Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиацияси фаолиятини тартибга солувчи норматив ҳужжатларни такомиллаштириш мақсадида ИКАО стандартлари ва тавсияларини инобатга олиб буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудида фуқаро ва экспериментал авиациясининг парвоз қилиш авиация қоидалари (ЎзР АҚ-91) иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида рўйхатга олинган кундан бошлаб ўн кун ўтгач амалга киритилсин.

3. Мазкур буйруқ кучга кирган вақтдан бошлаб Дававианазорат бошлиғининг 2000 йил 18 октябрдаги 170-сонли «Ўзбекистон Республикаси фуқаро ва экспериментал авиациясида парвоз қилиш қоидалари»ни (ФЭАПҚ-2000) тасдиқлаш тўғрисидаги буйруғи ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.

Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси (Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг Ахборотномаси, 1993 йил, 6-сон, 247-модда), Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 18 апрелдаги 114-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудидан фойдаланиш тўғрисидаги низом, Халқаро стандартларга (Халқаро ФАси тўғрисидаги Конвенцияга 2, 6-иловалар, 1944 й.) мувофиқ Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудида фуқаро ва экспериментал авиацияси парвоз қилиш авиация қоидаларини қўллаш тартибини белгилайди.

Абсолют баландлик — ўртача денгиз сатҳидан (MSL) маълум бир нуқта сифатида олинган объект ёки нуқта сатҳигача бўлган вертикал масофа.

Авиакомпания, авиакорхона — мунтазам халқаро ҳаво қатновларни амалга оширувчи ёки шу соҳада ўз хизматларини таклиф этувчи ҳар қандай авиатранспорт корхонаси.

Авиация хавфсизлиги — фуқаро авиациясини ноқонуний аралашиш ҳаракатларидан ҳимоя қилишга қаратилган чора-тадбирлар комплекси, шунингдек жалб қилинадиган инсон ва моддий ресурслар.

Ноқонуний аралашиш ҳаракатлари — фуқаро авиацияси хавфсизлигига таҳдид солувчи ҳаракатлар ёки ҳаракатларни содир этишга уринишлар бўлиб, ушбу ҳаракатлар билан чекланмаган ҳолда қуйидагиларни ўз ичига олади:

ҳаво кемаларини қўлга олиш;

эксплуатацияда бўлган ҳаво кемасини ишдан чиқариш;

ҳаво кемасида ёки аэродром ҳудудида одамларни гаровга олиш;

ҳаво кемаси бортига, аэропортга ёхуд аэронавигация воситалари ёки хизмати жойлашган жойга зўравонлик билан кириш;

ҳаво кемаси бортига ёки аэропорт ҳудудига жиноий мақсадларда ишлатиш учун мўлжалланган қурол, хавфли мосламалар ёки материалларни олиб кириш ёки жойлаштиришга уриниш;

ўлдириш, жиддий шикаст етказиш, атроф-муҳитга ёки мулкка жиддий зарар етказиш мақсадида эксплуатацияда бўлган ҳаво кемасидан фойдаланиш;

ҳаво кемасининг деталлари ва компонентларини ишдан чиқаришга қаратилган, ҳалокатга олиб келиши мумкин бўлган ижтимоий хавфли ҳаракат, қасддан ёки эҳтиётсизликдан содир этилган ҳаракат ёки ҳаракатсизлик;

парвоздаги ёки ердаги ҳаво кемасини, йўловчиларни, экипаж аъзоларини, фуқаро авиацияси ходимларини, аэропортдаги жамоатчиликни, фуқаро авиацияси иншоотлари ёки хизматларининг жойлашган жойлари хавфсизлигини таҳдид остига қўядиган нотўғри ёки ёлғон маълумотларни етказиш.

Авиация ҳодисаси — ҳаво кемасидан фойдаланиш, унга хизмат кўрсатиш билан боғлиқ ёки ҳар қандай босқичда парвозни таъминлаш ва амалга ошириш билан боғлиқ бўлган ҳар қандай ҳодиса.

Авария ҳолати — бу:

а) экипажга нисбатан психофизиологик босимнинг сезиларли даражада ошиб кетиши;

б) ҳаво кемаси (парвоз характеристикаси) чидамлилиги ва бошқарувининг сезиларли даражада ёмонлашуви билан ифодаланадиган энг сўнгги чекловларга эришилишига (ошиб кетишига) ва/ёки ҳисобга олинган вазиятларга олиб келадиган алоҳида ҳолатдир.

Тижорат авиацияси — йўловчиларни, юкларни, почтани (ҳақ эвазига ёки ёллаб) тижорат мақсадларида ҳавода ташиш, шунингдек махсус авиация ишларини бажариш билан боғлиқ парвозларни амалга оширувчи фуқаро ҳаво кемалари.

Умумий мақсадлардаги авиация — тижорат мақсадларида ҳавода ташиш ва махсус авиация ишларини бажариш билан боғлиқ бўлмаган парвозларни амалга оширувчи фуқаро ҳаво кемалари.

Авария хабари; авария хизмати — тегишли ташкилотларни қидирув-қутқарув хизмати ёрдамига ва шундай ташкилотларга керакли ёрдам кўрсатишга муҳтож ҳаво кемалари ҳақида огоҳлантириш тақдим этиш хизмати.

Аэродромдаги атмосфера босими (аэродромдаги босим) — УҚЙ юзаси даражасида атмосфера босимининг симоб устунида миллиметрларда (см.уст.мм.), миллибарларда (МБАР) ёки гектопаскалларда (ГПа) белгиланиши.

Аэродром (гидроаэродром) — юзаси тўлиқ ёки қисман ҳаво кемаларининг қабул қилиб олиниши, жўнатилиши ва ҳаракатланиши учун мўлжалланган ер ёки сув юзасидаги маълум бир ҳудуд (ҳар қандай бино, иншоот ва ускуналар билан биргаликда).

База аэродроми — ҳаво кемаларини асосий туриш жойи бўлган ва бунинг учун зарур иншоотларга эга бўлган аэродром.

Вақтинчалик аэродром — йилнинг маълум бир даври мобайнида ҳаво кемаларининг парвозини таъминлаш учун мўлжалланган, стационар иншоот ва ускуналарга эга бўлмаган, аммо белгилаган тартибда ҳисобга олинадиган аэродром.

Тоғ аэродроми — аэродром назорат нуқтасидан 25 км (14 д.мили) радиусда 500 метр (1650 фут) ва ундан ортиқ баландликларга эга бўлган нотекис рельефда жойлашган аэродром, шунингдек денгиз сатҳидан 1000 метр (3300 фут) ва ундан ортиқ баландликда жойлашган аэродром.

Белгиланган аэродром — парвоз режасида ва парвоз учун топшириқ (вазифалар) кўзда тутилган қўниб ўтиш аэродроми сифатида кўрсатилган аэродром.

Аэродромда парвоз қилиш доираси (кўтарилиш ва қўниш ҳудудида парвоз қилиш схемаси) — кўтарилиш, қўнишга кириш учун пасайиш, қўнишни кутиш, аэродром устида парвоз қилиш учун аэродром ҳудудида белгиланган парвоз йўналиши.

Аэродромда ҳаракатланиш — аэродромнинг маневр қилиш майдонидаги барча ҳаракатлар, шунингдек барча ҳаво кемаларининг аэродром ҳудудидаги ҳаракати. Ҳаво кемаларининг аэродром ҳудудидаги ҳаракати деганда ҳаво кемасининг аэродромда парвоз қилиш доирасидаги ҳаракати тушунилади.

Аэродром диспетчерлик пункти — аэродромдаги ҳаракатни диспетчерлик хизмати билан таъминлаш учун мўлжалланган орган.

Аэродром диспетчерлик хизмати — аэродромдаги ҳаракатларга диспетчерлик хизматини кўрсатиш.

Аэронавигация маълумоти — аэронавигация маълумотларини саралаш, таҳлил этиш ва форматлаш натижасида олинган маълумот.

Аэронавигация ёқилғи захираси — белгиланган йўналишга риоя қилмаслик, шамол тезлигининг кучайиши, захирадаги аэродромга юбориш ва бошқа вазиятлар туфайли парвоз режаси ўзгарган ҳолларда керак бўладиган, учиш аэродромидан қўниш аэродромигача ҳисобланган ёқилғидан ортиқ захира ёқилғи миқдори.

