқликни олиб кетишнинг самарали усуллари ишлаб чиқилади, автоматик назорат қилиш воситалари, жараёнларни тартибга солиш, авариядан ҳимоя қилиш ва сигнализация воситалари назарда тутилади.

Даврий аралаштириш жараёнларида ўз-ўзидан тезлашадиган экзотермик реакцияларнинг ривожланиши мумкин бўлганда, уларни бошқариб бўлмайдиган ҳолатига йўл қўймаслик учун, моддаларнинг аппаратурага рухсат этиладиган миқдорда солиниши ва кетма-кетлиги, реагентларнинг солиниш (кириб келиш) тезлиги регламентланади.

82. Маҳсулотларни, шунингдек оксидловчилар билан ёнувчи маҳсулотларни, аралаштириш технологик жараёнларида, компонентлар ўзаро нисбатини аралаштиргичлар олдида автоматик тартибга солиш, буғ-газ муҳит учун эса — қўшимча равишда босимни тартибга солиш назарда тутилади.

83. Буғ-газ муҳитни оксидловчилар билан аралаштиришда, зарурий ҳолларда аралаштиргичдан чиқишдаги материал оқимларда оксидловчининг регламентланган миқдорининг назорати назарда тутилади ёки тизимда компонентларнинг ўзаро нисбатини аниқловчи технологик жараённинг бошқа параметрларининг назорати, ва регламентланган қийматлардан оксидловчининг концентрацияси оғишида аралаштиришга келувчи компонентларни тўхтатувчи, аварияга қарши ҳимоя воситалари назарда тутилади.

84. Портлаш хавфи бор I тоифали технологик блокларда аралашма таркиби ва оксидловчилар билан ёнувчи моддаларнинг ўзаро нисбатини тартибга солишни назорат қилиш, шунингдек аралаштиришдан кейин материал оқимларда оксидловчиларнинг миқдорини назорат қилиш, автоматик равишда амалга оширилиши керак.

85. Аралаштиргичларга олиб келувчи коммуникациялар, бу коммуникацияларга аралаштиришга берилаётган ёнувчи моддаларни, оксидловчиларни ёки уларнинг аралашмаларини қайтишига йўл қўймайдиган қайтарма клапанлар ва бошқа мосламалар билан таъминланадилар (жараённинг регламентланган параметрлари оғишида).

Агарда, келувчи коммуникацияларга реакцион аралашманинг келиб тушушига жараённи ўтказиш шароитлари йўл қўймаса, унда юқорида кўрсатилган мосламаларни ўрнатиш шарт эмас.

86. Портлаш хавфи бор аралашмаларни тизимда ҳосил бўлишига йўл қўймаслик учун, майдаланган қаттиқ ёнувчи маҳсулотларни майдалаш, аралаштириш инерт газ муҳитида амалга оширилади.

Майдалаш ва аралаштириш учун асбоб-ускуналар, берилаётган инерт газининг босимини назорат қилиш воситалари билан, қийматдан унинг босимини, оғиш ҳақида сигнал берувчи воситалар билан (сигнализация) ва инерт газини олдиндан беришда асбоб-ускуналарни ишга туширишга йўл қўймайдиган ёки унга инерт газини келишини тўхтатганда, бу асбоб-ускуналарни тўхтатилишини таъминлайдиган автоматик тўсиқлар (блокировкалар) билан таъминланади.

87. Иссиқлик алмашишни ташкил қилиш, иссиқликни ташувчиларни (совуқлик агентлари) ва унинг параметрларини танлаш, иситилаётгаи (совутилаётган) материалларнинг физикавий-кимёвий хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, маҳсулотнинг ортиқча қизиб кетмаслигига ва емирилишига (парчаланишига, майдаланишига) имкон бермаган ҳолда, зарур иссиқлик узатилиши мақсадида амалга оширилади.

88. Иссиқлик алмашиш жараёнларида технологик муҳит билан кимёвий ўзаро таъсирда портлаш хавфи бор маҳсулотлар ҳосил қиладиган иссиқлик ташувчиларни ишлатилишига йўл қўйилмайди.

89. Иссиқликни девор орқали бериладиган жараёнларни ишлаб чиқишда, агарда иссиқлик ташувчи ва технологик маҳсулотларнинг ўзаро тўқнашиши натижасида портлаш хавфи бор муҳит ҳосил бўлишига олиб келадиган бўлса, бу ҳақда хабар берувчи ва назорат қилувчи усуллар, ҳамда воситалар назарда тутилади.

90. Аппаратда иситилаётган ёнувчи суюқликнинг сатҳи пасайган вазиятда ва иссиқлик алмаштириш юзаси очилиб (яланғоч) қолган вазиятда, ёнувчи маҳсулот ортиқча қизиб кетишига, қуриб қолишига ва парчаланишига (емирилишига). бошқариб бўлмайдиган жараёнларни ривожланишига олиб келса, жараёнларни назорат қилиш ва тартибга солиш воситалари, шунингдек ёнувчи иситилаётгаи маҳсулотлар сатҳи рухсат берилган қийматлардан пасайганда, иситилаётган агентни берилишини тўхтатувчи тўсиқлар (блокировкалар) назарда тугилади.

91. Юзали иссиқлик алмашиш аппаратларида ёнмайдиган иссиқлик ташувчиларнинг (совуқлик агенти) босими одатда, иситилаётган ёнувчи моддаларнинг босимидан юқори бўлиши керак. Бу талабларни бажариш имконияти бўлмаган вазиятларда, ёнмайдиган иссиқлик ташувчилар таркибида ёнувчи моддаларнинг миқдорини қилиб туриш тутилиши керак.

92. Иссиқлик алмашиш, шу жумладан реакция ўтказиладиган аппаратларда регламентланган технологик параметрлардан оғиш, бошқариб бўлмайдиган, ўз-ўзидан тезлашадиган экзотермик реакцияларнинг ривожланиши мумкин (имкон) бўлса, уларнинг ривожланишини олиш воситалари назарда тутилади.

93. Иссиқлик алмашиш жараёнларида, уларни олиб боришда (бошқаришда), маҳсулотларнинг кристаллашиши ва кристаллгидрантлар ҳосил бўлиши мумкин бўлганда, бу маҳсулотларнинг ҳосил бўлишини олдини олувчи реагентлар киритилади ва технологик жараёнларни олиб борилишининг узлуксизлиги, ишончлилиги ва уларнинг портлаш хавфсизлигини таъминловчи бошқа чоралар қўлланилади.

94. Олов билан иситиладиган иссиқлик алмашиш жараёнларини ташкил қилишда иситиладиган элементларда, ўтхона бўшлиғида ва печнинг ишчи минтақасида (зонасида) портлаш хавфи бор аралашмалар ҳосил бўлиш имконини бермайдиган чоралар ва воситалар назарда тутилиши керак.

а) Иситадиган печларнинг ўтхона бўшлиғидаги аварияга қарши автоматик ҳимоя қуйидагилар билан таъминланади:

ёнилғи, ҳаво ва сув буғларининг берилган нисбатини тартибга солиш тизимлари билан;

газсимон ёқилғи ва ҳавонинг, уларнинг босими белгиланган параметрлардан пасайганда келишини, тўхтатувчи, шунингдек назорат ўлчаш асбоблари ва автоматика электр (ҳаво) келиши тўхташи билан;

ўтхона бўшлиғига ёқилғини-ҳавони мажбурий беришда, уларнинг келишини тўхтагани ҳақидаги хабар бериш (сигнализация) воситалари билан;

печдаги тутун сўрувчи тўхтаганида ёки сийраклашув рухсат этилмаган даражада пасайганда, ёниш зонасига ёқилғи гази берилишини автоматик равишда тўхтатишни ва тутун тортиш даражасини назорат қилиш воситалари билан, печ агрегатларини қайта ишлатиш қозонлари билан жойлаштирганда, агрегатларни тутун сўрғичсиз ишга ўтказиш бўйича тизимлар билан;

қувурлар ўта қизиганда сув буғларини ўтхона бўшлиғига ва бурама найчаларга автоматик бериш воситалари билан таъминланади.

б) Иситувчи печларининг иситилаётган элементлари (змеевик-бурама найчалар), аварияга қарши автоматик равишда ҳимояси қўйидагилар билан таъминланади:

қувурлар шикастланганда ёки циркуляция тўхтаганида, печлар найчаларини иситилаётган суюқ маҳсулотлардан бурама аварияли бўшатиш билан;

хом-ашё берилиши тўхтаганида ёқилғи берилишини тўхтатувчи тўсиқлар (блокировкалар) билан;

змеевиклар тизимидаги авария вазиятларида хом-ашё ва ёқилғи беришни масофадан ўчириш воситалари билан;

хом-ашё бериш тизимида босим тушиб кетганлиги ҳақида хабар бериш воситалари билан.

в) Ташқи қурилмада ёки биноларида авариялар содир бўлганда очиқ олов жараёнлари билан ишловчи печларни газ муҳитидан изоляция қилиш учун, автоматик ёки масофадан ёқиладиган (ўчириладиган) буғ пардалари билан жиҳозланиши керак. Парда ҳосил қилинганда сигнализация ишлаб кетиши керак.

95. Иситувчи печлар учун ёқилғи газ - ундаги суюқ фазалар, намлик ва механик аралашмалар миқдори бўйича регламентланган талабларга мос бўлиши керак. Горелкага келадиган ёқилғи газда суюқлик ва механик аралашмалар бўлишига йўл қўймайдиган воситалар назарда тутилади.

96. ЮҲОИТ (юқори ҳароратли органик ташувчилар) — ароматли ёғларни ва бошқаларни ишлатиш (қўллаш) билан иссиқлик алмашиш жараёнларни ташкил қилишда, уларнинг қисман парчаланиши натижасида ҳосил бўлувчи учувчи чиқариб ташловчи тизимлар назарда тутилади.

ЮҲОИТ ишлатилишининг рухсат берилган юқори нуқтаси (чегараси) яқинида жараён олиб борилганда, иссиқлик ташувчининг таркиби ўзгариши устидан назорат ўрнатилади. ЮҲОИТ таркиби кўрсаткичларининг рухсат этилган қийматлари регламентланади.

97. Қуритувчи агент ва қуритиш режимлари (тартиблари), қуритилаётган материалнинг, иссиқлик ташувчининг портлаш-ёниш хавфи бор хусусиятларини ва блокнинг портлаш хавфини камайтириш имконини ҳисобга олган ҳолда, танланади.

а) Инерт газ атмосферасида қуритиш жараёнини олиб боришда, қуритгичга киришда ва (ёки) чиқишда (жараённи ўзига хослигини инобатга олган ҳолда) инерт газда кислород миқдорини автоматик назорат қилишни тутиш зарур.

Кислороднинг рухсат этилган концентрациясидан ошиши мумкин бўлган вазиятда, қуритиш жараёнини тўхтатиш бўйича автоматик тўсиқлар (блокировкалар) назарда тутилади, ва аппаратурада портлаш хавфи бор аралашмалар ҳосил бўлиш имконини йўқотишнинг бошқа чоралари ишлаб чиқилади.

б) Қуритгич агрегатларда, қуритгичдан орқага қайтиш йўлига эга иситиш ускуналарига портлаш хавфи бор аралашмаларини келишига йўл қўймаслик чоралари тутилади.

в) Газ-ҳаво муҳитида қуритиш жараёнини олиб боришнинг асосланган заруриятида жараёнда портлашни огоҳлантириш чоралари ва портлашда ҳимоялайдиган асбоб-ускуналар назарда тутилади:

фрикцион (зарба бериш, ишқаланиш) ва электр токидан келиб чиқадиган учқун ҳосил бўлишига йўл қўймайдиган ускуналар билан таъминланадилар;

маҳаллий ўта қизиб кетишга, ҳаракатсиз зоналарнинг ҳосил бўлишига, қуритилаётган материални юқори ҳароратли жойда бўлиш вақтининг узайишига ва қуритиш камералари деворларида маҳсулотларнинг қатламлари ҳосил бўлишига йўл қўймайдиган қуритиш режимини ушлаб турли таъминланади;

пурковчи қуритгичларни, қуритилувчи материал ва қуритадиган агентлардан бирининг келиши тўхтаганида, уларнинг берилишини автоматик тўхтатиш воситалари билан таъминлаш;

термодеструкциянинг ва (ёки) — ёнувчи ўт олиб кетишининг олдини олиш учун қуритиш агрегатлари қуритиладиган материал ва қуритадиган агентнинг ҳароратини автоматик тартибга солиш воситалари билан таъминланади, шунингдек бу ҳароратларни рухсат берилган қийматларидан ортишига имкон бермайдиган тўсиқлар (блокировкалар) билан таъминланади (қуритиладиган агент берилишини тўхтатиш, совуқ агент берилишини улаш ва шу кабилар);

қуритиладиган материал ҳарорати рухсат берилган қийматдан юқори нуқтага етганда совуқ агент (совуқ газ, сув ва шу кабилар) берилишини автоматик амалга ошириш.

98. Вакуум остида ёнувчи моддаларни қуритиш жараёнларини олиб боришда, одатда, қуритгични ишга туширишдан олдин, шунингдек уни тўхтатганда ишчи бўшлиққа инерт газини бериш (инерт гази билан пуфлаш) назарда тутилади. Инерт газини бериш давомийлиги технологик жараённи олиб борилишининг аниқ шароитларини ҳисобга олган ҳолда аниқланади ва регламентланади. Бундан ташқари, қуритиш агрегатлари, ишчи бўшлиғида вакуум йўқлигида, ёки пастки рухсат берилган қийматдан пасайганда, уларни ёқилишига имкон бермайдиган автоматизация тизимлари билан таъминланади.

99. Ёнувчи моддаларни қуритиш учун қуритувчи агрегатлар, ўт ўчирувчи воситалар билан таъминланади. Ўт ўчириш усуллари, чанг ҳосил бўлишга, атроф муҳитга ёнувчи маҳсулотларни отилиб чиқишига ва аппаратурада, ҳамда ишчи зонадаги ускунада хавфи бор аралашмалар ҳосил бўлишига йўл бермаслиги зарур.

100. Қуритиладиган маҳсулотни қуритиш агенти билан бевосита алоқаси бор қуритиш ускуналари, ишлатилган қуритиш агентини қуритилаётган маҳсулот чангидан тозаловчи ускуналар билан ва тозалашни қилувчи воситалари билан таъминланиши керак. Тозалаш усуллари ва назорат давомийлиги регламентланади.

101. Бир нечта жараёнларни ўз ичига олган тизимлар (гидродинамик, алмашиш, реакцион) регламентланган параметрларни назорат қилиш асбоблари билан таъминланади. Бошқариш, тартибга солиш ва аварияга қарши ҳимоя воситалари, жараённинг барқарорлигини ва портлаш хавфсизлигини таъминлаши керак.

102. Ҳар қандай тоифали портлаш хавфи бор блоклар учун реакцион жараёнларнинг технологик аппаратураси, автоматик назорат қилиш, тартибга солиш воситалари билан ва портлаш хавфи бор жараённи (келаётган бирламчи-дастлабки ва нисбати, материал оқимдаги компонентлар миқдори, уларнинг реакцион аппаратурада критик қийматига, босимига ва муҳитдаги ҳароратига етиши мумкин бўлган концентрацияси, сарф-харажати ва ташувчининг параметрлари ва бошқалар) бир ёки гуруҳлар параметрларининг ҳимоя тўсиқлари билан таъминланади. Бунда, 1-тоифали портлаш хавфи бор технологик блоклар билан қурилмалар (ускуналар) таркибига кирувчи технологик асбоб-ускуналар, ҳар бир хавфли параметрга камида иккитадан кам бўлмаган датчиклар тартибга солиш ва аварияга қарши автоматик ҳимоя воситалари билан таъминланади, зарурият бўлганда - бошқаришни ва ҳимоя қилишни такрорлаш тизимлари билан таъминланади.

103. Аварияга қарши ҳимоя қилиш автоматик тизимнинг ишлаб кетиши берилган дастурлар (алгоритм) бўйича амалга оширилиши керак.

104. Q_в ≤10 эга бўлган технологик блоклардаги реакцион жараёнларни бошқариш тизимларида, хавфли параметрларни автоматик назорат қилиш шароитида қўлда (дастакли) тартибга солиш воситаларидан ва улар рухсат этилган қийматларидан чиқиб кетганида ишлаб кетадиган сигнализация воситаларидан фойдаланишга рухсат этилади.

105. Оралиқ пероксид бирикмалар, қўшимча портлаш хавфи бор смолаланиш ва зичланиш маҳсулотларининг (полимеризация, поликонденсация) ва бошқа беқарор моддаларнинг, ҳосил бўлиши имконияти бўлган, уларни аппаратурада ва қувурларда қатламлар ҳосил қилиши мумкин бўлган реакцион жараёнларда қуйидагилар назарда тутилади:

портлаш хавфи бор моддалар ҳосил бўлишига ёрдам берувчи аралашмалар хом-ашёга тушишининг миқдорини, шунингдек беқарор бирикмаларнинг оралиқ маҳсулотларда мавжудлигини назорат қилиш ва берилган режимни таъминлаш;

аппаратурада беқарор моддаларнинг хавфли концентрациялари ҳосил бўлишига йўл қўймаслик учун ингибаторларни киритилиши; қўлланилаётган конструкцион материалларнинг сифатига ва жараёнда маҳсулотлар билан контактда бўладиган аппаратлар, қувурлар, арматуралар, датчик приборлари юзасига ишлов берилишини бенуқсонлигига қўйиладиган алоҳида талабларнинг бажарилиши;

портлаш хавфи бор қаттиқ беқарор маҳсулотларни тўпланиб қолишига имкон олиш ёки камайтириш учун сиғимли аппаратурадаги маҳсулотлар, хом-ашёларнинг узлуксиз циркуляцияси;

аппаратурадан хавфли компонентлар билан тўйинган реакцион массани чиқарилиши;

полимеризацияланиш ёки смолаланиш хусусиятига эга бўлган маҳсулотларни сақлаш режими ва вақтини, шу жумладан уларни ташиш муддатини таъминлаш.