Аэропорт — ҳаво кемаларини қабул қилиб олиш, жўнатиш ва ҳаводаги ташишга хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган, ушбу мақсадлар учун аэродром, аэровокзал ва бошқа ер усти иншоотларига ва керакли ускуналарга эга бўлган иншоотлар комплекси.

Багаж — эксплуатант билан келишувга биноан ҳаво кемаси бортида ташиладиган йўловчиларнинг ва экипажнинг шахсий буюмлари.

Барометрик баландлик — стандарт атмосфера бўйича ушбу босимга мос акс эттирилган абсолют баландлик ўлчамларидаги атмосфера босими.

Хавфсиз иложсиз қўниш — амалга оширилиши натижасида ҲК (самолёт/вертолёт)даги ёки юзадаги шахсларга зиён етмаслигини тахмин қилиш учун етарли асослар мавжуд бўлгандаги иложсиз қўниш ёки авария қўниши.

Хавфсиз баландлик — ҳаво кемаси ер (сув) юзаси ёки ундаги тўсиқлар билан тўқнашиб кетмаслигидан кафолатланган парвознинг минимал рухсат этиладиган баландлиги.

Парвозлар хавфсизлиги — парвозларни инсонларнинг ҳаёти ва соғлиғи учун таҳдид солмайдиган қилиб бажариш имкониятига эга эканлигини англатувчи ҳаво транспортининг ва авиация ишларининг мажмуи.

Силкиниш — уюрмавий атмосферада парвоз вақтида ҳаво кемасининг бетартиб кўчиши (кучсиз силкиниш — юкланиш ±1,0g гача бўлганда, кучли — ±1,0g ва ундан ортиқ бўлганда, қўниш конфигурациясида кучсизида юкланиш — ±0,3-0,4g, кучлигида — ±0,4g дан ортиқ).

Борт ускуналари — ҳаво транспорти бортида парвозлар вақтида фойдаланиш учун мўлжалланган предметлар, шу жумладан, биринчи ёрдам кўрсатиш воситалари ва авария-қутқарув ускуналари, борт жиҳозлар ва кўчма эҳтиёт қисмлар бундан мустасно.

Борт жиҳозлар — парвоз чоғида ҳаво кемаси бортида фойдаланиш ёки сотиш учун мўлжалланган, истеъмолга тайёр предметлар, шу жумладан борт озиқ-овқатлари.

Борт ўзи ёзиш қурилмаси — авиация ҳодисасини текширишни амалга ошириш учун қўшимча манба сифатида ҳаво кемаси бортига ўрнатиладиган ҳар қандай ўзи ёзадиган ускуна.

Бошқарилмайдиган учувчисиз аэростат — эркин парвоз этадиган, кучли қурилмага эга бўлмаган, учувчисиз бўлган ҳаво кемаси (газ баллони).

Катта самолёт — максимал сертификатланган учиш массаси 5700 кг.дан юқори бўлган самолёт.

Самолёт — ҳаводан оғир ҳаво кемаси бўлиб, куч қурилмаси орқали ҳаракатга келтирилади ва унинг парвоздаги кўтариш кучи парвознинг ушбу шароитларида ҳаракатсиз қоладиган юзаларда асосан аэродинамик реакциялар ҳисобига пайдо бўлади.

Вертолёт — ҳаводан оғир ҳаво кемаси бўлиб, вертикал ҳолатда жойлашган ўқлар атрофида двигатель ёрдамида айланадиган битта ёки бир нечта асосий винтнинг ҳаво билан реакциялари ҳисобига парвоз таъминланади.

Вертодром — тўлиқ ёки қисман вертолётларнинг келиши, жўнатилиши ва ҳаракатланиши учун мўлжалланган аэродром ёки иншоот юзасидаги маълум бир белгиланган ҳудуд юзаси.

Самолётнинг кўтарилиши — парвознинг самолётнинг юришидан бошлаб ердан узилишигача ўзида қамраб олиб, парвоз қилиш конфигурациясига ўтиш билан тугайдиган босқичи.

Кўтарилиш масофаси — ҲК старт нуқтасидан бошлаб горизонтал йўналишда старт нуқтаси сатҳидан 10,7 метр (35 фут) баландликка кўтарилгунча босиб ўтган масофа.

Векторлаш — ҲҲФБ (ҲҲБ) билан келишилган ҳолда радиолокацион назорат остида маълум курсни (диспетчер томонидан бериладиган траекториялар) кўрсатиш орқали белгиланадиган йўналиш.

Қўнишга визуал кириш (1, 2 ва 3-класс ҲК учун) — ускуналар бўйича қўнишга ўтиш тугамай туриб қўнишга кириш УҚЙ ва унинг мўлжаллари билан визуал контактда давом этиши.

Параллел УҚЙга қўнишга визуал кириш (Side step approach) — Параллел УҚ ўқлари орасидаги масофа 300 м.дан кам бўлмаган шароитда параллел УҚЙга ускуналар бўйича қўнишга ўтишни тугаллаш учун бажариладиган визуал маневр.

Визуал парвоз — ҲКнинг фазодаги ҳолати ва жойлашиш ўрни горизонт ва ерусти мўлжаллари ҳамда бошқа ҲК, объектлар ва тўсиқлар билан горизонтал ва вертикал бўйича ўзаро жойлашиши экипаж томонидан визуал амалга ошириладиган парвоз.

Визуал метеорологик шароитлар — ўрнатилган минимумларга мос келадиган ёки улардан ортадиган, кўриш узоқлиги ўлчовларида ифодаланган, булутларгача бўлган ва булутларнинг пастки чегараси баландлигигача бўлган оралиқдаги масофа.

Учиш-қўниш йўлаги — ҳаво кемаларининг қўниши ва учиши учун мўлжалланган, қуруқликдаги аэродромнинг маълум бир тўғри бурчакли қисми.

Кўриш имконияти — атмосфера шартлари билан аниқланадиган ва масофа бирликлари билан ифодаланадиган, чироқлар ёрдамида ёритилмаган, сезиларли даражадаги объектларни кундузи ҳамда чироқлар ёрдамида ёритилган, сезиларли объектларни кечаси кўриш ва аниқлаш имконияти.

Парвоздаги кўриш имконияти — парвоз йўналтирилган тарафнинг ҳаво кемаси учувчи кабинасидан туриб кўриниши.

Ердаги кўриш имконияти — ваколатли кузатувчи томонидан маълум қилинадиган аэродромдаги кўриш имконияти.

Вертикал кўриш имконияти — ер юзасидан вертикал ҳолатда пастда, ер юзасидаги объектлар кўринарли бўладиган маълум бир жойгача бўлган максимал масофа.

УҚЙда кўриш имконияти (УҚЙда кўриш имконияти узоқлиги) (RVR) — УҚЙ ўқ чизиғида турган ҳаво кемаси кабинасидан УҚЙ сатҳидаги маркировка белгилари ёхуд УҚЙ чегараларини ёки ўқ чизиғини белгиловчи чироқлар кўринадиган масофа.

Қўнишдаги кўриш имконияти — учиш-қўниш йўлагида кўриш мўлжалларининг (ердаги мўлжаллар) қўнаётганда ҳаво кемаси кабинасидан кўриниши.

Самовий ҳолат — самовий ҳудуднинг маълум бир ҳудудида бир вақтнинг ўзида ҳаво кемалари ва бошқа объектларнинг горизонтал ва вертикал ўзаро жойлашуви (ҳаво трассасида, МҲЙ, улардан ташқари йўналишда, аэродром ҳудудида, авиация ишлари ҳудудида).

Самовий ҳаракатга хизмат кўрсатиш самовий ҳудуди — парвозларнинг аниқ бир кўриниши амалга ошириладиган ва бунинг учун ҳаводаги ҳаракатларга хизмат кўрсатиш ва парвоз қоидалари белгилаб қўйилган, маълум бир ҳажмдаги, ҳарф билан белгилаб қўйилган ҳаво ҳудуди. Самовий ҳаракатга хизмат кўрсатиш самовий ҳудуди ҳаво ҳудуди А-G классдаги АҚСларга бўлинади.

Ҳаво трассаси — назорат остидаги йўлак кўринишидаги ҳаво ҳудуди (ёки унинг қисми).

Ҳаводаги ҳаракат — парвоздаги ёки аэродром маневр майдонида ҳаракатланаётган барча ҳаво кемалари.

Ҳаво кемаси — атмосферада ўзининг ҳаво билан ўзаро таъсири ҳисобига ушлаб туриладиган ҳар қандай учиш аппарати, ер юзасидан қайтган ҳаво билан ўзаро таъсир бундан мустасно. Ушбу қоидаларда, агар маълум бир ҳаво кемаси тури кўрсатилмаган бўлса, «Ҳаво кемаси» тушунчаси ҳам «самолёт», ҳам «вертолёт»ни англатади.

Ҳалокатга учраган ҳаво кемаси — қулаши чоғида жиддий шикастланган ёки бутунлай бузилиб кетган, шунингдек аэродромдан ташқарида (аэродромдан бошқа жойда) иложсиз қўнган ҳаво кемаси.

Ҳалокатга учраётган ҳаво кемаси — ҳаво кемасининг ўзига ёки унинг бортидаги одамларга бевосита хавф солиб турган таҳдидни экипаж ўзининг ҳаракатлари билан бартараф этиши мумкин бўлмаган шароитда қолган ҳаво кемаси.

Шарқий ишлаб чиқариш ҳаво кемалари — Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги мамлакатларида ишлаб чиқарилган ҳаво кемалари.

Ғарбий ишлаб чиқариш ҳаво кемалари — Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги мамлакатларидан ташқарида ишлаб чиқарилган ҳаво кемалари. ғарбий ишлаб чиқариш ҳаво кемаларининг ҲК ПФҚ ва эксплуатация бўйича техник ҳужжатлари қоида тариқасида инглиз тилида нашр этилган бўлади, экипажининг минимал таркиби — иккита учувчидан иборат.

Самолётнинг парвози вақти — самолётнинг учиш чоғидаги ҳаракатланиши ёки жорий стартда тўхтовсиз учишда двигателлар ишлаш тартибининг ортишидан бошланадиган ҳамда қўнишдаги юриб бориш тўхтагунича бўлган муддат.

Вертолётнинг парвоз вақти — вертолётнинг кўтарилишда юриши бошланишидан (вертикал кўтарилишда «Шаг-газ» олиниши бошланган вақтдан) қўнганда юриши тўхтагунча (вертикал қўнишда «Шаг-газ» қўйилгунча) ўтган вақт.

Юкни тушириш — ҳаво кемаси ерга қўнганидан сўнг унинг бортидан юкларни, почтани, багажни ва борт захирасини туширилиши, айнан шу тўғридан-тўғри йўналиш яна давом этувчи юклар, почта, багаж ва борт захираси бундан мустасно.

Ҳаво кемасидан тушириш — ҳаво кемаси қўнганидан кейин айнан шу тўғридан-тўғри йўналиш бўйича ҳаракатланувчи экипаж аъзолари ва йўловчилардан бошқа барча шахслар уни тарк этиши.

Мажбурий қўниш — режага асосан парвозни амалга оширишга имконият бермайдиган сабабларга кўра аэродромга ёки аэродромдан бошқа жойга қўниш.

Булутлар қуйи чегарасининг баландлиги — осмоннинг ярмидан зиёд қисмини қоплаб олган ва 6000 метр (20000 футдан) паст бўлмаган баландликда жойлашган, энг қуйидаги булутлар қатламининг қуйи чегараси билан ер ёки сув юзаси оралиғидаги вертикал масофа. Булутларнинг қуйи чегарасини аниқлаш мумкин бўлмаган тақдирда вертикал кўриш имкониятларига риоя қилиш зарур.

Абсолют ўтиш баландлиги — ҳаво кемасининг айни бир вертикал текислик ёки ундан пастроқ бўлган баландликдаги ҳолатини абсолют баландлик қийматларида ифодалайдиган абсолют баландлик.

Қарор қабул қилиш баландлиги (ҚҚБ, DA/DH) — қўнишга қатъий кириш ёки, ҳаво кемаси сардори қўнишга киришни давом эттириш учун зарур бўлган мўлжаллар билан визуал контактга эришмаганлиги сабабли, ёхуд ҳаво кемасининг фазодаги ҳолати туфайли унинг ҳаракати параметрлари хавфсиз қўнишни таъминламаса, иккинчи айланага кириш учун белгиланган абсолют ёки нисбий баландлик.

Қўнишга киришни визуал тўхтатиш баландлиги — ҳаво кемасининг фазодаги ҳолати ёки унинг ҳаракат параметрлари хавфсиз қўнишни таъминламайдиган ҳолларда иккинчи айланага кириш учун қўнишга визуал кириш схемасида кўрсатилган баландлик. ҚКВТБ ҳар қандай ҳолатда УҚЙда белгиланган, иккинчи айланага кириш баландлигидан пастда бўлиши мумкин эмас.

Давлат авиацияси — Мудофаа вазирлиги, Ички ишлар вазирлиги, Давлат хавфсизлик хизмати, шунингдек Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси қарорига мувофиқ бошқа республика ижро этувчи ҳокимият органлари юритувида бўлган авиация.

Рўйхатга олувчи давлат — ҳаво кемаси реестрига киритилган давлат.

Эксплуатант давлат — эксплуатантнинг асосий фаолият жойи жойлашган, агар эксплуатант бундай жойга эга бўлмаса, эксплуатант доимий келадиган давлат.

Фуқаро авиацияси — давлат ва экспериментал авиация таркибига кирмайдиган авиация.

Рухсат этилган ҳаракатланиш чегараси — ҳаво кемасига берилган диспетчерлик рухсатнинг амал қилиши ҳақиқий бўлган жой.

Юк — ҳаво кемаси бортида ташилаётган ҳар қандай мулк, почта, борт захира ва кузатиб бориладиган ёки нотўғри жўнатилган багаж бундан мустасно.

Аҳолиси зич ҳудуд — шаҳарга ёки аҳоли пунктига нисбатан қўлланади —истиқомат қилиш, тижорат фаолияти юритиш ёки дам олиш учун фойдаланиладиган ҳар қандай ҳудуд.

Стандарт атмосфера бўйича денгизнинг ўртача даражасига келтирилган аэродром босими (QNН) — барометрик баландлик ўлчагичнинг босим шкаласида ўрнатилганда аэродромнинг (пунктнинг) барометрик баландлиги унинг абсолют баландлиги билан мос келадиган атмосфера босими.

Кириб келиш диспетчерлик пункти (КДП) — бир ёки бир нечта аэродромларга келувчи ёки улардан учиб кетувчи назорат қилинувчи парвозларга диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун мўлжалланган орган.

Диспетчерлик ҳудуди — ер юзаси устидан белгиланган чегарадан юқорига қараб чўзилиб, назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди.

Ҳаво ҳаракатларига диспетчерлик хизмати кўрсатилиши — самовий ҳаракатни бошқариш. Самовий ҳаракатни бошқариш қуйидаги мақсадларда амалга оширилади:

а) тўқнашувлар содир бўлишини олдини олиш:

ҳаво кемалари ўртасида;

самовий ҳаракатланишни тартибга солиш ва тезлаштириш;

б) самовий ҳаракатланишни тартибга солиш ва тезлаштириш.

Диспетчерлик маълумоти — диспетчерлик хизматини кўрсатувчи орган томонидан ҲК экипажига метеорологик шароитлар, самовий ҳолат, радиотехника ускуналарнинг ишлаши, аэродромнинг аҳволи ва парвозни амалга ошириш учун керакли бошқа маълумотларнинг узатилиши.

Диспетчерлик ҳудуди — ер юзасидан юқорига қараб, белгиланган юқори чегараларгача чўзилиб ётган, назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди.

Учиб келишга диспетчерлик хизмати кўрсатилиши — учиб келаётган ёки учиб кетадиган, назорат қилинувчи ҳаво кемаларига диспетчерлик хизматини кўрсатиш.

Кун — қуёш чиқишидан қуёш ботгунича бўлган давр (сутканинг қисми).

Юк ортиш майдончаси — аэродромдаги ёки қўниш майдонидаги ҳаво кемаларига юк ортиш ёки тушириш учун, шунингдек юкларни ташқи илгичларга илиш ёки илгичлардан тушириш учун махсус мослаштирилган ер участкаси. Юк ортиш майдончаси мазкур ҳаво кемасининг ҲК ПФҚларида ва мазкур авиация ишлари технологиясида кўрсатиб ўтилган талабларга жавоб бериши шарт.