Жараённи ташкил қилишнинг зарурий ва етарли шароитларини танлаш, жараён ишлаб чиқувчи томонидан аниқланади.

Хом-ашёдаги аралашмалар миқдорларини назорат қилиш даврийлиги ва усуллари, оралиқ ва энг охирги маҳсулотларнинг реакцион массасидаги беқарор бирикмалари, хавфли қўшимча моддаларни ўз ичига олган реакцион массани чиқариб ташлаш тартиби, маҳсулотларни сақлаш режими ва вақти ишлаб чиқарувчи томонидан белгиланади, булар лойиҳа ҳужжатларида ва ишлаб чиқаришнинг технологик регламентида акс эттирилади.

106. Асбоб-ускуналар ва қувурларнинг ички юзаларидаги қаттиқ маҳсулотларнинг тўпланиши, уларни, шу жумладан технологик тизимлардан авария ҳолатида тўкиш мосламалари ҳам тиқилиб қолиши мумкин бўлган ҳолатларда, бу тўпланиб қолган қатламларни мавжудлигини қилиш ва уларни хавфсиз йўқотиш чоралари, зарурий холларда — асбоб-ускуналар назарда тутилади.

107. Ҳаво кислороди билан ва (ёки) сув билан ўзаро таъсирда ўз-ўзидан ёниб кетиши ва (ёки) портлаб кетиши мумкин бўлган катализаторларни, шу жумладан металлоорганик кислоталарни қўллашда, тизимга хом-ашё, материал ва инерт газнинг таркибидаги кислород ва (ёки) намликнинг чегаравий рухсат этилган қийматларидан ошадиган миқдорларда берилишига йўл қўймайдиган чоралар назарда тутилади. Кислород ва дамликнинг рухсат этилган концентрацияси, уларнинг дастлабки маҳсулотдаги миқдорини назорат қилиш усуллари ва даврийлиги қўлланиладиган катализаторларни физик-кимёвий хусусиятлари, технологик блокнинг портлаш хавфлилиги тоифасини ҳисобга олган ҳолда аниқланади ва регламентланади.

108. Реакцион жараёнларда компонентларни дозалаш асосан автоматик ҳолда бажарилиши ва аппаратуралар ичида портлайдиган аралашмалар ҳосил бўлиш ёки реакцияларни бошқариб бўлмайдиган тарзда ўтишига йўл қўймайдиган кетма-кетликда амалга оширилиши керак, бу жараён ишлаб чиқувчи томонидан аниқланади.

109. Жараёнда қатнашаётган моддаларнинг қизиб кетишига, уларни ўз-ўзидан алангаланишига ёки аппаратуранинг қизиган элементлари билан контакти натижасида портлаш- хавфи бор маҳсулотларни ҳосил бўлиши билан термик емирилишга йўл қўймаслик учун ҳарорат режимлари, маҳсулот узатилишининг оптимал тезликлари, уларни юқори ҳарорат зонасида бўлишининг чегаравий рухсат этилган вақти ва регламентланади.

110. Жараённи бошқариб бўлмайдиган хавфли ривожланишига йўл қўймаслик учун, жараённи барқарорлаштириш, авариянинг тарқалишини чеклаш ёки аппаратларни бўшатиш чоралари кўрилиши керак.

111. Реакцион массани бошқа аппаратга босим остида ўтказиш учун даврий ишловчи реактордаги муҳитнинг қолдиқ босимидан фойдаланишга айрим (алоҳида), -асосланган ҳолларда рухсат берилади.

112. Суюқ фазали жараёнлар аппаратураси, ундаги суюқлик сатҳини тартибга солиш ва қилиш тизимлари, бу суюқликни аппаратурага берилишида берилган сатҳдан ошганда автоматик ўчириш воситалари, ёки тошиб кетишига имкон бермайдиган бошқа воситалар билан таъминланади.

113. Портлаш хавфи бор технологик жараёнларнинг аралаштирувчи мосламали реакцион аппаратлари одатда, аралаштиргич валлари зичлагичларининг ишончли ишлашини ва герметиклигини автоматик назорат қилиш воситалари, шунингдек аралаштирувчи мосламалар ишламаганда, шунингдек бу жараённи олиб бориш шароитлари ва хавфсизлигини таъминлаш талаб этилган ҳолларда, аппаратурага маҳсулотларни юклаш имкониятини олдини оладиган блокировкалар билан таъминланади.

114. Совутувчи (суюқ агент) буғланиши ҳисобига реакциянинг ортиқча иссиқлигини девор орқали иссиқлик узатиш билан олиб кетилиши амалга ошириладиган реакцион аппаратура ва иссиқлик алмашиниш элементларида совуқ агент сатҳини автоматик назорат, тартибга солиш ва сигнализация воситалари таъминланади.

115. Реакцион аппаратураларни суюлтирилган газлар билан совитиш тизимларида:

совуқ агент ҳарорати (суюлтирилган газнинг қайнаш ҳарорати), қиймати автоматик тартибга солинадиган босим мувозанатини ушлаб туриш билан таъминланади;

реакцион аппаратураларнинг иссиқлик алмашиниш элементларидан агентини автоматик бўшатиш чоралари, шунингдек у тўсатдан ўчиб қолганда совитиш тизимларида босимнинг рухсат этилган қийматдан ошишига йўл қўймайдиган чоралар, назарда тутилади.

116. Юқори портлаш хавфи борлиги билан тавсифланадиган (ацетилин, юқори параметрларда этилен, пероксидли, металлоорганикли бирикмалар ва бошқалар), термик емирилишга ёки ихтиёрий равишда ўз-ўзидан полимеризацияланиш, ўз-ўзидан қизиб кетишига мойил, шунингдек ўз-ўзидан алангаланадиган ёки сув ва ҳаво билан ўзаро таъсирида портлайдиган маҳсулотларни олишда ёки ишлатишда реакцион жараёнларни ишлаб чиқиш ва олиб бориш, бу хоссаларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилиши ва қўшимча махсус хавфсизлик чоралари назарда тутилиши керак.

117. СГ, ТАС ва ЁСни сақлаш омборхоналари, шунингдек қуйиш-тўкиш эстакадалари (пунктлари), СГ, ТАС ва ЁСни сақлаш ва транспортда ташиш учун резервуарларнинг (сиғим-идишларнинг) тузилиши ушбу объектларга тегишли меъёрий талабларга ва ушбу Қоидаларга мос келиши керак.

118. Ёнувчи суюқ моддаларни (СГ, ТАС ва ЁС) сақлаш ва узатиш, кўчма ва стационар резервуар-сақлагичларни тўлдириш ва бўшатиш бўйича технологик операцияларни бажариш тартиби, бу операцияларнинг (босим, узатиш тезлиги, чегаравий рухсат этилган максимал ва минимал сатҳлар, вакуумни йўқотиш усуллари ва шу кабилар) портлаш хавфсизлигини аниқлайдиган жараён параметрларини танлаш маҳсулотларнинг физик-кимёвий хоссаларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилади ва регламентланади.

119. Сақлаш учун резервуарлар ва СГ, ТАС ва ЁСни қуйиш-тўкиш эстакадалари жараённи хавфли параметрларини назорат қилиш ва бошқариш воситалари билан жиҳозланади.

120. СГ, ТАС ва ЁСни сақлашда ва қуйиш-тўкиш операцияларини ўтказишда стационар ва кўчма резервуарларни (идишларни) ва қуйиш-тўкиш мосламаларини, фақат уларни мўлжалланган маҳсулотлар учун ишлатиш керак. Бунда қуйиш-тўкиш операциялари бажарилишининг барча босқичларида тасодифан маҳсулотларнинг аралашиб кетиши мумкинлигига йўл қўймайдиган зарурий чоралар ишлаб чиқилади ва амалга оширилади.

Зарурий холларда, махсус тайёрланган бўш сиғимларни, физикавий-кимёвий тавсифи ва кўрсаткичлари бўйича улар учун мўлжалланган суюқ ёнувчи маҳсулотларга ўхшаш бўлган бошқа маҳсулотлар билан тўлдиришга рухсат берилади. Бунда сиғим учун рухсат берилган босимдан ортиқ бўлишига йўл қўймаслик керак. Сиғимларни тўлдиришга тайёрлаш тартиби (сиғимларни ундаги маҳсулотлар қолдиқларидан бўшатиш, ювиш, тозалаш, зарарсизлантириш ва шу кабилар) ва қувурларни, арматураларни қайта улаш бўйича ишларни олиб бориш.

121. Сақлаш шароитларида қўшимча (ташқи) беқарор бирикмалар ҳосил бўлиши, аралашмаларнинг тўпланиши, асосий маҳсулотларнинг портлаш хавфини оширадиган хоссалари бўлган моддалар билан қуйиш-тўкиш операцияларини олиб боришда ва сақлашда аралашма ва қўшимча бирикмаларни ҳосил бўлиши ва тўпланиш тезлигини пасайтирадиган ёки ҳосил бўлиш мумкинлигига йўл қўймайдиган чоралар, шунингдек стационар, кўчма резервуарларда ва бошқа асбоб-ускуналарда уларнинг миқдорини назорати ва ўз вақтида уларни йўқотиш усуллари назарда тутилади.

122. Монтаж қилишдан, таъмирлашдан, тозалашдан ва шунга ўхшаш ишларни бажаришдан кейин стационар ва (ёки) кўчма резервуарларни СГ ва ТАСни билан тўлдиришга тайёргарлик кўришда, бу асбоб-ускуналарда портлаш мумкинлигига йўл қўймайдиган чоралар кўзда тутилади. Куйишга тайёргарлик кўриш тартиби, асбоб-ускунада кислород концентрациясининг назорати, шунингдек портлаш хавфини аниқлайдиган бошқа параметрларининг назорати регламентланади.

123. Босим остида сақланаётган суюлтирилган ёнувчи газларнинг стационар резервуарлари сиғими портлаш хавфининг энергетик кўрсаткичларини ва аниқ шароитларини ҳисобга олган ҳолда тегишли меъёрий ҳужжатлар билан белгиланади.

124. СГ, ТАС ва ЕСни резервуарлари, авария ҳолатларида ёнувчи маҳсулотлардан бўшатиш учун, одатда, авария шароитларида хизмат кўрсатишга қулай бўлган жойда, масофадан бошқариладиган тез ишловчи ўчирувчи арматура билан таъминланади. Ўчирувчи арматуранинг ишлаб кетиш вақти ушбу Қоиданинг 39(в)-банди талабларига мувофиқ белгиланади.

125. Қалқиб турувчи томли (понтон) резервуарлар конструкцияси, уларни тўлдириш, бўшатиш бўйича операцияларни бажариш тартиби ва маҳсулотни олиш тизими, маҳаллий қизиб кетишларга, ҳаракатланувчи деталларнинг ишқаланиши ҳисобига учқун ҳосил бўлишига ва уларни мумкин бўлган ўзаро тўқнашишига йўл қўймаслиги, томларнинг (понтон) носозлигида уларнинг емирилиши ва резервуарларда мумкин бўлган портлашларнинг олиши керак.

126. СГ, ТАС ва ЁСларни қуйиш ва темир йўлда ташиш учун мўлжалланган цистерналар, ташиладиган маҳсулотнинг физик-кимёвий хоссалари, давлат ва тармоқ меъёрий ҳужжатлари талабларини ҳисобга ҳолда, темир йўл транспортида хавфли юкларни ташишнинг хавфсизлик Қоидаларига мувофиқ арматура, назорат воситалари, қуйиш-тўкиш, ҳимоя ва бошқа мосламалар билан таъминланади.

127. Ёнувчи маҳсулотларни қуйиш-тўкиш учун темир йўл цистерналарини қўйиш тартиби, бу операцияларни хавфсиз ўтказишни таъминлаши ва махсус тармоқ меъёрий-техник ҳужжатлари билан белгиланиши керак. Темир йўл цистерналарига қуйиш-тўкишда қуйиш остидаги цистернанинг ўз-ўзидан ҳаракатланиши имкониятини, қуйиш мосламаларининг герметиклигини йўқолиши ва атмосферага ёнувчи маҳсулотларнинг отилиб чиқишини олдини оладиган, шунингдек газланиши мумкин бўлган зонада доимий ёки тасодифий (механик, электр ва бошқа келиб чиқишлари оқибатида) ўт олдиргич манбалари мавжудлигига йўл қўймайдиган чоралар назарда тутилади.

128. Темир йўлларда турган СГ, ТАС ва ЁСЛИ темир йўл цистерналарини стационар, омборхона сиғимлари (тарқатиш-харажат) сифатида фойдаланишга рухсат берилмайди.

129. СГ, ТАС ва ЁСларни цистернадан тўкиш ва унга қуйиш махсус қуйиш-тўкиш шахобчаларида амалга оширилиши керак. Қуйиладиган маҳсулотнинг ҳар бир тури учун, агарда уни бошқа маҳсулотлар билан аралаштиришга йўл қуйиб бўлмаганда, мустақил қуйиш-тўкиш шохобчалари ёки бу шахобчаларда алоҳида қуйиш мосламалари назарда тутилади. Қуйиш шахобчаларидан ўзаро бир-бирига мос (тўғри) келмайдиган маҳсулотларни навбатма-навбат қуйишга рухсат берилмайди.

130. Қуйиш-тўкиш носоз цистерналарни авария ҳолатида бўшатиш бўйича операцияларни бажариш учун усуллар ва воситалар, шунингдек махсус жиҳозланган жойлар назарда тутилиши керак. Бу операцияларни бажаришдаги хавфсизлик чоралари йўриқномалар билан белгиланиши керак.

131. СГ, ТАС ва ЁСни қуйиш-тўкиш тизимининг цистерналари, резервуарлари, қувурлари ва бошқа асбоб-ускуналари фойдаланиш учун ишончли, оддий ва қулай бўлиши керак. Уларнинг тузилиши қуйиш-тўкиш операцияларини олиб боришда тўкилиб кетиш ҳамда ёнувчи буғ ва газларнинг атмосферага чиқиб кетишига йўл қўймаслик керак.

132. Қуйиш-тўкиш тизимларида ҳайдаладиган муҳитга чидамсиз бўлган материаллардан тайёрланган мосламалардан фойдаланишга рухсат берилмайди.

133. СГ, ТАС ва ЁСни қуйиш-тўкиш цистернанинг тошиб кетишига йўл қўймайдиган ишончли, асосан автоматик мосламалар билан жиҳозланади.

134. СГ, ТАС ва ЁСни қуйиш операцияларини насослар билан олиб боришда уларни масофадан туриб ўчириш воситалари назарда тутилади. Ўчирувчи мосламалар хавфсизликни таъминлаш бўйича талабларни ҳисобга олган ҳолда, эксплуатация қилиш ва хизмат кўрсатилиши енгил ва қулай жойларда ўрнатилиши керак.

135. Эстакадага СГ, ТАС ва ЁС келаётган қувурларда, эстакадада авариялар юз бериши мумкин бўлган ҳолатларда, бу қувурларни ўчириш учун тез ишловчи мосламалар ёки масофадан бошқариладиган зулфинлар ўрнатилади.

Бу мосламаларни бошқариш — жойида ва масофадан (хавфсиз жойдан) бўлиши керак.

136. Цистерналарга (цистерналардан) суюлтирилган газларни ва паст ҳароратда қайнайдиган ёнувчи суюқликларни (қайнаш ҳарорати атроф муҳит ҳароратидан паст) қуйиш-тўкиш операцияларини хавфсиз олиб бориш учун қувурларда буғ ҳосил бўлишини минимумга олиб, кавитация, гидравлик зарбалар ва бошқа қуйиш-тўкиш тизимлари элементларини механик бузилишига олиб келиши мумкин бўлган ҳодисаларга йўл қўймайдиган чораларни назарда тутиш керак.

137. Қуйиш-тўкиш операцияларини олиб боришда атмосфера ва статик электрдан ҳимояланиш чораларини назарда тутиш керак.

138. Қуйиш-тўкиш эстакадаларда, тизимни бу маҳсулотлардан зарур бўлганда бўшатишда қуйиш-тўкиш тизимларининг буғ-газ фазаларини тартибли йиғиш ва қайта фойдаланиш қурилмаларига улаш имконияти таъминланиши керак ва қуйиш-тўкиш коллекторлари тизимларида портлаш хавфи бор аралашмаларни ҳосил бўлишига йўл қўймаслик учун уларга инерт гази ва буғ берилиши, шунингдек бу тизимда ёнувчи моддани ишончли равишда йўқотиш имкониятини назарда тутиш керак.

139. Асбоб-ускуналарни танлаш, лойиҳалашнинг дастлабки маълумотлари, амалдаги меъёрий ҳужжатлар ва мазкур Қоиданинг талабларига мувофиқ амалга оширилади. Технологик тизимга кирадиган технологик блокларнинг портлаш хавфи тоифасидан келиб чиқиб, асбоб-ускуналарни ишончлилик кўрсаткичлари бўйича танлаш амалга оширилади.

140. Технологик асбоб-ускуналар ва қувурли арматуралар учун эксплуатациянинг аниқ шароитларини ҳисобга олган ҳолда, ишлатишнинг йўл қўйиладиган муддати белгиланади. Ишлаш муддати ҳақидаги маълумотлар асбоб-ускуналар ва қувурли арматураларнинг паспортларида тайёрловчи томонидан келтирилиши керак. Қувурлар учун лойиҳалаш ташкилоти томонидан ҳисоблаб аниқланган эксплуатация муддати белгиланади, бу лойиҳа ҳужжатида акс эттирилиши ва қувур паспортига киритилиши керак.