Парвозга топшириқ — ҳаво кемаси, экипажи ва парвознинг мақсади тўғрисида лозим бўлган маълумотларни ўзида акс эттирувчи, белгиланган шаклдаги ҳужжат.

Захира аэродроми — ҲКнинг техник таснифига ва фойдаланишнинг ҳар қандай вақтида иш ҳолатида бўладиган, хизмат кўрсатишнинг муҳим турлари ва воситаларини ўз ичига олган, мўлжалланган аэродромгача учиб бориш имкони бўлмаса ёки мақсадга мувофиқ бўлмаса ёхуд унда қўниш имкони бўлмаса ҲК учиб бориши мумкин бўлган аэродром.

Захира аэродромларига қуйидагилар тааллуқли бўлади:

учишдаги захира аэродроми — ҲК учиб чиққанидан сўнг бунга зарурат туғиладиган бўлса, ҲК учиб чиққан аэродромга қайтиб қўнишнинг иложи бўлмаса ҲК қўнишни амалга ошириши мумкин бўладиган захира аэродроми;

йўналишдаги захира аэродроми — йўналиш бўйича парвози чоғида бунга зарурат туғилганида ҲК қўнишни амалга ошириши мумкин бўлган аэродром;

назарда тутилган жойдаги захира аэродроми — белгиланган аэродромда қўнишни амалга оширишнинг иложи бўлмаганда ёки бу мақсадга мувофиқ бўлмаганда ҲК қўниши мумкин бўладиган аэродром.

Захира аэродромига кетиш мумкин бўлган максимал вақт — йўналишдаги қандайдир нуқтадан йўналишдаги захира аэродромигача учиш вақти билан ифодаланган максимал масофа.

Захира вертодром — агар дастлаб назарда тутилган вертодромда қўнишни амалга ошириш мақсадга номувофиқ бўлган ҳолда вертолёт учиб бориши мумкин бўлган, режада кўрсатилган вертодром.

Учиш амалга оширилган вертодром захира вертодром бўлиб хизмат қилиши мумкин.

Қўнишга кириш — парвознинг парвоз конфигурацияси баландлигидан қўнишга кириш конфигурациясининг УҚЙ сатҳидан 15 метр (50 фут) (кириш тезлиги 200 км/соат (110 уз) бўлган самолётлар учун 9 метр (30 фут)) гача бўлган босқичи.

Ускуналар бўйича қўнишга кириш — УПҚ, ўрнатилган схема бўйича, СҚБ диспетчери бошқаруви ва назорати остида радио техника воситалари (РТВ)дан фойдаланиб бажариладиган кириш.

Визуал парвоз қоидалари (ВПҚ) бўйича қўнишга кириш — парвознинг ВПҚ қоидаларига риоя қилган ҳолда белгиланган ВПҚ минимумларида визуал бажариладиган босқичи.

Кўтарилиш ва қўниш ҳудуди — аэродром сатҳидан аэронавигация ахборотлари тўпламида (АИП) ва (ёки) аэродром ҳудудида парвозни амалга ошириш йўриқномасида белгиланган баландликкача бўлган ҳамда ҳаво кемаларининг кўтарилиш ва қўнишда манёвр қилишини таъминлайдиган ёндош ҳудудларни ўз ичига олган ҳаво ҳудуди.

Кутиш ҳудуди — ҳаво кемалари кейинги диспетчерлик рухсатларини кутиши учун қоида тариқасида, аэродром (аэроузел) РНН устида белгиланган, маълум бир ҳажмдаги ҳаво ҳудуди.

Қўнишга киришнинг сўнгги босқичи ва кўтарилиш ҳудуди (FATO) — қўнишга кириш маневрининг муаллақ осилиш ёки қўнишгача бўлган сўнгги босқичи ва кўтарилиш маневри бошланиши белгиланган ҳудуд. FATO 1-классли учиш-техник характеристикаларига эга вертолётлар томонидан фойдаланилиши лозим бўлган ҳолларда бу белгиланган ҳудуд узилган парвоз ҳудудини ўз ичига олади.

Ерга тегиш ва ердан узилиш ҳудуди (TLOF) — вертолёт қўниш ёки ердан узилишни бажариши мумкин бўлган юкланишни кўтарувчи майдонча.

Тақиқланган ҳудуд — давлатнинг ҳудуди ёки ҳудудий сувлари устида белгиланган, унинг чегараларида ҳаво кемаларининг парвозларни амалга ошириши тақиқланган ҳаво ҳудуди.

Аэродромнинг ҳаракатланиш ҳудуди — аэродромда ҳаракатланиш хавфсизлигини таъминлаш учун аэродром атрофида белгиланган ҳажмларда ажратилган ҳаво ҳудуди.

Парвозларни амалга ошириши чекланган ҳудуд — давлатнинг ҳудуди ёки ҳудудий сувлари устида белгиланган, унинг чегараларида ҳаво кемаларининг парвозларни амалга ошириши маълум шартлар билан чекланган ҳаво ҳудуди.

Ўтиш ҳудуди — маҳаллий ҳаво йўли ҳудудидаги ҳаво ҳудуди ҳамда учиш ва қўниш ҳудудидан ташқари, аэродром (аэроузел) доирасидаги ҳаво ҳудуди.

Самовий ҳаракатни бошқариш ҳудуди — самовий ҳаракатни бошқариш органи ўз функцияларини амалга оширадиган, белгиланган ҳажмдаги ҳаво ҳудуди.

Самовий ҳаракатланишнинг интенсивлиги — бир вақт бирлигида самовий ҳаракатни бошқариш ҳудудидан (ҳаво ҳудуди сектори, трассаси, маҳаллий ҳаво йўли, трасса қисми (участкаси), аэродром ҳудуди) ўтиб кетадиган ҳаво кемалари миқдори.

Ҳаракат тўғрисида маълумот — самовий ҳаракатни бошқариш органларининг учувчиларга уларнинг тўқнашиб кетишларини олдини олиши учун ёрдам берувчи, бошқа маълум ва кузатувдаги ҳаво кемалари тўғрисида маълумот.

Ҳолат — авиация ҳодисасидан ташқари, ҳаво кемасидан фойдаланиш билан боғлиқ бўлган, ҳаво кемасидан фойдаланишга таъсир кўрсатувчи ёки таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳар қандай ҳодиса.

Катастpофик вазият — унинг юзага келишида инсонлар ҳалок бўлишининг олдини олиш амалда мумкин бўлмай қоладиган алоҳида вазият.

ҲК парвозининг таснифланиш тезлиги — сертификатланган максимал қўниш массасида қўниш конфигурациясида эркин тушиш парвози вақтидаги тезликдан 1, 3 марта катта тезлик.

Ҳаво кемаси командири — эксплуатант томонидан ёки умумий фойдаланишидаги авиацияда ҳаво кемаси эгаси томонидан командир вазифасини бажариш ва парвознинг хавфсиз бажарилишига жавобгар этиб тайинланган учувчи.

Тижорат парвозлари (ҳаводаги тижорат ташиш) — ёллаш ёки тўлов эвазига йўловчиларни, юкни ёки почтани ташиш учун ҳаво кемасининг парвози.

Компенсацияловчи ёқилғи захираси — метео шароитлар прогнози ва ёқилғи-ўлчов тизими хатоликлари, шунингдек, ёқилғининг ҳақиқий сарф қилиниши ҳисобланганидан фарқ қилган тақдирда ёқилғи тўлдириш ва ҳисоб-китоблардаги эҳтимолий ноаниқликларни компенсациялаш учун мўлжалланган ёқилғининг таркибий қисми.

Назорат қилинувчи ҳудуд — учиш майдонининг учиш-қўниш йўлаги, учиш йўлкасининг (полоса) режалаштирилган қисми, тормозланишнинг якуний йўлкаси (полоса) ва эркин ҳудудни ўз ичига олувчи қисми.

Аэродромнинг назорат нуқтаси — аэродромнинг географик жойлашувини англатувчи шартли нуқта.

Назорат пункти (мўлжал) — ҳаво кемасининг жойлашган ўрни унга нисбатан маълум қилиниши лозим бўлган, маълум бир географик мўлжал.