Белгиланган ишлаш муддатини ўтаб бўлган технологик асбоб-ускуналар, қувурлар арматураси ва қувурларнинг хавфсиз эксплуатация муддатини узайтириш, «Саноатконтехназорат» Давлат инспекцияси белгиланган тартибда амалга оширилади.

141. Портлаш хавфи бор муҳитни ҳосил бўлиши ва ўлчами, жараёнда қатнашаётган моддалар ёнишининг минимал энергиясидан ошадиган энергия манбаларини юзага келишига йўл қўймаслик мумкин бўлмаган асбоб-ускуналар (аппаратлар ва қувурлар) учун портлашдан ҳимоя ва алангани кучайишига йўл қўймайдиган усуллар ва воситалар, асосланган ҳолатларда - портлашнинг тўлиқ босимини ҳисобга олиб, механик чидамлиликни ошириш назарда тутилади.

Портлашдан ҳимоя, аланганинг кучайишига йўл қўймайдиган воситалар ва бошқа аварияга қарши мосламаларнииг самарадорлиги ва ишончлилиги - асбоб-ускуналарнинг саноат нусхаларини портлашдан ҳимоялашга синаш билан тасдиқланган бўлиши керак.

142. Асбоб-ускуналарни аварияга қарши мосламалар билан таъминланиши, унда ёниш манбалари ҳосил бўлишини олишга қаратилган чоралар ишлаб чиқиш заруриятини инкор этмайди.

143. Асбоб-ускуналар ва қувурларни тайёрлаш учун ишчи муҳит билан ўзаро таъсир беқарор бирикмалар — қайта ишлаш маҳсулотларининг портлаш сабабчисини, ҳосил қиладиган материалларни қўлланишига рухсат берилмайди.

144. Технологик асбоб-ускуналар ва қувурларни тайёрлаш сифати, ушбу асбоб-ускуналар ва қувурларнинг меъёрий ҳужжатлари ва техник ҳужжатлари талабларига мос бўлиши керак.

Ортиқча босим остида ишлайдиган аппаратларнинг тузилиши босим остида ишлайдиган сиғимлар (идишлар) учун меъёрий ҳужжатлар ва ушбу Қоиданинг талабларига мувофиқ бўлиши керак.

145. Технологик асбоб-ускуналарни ва қувурларни монтаж қилиш лойиҳага мувофиқ, қурилиш меъёрлари ва қоидалари, стандартлар ва бошқа меъёрий ҳужжатлар талабларига мувофиқ амалга оширилади.

0,07 мегапаскал (0,7 кг куч / см²)дан юқори ортиқча босим остида ишлайдиган ва технологик жараёнларда қатнашадиган, шунингдек кимёвий моддаларни сақлаш ва ташишга мўлжалланган аппаратлар, агрегатлар ва сиғимлар (идишлар) ишга туширишдан олдин «Босим остида ишлайдиган сиғимларнинг тузилиши ва улардан хавфсиз фойдаланиш Қоидалари»га асосан «Саноатконтехназорат» Давлат инспекциясида рўйхатга олинади.

Асбоб-ускуналар, материаллар ва комплектловчи (бутловчи) ашёларнинг тайёрланиш сифати ва меъёрий-техник ҳужжатлар талабларига мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжатлари йўқ бўлса, уларни монтаж қилишга рухсат берилмайди.

146. Асбоб-ускуналар, қувурлар арматураси, ҳимоя воситалари ва асбоблар назорати паспортларида Давлат стандартлари томонидан назарда тутилган ишончлилик кўрсаткичлари кўрсатилиши керак.

147. 1-тоифали портлаш хавфи бор технологик блоклар қурилмаларида портлаш-ёниш хавфи бор ва заҳарли маҳсулотларни узатувчи 1-тоифали қувурларнинг пайвандланган бирикмалари бузмайдиган усуллар билан (ультратовушли дефектоскопия, сиргиб кирувчи нурланиш билан ёритиб текшириш ёки бошқа шунга ўхшаш усуллар) 100 фоизли назоратдан ўтказилади.

Назоратни бузмайдиган усулларни танлаш ва бошқа тоифадаги қувурларни назорат ҳажми лойиҳа ҳужжатларида белгиланиши ва уларни хавфсиз эксплуатациясини таъминлаш учун етарлича бўлиши керак.

148. Технологик тизимлар герметик бўлиши керак. Асосланган вазиятларда, паспорт маълумотлари бўйича ёнувчи моддаларни регламентланган оқиб (сизиб) чиқишлари (иш режимида бу оқиб чиқишларнинг рухсат этилган ўлчамларини кўрсатилиши билан) мумкин бўлган асбоб-ускуналарни қўллашга рухсат берилади. Лойиҳа ҳужжатларида уларни йиғиш ва олиб кетиш тартиби кўрсатилган бўлиши керак.

149. ТАС ва СГ билан контактда ишлайдиган технологик асбоб-ускуналарнинг қўзғаладиган бирикмаларини герметиклаш учун асосан ғўла туридаги зичлагичлар қўлланилади.

150. Технологик аппаратлар ва қувурларни ташқи иссиқликдан изоляциялаш зарур бўлганда, унга ёнувчи маҳсулотлар тушишини ҳимоялайдиган чоралар назарда тутилади.

Асбоб-ускуналарнинг ташқи юзаси ва (ёки) иссиқлик изоляциялаш қопламалари ҳароратлари портлаш-ёниш хавфи энг кўп бўлган маҳсулотларнинг ўз-ўзидан алангаланиш ҳароратидан ошмаслиги, хизмат кўрсатувчи ходимлар бўладиган жойларда эса, бино ичкарисида 40° С дан ва ташқи қурилмаларда 60° С дан ошмаслиги керак.

151. Технологик асбоб-ускуналарнинг алмашиш элементлари конструкцияси ташувчи ва технологик муҳитни ўзаро бир бирига ўтиб кетиши имкониятига йўл қўймаслиги керак. Иссиқлик алмашиш элементларининг тузилиши, тайёрланиши ва ишончлилигига талаблар эксплуатацияси ва ҳолатининг назорати, синов тартиби тегишли меъёрий ҳужжатлар билан белгиланади.

152. Технологик жараёнларни олиб бориш шароитлари бўйича буғ конденсацияси бўлган газ-фаза жараёнли аппаратуралар учун қувурлари учун, зарур бўлганда суюқ фазани йиғиш ва олиб кетиш учун мосламалар назарда тутилиши керак.

153. Технологик асбоб-ускунани тозалаш бўйича даврий регламентда белгиланган ишларни олиб бориш учун, одатда, ускуналар ичида одамларнинг бўлишига йўл қўймайдиган гидравлик, механик ёки тозалаш воситалари назарда тутилади.

154. Портлаш-ёниш хавфи бор маҳсулотли аппаратлар сув, буғ, инерт гази линияларини улаш учун мосламалар билан жиҳозланади. Аппаратлар шамоллатиш учун мосламалар билан таъминланиши мумкин.

155. Иш тури бўйича эксгогуатация жараёнида вибрацияга учрайдиган портлаш-ёниш хавфи бор технологик тизимлар, асбоб-ускуналар ва қувурлар учун, вибрациянинг — уларнинг зичловчи элементларига таъсирига йўл қўймаслик ва технологик тизимлар ва қурилиш конструкцияларнинг ўзаро боғлиқ элементларига таъсирини камайтириш бўйича чоралар ва воситалар назарда тутилади.

Айрим турдаги асбоб-ускуналар ва уларнинг элементлари (узеллари ва деталлари) учун вибрациянинг рухсат этилган даражаси, бу ўлчамларни назорат қилиш усуллари ва воситалари, ҳамда уларнинг қийматларини пасайтириш усуллари давлат стандартлари, меъёрий ҳужжатлар талабларига мос бўлиши ва асбоб-ускуналарнинг техник ҳужжатларида акс этиши керак.

156. Ишлаб чиқариш бинолари ва очиқ майдонларда технологик асбоб-ускуналар, қувур ўтказгич арматуралар ва бошқаларни жойлаштиришда - улардан фойдаланишда хавфсизлик ва қулайлик, таъмир ишларини олиб бориш ва авария вазиятларини олдини олиш ёки аварияни ривожланишига йўл қўймаслик учун оператив чораларни қабул қилиш мумкинлиги таъминланиши керак.

157. Биноларда, ташқи қурилмаларда технологик асбоб-ускуналарни ва қувурларни, шунингдек, эстакадалардаги қувурларни жойлаштириш, уларнинг ҳолатини кўз билан текширувдан ўтказиш, хизмат кўрсатиш, таъмирлаш ва алмаштириш бўйича ишларни бажариш мумкинлиги ҳисобга олинган ҳолда амалга оширилиши керак.

158. Портлаш-ёниш хавфи бор ишлаб чиқаришларда технологик асбоб-ускуналарни қуйидаги ҳолларда жойлаштиришга рухсат этилмайди: — ёрдамчи бинолар остида ва устида:

ёнувчи, ўювчи ва портлаш бор маҳсулотли технологик эстакадалари остида;

очиқ насос ва компрессор қурилмалари майдончалари устида, герметик сальниксиз насослар ишлатилган, асбоб-ускуналарга портлаш-ёниш хавфи бор моддаларни тушишига йўл кўймайдиган махсус хавфсизлик чоралари амалга оширилган ҳоллардан ташқари.

159. Амалдаги технологик тизимдан чиқарилган асбоб-ускуналар, агар у портлаш хавфи бор ва (ёки) II-тоифали технологик блоклар билан битта бинода жойлашган бўлса, демонтаж қилиниши керак, қолган барча ҳолларда у амалдаги тизимдан изоляцияланиши керак.

160. Занглашда-фаол моддалар қатнашадиган портлаш-ёниш хавфи бор ишлаб чиқаришларнинг технологик асбоб ва қувурларидан фойдаланишда, қўлланиладиган конструкцион материалларни коррозион емирилиш тезлигини ҳисобга олиб уларни ҳимоя усуллари назарда тутилади.

161. Занглашдаги моддалар билан контактда бўладиган технологик асбоб-ускуналар ва қувурлар, асосан коррозияга чидамли металл конструкцион материаллардан тайёрланади.

Асосланган ҳолларда, асбоб-ускуналар ва қувурларни ҳимоялаш учун коррозияга чидамли нометалл (металл эмас) қопламалар (фторопласт, полиэтелен ва шу кабилар) қўллаш, тадқиқот натижалари билан тасдиқланган ва сейсмиклигини ҳисобга олган ҳолда, хавфсизлик чоралари ишлаб чиқилган ҳолда портлаш хавфи бор III-тоифали технологик блокли қурилмаларда эса нометалл коррозияга чидамли материаллардан тайёрланган асбоб-ускуналар ва қувурлардан (шиша, чинни, фторопласт, полиэтилен ва ҳоказолар) фойдаланишга рухсат берилади.

162. Асбоб-ускуналар ва қувурларнинг, емирилмайдиган усуллардан фойдаланган ҳолда коррозия натижасида емирилиш даражаси устидан назорат тартиби, назорат ўлчови усуллари, даврийлиги ва уни ўтказиш жойлари аниқ ишлатилиш шароитларидан келиб чиққан ҳолда (янги ишлаб чиқаришлар учун махсус текширишлар натижаси бўйича) ишлаб чиқариш йўриқномасида аниқланади ва меъёрий талабларга мувофиқ бажарилади.

163. Компрессорларнинг ва насосларнинг тузилиши ва ишлатилиши амалдаги меъёрий ҳужжатлар ва ушбу Қоидалар талабларига жавоб бериши керак. Ёнувчи, қисилган ва суюлтирилган газларни, тез (енгил) алангаланадиган ва ёнадиган суюқликларни узатиш учун ишлатиладиган насослар ва компрессорлар, ишончлилиги, ҳамда конструктив хусусияти бўйича, критик параметрларини, узатилаётган маҳсулотларнинг физик-кимёвий хоссалари ва технологик жараён параметрларини ҳисобга олган ҳолда, танлаб олинади. Бунда насослар ва компрессорларнинг сони технологик жараёнларнинг узлуксизлигини таъминлайдиган шароитлардан келиб чиққан ҳолда аниқланади; асосланган ҳолларда (ишончлиликни таъминланиши ҳисоби билан тасдиқланган) уларнинг захиралари ҳам назарда тутилади.

164. Насослар ва компрессорлар блокировка тизимларининг ишлаб кетиш тартиби технологик қурилманинг аварияга қарши автоматик ҳимоялаш тизимининг ишлаб кетиш дастури (алгоритм) билан аниқланади.

165. Насос ёки компрессор ҳайдаш ва сўриш қувурларида ўрнатиладиган беркитиш арматураси унга максимал яқинлаштирилган ва хизмат кўрсатиш учун қулай бўлган зонада бўлиши керак.

Агарда ташилаётган моддаларни орқага қайтишининг олдини олувчи бошқа қурилма бўлмаса, ҳайдаш қувурларида қайтма клапан ўрнатилиши назарда тутилади.

166. Амалдаги меъёрий-техникавий ҳужжатлар ва ушбу Қоида талабларига мувофиқ қурилма конструкциясида назарда тутилган ва тайёрловчи — завод паспортида кўрсатилган автоматлаштирилган назорат воситалари ва блокировка тизимлари ҳолати носоз ёки йўқ бўлганда, компрессор қурилмаларидан фойдаланишга рухсат берилмайди.

167. ТАС (тез алангаланувчи суюқликни) ҳайдаш учун, одатда, иккита торецли, асосланган ҳолларда эса битта торецли қўшимча зичлагичли марказдан қочирма (сальниксиз) насослар қўлланилади. Суюлтирилган углеводородли газлар учун, одатда, марказдан қочирма герметик (сальниксиз) насослар қўлланилади. Иккита торецли зичлагичли, тандем туридаги марказдан қочирма насослар қўлланишига рухсат берилади. Зичловчи суюқлик сифатида, одатда, ҳайдаладиган муҳитда ёнмайдиган ва (ёки) нейтрал ишлатилиши керак. ЁС (ёнадиган) учун насослар тармоқ меъёрлари талабларига мувофиқ танлаб олинади.

Айрим ҳолларда ТАС ва ЁСни ҳайдаш учун узатишнинг кичик ҳажмий тезлигида, шу жумладан дозалаш тизимларида, поршенли насосларни ишлатишга рухсат берилади.

168. Иккита торецли зичлагичли марказдан қочирма насослар зичловчи суюқликларни сирқишини (сизиб чиқиши) назорат қилиш ва тизимлари билан таъминланиши керак. Насосларни тўхтатиш, захирага ўтказиш бўйича операциялар кетма-кетлиги ва АҚАҲ тизимига блокировка зарурияти, лойиҳани ишлаб чиқувчи томонидан аниқланади.

169. Насосларнинг ва компрессорларнинг айланувчи ва ҳаракатланувчи қисмлари ҳимояланиш тўсиқлари ва ғилофлари билан жиҳозланган бўлиши керак.

170. I ва II тоифали портлаш хавфи бор технологик блокли қурилмаларда торец зичлагичли марказдан қочирма компрессорлар ва насослар охирги қийматга эришганда ишлаб кетадиган сигнализация ва бу қийматлардан ошиб кетганда ишлаб кетиши керак бўлган АҚАҲ тизимига блокировкалар билан, ҳарорат бўйича подшипниклар ҳолати устидан назорат қилиш тизимлари билан таъминланиши керак. Насосни тўхтатиш ва қайта улаш бўйича операцияларнинг кетма-кетлиги лойиҳани ишлаб чиқувчи томонидан белгиланади. Компрессорларнинг ва насосларнинг конструкциялари подшипник ҳарорати датчикларини ўрнатилишини тутади.

Вибрация даражаси устидан даврий назорат ўрнатилиши керак.

171. Ёнувчи ва портлаш хавфи бор маҳсулотлар учун қувурларни ва арматураларни тайёрлаш, монтаж қилиш ва ишлатиш, ташилаётган муҳитнинг кимёвий хусусияти ва технологик параметрларидан, ҳамда амалдаги меъёрий-техник ҳужжатларнинг талабларидан келиб чиққан ҳолда, амалга оширилади.

172. Портлаш хавфи бор технологик тизимларда суюлтирилган ёнувчи газлар, буғ-газ ҳолатидаги моддалар, тез алангаланадиган суюқликлар ва ёнувчи суюқликларни ташиш учун стационар қувурлар сифатида эгилувчан шлангаларни (резинали, пластмассали ва шу кабилар) қўллаш тавсия этилмайди. Темир йўл ва бошқа ностационар асбоб-ускуналарга қуйиш ва тўкиш операцияларини олиб бориш учун, ёрдамчи операцияларни бажариш учун (қувур, насос участкаларини пуфлаш, пуфланувчи газ ва буғларни олиб кетиш, қувурларни СГ, ТАС, ЁС ва х.к. қолдиқларидан бўшатиш) эгилувчан шлангалар қўлланиши мумкин. Ёрдамчи операцияларни бажариш учун эгилувчан шлангаларни улаш фақат бу ишларни олиб борилиш давригагина рухсат берилади. Шлангаларни қувурларга бириктириш стандарт бўлинмалар ёрдамида амалга оширилади.

Шлангаларни танлаш, ташилаётган маҳсулот хусусияти ва жараённи ўтказиш параметрларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилади; шлангаларни ишлатиш муддати амалдаги давлат стандартлари ва меъёрий ҳужжатлар билан белгиланади ва узайтирилмайди.

173. Регламентланган параметрлардан оғишларда қувурларда детонацион портлашлар юз бериши мумкин бўлган портлаш хавфи бор технологик тизимларда, детонацион портлашларни ва бу қувурлар билан боғлиқ бўлган аппаратларга портлашлар ўтишини олдини олиш бўйича чоралар кўрилиши керак.

174. Қувурларни ётқизишда, коммуникациялар узунлигининг энг кам қиймати таъминланиши, осилиб қолиши ва турғин зоналарни ҳосил бўлишига йўл қўймаслик керак.

175. Биноларнинг қурилиш конструкциялари ва бошқа тўсиқлар орқали қувурларни ётқизишда, қувурларга қўшимча юкланиш тушиши имкониятига йўл қўймайдиган чоралар кўрилади.

176. Қувурларда, одатда, фланецли ёки бошқа қисмларга ажраладиган бирикмалари бўлмаслиги керак.

Фланецли бирикмаларга арматуралар ўрнатиладиган ёки қувурлар аппаратларга бириктириладиган жойларда, ҳамда технология шартлари бўйича қувурларни тозалаш ва таъмирлаш учун даврий ишлаб чиқиш талаб этиладиган участкаларда рухсат берилади.

177. Фланецли бирикмалар кўз билан кузатиш, хизмат кўрсатиш, ишлаб чиқиш, таъмирлаш ва монтаж қилиш учун очиқ ва қулай жойларга жойлаштирилади. Портлаш хавфи бор, заҳарли ва ўювчи моддалари бўлган қувурларнинг фланец бирикмаларини одамлар доимо ўтадиган жойларга ва иш майдончалари устига жойлаштиришга рухсат берилмайди (ходимларнинг доимо бўладиган жойларга).

Фланецлар материали, зичлаш конструкцияси ишлатиш шароитларини ҳисобга олган ҳолда, тегишли меъёр ва стандартлар бўйича қабул қилинади. Қувурларнинг фланец бирикмаларни танлаб олишда, бу ҳужжатларда кўрсатилмаган шароитларда моддаларни ташиш учун фланецлар материали ва зичлаш конструкцияси лойиҳа, конструктор ёки илмий-тадқиқот ташкилотлари тавсияси бўйича қабул қилинади.

Ўз таркибида I-тоифали портлаш хавфи бор технологик блокларга эга бўлган объектларда портлаш хавфи бор маҳсулотли технологик қувурлар учун силлиқ юзали зичловчи фланец бирикмаларни қўллашга рухсат берилмайди, спирал шаклидаги ўрама қистирма(прокладка)ларни қўллаш бундан истисно.

178. Зичлаш конструкцияси, қистирма материали ва фланец бирикмалар монтажи технологик тизимни ишлатиш, таъмирлаш орасидаги давр ичида бўлакларга ажратиш, бирикмаларнинг зарур бўлган герметик даражасини таъминлаши керак.

179. Ёнувчи маҳсулотли қувурларни коллекторга бириктирган жойларда уларни даврий узиш учун арматура ўрнатиш назарда тутилади.

I тоифали портлаш хавфи бор технологик блокларни қувур коллекторларига улашда, асосланган ҳолларда ишончлилигини ошириш учун такрорловчи ўчириш мосламаларини ўрнатиш назарда тутилади.

180. Ёнувчи ва портлаш хавфи бор муҳитларнинг блоклар ораси қувурларида ҳар бир алоҳида технологик блокни авария ҳолатида ўчириш учун мўлжалланган масофадан бошқариладиган беркитиш арматураси ўрнатилади. Арматура, хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш, ҳамда унинг ҳолатини кўз билан назорат қилиш учун қулай бўлган жойларда ўрнатилади. Qв < 10 га эга бўлган технологик блоклар қувурларидаги дастакли узатмали арматура, уни минимал вақтда ҳаракатга келтиришни таъминлашни ҳисобга олган ҳолда ўрнатилади.

I-тоифали портлаш хавфи бор блокли технологик тизимларда пўлат беркитиш ва беркитиш-тартибга солиш (ростлаш) арматураси қўлланиши керак.

181. II ва III тоифали портлаш хавфи бор блокли технологик тизимларда, одатда, ишлатилиш шароитларида ва меъёрий-техникавий ҳужжатлар талабларига, саноат хавфсизлиги, ҳамда ушбу Қоида бўйича жавоб берувчи, ишчи муҳит коррозияси таъсирига чидамли пўлат арматура қўлланилади.

Q_в ≤ 10 га эга бўлган технологик блокларда, асосланган ҳолда (махсус тадқиқот натижалари бўйича), ишлатиш шароитларида қўшимча хавфсизлик чораларини ишлаб чиқишда чўянли ва нометалл конструкцион материалли (пластик массалар, шиша ва бошқалар) арматураларни қўллашга йўл қўйилади хавфсизлик чоралари саноат хавфсизлиги соҳасида амалда бўлган меъёрий-техникавий ҳужжатлар талабларига мувофиқ ишлаб чиқилади.

182. Портлаш-ёниш хавфи бор маҳсулотлар қувурларида ўрнатиш учун қўлланиладиган, затворида металл зичлагич ишлатиладиган арматура Давлат Стандарти (ДСТ) 9544 «қувурли арматура. Затворларнинг герметик меъёрлари.» бўйича зичлиликнинг «В» синфига мос бўлиши керак.

183. Босими Р >2,5 МПа га тенг бўлган, регламентланган босимда қайнаш ҳароратига тенг ҳароратга эга муҳитли ва бирикмалари ишончлилиги ва зичлиги бўйича юқори талаблар қўйилган 1-тоифали портлаш хавфи бор технологик блоклар қувурларида пайвандлаб уланадиган арматура қўлланиши керак.

184. Технологик тизимларда авариядан огоҳлантириш, уларнинг ривожланишини олдини олиш учун аварияга қарши қуйидаги мосламалар қўлланиши зарур: арматура, клапанлар, ажратувчи ва бошқа узувчи мосламалар, босим ошиб кетишидан сақловчи мосламалар, алангани сўндириш ва унинг кенгайиб кетишига йўл қўймаслик воситалари, портлашни сўндириш автоматик тизими.

185. Усулларни ва воситаларни танлашни, ҳимоя тизими элементларининг ишлаб кетиш кетма-кетлиги, авария кенгайиб кетишига йўл қўймаслик ва унинг ривожланиб кетишини олдини олиш технологик жараён хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, бу авариялар ривожланиб кетиши мумкинлиги, схемалар (сценарийлар) таҳлилий натижалари ва объектга кирувчи технологик блокларнинг портлаш хавфлилиги тоифаси бўйича лойиҳа ҳужжатларида ва технологик регламентда акс эттирилади.

186. Портлаш хавфи бор барча тоифали технологик блокларда ва ажратувчи мосламалар сифатида авария ҳолатида ўчириш учун ёнувчи муҳитларни оксидловчи моддаларнинг нисбатини барча тизимларида тартибга солишда (ростлашда) тез таъсир этиш ва ишончлилиги бўйича талабларга мос бўлган беркитиш-ростлаш арматурасини қўллашга рухсат берилади.

187. Блокни авария ҳолатида ўчиришга мўлжалланган беркитиш арматураси, клапанлари, ажратгич бошқа мосламалар тез ишга тушиши бўйича қуйидаги талабларга жавоб бериши керак:

ёнувчи суюқликни буғланиши учун ишлатиладиган иссиқлик ташувчи қувурларда ўрнатиладиган ўчирувчи тез ишга тушиши лойиҳа билан ўрнатилади;

I ва II тоифали технологик блокли қурилмалар босими манбалари, тез ишга тушиши лойиҳа билан аниқланадиган, ҳайдаш линияларидаги ажратувчи арматурани ишлаб кетиши билан бир вақтда ўчирилиши керак;

асбоб-ускунани авария ҳолатида герметиклиги бузилганда, ўчириш мосламаларини ишлаб кетиш вақти ушбу Қоиданинг 39.3-банди талабларига мос бўлиши керак.

188. Ингибатор ва инерт моддаларни технологик аппаратурага бериш тизимларида ишлатиладиган арматура, клапанлар ва бошқа мосламалар ўзининг тез ишга тушиши ва унумдорлиги бўйича:

барча тоифали портлаш хавфи бор технологик блокларга инерт газини бериш тизимларида, регламентланган қийматлардан жараённи оғиши мумкин бўлган барча ҳолларда, портлаш хавфи бор аралашмаларни ҳосил бўлишига йўл қўймайдиган инерт газни киритиш ҳажмий тезлигини таъминлаши керак;

барча тоифали портлаш хавфи бор технологик блокларнинг ингибатор моддаларни киритиш тизимларида бошқариб бўлмайдиган экзотермик реакцияларни сўндириш учун ингибаторлар юборишнинг керакли ҳажмий тезлигини таъминлаши керак;

барча тоифали портлаш хавфи бор технологик блокларнинг ёнувчи буғ-газ ва суюқ муҳитни тартибли чиқариб юбориш коммуникацияларида бу муҳитларни атмосферага чиқариб юбориш мумкинлигига йўл қўймаслик керак.

189. Асбоб-ускуналарга ўрнатилган ҳимоя воситалари ишлаб кетганда, хизмат кўрсатаётган ходимларни жароҳатланиши мумкинлигини, портлаш хавфи бор маҳсулотларни иш жойларига ва атроф-муҳитга чиқариб юборилишининг олди олиниши керак.

190. Технологик тизимларни портлашдан ҳимоялаш учун қўлланадиган арматура, сақлаш мосламалари, алангани кенгайиб кетишига йўл қўймайдиган воситалар бу мосламаларни тайёрлаш, синаш ва монтаж қилиш амалдаги меъёрий ҳужжатлар талабларига мувофиқ тайёрланиши керак.

Синовдан ўтган ва тайёрловчи-завод паспортига эга мосламаларни ишлатишга рухсат берилади.

191. Босим ошишидан аппаратларни ва коммуникацияларни ҳимоялаш воситалари танлаш, ҳисоблаш ва ишлатиш, амалдаги меъёрий ҳужжатларга мувофиқ амалга оширилади.

Портлаш хавфи бор маҳсулотли технологик аппаратларда (қувурларда) сақлаш мосламаларини ўрнатишда, улар ишлаб кетишининг минимал частотасини таъминловчи тадбир ва воситалар (шу жумладан, жараённи автоматик равишда тартибга солиш-ростлаш) назарда тутилади.

192. Алангани тарқалиб кетишига қарши ҳимоя воситалари (олов тўсқич, аланга ажраткич, суюқликка учун ва бошқалар) ТАС ва аппарат ва резервуарларнинг, олувчи ва чиқарувчи линияларда, ҳамда аланга тарқалиши мумкин бўлган ТАС ва қувурларда, шу билан бирга даврий ёки қувурнинг тўлмаган кесимида қиздирилган катализатор, алангали ёнувчи ва бошқа манбаи асбоб-ускуналарнинг қувурларида ўрнатилиши керак.

Аланга тарқалишига қарши ҳимоя воситалари, бу линияларга уларда портлаш хавфи бор аралашмалар ҳосил бўлишига йўл қўймайдиган инерт газларни бериш холларида, ўрнатилмаслиги мумкин. Инерт газларини бериш тартиби регламентланган.

Олов ва суюқликка оид беркитувчиларининг конструкциялари, ишлатиш шароитларини ҳисобга олган ҳолда, алангани кенгайиб кетишининг ишончли олдини олинишини таъминлаши керак.

193. Олов ва суюқликка оид беркитувчилар учун эксплуатация шароитларида, шу жумладан кристалланиш, полимеризацияланиш ва моддаларнинг музлаш ҳолатларига имкон бўлганда, уларни ишончли ишлатишини таъминловчи чоралар назарда тутилади.

194. Босим остида ишлаётган ва портлаш хавфи бор I тоифали блокларга кирувчи ТАСли резервуарларда вакуум пайдо бўлиши имкониятида, уни сўндириш ва портлаш хавфи бор муҳит ҳосил бўлишига йўл қўймаслик учун, резервуар муҳитида бўлаётганларга нисбатан инертли газ берилиши назарда тутилади.

Босимсиз ишлаётган, портлаш хавфи I тоифали блокларда, ТАСли резервуарларда, портлаш хавфи бор аралашмалар ҳосил бўлишини олдини олиш чоралари ёки алангаланиш манбаларига йўл қўймаслик чоралари назарда тутилади.

195. Портлаш-ёниш хавфи бор технологик қурилмаларнинг носоз ёки ўчирилган аварияга қарши мосламалари ва ўчирилган инерт ва ингибитор моддаларни бериш тизимлари билан эксплуатация қилишга рухсат берилмайди.

Аварияга қарши ҳимоя воситаларининг, инерт ва ингибитор моддаларни бериш тизимларининг ҳолати даврий равишда назорат қилиниши керак.

Назоратнинг даврийлиги ва услублари лойиҳа билан аниқланади ва регламентланади.

196. Технологик жараёнларни назорат қилиш, автоматик ва масофадан бошқариш тизимлари, аварияга қарши автоматик ҳимоя (АҚАҲ) тизимлари, шунингдек авария вазиятлари тўғрисида алоқа ва хабар бериш (алоқа ва хабар бериш) тизимлари, шу жумладан асбоб-ускуналар билан комплект етказиб бериладиганлар ушбу Қоида, амалдаги меъёрий-техник ҳужжатлар, лойиҳа, регламентлар талабларига жавоб бериши ва технологик параметрларни берилган аниқликда ушлаб туришни, технологик жараёнларни ишончли ва хавфсиз олиб боришни таъминлаши керак.

197. Ишончлилик, тез ишга тушувчанлиги, ўлчаш тизимларини рухсат берилган хатолиги ва бошқа техник тавсифи бўйича назорат, бошқариш ва АҚАҲ, шунингдек А ва ХБ (СиО) тизимларини танлаш технологик жараённинг хусусиятлари ҳисоби ва объектларга кирадиган технологик блокларнинг портлаш хавфлилиги тоифасига боғлиқ ҳолда танланади.

198. Аварияга қарши оптимал автоматик ҳимоя воситалари ва услублари, технологик объектларининг хавфлилиги, бўлиши мумкин бўлган авария вазиятларини юз бериши ва ривожланиш шароитлари, технологик жараёнлар ва аппаратуралар билан таъминланиши таҳлил асосида танланади. АҚАҲ тизимлари учун воситаларни рационал танлаш уларни ишончлилиги, тез ишга тушувчанлиги ва шу кабиларни ҳисобга олган ҳолда амалга оширилади.

199. Ишлаб чиқариш бинолари ва ташқи қурилмаларининг портлаш хавфи бор жойларда назорат, бошқариш ва АҚАҲ, шунингдек алоқа ва хабар бериш тизимлари элементларини ва электр воситаларини жойлаштириш, портлашдан ҳимоя даражаси электр мосламаларни тузилиши бўйича меъёрий ҳужжатлар талабларига мос бўлиши керак.

200. Портлаш хавфи бор биноларда, уларга кириш эшиклари олдидан ташқарида ҳаво муҳитининг газланганлиги тўғрисидаги ёруғлик ва товушли сигнализация воситалари назарда тутилади.

201. Авария вазиятларини тўхтатиш режаси бўйича фойдаланиладиган автоматик воситалар технологик регламентга мувофиқ белгиланиши керак.

202. Назорат, бошқариш ва АҚАҲ, шунингдек алоқа ва хабар бериш тизимлари, уларнинг функционал вазифаси, ҳимоянинг ўрнатма ўлчамлари (катталиклари), назорат қилинадиган параметрларнинг критик қийматлари аниқ акс эттирилган тегишли ёзувларни ёзиш билан маркаланади.

203. Назорат, бошқариш ва АҚАҲ, шунингдек алоқа ва хабар бериш тизимларини жойлаштириш, хизмат кўрсатиш учун хавфсиз ва қулай жойларда амалга оширилади. Бу жойларда тизимнинг аниқ, ишончли ва тез ишлашига таъсир этадиган вибрация, технологик маҳсулотлари билан ифлосланиш, механик ва бошқа зарарли таъсирларга йўл қўймаслик керак.

Бунда асбоб-ускуналарни ва қувурларни герметиклигини бузмасдан тизим ва уларнинг элементларини демонтаж қилиш воситалари ва чоралари назарда тутилади.

204. Ўз таркибида портлаш хавфи I тоифали технологик блоклари бор технологик жараёнлар, одатда, назорат ва автоматиканинг электрон воситалари, шу жумладан ҳисоблаш техникаси воситалари базасида бошқаришнинг автоматик тизимлари билан таъминланади.

205. Ҳисоблаш техникаси воситалари базасида технологик жараёнларни бошқарилишининг автоматлаштирилган тизими (ТЖБАТ) техник топшириқ талабларига мувофиқ бўлиши ва қуйидагиларни таъминлаши керак:

жараён параметрларини ва режимни бошқаришни, уларнинг регламентланган қийматларини ушлаб туриши учун доимий назорат қилишни;

АҚАҲ воситаларининг ишлаб кетишини қайд қилиш ва ишчан ҳолатини назорат қилишни;

объект чегарасида ҳаво муҳити ҳолатини доимо назорат қилишни;

параметрларни критик қийматлар томонига ўзгаришини доимий таҳлили ва бўлиши мумкин бўлган аварияларни олдиндан билишни;

хавфли вазиятларни ривожланишини тўхтатадиган бошқариш ва АҚАҲ воситаларининг ишлашини;

авария вазиятларини ривожланишига йўл қўймайдиган воситаларни ишлаши, оптимал бошқарувчи таъсирларини танлаши ва татбиқ этишни;

авариясиз ишга тушириш, тўхтатиш ва бу қайта улашлар учун зарур бўлган барча операцияларни бажаришни;

объектдаги хавфсизлик ҳолати тўғрисида бошқаришнинг юқори тизимига ахборот беришни.

206. Бошқариш хоналарида жараённи портлаш хавфини белгилайдиган, жараён параметрлари огоҳлантирувчи қийматларга етганда ишлаб кетадиган ёруғлик ва товушли сигнализация назарда тутилиши керак.

207. Аварияга қарши автоматик ҳимоя тизимларининг ишончлилиги ва ишлаб кетиш вақти лойиҳанинг технологик қисми талабларини ҳисобга олган ҳолда АҚАҲ тизимларини ишлаб чиқарувчилари томонидан белгиланади. Бунда объектга кирадиган технологик блокларни портлаш хавфлилиги тоифаси ва мумкин бўладиган авариянинг ривожланиш вақти ҳисобга олинади.