Назорат баландлиги — ўтиш эшелонида босим аэродром босимига ўтказилганида ёки денгиз сатҳи даражасига келтирилган минимал босимга ўтказилганида ҳаво кемасининг баландлик ўлчагичи шкаласи кўрсатиши лозим бўлган баландлик. Назорат баландлиги аэропортнинг штурманлик хизмати ҳисобланади, қўнишга киришдан олдин эшелондан пастлаш парвозида ҲК бортига узатилади (назорат баландлиги даражаси ҲК экипажига тоғли аэродромга қўниш вақтида узатилади).

Назорат қилинадиган парвоз — диспетчерлик рухсати мавжуд бўлган ҳолда амалга ошириладиган ҳар қандай парвоз.

Консультатив самовий ҳудуди — чегаралари доирасида самовий ҳаракатларга консультатив хизмат кўрсатиладиган, маълум белгиланган йўналиш ёки маълум бир ҳажмдаги ҳаво ҳудуди.

Самовий ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатиш — консультатив ҳаво ҳудудида ускуналар бўйича парвоз қоидалари бўйича парвозлар режаси бўйича парвозлар бажараётган ҳаво кемаларининг оптимал эшелонлашишини таъминлаш мақсадида кўрсатиладиган хизмат.

Консультатив йўналиш — самовий ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатиладиган белгиланган йўналиш.

Назорат қилинадиган самовий ҳудуд — ҳаво ҳудудининг ҳаво ҳудудининг таснифланганлигига мос равишда диспетчерлик хизмати билан таъминланган маълум бир қисми. Назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди — А, В, С, D ва Е класслардаги самовий ҳаракатга хизмат кўрсатадиган ҳаво ҳудудини англатувчи умумий атама.

Назорат қилинувчи аэродром — аэродромдаги ҳаракатлар диспетчерлик хизмати билан таъминланган аэродром. «Назорат қилинувчи аэродром» атамаси мазкур аэродромдаги ҳаракатлар диспетчерлик хизмати билан таъминланганлигини англатади, аммо диспетчерлик ҳудуди мавжуд бўлиши шартлигини англатмайди.

Йўналиш — ҳаво кемаси бўйлама ўқининг шимолий йўналишдан (ҳақиқий, магнит, компас ёки шартли меридиан), даражаларда ўлчанадиган бурчакка фарқланувчи йўналиши.

Йўл чизиғи — исталган нуқтадаги йўналиши шимолий йўналишдан (ҳақиқий, магнит, компас ёки шартли меридиан), даражаларда ўлчанадиган бурчак билан ифодаланувчи ҳаво кемаси парвози траекториясининг ер сатҳига проекцияси.

Ҳаво кемасининг учиш эксплуатацияси — ҳаво кемаси, унинг тизимлари ва ускуналарининг учиш эксплуатацияси бўйича қўлланмада назарда тутилган, экипаж томонидан парвоз вазифасини бажаришда амалга ошириладиган, двигателларнинг ёқилишидан то учирилгунича бўлган ишлар мажмуаси.

Экипажнинг учиш таркиби — парвозларда ҳаво кемасининг мазкур тури ва/ёки унинг ускунасини эксплуатация қилишга ҳуқуқ берувчи махсус гувоҳномага ва тайёргарликка эга экипаж аъзолари.

Учиш майдони — аэродромнинг эркин ҳудуд, бурилиш йўлакчаси, перронлар, тўхташ жойлари ва алоҳида мақсадлар учун махсус ажратилган майдонига эга бир ёки бир нечта йўлкалар жойлашган қисми.

Учиш йўлаги — аэродромнинг учиш-қўниш йўлагини ва агар улар назарда тутилган бўлса, ҳаво кемаларининг учиши ва қўнишини, УҚЙ ташқарисига чиқиб кетган ҳаво кемалари шикастланиши хавфини камайтиришни, учиш ва қўниш вақтида унинг устидан учиб ўтиб кетаётган ҳаво кемаларининг хавфсизлигини таъминлашга мўлжалланган, якуний тормозланиш йўлкаларини ўз ичига олувчи қисми. Учиш йўлагининг ўлчами ҳар бир аэродром учун ушбу аэродромдаги парвозларни амалга ошириш йўриқномасида белгилаб қўйилади.

Халқаро аэропорт — давлат томонидан ўзининг ҳудудида халқаро самовий ташишни амалга оширувчи ҳаво кемаларни қабул қилиш ва жўнатиш учун ажратилган, божхона, иммиграция, санитария, карантин (ҳайвонлар ва ўсимликлар ташилганда) ва бошқа шунга ўхшаш тартиботлар амалга ошириладиган ҳар қандай аэропорт.

Метеорология маълумоти — ҳақиқий ва кутилаётган метеорологик вазиятга алоқадор метеорологик маълумот, таҳлил, прогноз ва бошқа ҳар қандай хабар.

Белгиланган чегара — ҳаво ҳудудида ҳаво трассасига, маҳаллий ҳаво йўли, коридор, парвоз йўналишига перпендикуляр жойлашган, ўрни бурчак ва узоқлик ўлчанувчи радионавигация РННдан ёки алоҳида узатиш радиостанциясидан ўрнатилиш жойи, маркер маёғидан аниқланадиган веpтикал текислик. Бу текисликни учиб ўтгач, хавфсиз баландликдан (эшелондан) паст бўлмаган ҳаво кемаси ҳаракатини ташкил қилиш диспетчерига қўнишга кириш учун пастлашишга рухсат беришга, экипажга пастлашишга ҳуқуқ берилади.

Самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатиш йўналиши — самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатишни таъминлаш мақсадларида ҳаракат оқимини йўналтириш учун мўлжалланган, белгиланган йўналиш. «Самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатишнинг йўналиши» атамаси тегишли ҳолатларда ҳаво трассасини, консультатив йўналишни, назорат қилинадиган ёки назорат қилинмайдиган йўналишни, учиб келиш ёки учиб кетиш йўналишини ва ҳ.к. ифодалаш учун қўлланилади.

Самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатиш йўналиши ўз ичига самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатиш йўналишининг индекси, йўлнинг асосий нуқталаргача (йўлнинг нуқталари) бўлган ёки орқага қайтиш йўналишидаги чизиғи, асосий нуқталар орасидаги масофа, эшитишларни узатишга нисбатан бўлган талаблар, шунингдек самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатишни ваколатли органнинг тегишли қарорига асосан, энг пастки хавфсиз абсолют баландликни олувчи йўналиш — техник талаблар билан аниқланади.

Жой — тоғлар, тепаликлар, чўққилар, водийлар, сув, абадий музлик ва қор тўплами каби табиий элементларни ўзида қамраган ер юзаси, тўсиқлар бундан мустасно. Амалий мақсадларда, маълумотларни олиш усулига боғлиқ равишда жой қуруқ ер, қоплама сирти, ёки улар орасидаги бирор нарсадан ўтувчи юза сифатида тасаввур қилинади ва «биринчи қайтарувчи юза» дейилади.

Тоғли жой — нотекис рельефли, 25 км (14 д.мили) радиусда нисбий баландлик ўзгариши 500 метр (1650 фут) ва ундан ортиқ бўлган, шунингдек денгиз сатҳидан 1000 метр (3300 фут) ва ундан ортиқ бўлган жой.

Қирлик жой — нотекис рельефли, 25 км (14 д.мили) радиусда нисбий баландлик ўзгариши 200 метрдан 500 метргача (660 футдан 1650 футгача) бўлган жой.

Текислик жой — 25 км (14 д.мили) радиусда нисбий баландлик ўзгариши 200 метргача (660 футгача) бўлган жой.

Маҳаллий ҳаво йўллари (МҲЙ) — маҳаллий ҳаво алоқаларини амалга оширишда барча идораларнинг ҳаво кемалари парвозларни амалга ошириши учун мўлжалланган, баландлиги ва кенглиги бўйича чегараланган, ҳаво ҳудудидаги коридор.

Тўсиқлар устидан учиб ўтишнинг минимал хавфсиз баландлиги — тўсиқ устидан учиб ўтиш мезонларига риоя қилиш учун фойдаланиладиган учиш-қўниш йўлаги остонасидан ёки тегишли ҳолларда аэродромдан минимал нисбий баландлик. Тўсиқ устидан учиб ўтиш баландлиги учиш-қўниш йўлаги остонасидан, қўнишга ноаниқ кирилган ҳолларда аэродром сатҳидан ёки учиш-қўниш йўлаги остонасидан ҳисобланади, агар ундаги фарқланиш камида 2 метрдан (7 футдан) кам бўлса. Қўнишга визуал кирилган ҳолда тўсиқ устидан учиб ўтиш баландлиги аэродром баландлигидан ҳисобланади.