Ҳимоя тизимларининг ишлаб кетиш вақти шундай бўлиши керакки, жараённи хавфли ривожланишига имкон бўлмаслиги лозим.

АҚАҲ тизимларида жараённи портлаш хавфлилигини аниқлайдиган параметрларни назорат қиладиган кўп нуқтали асбобларни қўллашга рухсат берилмайди.

208. Портлаш хавфи бор технологик объектлар учун назорат, бошқариш ва АҚАҲ тизимлари махсус дастурлар бўйича комплекс синовдан ўтказилишлари керак. Серияли ишлаб чиқариладиган асбоблар - асбобларни тайёрлайдиган корхоналар стендларида қўшимча синаш натижалари бўйича (паспортларда тегишли белги қўйиш билан) бракни махсус текшириш синовидан ўтказилади; улар ишончлилик бўйича қуйидаги талабларга жавоб бериши лозим:

тўхтаб қолиш эҳтимоллигини тақсимлаш қонуни нормал (гауссовский бўйича) бўлиши керак;

тўхтаб қолишларнинг ўртача квадрат оғишлари (X) — математик кутилган натижа тахмин (МХ) катталигининг (ўлчамининг) 0,2 улушидан ортиқ эмас;

асбобларнинг ишга мослашиш даври — узлуксиз ишлашда 360 с. дан кам бўлмаслиги, бу тегишли ҳужжатлар билан тасдиқланиши керак;

элементларнинг ва асбобларнинг эксплуатацияси ишга мослашиш тугаган вақтидан 0,3 математик кутилган натижа катталигигача М(Х) даврда амалга оширилади.

209. Технологик объектлар ва унинг элементлари АҚАҲ тизимларини танлаш ҳимояланадиган объектни барча таъмирлари ишлаш вақти давомида эксплуатация, хизмат кўрсатиш ва таъмир бўйича талабларни бажаришда, уни ишлашини таъминлаш шартларидан келиб чиққан ҳолда, амалга оширилади.

Бошқариш тизими ишлашининг бузилиши АҚАҲ тизимлари ишлашига таъсир қилмаслиги керак.

210. АҚАҲ ва технологик жараёнларни бошқариш тизимларида, технологик жараённи меъёрий олиб борилиши, бузилишининг тасодифий ва қисқа муддатли сигналларидан, шу жумладан электр таъминотининг ёки аварияда ишлатадиган манбаига қайта улаш ҳолларида, уларни ишлаб кетишига йўл қўйилмаслиги керак.

211. АҚАҲ тизимларини бошқариш ва назорат тизимларини таъминлаш учун сиқилган ҳаво берилиши тўхтаганда ёки электр энергия ўчиб қолган ҳолларда технологик объектни хавфсиз ҳолатга ўтказишни таъминлаш керак. Таъминотни тиклашда бу тизимларда мумкин бўлган ихтиёрий қайта улашларга йўл қўймаслик зарур.

АҚАҲ ишлаб кетишидан сўнг технологик объектни ишчи ҳолатга қайтариш йўриқнома бўйича хизмат кўрсатувчи ходим томонидан бажарилади.

212. Портлаш хавфи бор барча тоифадаги технологик блокли объектларнинг лойиҳа ҳужжатлари, технологик регламентлари ва АҚАҲ тизимлари рўйхатларида хавфли параметрлар бўйича ҳимоя қурилмалари билан бир қаторда параметрларнинг критик қийматлари кўрсатилади.

213. Ҳимоя тизимларининг рақам қийматлари (уставок), ўлчаш воситаларининг сигнал мосламаларини ишлаб кетиш хатолиги, тизимларнинг тез ишлаши, параметрлар ўзгариши мумкин бўлган тезлиги ва технологик блокнинг портлаш хавфи бор тоифасини ҳисобга олиш билан аниқланади. Бунда ҳимоя тизимларини ишлаб кетиш вақти, параметрларни огоҳлантирувчи қийматидан чегаравий рухсат берилган қийматигача ўтиши учун зарур бўлган вақтдан кам бўлиши керак.

Рақам қийматлари (уставок) лойиҳада ва технологик регламентда келтирилади.

214. Ҳар қандай тоифали портлаш хавфи бор технологик блокли объектлар учун, объектларда портлаш хавфини аниқлайдиган параметрларининг огоҳлантирувчи қийматлари бўйича авария олди сигнализацияси назарда тутилади.

215. АҚАҲ тизимларининг ижро этувчи механизмлари, бевосита бу механизмлардаги четки ҳолат кўрсаткичларидан ташқари, бошқариш хонасида четки ҳолат индикациясини бажаришга имкон берадиган мосламаларга эга бўлиши керак.

216. АҚАҲ тизимларининг ишончлилиги ҳар хил турдаги аппаратуралар билан заҳиралаш (икки мартали ва уч мартали такрорлаш), вақтинчалик ва функционал керагидан ортиқлиги ва диагностика ва ўз-ўзини диагностика қилиш мавжудлиги билан таъминланади. Заҳиралашнинг етарлилиги ва унинг тури лойиҳа ишлаб чиқарувчи томонидан асослаб берилади.

217. I ва II тоифали портлаш хавфи бор технологик блокли объектларда жараённинг портлаш хавфини аниқлайдиган параметрлар назоратининг ишончлилиги, параметрлар назорати тизимлари бир-бирини такрорлаши, ишчи ҳолатини индикацияси билан ўз-ўзини диагностика қилиш тизимларининг мавжудлиги, технологик жиҳатдан боғлиқ параметрлар қийматларини таққосланиши билан тақсимланади.

III тоифали портлаш хавфи бор технологик блокли объектларда критик қийматларга эга бўлган параметрлар назоратини ишончлилигини таъминлаш бўйича техник ечим лойиҳа ишлаб чиқувчи томонидан ишлаб чиқилади ва асослаб берилади.

218. Ҳар қандай тоифали портлаш хавфи бор блокли объектларнинг АҚАҲ схемаларида блокировкадан чиқарувчи калитларни ўрнатишга фақат тушириш, тўхтатиш ёки қайта улашни таъминлаш учун рухсат берилади. Бундай калитларнинг сони жуда кам бўлиши керак. Бунда ҳимоя параметрларини ўчиришнинг барча ҳолатларини мосламалар ва уларнинг давомийлигини қайд этувчи назарда тутилади.

219. I тоифали портлаш хавфи бор блокли технологик жараёнларни портлаш хавфлилигини параметрларни назорат қилиш турли нуқталарга ўрнатилган иккитадан кам бўлмаган мустақил датчиклар билан амалга оширилади.

220. Ҳар бир аниқ ҳолларда жараённинг портлаш хавфлилигини белгилайдиган назорат қилувчи параметрлар рўйхати жараённи ишлаб чиқувчиси томонидан тузилади.

221. Газланганликни назорат қилиш учун, одатда, чегаравий рухсат берилган ўлчамларига (катталикка) етганда ишлаб кетадиган сигнализацияли автоматик газ таҳлили воситалари назарда тутилади. Бунда газланганликни барча ҳоллари асбоблар билан қайд этилиши зарур.

222. Датчиклар ёки анализаторларнинг намуна олиш мосламалари сони ва ўрнатилиш жойи лойиҳада белгиланади.

223. I тоифали портлаш хавфи бор технологик блокли объектларни, бошқарув ва АҚАҲ тизимларининг энергия таъминоти ишончлилиги бўйича электр қурилмалар тузилишига меъёрий ҳужжатлар талабларига мувофиқ I тоифа электр қабул қилгич махсус гуруҳга киради (ЭТҚ)

II ва III тоифали портлаш хавфи бор технологик блокли объектларининг назорат, бошқарув ва АҚАҲ тизимларини электр қабул қилгич махсус гуруҳига киритиш зарурияти, лойиҳа орқали аниқланади.

224. I тоифали портлаш хавфи бор технологик блокли объектларнинг назорат, бошқарув ва АҚАҲ тизими таъминоти учун мўлжалланган электр таъминотининг учинчи мустақил манбаининг қуввати технологик объектни авариясиз тўхтатишда ишлатиладиган тизимнинг барча элементлари ишларини таъминлаши керак.

225. Назорат, бошқарув ва АҚАҲ пневматик тизимлари учун сиқилган ҳавонинг алоҳида қурилмаси ва алоҳида тармоғи назарда тутилади.

226. НЎА ва А тизимлари ва ҳаво компрессорлари учун ҳавони чангдан, мойдан, намликдан тозаланган бўлиши керак.

Сиқилган ҳаво сифати тайёрловчи-завод томонидан НЎА ва А асбоб ва тизимларига техник ҳужжатларда (паспортларда) ўрнатилган талабларга мос бўлиши керак.

227. Бошқарув ва АҚАҲ воситаларини сиқилган ҳаво билан таъминлаш тизими компрессорлар тўхтатилганда объектни авариясиз тўхтатиш учун етарли вақт ичида назорат, бошқарув ва АҚАҲ тизимларини ҳаво билан таъминловчи буфер сиғимларга (ресиверлар) эга бўлиши, бу эса ҳисоб билан тасдиқланган бўлиши керак, лекин 1 с. дан кам бўлмаган ҳолда. Назорат, бошқарув ва АҚАҲ воситалари учун мўлжалланган сиқилган ҳавони бошқа мақсадларга ишлатишга йўл қўйилмайди.

228. Цехга кираётган ҳавонинг ифлосланганлигини таҳлил қилиш учун намуна олувчи қурилма назарда тутилади. Таҳлилларнинг даврийлиги амалдаги меъёрий-техник ҳужжатлар билан аниқланади.

229. Технологик объектларни бошқариш ва ҳаво сиқувчи қурилмаларнинг бинолари, тармоқда сиқилган ҳаво босими буфер сиғимларигача (ресиверлар) тушганда, ишлаб кетувчи ёруғлик ва товушли сигнализация билан жиҳозланиши керак.

230. Инерт газни НЎА ва А таъминот тизими учун ишлатишга рухсат берилмайди.

231. Лойиҳа, технологик регламент ва ўлчовларни бажариш усуллари мажбурий метрологик экспертизадан ўтиши керак. Ушбу талабларга риоя қилинмасдан технологик объектлардан фойдаланишга рухсат берилмайди.

Хавфли ишлаб чиқариш объектларидан фойдаланаётган ташкилотда технологик параметрлар ўлчовларининг бирлигини ва аниқлигини таъминлайдиган хизмат бўлиши керак.

232. Назорат, бошқарув ва АҚАҲ тизимига кирадиган ўлчов воситалари ва ахборот ўлчов тизимлари (АЎТ), кейинчалик ўлчов воситаси турини тасдиқлангани ҳолда, синов ва текширишдан (калибровкадан) ўтади.

233. Назорат, бошқарув, АҚАҲ ва газ таҳлили учун мўлжалланган бинолар, хоналар ва ёрдамчи иншоотларнинг ҳажмий-режали ечимлари, конструкциялари, уларни портлаш-ёниш хавфи бор объектлар ҳудудида жойлаштириш қурилиш меъёрлари ва қоидалари, электр қурилмаларни ўрнатиш қоидалари, бошқа меъёрий-техник ҳужжатлар ва ушбу Қоидалар талаблари асосида амалга оширилади.

234. Бошқарув ва таҳлил хоналари, одатда, алоҳида ва портлаш хавфи бор жойдан ташқарида бўлиши керак. Айрим ҳолларда уларни портлаш хавфи бор зонали бинолар ёнига қуришга рухсат берилади. Бунда хоналар портлаш хавфи бор, кимёвий фаол ва заҳарли муҳитли, ҳаво келадиган ва тортадиган вентиляцион камерали, нам жараёнли хоналарнинг устига (ёки остига) жойлаштирилмаслиги керак. Хоналарда технологик жараён устидан бошқариш тизими билан боғлиқ бўлмаган асбоб-ускуналар ва бошқа мосламаларни жойлаштирилмаслиги керак.

Қувурларни, ҳаво қувурларини, кабелларни ва шу кабиларни транзит ётқизилиши, бошқарув, буғли ёки сув билан иситиш мосламаси, ёнғин сув қувурлари киришлари, импульс линиялари ва бошқа ёнувчи, портлаш хавфи бор заҳарли маҳсулотли қувурлар хоналари орқали амалга оширилмаслиги керак.

235. Бошқарув хоналари қуйидаги талабларни қониқтириши керак:

ҳаво билан иситгичга ва ҳавони кондициялаш қурилмаларига эга бўлиши (асосланган ҳолларда сув билан иситишни электрон асбобларга эга бўлмаган бошқариш хоналарида ўрнатишга рухсат берилади);

бошқариш хоналарига берилаётган ҳаво газ, буғ ва чангдан тозаланган бўлиши ва ўрнатилаётган асбоб-ускунани ишлатиш ва санитария меъёрлари бўйича талабларга мос бўлиши керак;

бошқариш хоналаридаги поллар иссиқ ва электр ўтказмайдиган бўлиши, кабел каналлари ва икки қатламли поллар электр қурилмаларни ўрнатиш қоидалари талабларига мос бўлиши керак;

бошқариш хоналаридаги деразалар очилмайдиган бўлиши керак;

бошқариш шитлари орқасидаги ёритқичлар (светильники) мустақил ёндириб-ўчиргичлар ва штепсел розеткаларга эга бўлишлари керак;

ўт ўчириш воситалари ва тизимлари меъёрий-техник ҳужжатлар талабларига мос бўлиши керак;

бошқариш хоналарида ишлаб чиқариш хоналари ва бошқарилаётган объектлар ҳудуди газланганлиги тўғрисида ёруғлик ва товушли сигнализация назарда тутилади.

236. АҚАҲ тизимлари учун, асосланган ҳолларда блокировкаларнинг, энергия таъминоти манбаларининг ва ижро органларининг ҳолати тўғрисида сигнал берувчи ёруғлик мосламалари билан жиҳозланган, блокировкалар таркиби мнемосхемасига эга шитлар (ёки панеллар) назарда тутилиши керак.

237. Таҳлил хоналари қуйидаги талабларга мос бўлиши керак:

сақлагичли конструкцияларга эга бўлиши;

таҳлил хонасининг ҳажми ва вентиляция тизимининг техник тавсифномалари қуйидаги шартлардан келиб чиқиб белгиланади: хонада нечта анализатор бўлишидан қатъий назар, улардан бирининг газ келтирувчи найчаси тўла ёрилганда 1 соат давомида таҳлил қилинаётган маҳсулотларнинг, ушбу маҳсулотлар сарфига ва босимига чеклаш бор бўлганда, портлаш хавфли концентрацияси ҳосил бўлишига йўл қўйилмаслиги керак. Ушбу шартни таъминлаш имконияти бўлмаганда хонада умумий вентиляциядан ташқари авария вентиляцияси кўзда тутилиши керак ва у айланаётган моддаларнинг хона ҳавосидаги концентрацияси портлаш концентрациясининг пастки чегарасининг 20 фоизига етганида, автоматик тарзда ишга тушиб кетиши керак.

238. Анализатор хонасига анализатор ишлаши учун талаб этиладиган босимдан юқори босимга эга намуна олувчи найчалар киритилмаслиги керак.

Намуна олувчи мосламалардаги сарфни ва босимни чегараловчилар анализатор хоналаридан ташқарида, хавфсиз жойларда жойлаштирилиши керак.

Таҳлил қилинаётган ортиқчаси таҳлил тугагандан сўнг, одатда, технологик тизимга қайтиши ёки утилизация қилиниши керак.

239. Қиёсловчи газлар ва аралашмалар, газлар-ташувчилар, эталонлар ва шу кабилар билан, баллонлар босим остида ишлаётган идишларни хавфсиз ишлатиш бўйича меъёрий ҳужжатлар талабларига жавоб бериши керак.

Баллонларни жойлаштириш жойи ва тартиби, сақланиши ва фойдаланиши лойиҳа орқали белгиланади.

240. Анализатор хоналарида инсонларнинг доимий бўлиши тавсия этилмайди.

241. Анализаторлар газли линиялар бўйича алангаланишдан ва портлашдан ҳимояланган бўлиши керак.

242. Ўз таркибида барча портлаш хавфи бор тоифадаги технологик блокка эга бўлган объектлар, ҳамда бошқа улар билан технологик боғлиқ бўлган объектлар икки томонли баланд товушли мослама ва телефон алоқаси тизимлари билан жиҳозланади.

Икки томонли баланд товушли алоқа, асосланган ҳолларда диспетчер ходимлари, саноат объектларининг фуқоралар ҳимояси (ФҲ) штаби, газдан қутқариш ҳарбийлаштирилган хизмати (ГҚҲХ), ёнғиндан сақлаш ҳарбийлаштирилган қисм (ЁСҲҚ), тўкиш-қуйиш, ёнувчи, суюлтирилган ва заҳарли маҳсулотлар омборлари ва насосларига эга, I тоифали портлаш хавфи бор технологик блокли объектлар учун назарда тутилади.

Алоқа ўрнатиладиган ишлаб чиқариш бўлинмалар рўйхати, алоқа тури лойиҳа ишлаб чиқарувчи томонидан технологик жараён хусусиятларидан, технологик блоклар портлаш хавфлилиги тоифасини ҳисобга олган ҳолда ва ишлаб чиқариш шароитлари ҳамда бошқа факторларга боғлиқ ҳолда аниқланади.

243. Барча тоифали портлаш хавфи бор технологик блокларда хавфли бирданига чиқариб юбориладиган ва бошқа кимёвий чиқиндиларни аниқлаш, кенгайиб кетишини олдини олиш ва бартараф этиш ҳақида хабар беришни таъминловчи техник воситалар назарда тутилади, бунда ахборот, ўзига портлаш хавфи бор (ёки заҳарли кимёвий) блокни, мумкин бўлган тарқалиб кетиш йўллари ҳақида башорат маълумотларини киритган ҳолда саноат объектлари ГҚҲ хизмати, ФҲ ва ташкилот диспетчери ҳамда юқоридаги бошқариш тизимларига берилиши керак.

244. Ўз таркибида I тоифали портлаш хавфи бор блокларга эга бўлган ишлаб чиқаришларни бошқариш хоналарида, ташқи қурилмаларда, корхона диспетчери хонасида, саноат объектлари ва яқинидаги аҳоли ФМ штабида кимёвий хавфли чиқиндилари ҳақида хабар бериш учун сирена ва бошқариш постлари қурилмалари назарда тутилади.

Хабар бериш воситалари ўз ташқи жиҳозланиши бўйича шунга ўхшаш саноатда ишлатиш воситаларидан фарқ қилиши керак, уларни жойлаш ва ўрнатиш, бегона шахслар киришига ва бехосдан ишлатиш мумкинлигига йўл қўймаслик керак. Хабар бериш сигнал мосламалари тамғаланади.

245. Ишлаб чиқариш ходимлари ва аҳолини авария вазиятлари ҳақида хабар бериш тартиби ва ташкил этилиши, техник воситалар ва тегишли хизматларни кимёвий зарарланиш хавфини бартараф этиш бўйича тайёргарлик ҳолатини ишлаб туришга жавобгарлик авария вазиятларни тарқалиб кетишига йўл қўймаслик режаси орқали аниқланади.

246. Назорат, бошқариш ва АҚАҲ тизимларини тўғри ишлатиш устидан назорат ўрнатилади.

247. Технологик жараёнлар ва ускуналарнинг ишлаши носоз ёки ўчириб қўйилган назорат, бошқариш ва АҚАҲ тизимлари билан амалга оширилмаслиги керак.

248. Камдан-кам ҳолларда узлуксиз жараёнлар учун корхона раҳбарларининг рухсатномасига мувофиқ алоҳида параметрлар бўйича қисқа муддатли ўчириш фақат кундузги сменада рухсат этилади. Бунда технологик жараён ва ишлаб чиқариш ишларининг хавфсизлигини таъминлайдиган ташкилий-техник тадбирлар ва ишларни ташкил этиш лойиҳаси ишлаб чиқилади. Ўчиришларнинг давомийлиги лойиҳа ва технологик регламент билан белгиланади.

Авария олди сигнализациясини ўчириш бу ҳолларда рухсат этилмайди.

Технологик жараёнлари автоматик бошқариш тизимларида дастакли блокировкадан (деблокировка) чиқаришга рухсат этилмайди.

249. Назорат ёки бошқариш тизимлари элементларини алмаштириш даврида жараённи дастакли режимда хавфсиз олиб боришни таъминлайдиган воситалар ва чоралар назарда тутилади.

Лойиҳада, технологик регламентда ва йўриқномаларда дастакли режимда бошқариш рухсат этилмайдиган жараён босқичлари ёки алоҳида параметрлари аниқланади.

250. Ҳар қандай тоифали портлаш хавфи бор технологик блокли объектлар учун назорат, бошқариш ва АҚАҲ, алоқа ва хабар бериш тизимларида мўлжалланган хизмат муддатини ўтаб бўлган асбоблар, мосламалар бошқа элементларни қўллаш ман этилади.

251. Сменанинг технологик ходимига, ишчи (амалдаги) йўриқнома кўрсатмаларига мувофиқ айрим асбоблар ва автоматизация воситаларини авария ҳолатида ўчиришига рухсат берилади.

Назорат, бошқариш ва АҚАҲ тизимларини таъмирлаш ва созлашни НЎАваА хизмати ходимлари бажаради.

252. Назорат, бошқариш ва АҚАҲ тизимларида қатнашадиган зулфинли тартибга солувчи арматуралар, ижро механизмлари таъмирлашдан кейин ва жойига ўрнатишдан олдин далолатномаларни расмийлаштириш ёки паспортга, журналга ёзиш билан тез ишлаши, мустаҳкам ва зич ёпилишига даврий синовдан ўтказилиши керак. Синов даврийлиги регламентланади.

253. Назорат, бошқариш ва АҚАҲ тизимларини монтаж қилиш, созлаш, таъмирлаш, тартибга солиш ва синаш бўйича ишларда учқун ҳосил бўлишига йўл қўймаслик керак. Портлаш хавфи бор зоналарда бундай ишларни ўтказишда ишларни хавфсиз ташкил қилиш ва бажаришни таъминлайдиган чоралар ишлаб чиқилади, топшириқ-рухсатнома расмийлаштирилади.

254. Таъмирлаш, созлаш ёки қиёслаш учун назорат, бошқариш, АҚАҲ, алоқа ва хабар бериш воситалари ечиб олинганда, барча параметрлар бўйича ечиб олинган воситаларни барча параметрлари бўйича ўхшаш воситаларга зудлик билан алмаштириш керак.

255. Портлашдан ҳимояланган электр ускуналарни таъмирлаш, техник хизмат кўрсатиш тизимлари, ўлчаш ва автоматлаштириш тизимларини таъмирлашнинг меъёрий ҳужжатлари ва бошқа меъёрий-техник ҳужжатлар талабларига мувофиқ амалга оширилади.

256. Электр қурилмаларининг ўрнатилиши, монтаж қилиниши, хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш - электр қурилмаларни ўрнатиш бўйича меъёрий ҳужжатлар, қурилиш меъёрлари ва қоидалари, давлат стандартлари ва ушбу Қоидаларнинг талабларига мувофиқ бўлиши керак.

257. Якка тартибда импорт бўйича (технологик ускуналар комплектида бўлмаган) сотиб олинаётган электр асбоб-ускуналарга гувоҳнома расмийлаштириш мажбурийдир. Импорт асбоб-ускуналар комплекс базасида қурилаётган технологик объектлар таркибий қисмига кирувчи асбоб-ускуналарга портлашдан ҳимояланганлиги ҳақида гувоҳнома расмийлаштириш ва хулоса бериш талаб этилмайди.

258. Ўз таркибида I тоифали портлаш хавфи бор технологик блокларга эга бўлган объектларни электр таъминоти ишончлиликнинг I тоифаси бўйича амалга оширилади. Бунда ишлаб чиқаришнинг барча режимда ишлашида, шу жумладан иккита мустақил ўзаро заҳираланган таъминот манбаларидан электр энергия бериш бир вақтда тўхтаганда технологик жараённи хавфсиз ҳолатга авариясиз ўтказиш имконияти таъминланиши керак.

259. Ўз таркибида II ва III тоифали портлаш хавфи бор блоклари бўлган технологик тизимларни электр қабул қилгичлари электр таъминотни ишончлилигини таъминлаш бўйича технологик жараён ва эксплуатациянинг маълум шароитларига боғлиқ ҳолда, фақат I ёки II тоифали электр қабул қилгичлар жумласига кириши мумкин.

260. Электр таъминот ишончлилигининг I-тоифали алоҳида гуруҳ истеъмолчиларини таъминловчи ташқи манбалардан электр таъминоти линиялари, кучланиш синфидан қатъий назар, автоматик частотали енгиллаштириш мосламалари (АЧЕ-АЧР) билан жиҳозланиши мумкин эмас.

261. Истеъмолчиларнинг ишончли ишлаши қуйидагилар билан таъминланади: таъминланиш манбаларининг ишончлилиги (ТМ);

электр таъминоти схемаларининг ишончлилиги (схемаларнинг алоҳида элементларининг ишончлилигини оширишдан ва уларнинг сонини камайтириш);

электр таъминоти тизимлари элементларини ва технологик тизимлар элементларини заҳиралаш (секциялаштириш, ТМ сонини кўпайтириш, узлуксиз таъминот агрегатларини қўллаш ва бошқалар);

кучланиш қисқа муддатда пасайганда ёки таъминланиш узилганда, шу жумладан электр таъминотининг автоматик тизимлари ишлатилганда (қайта уланишда автоматик — АҚУ, АУЕ, ... АҚТ), I тоифали электр қабул қилгични ўчирилиб қолишига йўл қўймайдиган махсус ускуналар, электр ҳимоялаш ва блокировка схемаларида зарурий чоралар қўлланиши билан;

электр таъминотида узилиш натижасида кучланиш пасайганда ёки қисқа вақтга электр таъминоти узилганда айрим электр қабул қилгичларга ўз-ўзидан уланиш ёки қайта уланиш мосламалари билан, агарда ўз-ўзидан уланиш ёки қайта уланишга ускуналар конструкцияси ва технология томонидан йўл қўйилса;

электр ускуналарнинг хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш тизимларининг мукаммаллаштирилиши;

хизмат кўрсатувчи ходимларнинг (ишга) сифатли тайёрлаш.

262. Бир-бири билан ўзаро боғлиқ технологик объектларнинг электр таъминоти учун битта гуруҳ таъминлаш манбаи назарда тутилади.

Ҳар хил манбалардан электр таъминотида, бир-бири билан ўзаро боғлиқ технологик объектлар тизимларининг узлуксиз ишлашини таъминловчи ёки таъминланиш манбаларидан бири ишдан чиққан ҳолатида уларни хавфсиз ҳолатга ўтказиш чоралари ва воситалари назарда тутилади.

263. Портлаш-ёниш хавфи бор ишлаб чиқаришларнинг электр истеъмолчилари билан боғлиқ тақсимловчи пунктлар (ТП), қурилмалар (ТҚ) трансформатор подстанциялари (ТПС) ва бошқа электр ускуналар учун хоналар алоҳида турган биноларда жиҳозланади.

Алоҳида асосланган вазиятларда ТП, ТҚ, ТПСларни қуйидагича жойлаштирилишига рухсат берилади:

I тоифали портлаш хавфли бор блокли технологик объектлар учун портлаш ўт тушиш хавфли жараёнли бинонинг ён деворига туташтириб қурилган, ичида ишлаб чиқариш ва таъмирлаш ходимлари оз вақт бўладиган портлаш, хавфсиз хоналар жойлашган, олти метрли оралиқдаги бинода;

II тоифадан катта бўлмаган портлаш хавфи бор блокли технологик объектлар учун бир томонидаги девори билан портлаш хавфи бор зонага туташган хоналарда (ишлаб чиқариш хоналарида).

Туташтирилган ТП, ТҚ, ТПСлар (хоналари), фақат шу хоналарда жойлашган технологик қурилмаларгагина хизмат кўрсатиши керак.

264. Корхона ва қурилмалар бўйича кабелларни ўтказиш эстакадалар бўйича, технологик эстакадаларнинг кабел конструкцияларида ва галереяларида очиқ ҳолда бажарилиши тавсия этилади.

Кабелли эстакадалар ва галереялар мустақил, ҳамда технологик эстакадали умумий қурилиш конструкциялар бўлиши ҳам мумкин.

Технологик эстакадаларда кабел иншоотларини жойлаштириш қувурларни монтаж қилиш ва қисмларга ажратишни ЭТҚ ва саноат корхоналарининг электр таъминотини лойиҳалаштириш бўйича йўриқнома талабларини таъминлашни ҳисобга олган ҳолда бажариш керак.

Кабелларни қум солиб тўлдирилган каналларда ва траншеяларда ётқизишга йўл қўйилади.

Технологик қурилмалар ва ишлаб чиқаришларнинг (корхона) бўйича ётқизилган кабеллар ёнишни тарқатмайдиган материаллардан иборат қобиқ (қоплама) ва изоляцияларга эга бўлиши керак. Кабелларнинг қобиқларини ва изоляциясини танлаш, ётқизиш зонасида мавжуд бўлган маҳсулот буғларини, уларга зарарли таъсирини ҳисобга олган ҳолда, амалга оширилиши керак. Полиэтилен изоляцияли ёки қобиқли бўлган симларни ва кабелларни ишлатиш ман этилади.

265. Ташқи технологик қурилмаларининг электр чироқлари оператор хонасидан масофадан ва хизмат кўрсатиш зоналари бўйича - жойидан ёқилиши керак.

266. Таъмирлаш ишларини тор, газланган, шу жумладан технологик аппаратлар ички қисмларида олиб борилганда, ёритиш, одатда, электр қурилмаларини ўрнатиш (ЭҚУ) бўйича меъёрий талабларига жавоб берадиган кўчма портлашдан ҳимояланган аккумуляторли, тегишли муҳитда тайёрланган ёритгичлар ёки кўчма портлашдан хавфсиз ёритгичлар ёрдамида таъминланади.

267. 1-тоифали ишончлиликнинг алоҳида гуруҳига кирадиган ишлаб чиқаришни авария ҳолатида тўхтатиш зарурлигида амалга ошириладиган иш ўринларини авария ҳолатида ёритишнинг электр таъминоти учинчи мустақил манбадан таъминланиши керак.

268. Баланд колонналарда, аппаратларда ва бошқа технологик асбоб-ускуналарда портлашдан ҳимояланган тўсиқли чироқлар ўрнатиш назарда тутилиши керак.

269. Технологик қурилма ва ишлаб чиқаришлар пайвандловчи электр асбоб-ускуналарни улаш учун стационар тармоқ билан жиҳозланади.

270. Пайвандловчи аппаратларни улаш учун коммутацион қутилар (шкафлар) қўлланиши керак.

271. Пайвандловчи аппаратларни улаш учун тармоқ меъёрий ҳолатда токсизланиши керак. Бу тармоққа кучланиш бериш ва пайвандлаш электр ускунасини улаш электр қурилмаларидан хавфсиз фойдаланиш ва ёнғин хавфсизлиги бўйича меъёрий ҳужжатлар талабларига мувофиқ, ҳамда оловли ишларни олиб боришга наряд-рухсатнома мавжуд бўлганда бажарилиши керак.

272. Топшириқ-рухсатнома мавжуд бўлмаганида бу тармоққа, кучланиш беришнинг имконига йўл қўймайдиган чоралар назарда тутилган бўлиши керак.

273. Электр пайвандлаш ишларини олиб борилиши, белгиланган тартибда, «Портлаш хавфи бор ва портлаш-ёниш хавфи бор объектларда оловли ишларни хавфсиз олиб борилишини ташкил қилиш бўйича Намунавий йўриқнома» талабларига мувофиқ амалга оширилиши керак.

274. Кўчма юргизиладиган ва кўчма олиб юриладиган электр асбоб-ускуналарни улаш учун мосламалар портлаш хавфи бор зоналардан ташқарида жойлаштирилиши керак. Бундай асбоб-ускуналарнинг портлашдан ҳимояланганлиги даражаси портлаш хавфи бор зона синфига мос бўлиши керак.

275. Иситиш ва шамоллатиш тизимлари вазифаси, ўрнатилиши, техник тавсифлари, ижроси, хизмат кўрсатиш ва эксплуатация қилиш шартлари бўйича қурилиш меъёрлари ва қоидалари, саноат корхоналарини лойиҳалашнинг санитария меъёрлари, давлат стандартлари ва ушбу Қоида талабларига мос келишлари керак.

276. Шамоллатиш тизимининг тузилиши, шу жумладан авариялиги ҳолатида ҳаво алмашиниш карралилиги ишончли ва самарали шамоллатишни таъминлаш зарурияти билан аниқланади.

Ҳар қандай тоифали портлаш хавфи бор технологик блокли хоналар учун хонага технологик ускуналардан ёнувчи ва зарарли маҳсулотларни авария ҳолатида, бараварига максимал чиқиндилар чиқиши мумкин бўлганда, барча шамоллатиш турларидан фойдаланиш мумкинлигини баҳолаш, лойиҳалашда амалга оширилади ва технологик ҳамда фойдаланиш ҳужжатларида акс эттирилади.

277. Шамоллатиш тизимини эксплуатация қилиш, хизмат кўрсатиш, таъмирлаш, созлаш ва шамоллатиш тизимларини ишлаш самарадорлигини инструментал текширувини ўтказиш тартиби саноат вентиляциясини эксплуатация қилиш бўйича тармоқ низомлар ва йўриқномалар билан белгиланади.

278. Шамоллатишга ҳаво келтириш тизимлари учун ҳаво олиш мосламалари, ишлаб чиқаришнинг барча иш режимларида шамоллатиш тизимларига портлаш хавфи бор буғ ва газларнинг тушишига йўл қўймайдиган жойларда, ўрнатилиши назарда тутилади.

279. Умумалмашиниш ва авария ҳолатида тортувчи шамоллатиш тизимларидан ҳавони чиқариб ташлаш мосламалари, самарали тарқалишни, ташлаш зонасида портлаш ва корхона устида, шу жумладан стационар ёқиш манбалари олдида, портлаш хавфи бор аралашмаларни ҳосил бўлиши мумкинлигига йўл қўйилмасликни таъминлаши керак.

280. Портлаш-ёниш хавфи бор чанг ва газларни олиб кетувчи маҳаллий сўриб олувчи тизимлар — сўриб олиш ишламаганда ишга тушириш ва у билан боғлиқ технологик ускуналарни конструктив ишлашига йўл қўймайдиган блокировкалар билан жиҳозланган бўлиши керак.

281. Авария ҳолатида шамоллатиш тизимлари учун, хонага ўрнатилган портлашгача концентрация сигнализаторлари ишлаб кетганда ёки портлаш хавфи бор буғ ва газларни концентрацияси чегаравий рухсат этилган концентрацияси ошганда, уларни автоматик уланиши назарда тутилади.

282. Шамоллатиш тизимларида ҳаво узатгичлар орқали бир хонадан иккинчисига портлаш-ёниш хавфи бор буғ ва газларни ўтишига имкон бермайдиган чоралар ва воситалар назарда тутилади.

283. Шамоллатиш ускуналари, ҳавоузатгичлар, ҳаво тортувчи шамоллатиш тизимларининг учун элементлари (шиферлар, қопқоқлар, клапанлар) ижросида механик ўт олиш (зарба, ишқаланиш) ёки электр (статик электр энергияси) манбаларига йўл қўймаслик назарда тутилиши керак.