Минимал пастлашиш баландлиги (МПБ) — қўнишга ноаниқ кириш ёки қўнишга визуал кириш схемасида кўрсатилган, мўлжаллари билан визуал контактсиз янада пастлашиш мумкин бўлмаган баландлик. МПБ аэродромнинг баландлашиш нуқтасидан ёки учиш-қўниш йўлаги остонаси баландлашишидан ҳисобланади, агар ундаги фарқланиш камида 2 метрдан (7 футдан) кам бўлса. Қўнишга визуал кирилган ҳолда МПБ аэродром баландлигидан ҳисобланади.

Аэpодpом минимуми — аэродром учиш-қўниш йўлаги ва қарор қабул қилиш баландлиги (булутлар қуйи чегарасининг баландлигида, зарурат бўлганда) мазкур русумли ҳаво кемаларига кўтарилиш ва қўнишни бажаришга рухсат этиладиган минимал кўриш масофаси.

Аэpодpомнинг машқ минимуми — аэродром учиш-қўниш йўлаги ва қарор қабул қилиш баландлиги (булутлар қуйи чегарасининг баландлигида, зарурат бўлганда) мазкур русумли ҳаво кемаларига машқ парвозларни бажаришга рухсат этиладиган минимал кўриш масофаси.

Ҳаво кемаси минимуми — учиш-қўниш ва қарор қабул қилиш баландлиги (булутлар қуйи чегарасининг баландлигида, зарурат бўлганда) мазкур русумли ҳаво кемаларига кўтарилиш ва қўниш имконини берувчи минимал кўриш масофаси.

Авиация ишларида кўриш минимуми — маълум бир авиация ишларини бажаришга рухсат этиладиган кўриш имконияти ва булутлар пастки чегарасининг йўл қўйиладиган минимал ўлчами.

Авиация ишлари ҳудуди минимуми — маълум физик-географик шароитларда, маълум турдаги авиация ишларини бажаришга рухсат этиладиган кўриш имконияти ва булутлар пастки чегарасининг йўл қўйиладиган минимал ўлчами. Жойнинг кенглиги, денгиз (тоғ) сатҳидан баландлиги, жойни қоплаб турган юзанинг хусусиятига (қор билан қопланган, мўлжалсиз) ва унинг ёритилганлик даражасига (кундузги вақт, ғира-ширалик) қараб белгиланади.

Ҳаво кемаси командирининг минимумлари — учиш-қўниш йўлаги ва қарор қабул қилиш баландлигида (булутлар қуйи чегарасининг баландлигида, зарурат бўлганда) командирга маълум турдаги ҳаво кемасида ВПҚга асосан учиш, қўниш ёки парвоз қилишга рухсат этиладиган, йўл қўйиладиган минимал кўриш имкониятлари.

Учиш-қўниш йўлагида кутиш жойи — аэродром диспетчерлик пунктидан бошқача кўрсатма бўлмаганида, ҳаво кемалари ва транспорт воситалари тўхтаб кутиб турадиган маълум бир жой.

Унча катта бўлмаган (енгил) самолёт — сертификатланган максимал учиш массаси 5700 кг.дан 750 кг.гача бўлган самолёт.

Қўнишнинг ноаниқ мўлжали ва қўниш:

а) ён тарафни кўрсатувчи ускуналардан фойдаланиб, аммо вертикал кўрсатувчилардан фойдаланмаган ҳолда қўнишга кириш ва қўниш;

б) ён тарафни кўрсатувчи ва вертикал кўрсатувчи, аммо қўнишга аниқ киришиш учун белгиланган талабларга жавоб бермайдиган, ускуналардан фойдаланиб, қўнишга киришиш ва қўниш.

Тун — қуёш ботишидан чиқишигача бўлган вақт (сутканинг қисми).

Экипажнинг хизмат кўрсатувчи ходимлари — парвозга топшириқни бажариш вақтида маълум хизмат вазифаларини бажаришга ҳуқуқ берувчи гувоҳномага ва махсус тайёргарликка эга, ҳаво кемасининг учиш эксплуатацияси билан боғлиқ бўлмаган экипаж аъзолари (борткузатувчилар, юк ҳаво кемалари бортоператорлари ва парвоз топшириғига киритилган авиация персоналининг бошқа шахслари).

Самовий ҳаракатга хизмат кўрсатиш (СҲХК) — умумий атама, тегишли ҳолатларда парвоз-ахборот хизматини, авариядан огоҳлантиришни, самовий ҳаракатга маслаҳат хизмати кўрсатишни, самовий ҳаракатга диспетчерлик хизматини (ҳудудий диспетчерлик хизмати, кириб келишга диспетчерлик хизмати ёки аэродром диспетчерлик хизмати) англатади.

Умумий ҳисобланган ўтиш вақти — ускуналарга асосан учишнинг белгиланган вақти самога кўтарилишдан то ҳисобга олинган белгиланган нуқтадан ўтиш билан ускуналарга асосан қўнишни мўлжаллаш ёки агар бошқариш қурилмалари самолёт билан уланмаган ҳолда — белгиланган аэропорт устидан учиб ўтишни талаб қилувчи вақт, ташқи манзарага асосан назарий учишнинг — белгиланган вақти самога кўтарилишдан то белгиланган аэропорт устидан учиб ўтишни талаб этувчи вақт.

Шамол тезлиги бўйича чеклов — маълум турдаги ҳаво кемасига хавфсиз тарзда учиши ва қўнишига имкон берувчи ён томонлама ва тўғридан эсаётган шамол тезлигининг, шунингдек мазкур турдаги авиация ишларини бажаришга рухсат этиладиган шамол тезлигининг чекланган бирлиги.

Музлаш — тайёра қисмларида муз қатламининг пайдо бўлиши ( 0,5 мм/мин жуда секин, 0,5 дан 1мм/мин ўртача, 1 мм/мин ортиғи қаттиқ музлашга ўтади).

Хавфли ҳудуд — ҳудудида маълум вақт давомида ҳаво кемалари парвози учун хавф туғдирувчи фаолият олиб борилиши мумкин бўлган белгиланган ўлчамлардаги ҳаво кенглиги.

Хавфли яқинлашиш — ҳаво кемаларининг ўзаро ва бошқа моддий объектлар билан транспорт авиацияси ва авиация ишлари учун ҳужжатларда белгиланган оралиқ масофанинг ярмигача бўлган масофагача парвоз топшириғида назарда тутилмаган яқинлашуви натижасида тўқнашиб кетиш хавфи юзага келиши мумкинлиги.

Алоҳида ҳолат — парвозлар вақтида юзага келадиган, ноқулай факторлар таъсири ёки уларнинг биргаликдаги таъсири оқибатида парвоз хавфсизлигини сусайишига олиб келадиган ҳолат.

Хавфли юклар — ҳавода ташиш вақтида мулклар, экипаж ва йўловчилар соғлиғи, хавфсизлигига сезиларли даражада хавф туғдириши мумкин бўлган буюмлар ва моддалар.

Самовий ҳаракатларга диспетчерлик хизматини кўрсатувчи орган; самовий ҳаракатни бошқариш органи — тегишли ҳолатларда ҳудуд диспетчерлик маркази, яқинлашиш диспетчерлик пункти ёки аэродром диспетчерлик пунктини англатувчи умумий атама.

Самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатувчи орган — тегишли ҳолатларда самовий ҳаракатларга диспетчерлик хизмати, парвоз маълумотлари маркази ёки самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатишга тааллуқли маълумотларни тўплаш пункти каби маъноларни англатувчи умумий атама.

Четга чиқиш — ҳаво кемасининг ҲҲФБ (СҲХК) органи томонидан санкцияланмаган ҳолда ҳаво трассаси, маҳаллий ҳаво йўналиши, белгиланган йўналиш, ҳаво коридори ёки авиация ишлари ҳудудидан ташқарига чиқиши.

Нисбий баландлик — маълум бир нуқтадан бошқа бир нуқта сифатида олинган объект ёки нуқтагача бўлган вертикал масофа.

Йўловчи — ҳавода ташиш шартномасига мувофиқ ҳаво кемасида олиб кетилаётган шахс (экипаж аъзолари бундан мустасно).