Вентиляторлар, портлашдан ҳимояланган вентиляторлардан хавфсиз фойдаланиш бўйича меъёрий ҳужжатлар талабларига жавоб бериши керак.

284. Шамоллатиш тизимларининг ҳаво узатгичлари — уларни бир-бири ва вентиляторлар билан бирикиш жойлари герметик бўлиши керак ва ҳаво келтирувчи шамоллатиш тизимига таркибида портлаш хавфи бор буғ ва газлар бўлган ҳавонинг тушишига йўл қўймаслиги керак.

285. Ҳаво узатгичларнинг ва ускуналарнинг ички юзаларида суюқ ёки қаттиқ портлаш-ёниш хавфи бор маҳсулотлар ҳосил бўлиши (конденсация, чўктириш) мумкин бўладиган тортувчи шамоллатиш тизимлари учун бу маҳсулотлардан тизимни даврий тозалаш, шунингдек зарур бўлган ҳолларда ёнғинни ўчиришни стационар тизимлари билан таъминланиши назарда тутилади. Тозалаш бўйича ишларни бажариш даврийлиги ва тартиби тармоқ меъёрий ҳужжатлари билан аниқланади.

286. Ишлаб чиқариш хоналарида, бино ташқарисида ва шамоллатиш ускуналари хонасида ўрнатиладиган шамоллатиш тизимининг электр ускуналари портлашдан ҳимояланиш даражаси ва тури, гуруҳи ва ҳарорат синфи бўйича электр қурилмаларни тузилиши қоидалари талабларига мувофиқ танланади.

287. Шамоллатиш тизимининг (ҳаво келтирувчи ва тортувчи) барча ҳаво узатгичлари ва металли ускуналари кимё, нефт-кимё ва нефтни қайта ишлаш саноатининг ишлаб чиқаришларида статик электрдан ҳимоялаш қоидалари ва электр қурилмаларни тузилиши бўйича меъёрий ҳужжатлар талабларига мувофиқ сим билан ерга уланиши керак.

288. Бошқариш хоналари ва ишлаб чиқариш хоналарида шамоллатиш тизимларининг носоз ишлаши ҳақида сигнализация назарда тутилиши керак.

289. Портлаш-ёниш хавфи бор зоналари мавжуд бўлган хоналарда асосан ҳаво келтирувчи шамоллатиш билан бирлаштирилган, ҳаво билан иситиш назарда тутилади. Жараёнда қатнашаётган моддалар сув билан портлаш хавфи бор маҳсулотларни ҳосил қилмайдиган ҳолларда хоналарни сув ёки буғ билан иситилишига рухсат берилади. Иситиш тизими юзасининг қизиш максимал ҳарорати жараёнда қатнашаётган моддаларнинг ўз-ўзидан алангаланишининг энг паст ҳароратига эга бўлган модданинг ўз-ўзидан алангаланиш ҳароратининг 80 фоизидан ошмаслиги керак.

290. Электр хоналари ва НЎАваА хоналари устидан иситиш (сув, буғ билан) тизимининг мосламалари, қўлланиладиган элементлари ва арматураларни ўтказишда уларни жойлашиши, бу тизимларга хизмат кўрсатиш ва барча фойдаланиш режимларида, бу хоналарга нам тушишига йўл қўймаслик керак.

291. Иссиқлик ташувчининг кириш узеллари қуйидагича жойлашиши мумкин:

ҳаво келтирувчи шамоллатиш тизими хоналарида (шамоллатиш камерасида);

зинадан ёки портлаш-ёниш хавфи бўлмаган ишлаб чиқариш биноларидан алоҳида кириладиган мустақил хонада;

сув ёки буғ билан иситиш қўлланиладиган ишлаб чиқариш хоналарида.

292. Портлаш-ёниш хавфи бор ишлаб чиқаришнинг водопровод ва канализациясини лойиҳалаш, қуриш ва эксплуатация қилиш санитария ва қурилиш меъёрлари ва қоидалари, лойиҳалаш меъёрлари ва ушбу Қоида талабларига мувофиқ бажарилади.

Умумзавод тозалаш иншоотларидан ташланадиган оқовалар таркиби санитария меъёрлари ва талабларига мувофиқ, улар йўқлигида тармоқ меъёрий ҳужжатларига мувофиқ, регламентланади.

293. Ҳар бир технологик объект бўйича канализацияга ташланадиган саноат оқовалари, ҳарорати, мумкин бўлган таркиби аниқланиши керак. Турли объектлардан оқоваларни олиб кетишни ташкил қилишда чўкмалар ҳосил қилиш ва канализацияни тиқилиб қолишига, аралашишида — портлаш хавфи бор маҳсулотлар ва қаттиқ заррачаларнинг ҳосил бўлиши мумкинлигига йўл қўймаслик керак.

294. Водопровод ва канализация тизимларида хизмат кўрсатишлар, таъмирлашлар ва бошқа газ хавфи бор ишлар, газ хавфи бор ишларни олиб борилишини хавфсиз ташкил этиш бўйича йўриқнома талабларига мувофиқ бажарилади.

295. Технологик объектларнинг канализация тизимлари, ишлаб чиқаришнинг регламентланган иш тартибида ва авария ҳолатида ҳосил бўладиган кимёвий ифлосланган технологик, ювиладиган ва бошқа оқоваларни чиқариб ташлаш ва тозалашни таъминлаши керак.

Ушбу оқоваларни магистрал тармоқ канализациясига, олдиндан тозаланмаган ҳолда, ташлашга рухсат берилмайди, магистрал тармоқ шундай оқоваларни қабул қилишга мўлжалланган ҳоллар бундан истисно.

296. Оқоваларни тозалаш ва портлаш хавфи бор маҳсулотларни чиқариб ташлаш бўйича тадбирлар канализация тизимида портлаш хавфи бор буғ ва газ концентрациясини ҳосил бўлиш мумкинлигига йўл қўймаслиги керак.

297. Технологик объектлар учун, одатда, локал тозалаш иншоатлари назарда тутилиши керак.

298. Ташламалар оқимининг кириши ва чиқишидаги локал тозалаш портлаш хавфи бор маҳсулотлар миқдорини назорат қилиш воситалари ва рухсат этилган қийматлардан ошиш сигнализацияси билан жиҳозланиши керак.

299. Барча турдаги портлаш хавфи бор технологик блокли объектларнинг тузалиш учун канализацияга портлаш хавфи бор маҳсулотларни бирданига чиқиб кетиш эҳтимоллигида автоматик назорат ва сигнализация тизими назарда тутилади. Назорат усуллари, унинг даврийлиги бу назоратнинг самарадорлигини таъминлаш, ишлаб чиқаришнинг аниқ шароитларидан келиб чиққан ҳолда танланади ва регламентланади.

300. Канализация тармоқларидаги қудуқларни технологик қувурлар эстакадалари остида ва портлаш хавфи бор маҳсулотлари бўлган ташқи қурилмаларнинг асбоб-ускуналарининг ён деворлари ва марзалари чегараларида жойлаштиришга рухсат берилмайди.

301. Ҳар бир аниқ ҳолда технологик объектларни сув билан таъминлаш технологик жараён хусусиятларини ва портлаш хавфи бор маҳсулотларни атроф-муҳитга чиқариб ташлаш ва аварияларни ҳисобга олган ҳолда назарда тутилади.

I тоифали портлаш хавфи бор технологик блокли объектлар учун жараённи олиб боришни аниқ шароитларига қараб, уларни автоматик улаш тизимига эга сув таъминоти манбалари захираси назарда тутилиши мумкин.

302. Технологик тизимлар сув таъминотида асосан, ёпиқ сув айланмаси тизимидан фойдаланиш назарда тутилади.

Сув айланмаси тизимининг электр таъминоти, айланма сувнинг энг масъул истеъмолчисига мос ишончлилик тоифаси бўйича, таъминланади.

Барча тоифали портлаш хавфи бор блокли технологик объектлар ва иссиқлик йиғиш (экзотермик жараёнли аппаратлар ва бошқалар) бўйича юқори талабга эга бўлган технологик объектлар учун айланма сув таъминоти, иссиқ алмашиш самараси ва иссиқ алмашиш аппаратни тиқилиб қолишига йўл қўймайдиган сув тайёрлаш тизимидан фойдаланишни назарда тутади.

303. Сувга портлаш хавфи бор ва заҳарли моддаларни тушиши мумкин бўлса, технологик объектлар айланма сув таъминоти тизими учун технологик аппаратлардан (коллекторда) чиқишда, улар миқдорини назорат қилиш воситалари ва сигнализациялар ҳамда ушбу сув қувурлари тизимига тушишини олдини олувчи тадбирлар назарда тутилади.

304. Кимёвий ифлосланган оқоваларни хўжалик-маиший канализация билан гидрозатворсиз тўғридан-тўғри бирлаштиришга рухсат берилмайди. Оқоваларга портлаш хавфи бор ва заҳарли моддаларни тушиши мумкинлигида қурилмалардан (коллекторда) чиқишда, уларнинг устидан назорат воситалари ва сигнализация, ҳамда бу моддаларни хўжалик-маиший канализацияга тушишига йўл қўймайдиган тадбирлар назарда тутилади.

305. Ўз таркибида портлаш хавфи бор технологик объектларга эга корхонани жойлаштириш, унинг ҳудудини режалаштириш, қурилиш объектларининг ҳажмий-режалаштириш ечимлари меъёрлари ва қоидалари, технологик лойиҳалаш меъёрлари, идоравий меъёрлар ва ушбу Қоида талабларига мувофиқ амалга оширилиши керак.

306. Ўз таркибида портлаш хавфи бор ишлаб чиқаришларга эга бўлган корхоналар ҳудудида табиий чуқурлик, пастлик, ўйилган жойлар бўлишига ва портлаш хавфи бор буғ ва газларни йиғилиши мумкин бўладиган очиқ хандақ, котлован ва ўраларни жойлашишига, ТАС, ЁС ва суюлтирилган ёнувчи газлари бўлган қувурлар трассасини сунъий ёки табиий чуқурликларга, хандақ ва ер устига ётқизилишига рухсат берилмайди.

307. Технологик объектлар, ишлаб чиқариш хоналари, маъмурий-хўжалик, маиший хоналар ва авария вазиятларида хавфли зонада чегарасида инсонларнинг доимий ёки вақтинчалик бўладиган жойлари, технологик объектларда авария вазиятлари ҳақида ходимларга самарали хабар бериш тизимлари билан жиҳозланади.

Авария содир бўлиш ҳолатларининг кенгайиб кетишини олдини олиш режалари, авария содир бўлишни бартараф қилиш билан бевосита бўлмаган инсонларни хавфсиз жойларга олиб чиқиш бўйича тадбирларни назарда тутади.

308. Янгидан лойиҳалаштирилаётган портлаш хавфи бор объектлар учун қуйидаги талаблар таъминланиши керак:

бошқариш хоналари жойлашган бинолар зарба тўлқинлари таъсирига чидамли, у ердаги ходимлар хавфсизлигини таъминланиши ва авария вазиятларида технологик жараёнларни хавфсиз ҳолатга ўтказиш учун назорат, бошқариш, аварияга қарши автоматик ҳимоя тизимларининг фаолиятини таъминлаш автоматик воситаларга эга бўлиши керак;

инсонлар доимо бўлиши назарда тутилган маъмурий ва бошқа ишлаб чиқаришсиз бинолар, технологик қурилмаларда авария содир бўлганида, зарба тўлқинлари таъсирига чидамли бўлиши керак.

309. Портлашда иштирок этувчи модда массаларининг ҳисобланиши 2-Иловага мувофиқ амалга оширилади.

310. Асбоб-ускуналарга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишларини ташкил этиш ва олиб бориш, уларнинг ишлатилишини аниқ ҳисобга олган ҳолда, асбоб-ускуналарга хизмат кўрсатиш ва уларни таъмирлаш бўйича низомлар билан аниқланади.

311. Техник хизмат кўрсатиш ишлаб чиқаришларни тўхтатишни талаб этмайдиган таъмирлашлар орасида, шу жумладан носозликларни бартараф этишда, асбоб-ускуналарни иш қобилиятини таъминлаш бўйича иш комплексини назарда тутади ва асбоб-ускуналарга техник хизмат кўрсатиш ва ишлатиш бўйича меъёрий-техник талабларга мувофиқ, хизмат кўрсатиш ва технологик ходимлар томонидан амалга оширилади.

312. Технологик ускуналарнинг таъмири тўлиқ тўхтатилган объектларда, шунингдек улар ишлаётганида, ускуна тури, захираси мавжудлиги, таъмирлаш оралиғининг муддати, таъмирлашнинг тури ва ҳажмига (шу жумладан аниқланган носозликларни йўқотишда ҳам) боғлиқ равишда ўтказилади.

313. I ва II тоифали портлаш хавфи бор технологик блокли объектларда, амалдаги ишлаб чиқариш шароитларида алоҳида асбоб-ускуна турларини таъмирлашни олиб бориш, таъмир ишларини хавфсиз олиб бориш тартиби тўғрисидаги йўриқнома талабларига мувофиқ амалга оширилади.

314. Ускуналар таъмирлашга технологик ходимлар томонидан тайёрланиши керак ва таъмирлаш ишлари раҳбарига, ускуналарни таъмирлашга топшириш журналига ёки далолатномасига бажарилган тайёргарлик ишлари ва тадбирлари тўғрисида ёзиб, топшириқ-рухсатнома расмийлаштирилиб топширилиши керак.

315. Асбоб-ускуналарни таъмирлашга тайёрлаш, топшириқ-рухсатномани расмийлаштириш, асбоб-ускуналарни таъмирлашга топшириш ва ундан олиш ҳар бир ишлаб чиқариш (цех, қурилма) учун ишлаб чиқилган ва ўрнатилган тартибда тасдиқланган, таъмирлаш бўйича йўриқнома талабларига мувофиқ амалга оширилиши керак.

316. Таъмирлашда қўлланиладиган барча материаллар кириш назоратига эга бўлиши керак ва уларга нисбатан, талаб қилинган сифатини тасдиқловчи ҳужжатлари бўлиши керак.

317. Асбоб-ускуналарни таъмирлашга тайёрлаш ва таъмирлашни олиб бориш билан боғлиқ газ хавфи бор ишлар, газ хавфи бор ишларни ташкил қилиш бўйича йўриқнома талабларига мувофиқ амалга оширилади.

318. Очиқ оловни қўллаган ҳолда ўтказиладиган таъмир ишлари, портлаш-ёниш хавфи бор объектларда оловли ишларни хавфсиз олиб борилишини ташкил қилиш ва ёнғин хавфсизлиги қоидалари йўриқномалари талабларига мувофиқ амалга оширилиши керак.

319. Портлаш хавфи бор барча тоифали технологик блокларнинг асбоб-ускуналарини таъмирлаш жараёнида энг самарали диагностика воситаларини қўллаган ҳолда, тегишли назорат турлари, оралиқ ва якка тартибда (индивидуал) синовлар ўтказилади. Назорат ва синов ишлари натижалари тегишли ижроия ҳужжатларда акс эттирилади.

Асбоб-ускуналарнинг якка тартибдаги синов ижобий натижа берганида ва ижро ҳужжатларини меъёрий талабларга мослигида, ҳар бир асбоб-ускуналарнинг таъмирлаш сифатини баҳолаш ва уни ишлатишга қабул қилиш амалга оширилади.

320. Асбоб-ускуналарнинг таъмирлаш сифатини баҳолаш (техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлашдан ташқари), хавфли ишлаб чиқариш объектларини ишлатувчи техник назорат ташкилоти ходими иштироки билан буюртмачи ва ижрочи томонидан ва таъмирлашдан чиққан асбоб-ускуналарни топшириш далолатномасида кўрсатилади.

321. Агарда таъмирлаш жараёнида барча меъёрий-техник ҳужжатлар талаблари, техник параметрлар кўрсаткичлари (аппаратларда рухсат этилган босим, компрессор ёки насоснинг унумдорлиги ва босими) ва ишончлилик кўрсаткичлари, паспорт маълумотларига мос бўлса ва ушбу асбоб-ускуналар учун ўрнатилган иш режими таъминланса, таъмирланган асбоб-ускуналардан фойдаланишга рухсат берилади.

322. Таъмирланиши тугатилган объект (блок, қурилма) комиссия томонидан далолатнома бўйича қабул қилинади ва технологик схема йиғилганлиги текширилгандан, қопқоқ олингандан, тизимни герметиклиги синалгандан, сигнализация, бошқариш ва АҚАҲ тизимлари иш қобилияти, блоклараро ўчирувчи қурилмаларнинг унумдорлиги ва ишлаб кетиш вақти текширилгандан, сақлаш қурилмаларини мавжудлиги, алангани кенгайиб кетишини олдини олувчи воситалар соз ҳолати, электр қурилмалар тузилиши бўйича ўрнатилган асбоб-ускуналарнинг меъёрий ҳужжатлар талабларига мослиги, вентиляция тизимининг соз ҳолати ва талаб қилинган унумли ишлатилишидан сўнг, фойдаланишига рухсат берилади. Бундан ташқари комиссия томонидан таъмирлаш ҳужжатлари тўлиқлиги ва сифати, объект ҳудудлари ва иш жойларининг ҳолати, хизмат кўрсатувчи ходимларнинг ўз асосий мажбуриятларини амалга оширишга тайёрлиги ва меъёрий-техник ҳужжатларда назарда тутилган бошқа талаблар амалга оширилганлиги текширилади.

Объектни эксплуатацияга қўйиш учун рухсат берадиган, объектни таъмирлашдан қабул қилиш тўғрисидаги далолатнома, белгиланган тартибда тасдиқланади.

323. Ишлаётган ишлаб чиқаришлардаги аппаратураларни, асбоб-ускуналарни таъмирлаш, махсус хавфсизлик чораларини ишлаб чиққан ҳолда, таъмирлаш бўйича ходимларни минимал асосланган сонини жалб қилиш билан амалга оширилиши керак.

324. Қурилмаларни узоқ муддатга эксплуатациядан чиқариш ва қурилмаларни узоқ тўхтатишдан сўнг эксплуатацияга тушириш, бу тартибни регламентлайдиган меъёрларга мувофиқ амалга оширилиши керак.

Ушбу Қоидалар талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонун ҳужжатларига мувофиқ жавобгар бўладилар.

328. Ушбу Қоидалар Ўзбекистон касаба уюшмалари федерацияси Кенгаши, «Ўзбекнефтгаз» миллий холдинг компанияси ва «Ўзкимёсаноат» Давлат акциядорлик компанияси билан келишилган.

БГФ — буғ-газ фазаси;

СФ — суюқ фаза;

АҲБГБ — авария ҳолатида блокнинг герметиклигини бузилиши;

Параметр — ишора бир чизиқ (штрих) билан белгиланса, бу муҳитнинг буғ-газ ҳолатига, икки чизиқ (штрих) билан — суюқ муҳитларга мос, масалан G^I ва G^II -БГФ ва СФ массаларига мос.

Е — портлаш хавфсизлигининг умумий энергетик потенциали (АҲБГБда атроф-муҳитга тушган БГФ тўла ёниш энергияси), кДж;

Е_п — АҲБГБда СФ нинг буғланмаган массаси ёнишида ажраладиган тўла энергия, кДж;

E_iʼ — АҲБГБда бевосита блокда мавжуд бўлган ва ўзаро боғланган аппарат ва қувурлардан блокга келиб тушадиган БГФнинг ёниш энергияси, кДж;

Е_i” — блокда мавжуд бўлган ва ўзаро боғланган аппарат ва қувурлардан блокка келиб тушадиган СФ дан АҲБГБда ҳосил бўладиган БГФ ёниш энергияси, кДж;

А, А_i — бевосита блокдаги ва ўзаро боғланган блоклардан келадиган сиқилган БГФ энергияси, у АҲБГБда унинг адиабатик кенгайишидек қабул қилинади, кДж;

Vʼ, V” — система, блокда БГФ ва СФ нинг геометрик ҳажмларига мос, м³;

V₀' — нормал шароитларга (Т₀ =293 К, Р₀=0,1МПа) келтирилган БГФ ҳажми, нм³;

Р, Р₀ — блокда регламентланган абсолют ва атмосфера (0,1 МПа) тегишлича босим, МПа;

ν_iʼ — БГФнинг (реал шароитлардаги) солиштирма ҳажми, м³/кг;

G₁, G₁” — бевосита блокда ва АҲБГБда ўзаро боғланган объектлардан блокка келиб тушган БГФ ва СФ массалари, кг;

G₂” — АҲБГБда ортиқча қизитиш энергияси ҳисобига буғланган ва атроф-муҳитга тушган СФ массаси, кг;

qʼ, q” — БГФ ва СФ га мос солиштирма ёниш иссикдиги, кДж/кг;

q _Рi — кимёвий реакциянинг жамланган иссиқлик эффекти, кДж/кг;

Т — БГФ ва СФ муҳитларининг абсолют ҳарорати;

Т₀, Т₁ — блокни БГФ ёки СФ нинг абсолют нормал ва регламентланган ҳароратлари, (Т₀ = 293 К) , К;

t, t₀ — блокнинг БГФ СФ нинг регламентланган ва меъёрий ҳарорати, (t₀= 20 °С), °С;

Т_k”, t_k” — ёнувчи суюқликнинг қайнаш ҳарорати, К ёки °С;

w_iʼ, w_i” — ўзаро боғланган блоклардан текширилаётган блокка БГФ ва СФ нинг оқиб келиш тезлиги, м/с;

S_i — АҲБГБ содир бўлганда БГФ ёки СФ нинг оқиб келиши мумкин бўладиган кесим майдони, м²;

П_рi — экзотермик реакциянинг жамланган иссиқлик эффекти ҳисобига ГС га иссиқлик келиш тезлиги, кДж/с;

П_Ti — ташқи иссиқлик ташувчилардан СФ га иссиқлик келиш тезлиги, кДж/с;

К — иссиқлик ташувчидан ёнувчи суюқликка иссиқлик узатиш коэффициенти кДж/(м² • ч • К);

Ғ — иссиқлик алмашуви юзасининг майдони, м²;

Δt — иссиқлик узатилиши (девор орқали) жараёнида иссиқлик ташувчилар ҳароратларининг айирмаси, °С;

r — ёнувчи суюқликнинг буғланиш солиштирма иссиқлиги, кДж/кг;

с"— суюқ фазанинг солиштирма иссиқлик сиғими, кДж/кг • oС;

β₁, β₂ — блокнинг БГФ босими (Р) ва адиабата кўрсаткичи (к)ни ҳисобга олувчи ўлчамсиз коэффициентлари;

μ — оқимнинг гидродинамикасини ҳисобга олувчи ўлчамсиз коэффициент;

ρ, ρ_i — блок бўйича ўртача меъёрий шароитларда (Р = 0,1 МПа и t₀ = 20 °С)даги ва АҲБГБда блокка тушадиган 1 -ли оқимлардаги БГФ ва СФ зичлиги, кг/м³;

τ_i — АҲБГБ пайтидан аварияли блокни ўчирадиган арматураси тўла ишлаб кетишига қадар кетган вақт, с;

τ_рi — АҲБГБ пайтидан экзотермик жараёнларининг тўла тўхтагунга қадар вақт, с;

τ_Ti — АҲБГБ пайтидан аварияли блокни иссиқлик ташувчининг узатилиши тўла тўхтатгунга қадар кетган вақт (иссиқлик алмашуви жараёнининг тўхташи), с;

θ_к — СФ нинг регламентланган режимда ва атмосфера босимида, унинг қайнаш ҳароратларининг айирмаси, °С;

G₄” — қаттиқ юзадан келувчи иссиқлик ҳисобидан буғланган СФ нинг массаси (пол, таглик ва шу кабилар), кг;

G₅”— атроф ҳаводан тўкилган суюқликка (буғланиш юзаси бўйича) иссиқлик узатилиши ҳисобидан СФ нинг буғланган массаси, кг;

G_Σ” — атроф-муҳитдан иссиқлик келиши ҳисобидан буғланган СФ нинг жамланган массаси, кг;

Ғ_ж — суюқлик юзасининг майдони, м²;

Ғ_п — тўкилган қаттиқ юза билан суюқлик тўқнашган майдон (қаттиқ юза билан тўкилган суюқлик орасидаги иссиқлик алмашув майдони), м²;

ε — юза (таглик)нинг иссиклик фаоллиги коэффициенти, ккал/(м² • С/ч);

λ — қаттиқ юза (пол, таглик, ер ва шу кабилар) материалнинг иссиқлик ўтказувчанлик коэффициенти, ккал/(м² • ч • °С);

с_т — қаттиқ юза материалининг иссиқлик сиғими коэффициенти,ккал/(кг • °С);

ρ_т — қаттиқ юза материалининг зичлиги, кг /м³;

m_И — буғланиш интенсивлиги, кг/(с • м²);

М — молекуляр массаси;

К — БГФнинг газ доимийлиги;

η — ўлчамсиз коэффициент;

Р_H — ҳисобланадиган ҳароратда тўйинган буғнинг босими, кПа;

τ_и — ҳисобга олинадиган, тўкилган юза билан суюқлик тўқнашуви вақти, мин.

1. Блокни портлаш хавфлилигининг Е (кДж) энергетик потенциали, блокда мавжуд бўлган буғ-газ фазасининг тўлиқ ёниш энергияси билан, унинг адиабат кенгайиш иши ўлчамларини (катталигини), шунингдек суюқлик тўкилиши мумкин бўлган энг катта майдондан буғланган суюқликнинг тўла ёниб кетиш энергияси ўлчамларини ҳисобга олган ҳолда, аниқланади. Бунда қуйидагилар ҳисобга олинади:

а) авария ҳолатида аппарат герметиксизланса, унинг тўлиқ очилиши (емирилиши-бузилиши) содир бўлади;

б) суюқлик тўкилиш майдони, бинолар ёки ташқи қурилма майдонининг конструктив ечимидан келиб чиққан ҳолда аниқланади;

в) буғланиш вақти 1 соатдан ошмаган деб ҳисоб қилинади (ҳисобланади):

1.1. Е₁ʼ — адиабат кенгайиш А (кДж)нинг ва блокда бўлган БГФнинг ёниш энергияларининг суммаси:

БГФнинг адиабат кенгайиш энергиясини амалий аниқлаш учун қуйидаги формуладан фойдаланса бўлади:

бу ерда, β₁ ни 1-жадвалдан олиш мумкин.

Р < 0,07 МПа ортиқча қийматларида ва РVʼ < 0,02 МПа • м³ да БГФнинг адиабата кенгайиш энергияси (А)нинг қиймати кичиклиги сабабли, уни ҳисобга олмаса ҳам бўлади.

Кўп компонентли муҳитлар учун масса ва ҳажм қийматлари бу аралашма таркибидаги маҳсулотларнинг фоиз миқдорини ва физик хоссаларини ҳисобга олган ҳолда ёки энг кўп улушни ташкил қилган битта компонент бўйича аниқланади.

1.2. Е₂' — ўзаро алоқадаги объектлардан(блок) герметиксизланган участкага келиб тушган БГФнинг ёниш энергияси, кДж

i — ли оқим учун

ортиқча Р ≤ 0,07, МПа

1.3. Е₁” — текширилаётган блокнинг ортиқча қиздирилган СФ энергияси ҳисобидан ҳосил бўладиган ва вақт давомида ўзаро боғланган объектлардан келган БГФ ёниш энергияси, кДж;

Ўзаро боғланган блоклардан келиб тушган СФ миқдори,

μ — СФ реал хоссаларига ва гидравлик шароитларга қараб 0,4 — 0,8 чегераларида қабул қилинади;

ΔР — СФ оқиб келишдаги ортиқча босим.

1.4. Е₂”— герметиксизланганда тўхтамайдиган экзотермик реакциялар иссиқлиги ҳисобидан СФ дан ҳосил бўладиган БГФ ёниш энергияси, кДж:

бу ерда τ_Pi — жараён ўтказишнинг аниқ регламентланган шартларидан ва беркитувчи арматура ва АҚАХ воситалари ишлаб кетиш вақтидан келиб чиққан ҳолда, ҳар бир вазият учун қабул қилинади.

1.5. Е₃” — ташқи иссиқлик ташувчилардан иссиқлик келиши ҳисобидан СФ ҳосил бўладиган БГФ ёниш энергияси, кДж:

П_Тi. (кДжҚс) қиймати асбоб-ускунанинг аниқ иссиқлик алмашиш ва иссиқлик алмашиниш жараёнларининг асосий қонуниятларини ҳисобга олган ҳолда (П_Ti =К_iҒ_iΔt_i), иссиқлик алмашиш элементига (аппарат) кириш ва ундан чиқишдаги иссиқлик ташувчи миқдорининг фарқи бўйича аниқланиши мумкин:

бу ерда W_Ti — иситилаётган иссиқлик ташувчининг секунд сарфи;

r_Ti — иссиқлик ташувчининг буғга айланишидаги солиштирма иссиқлиги.

1.6. Е₄” — атроф-муҳитдан (қаттиқ юза, ва ҳаводан суюқликка, унинг юзаси бўйича) иссиқлик бериш ҳисобидан қаттиқ юзага (пол, таглик, ер ва шу кабилар) тўкилган СФ дан ҳосил бўладиган БГФ ёниш энергияси, кДж:

бу ерда, Т₀ — қаттиқ юзанинг (пол, таглик, ер ва шу кабилар) ҳарорати, К;

Суюқлик юзасидан (буғланиш юзаси) ҳаво оқимининг ҳарорати ва тезлик таъсирини олувчи ҳисобга ўлчамсиз коэффициент η — қиймати 2-жадвал бўйича қабул қилинади.

G_Σ” тахминий қийматини 3-жадвал бўйича аниқлаш мумкин.

Аниқ шароитлар учун суюқлик тўкилган қаттиқ юза майдони 50 м² дан (F_п ≠ 50) кўпроқ ёки камроқ бўлганда буғланган суюқлик массасининг қайта ҳисоби қуйидаги формула бўйича бажарилади:

2. Портлаш хавфи бор Е умумий энергия потенциалларининг қиймати бўйича технологик блокларнинг портлаш хавфини тавсифлайдиган, келтирилган масса ва нисбий энергия потенциали ўлчамлари (катталиклари) аниқланади.

2.1. 46 000 кДж/кг га тенг ягона солиштирма ёниш энергиясига келтирилган портлаш хавфи бор буғ-газ булутининг ёнувчи буғи (гази) умумий массаси:

2.2. Технологик блокнинг портлаш хавфлилигининг нисбий энергия потенциали Q_в қуйидаги формула бўйича ҳисоблаш усули билан аниқланади

Нисбий энергия потенциалларининг Q_в қиймати ва буғ-газ муҳитининг келтирилган массаси m бўйича технологик блокларни тоифалаш амалга оширилади.

Тоифа кўрсаткичлари 4-жадвалда келтирилган.

3. Ушбу иловада баён этилган асосий принципларни ҳисобга олган ҳолда типовой технологик линиялар ва алоҳида жараёнлар учун блокларнинг портлаш хавфлилигининг даражасини ҳисоблаш ва баҳолаш услубларини ишлаб чиқиш мумкин. Услублар белгиланган тартибда Давлат «Саноатконтехназорат» инспекцияси билан келишилиши керак.

Буғ-газ муҳити, шунингдек портлаш ҳусусиятига эга қаттиқ ва суюқ кимёвий беқарор бирикмаларнинг (пероксид бирикмалари, ацетиленидлар, турли синфдаги нитробирикмалар, смолаланиш маҳсулотлари, азот (Ш)-хлорид ва бошқалар) портлаш таъсиридан объект ва ходимларни ҳимоя қилиш бўйича техник тадбирларнинг асосий йўналишларини танлашда бу ҳисоблаш қўлланиши мумкин.

Ҳисоблаш портлашда қатнашадиган модда массасининг тахминий қийматини беради.

1. Ушбу ҳисоблашда саноат объектларида йирик масштабли портлашларни ва экспериментал портлашларни тадқиқоти натижалари бўйича қуйидаги шартлар ва тахминлар қабул қилинган.

1.1. Ҳисоблашларда буғ-газ муҳитларининг умумий келтирилган массалари m ва 1-иловага мувофиқ технологик блокларнинг портлаш хавфлилигини миқдорий баҳолашда олинган уларга мос энергетик потенциаллари Е қабул қилинади.

Аниқ реал шароитлар учун m ва Е қийматлари, ички ва ташқи энергиялар таъсирида атмосферада ёнувчи суюқликнинг дисперсия эффекти, технологик тизимнинг очилиш ҳусусияти, ёнувчи маҳсулотнинг атмосферага оқиб чиқиш, тезлиги ва бошқа бўлиши мумкин факторларни ҳисобга олган бошқа усуллар билан аниқланиши мумкин.

Қаттиқ ва суюқ кимёвий беқарор бирикмалар массаси Wк технологик тизим, блок, аппаратларда уларнинг миқдори бўйича аниқланади.

1.2. Портлашда қатнашадиган буғ-газ моддаларнинг массаси қуйидагича аниқланади:

mʼ= zm, (1)

бу ерда z — портлашда қатнашаётган буғ-газ моддаларнинг келтирилган массалари улуши.

Умумий ҳолларда, ёпиқ бўлмаган фазода катта массали ёнувчи моддаларга эга тарқоқ буғ-газ булутлар учун портлашда моддаларнинг қатнашиш улуши 0,1 га тенг деб қабул қилиниши мумкин. Алоҳида асосланган ҳолларда, моддаларни портлашда қатнашиш улушини пасайтирилиши мумкин, лекин 0,02 дан кам бўлмаган ҳолда.

Ишлаб чиқариш хоналари (бинолари) ва бошқа ёпиқ ҳажмлар учун z қиймати 5-жадвалга мувофиқ қабул қилиниши мумкин.

1.3. Буғ-газ булутининг тарқалишида портлашга олиб келиши мумкин бўлган алангаланиш манбалари доимий (печлар, машъалалар, портлашдан ҳимояланмаган электраппаратуралар ва шу кабилар) ёки тасодифий (вақтинчалик оловга оид ишлар, транспорт воситалари ва шу кабилар) бўлиши мумкин.

1.4. Портлаш таъсири даражасини баҳолаш учун тротил эквиваленти қўлланиши мумкин. Буғ-газ булутларини портлашда емирилиш даражаси ва хусусиятларининг, шунингдек қаттиқ ва суюқ кимёвий беқарор бирикмаларнинг ўхшашлик шартлари билан белгиланадиган буғ-газ муҳити портлашининг тротил эквиваленти W_Т (кг) қуйидаги формулалар бўйича ҳисобланади:

1.4.1. Буғ-газ муҳити учун

бу ерда: 0,4 — бевосита зарб тўлқинини вужудга келишига сарф бўладиган буғ-газ муҳитининг портлаш энергиясининг улуши;

0,9 — бевосита зарб тўлқинини вужудга келишига сарф бўладиган тринитротолуола (ТНТ) портлаш энергиясининг улуши;

q'— буғ-газ муҳити ёнишининг солиштирма иссикдиги, кДж/кг;

q_Т — ТНТ портлашининг солиштирма энергияси, кДж/кг.

1.4.2. Қаттиқ ва суюқ кимёвий беқарор бирикмалар учун

бу ерда, W_к — қаттиқ ва суюқ кимёвий беқарор бирикмалар массаси;