Перрон — йўловчиларни ўтқазиш ёки тушириш, почта ёки юкларни ортиш ёки тушириш, ёқилғи қуйиш, ҳаво кемалари туриши ёки техник хизмат кўрсатиш мақсадида ҳаво кемаларини жойлаштириш учун ажратилган қуруқликдаги аэродромнинг маълум майдони.

Парвозлар хавфсизлигига боғлиқ бўлган ходимлар — ўз вазифалари ва функцияларини лозим даражада бажармасликлари натижасида авиация парвозларини хавф остида қолдириши мумкин бўлган шахслар, жумладан экипаж аъзолари, ҳаво кемаларига техник хизмат кўрсатувчи персонал ва СҲБ диспетчерлари, бошқа санаб ўтилмаган шахслар.

Парвоз режаси — самовий ҳаракатларни бошқариш органи томонидан тақдим этилган, ҳаво кемасининг кўзда тутилган парвози ёки парвознинг бир қисми ҳақидаги маълум бир маълумотлар.

Юк ортиш — маълум бир йўналиш билан ташиш учун юкларни, почтани, багажни ва борт захирани ҳаво кемаси бортига жойлаштириш жараёни, мазкур тўғридан-тўғри йўналишнинг бундан олдинги босқичида ортилган юклар, почта, багаж ва борт захира бундан мустасно.

Қўниш майдони — ҳаво кемалари қўниши ва учиши учун мўлжалланган ишчи майдоннинг бир қисми.

ВПҚ бўйича парвоз — визуал парвоз қоидалари асосида амалга оширилувчи парвоз.

Ускуналар бўйича парвоз қоидалари (УПҚ) бўйича парвоз — ускуналар бўйича парвоз қилиш қоидаларига асосан амалга ошириладиган парвоз.

Умумий мақсадлардаги авиация ҳаво кемасининг парвози — ҳаво кемасининг махсус авиация ишлари билан боғлиқ тижорат ҳаво ташуви ёки парвозидан ташқари парвозлари.

Учиш-ахборот хизмати кўрсатилиши — мақсади парвозларни хавфсиз ва самарали амалга оширишни таъминлаш билан боғлиқ маслаҳат ва ахборотларни тақдим этиш хизмати.

Ҳаракатланиш майдони — аэродромнинг ҳаво кемаларини буриш, қўниши ва учиши учун мўлжалланган қисми, перрон бундан мустасно.

Қўниш майдончаси — ер, сув ва муз майдонлари ўз ўлчами ва шароити билан ҲК бехавотир қўнишига жавоб берадиган, учувчилар томонидан танланадиган майдон, ҳаводан (самодан) қўниш майдончаси белгилаш ҲКнинг УЭКсига асосан бажарилади.

Аэродромнинг кўтарилиши — учиш-қўниш йўлаги энг баланд нуқтасининг денгиз сатҳига нисбатан баландлиги. Бир қанча учиш-қўниш йўлаги мавжуд бўлганда кўпроқ аҳамиятга молик бўлгани танланади.

Учиш-қўниш йўлагининг баландлиги — денгиз сатҳига нисбатан УҚЙ юзаси устининг кўтарилиши.

Ускуналардаги метеорологик шароит (УМШ) — кўриш узоқлиги ўлчамларида, булутларгача бўлган масофа ва булутлар пастки чегараси баландлигида акс этган метеорологик шароит. Ушбу ўлчамлар визуал метеорологик шароитлар учун белгиланган минимумлардан паст.

Ускуналар бўйича парвоз — ҳаво кемасининг ҳудудий ҳолати ва унинг жойлашган ўрни экипаж томонидан тўлиқ ёки қисман учувчи ва навигация ускуналари асосида аниқланиладиган ҳолда амалга ошириладиган парвоз.

Экипажнинг парвоз вақти — двигател (двигателлар)нинг учиш мақсадида ўт олдирилишидан то парвоз тамом бўлгач уларни ўчиришгача бўлган умумий вақт.

Парвоздаги иш вақти — экипаж аъзоларининг парвоз олди тайёргарлигидан бошлаб парвоздан сўнгги ишларгача бўлган, парвоз топшириғини бажариш билан бевосита боғлиқ иш вақти.

EDTO (extended diversion time operation) критик муҳим тизими — ҲК тизими бўлиб, унинг ишлаши ёмонлашса EDTO парвозлари хавфсизлигига жиддий таъсир ўтказиши мумкин ёки унинг тўхтовсиз ишлаши EDTO парвозларини амалга оширишда учиш ва қўнишда жуда муҳим ўрин тутади.

Қўниш майдони — ишчи майдоннинг ҳаво кемалари учиши ва қўниши учун мўлжалланган қисми.

Қўнишга киришишнинг тахминий вақти — диспетчерлик хизмати органининг ҳисоб-китоблари бўйича келаётган ҳаво кемаси қўнишга киришишни амалга ошириш учун кутиш ҳудудини тарк этиш вақти. Кутиш ҳудудидан чиқиб кетишнинг ҳақиқий вақти қўнишга киришни амалга ошириш учун бериладиган диспетчерлик рухсатига боғлиқ.

Захирадаги аэродромгача узайтирилган вақт билан боғлиқ бўлган парвозни амалга ошириш (EDTO) — икки ёки ундан ортиқ газ турбинали двигателли ҲКларининг йўналишдаги захира аэродромигача бўлган вақт остона вақтидан ошган вақтдаги ҳар қандай парвози.

Тақдим этилган парвоз режаси — учувчи, эксплуатант ёки унинг ваколатли вакили томонидан ҳаво ҳаракатини бошқариш бўлинмаларига фойдаланиш учун тақдим қилинган сўнгги парвоз режаси.

Хабарларни узатиш пункти — маълум бир географик мўлжал, унга нисбатан ҳаво кемасининг жойлашган ўрни маълум қилиниши мумкин.

Самовий ҳаракатга хизмат кўрсатишга алоқадор бўлган хабарларни тўплаш пункти — парвоз олдидан тақдим этиладиган парвоз режалари ва самовий ҳаракатга хизмат кўрсатишга алоқадор бўлган хабарларни тўплаш мақсадида ташкил этиладиган орган.

Самовий ҳаракатга хизмат кўрсатишга алоқадор бўлган хабарларни тўплаш пункти алоҳида орган сифатида ташкил этилиши ёки самовий ҳаракатга хизмат кўрсатувчи ёки аэронавигация ахборотлари билан хизмат кўрсатувчи каби органлар билан бирлашиши мумкин.

УҚЙ остонаси — ҳаво кемаларининг қўниши учун фойдаланилиши мумкин бўлган УҚЙ участкасининг боши.

Чегараланган вақт — Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги (бундан буён матнда «Ўзавиация» агентлиги деб юритилади) томонидан тасдиқланган эксплуатант томонидан ўрнатилган йўналишдаги захира аэродромигача бўлган вақт билан ифодаланган масофа.

Қўниш оралиқ масофаси — ҲК 15 метр (50 фут) (тезлиги 200 км/с (110 уз) дан кам ҲК учун 9 метр (30 фут) баландликдан батамом тўхтагунга қадар босиб ўтган масофа.

Мўлжални йўқотиш — ҲК экипажи парвоз топшириғини бажариш мақсадида парвоз йўналишини аниқлаш учун ўзининг жойлашган ўрнини лозим бўлган аниқликда билмаслик ва белгилай олмаслик ҳолати.

Визуал парвозлар қоидалари (ВПҚ) — экипажнинг самовий ҳолат ва парвоз тартибининг қисқа муддатли ўзгаришларини визуал кузатуви орқали ҳавода ҳамда ер (сув) юзасида ҳаво кемаси билан бошқа моддий объектлар ўртасида белгиланган оралиқ масофани тутиб туришни назарда тутувчи қоидалар.

Ускуналар бўйича парвозлар қоидалари (УПҚ) — парвозларни Ҳаво кемалари ҳаракатини ташкил қилиш органлари томонидан мажбурий назорат остида ва улар томонидан ҳаво кемалари ўртасида эшелонлашишнинг белгиланган оралиқ масофалари таъминланган ҳолда учувчи-навигация ускуналари бўйича парвозлар амалга оширилишини назарда тутувчи қоидалар.

Текширув — экспертиза йўли билан ҳамда объектив далиллар тақдим этиш орқали белгиланган талаблар бажарилганлигини тасдиқлаш.

Исбот қилиниши мумкин бўлган, ҳаққоний, фактларга асосланган ва кузатиш, ўлчаш, синаб кўриш ёки бошқа воситалар орқали олинган маълумотлар далил бўла олади.

Текширувчи — мазкур турдаги ҳаво кемасида парвозлар учун рухсатга эга бўлган ва экипаж таркибига ўқитиш, экипаж аъзолари (аъзоси) касбий тайёргарлигини ва ўзаро ҳаракатини текшириш, шунингдек парвозлар хавфсизлигини таъминловчи белгиланган қоида ва нормаларга амал қилиниши юзасидан инспекторлик текшируви ўтказиш мақсадида экипаж таркибига киритилган командир-учувчи, йўриқчилар таркибидаги шахс.

Текширувчининг мажбуриятлари, ҳуқуқлари ва жавобгарлиги ҳамда унинг экипаж таркибига киритилиш тартиби учиш ишларини ташкил этиш бўйича қўлланмаларда белгилаб қўйилган.

Иложсиз хабарлар пункти (ИХП) — тепасидан учиб ўтаётганида ҳаво кемаси экипажи диспетчерга (ОДҲК органига) хабар қилиши шарт бўлган ҳаво трассасидаги географик нуқта (мўлжал).

Етиб келишнинг ҳисобланган вақти — ҲК белгиланган вақтда белгиланган нуқтадан қўниш мўлжалини бошлаши (аэродром нуқтаси, узоқликдан бошқариш, радиомаёқ ва бошқалар).

Парвоз маълумотлари ҳудуди — доирасида парвоз-ахборот маълумотлари ва авария хабари хизмати таъминланадиган, маълум ўлчамлардаги ҳаво ҳудуди.

Ҳудудий диспетчерлик маркази — ўзининг юрисдикциясида бўлган диспетчерли ҳудудида назорат қилинувчи парвозларга диспетчерлик хизматини таъминлаш учун мўлжалланган орган.

Ҳудудий диспетчерлик хизмати — диспетчерлик ҳудудларида назоратдаги парвозларга диспетчерлик хизматининг кўрсатилиши.

Авиация ишлари ҳудуди (участкаси) — баландлиги ва (ёки) майдони билан чегараланган ҳаво бўшлиғи участкаси, бу ерда: ҲК белгиланган норматив ҳужжатларга асосан баландлик ва йўналиш бўйича ҲК авиация ишларини амалга оширади.

Аэродром ҳудуди — горизонтал ва вертикал текисликларда белгиланган чегаралардаги аэродром ва унга туташган жойлар устидаги ҳаво ҳудуди.

Учишнинг мўлжалланган масофа (УММ) — тезлик олишнинг мўлжалланган масофа ва эркин ҳудуд узунлигининг жами, агар у кўзда тутилган бўлса.

Узилган учиш мўлжалланган масофа (УУММ) — мўлжалланган тезланиш масофа ва охирги тормозланиш масофа йиғиндиси, агар у кўзда тутилган бўлса.

Учиш масофа — масофа ўқи учишни бажараётган ҲКнинг талабини қаноатлантирадиган йўл ўлчами.

Мўлжалланган қўниш масофа — масофа ўқи ҲК келиб қўнгандан кейин босиб ўтадиган йўлни таъминлайди.

Тормозлаш жиҳози олинишининг вақти — ҲК учиш билан боғлиқ ҳаракатни бошлаш вақти.

Захира ёқилғи — парвоз режаси бекор бўлган, ундан воз кечилган ҳолларда ҲК ва учиш шароитлари учун ҳақиқий ва ҳисоблаб чиқилган хусусиятларидаги номувофиқликларни қоплаш учун зарур бўлган ёқилғи.

Тўқнашиб кетишнинг олдини олиш бўйича тавсиялар — учувчига тўқнашиб кетишнинг олдини олишда ёрдам бериш мақсадида маневр пайтида учувчига самовий ҳаракатларни бошқариш органи томонидан тақдим этиладиган тавсиялар.

Парвозларни бажариш бўйича қўлланма — эксплуатация ходимлари ўз вазифаларини бажаришида фойдаланиши учун қоида, йўриқнома ва тавсияларни ўзида жамлаган қўлланма.

Учиш эксплуатацияси бўйича қўлланма — ўзида учувчи экипаж аъзоларига ҳаво кемасини хавфсиз эксплуатация қилиш учун зарур бўлган маълумотни, йўриқномани ҳамда белгиланган чегаралари доирасида ҳаво кемаси парвозларга яроқли деб топилиши лозим бўлган чекловларни жамлаган ва парвозларга яроқлиликни тасдиқлашга тааллуқли бўлган қўлланма.

Ҳаво кемасининг учиш эксплуатацияси бўйича қўлланма парвозларни амалга ошириш бўйича қўлланманинг бир қисми ҳисобланади.

Йўналиш йўлакчалари (ЙЙ) — аэродромда ҲК ҳаракатланиши учун белгиланган йўл ва аэродромнинг йўлакларини бир-бири боғловчи йўллар, шу жумладан:

а) тўхташ бекатига борувчи йўлакча — ҲК ҳаракатланиш йўлининг тўхташ бекатига олиб борувчи бир бўлаги;

б) перрон йўлакчалари — перронда жойлашган ва перрон орқали йўналишни таъминлаш учун мўлжалланган йўлакча тизимининг қисми;

в) тезлик билан чиқувчи йўлакча — УҚЙ билан боғланган бўлиб, келиб қўнган ҲКга тезда УҚЙни тарк этишга имкон беради, шу билан бир қаторда УҚЙда туриш вақтини камайтиради.

Ҳаво йўлакчалари — ҳавода вертолётларни бошқариш учун мўлжаллаб белгилаб қўйилган траектория.

Бошқарув — ҲК ўз юриткичидан фойдаланган холда аэродромдаги ҳаракати.

Ҳавода бошқарув — вертолётнинг ер таъсиридан фойдаланган ҳолда аэродромда ҳаракати 37 км/соатдан кам бўлган тезланишда ерга нисбатан 8 метр баландликда (25 фут) ер таъсири ва ташқи осилган юкни ҳисобга олган ҳолда ҳаракати.

Кетиш (қайтиш) чегараси — ҲК захира аэродромга етиб борганда ёки белгиланган нуқтага етиб борганда аэродром учиш доирасида ҲКнинг камида 30 минут учиши учун ёқилғи захирасининг мавжуд бўлиши.

Эркин ҳудуд (ЭҲ) — ҳаво кемасининг дастлабки баландликни олишидан белгиланган жойгача бўлган баландликни олишигача лозим бўлган участка сифатида танланган ёки тайёрланган, тезлик олишнинг ҳисобга олинган масофа охирига келиб тақалган, аэропорт хизмати назорати остида бўлган, ер ёки сув юзасидаги тўғри бурчакли участка.

Маълумот узатиш линияси орқали «диспетчер-учувчи» алоқаси (CPDLC) — СҲБ мақсадларида линиядан фойдаланган ҳолда маълумотларни узатиш учун учувчи ва диспетчер ўртасидаги алоқа воситаси.

Маълумотларни узатиш линияси орқали алоқа — маълумот узатиш линияси орқали маълумот алмашиш учун мўлжалланган алоқа кўриниши.

Аэронавигация маълумоти тўплами — давлат томонидан чиқарилган ёки санкцияланган, мазкур давлат ҳаво ҳудудидаги аэронавигация учун муҳим аҳамиятга эга бўлган узоқ муддатли аэронавигация маълумотларини ўзида мужассамлаштирган нашр.

Шамол ҳаракати — ҳаводаги шамолнинг кучи ва тезлигининг ўзгариши, тепага ва пастга йўналган ҳаво ҳаракати (30 м (100 фут) баландликда 2 м/сек. (4 уз) секин, 2 — 4 м/сек. (4 — 8 уз) ўртача, 4 — 6 м/сек. (8 — 12 уз) кучли ва 6 м/сек.дан ортиқ (12 уз) жуда кучли).

Эксплуатант сертификати — ҳаво кемасига мулкдорлик асосида, ижара шартларида ёки бошқа қонуний асосда эгалик қилувчи, шу ҳаво кемасидан фойдаланишни амалга ошириш ҳуқуқини берувчи расмий ҳужжат.

Мураккаб метео шароит — кўриш имкониятлари 2000 метр ва ундан кам ва (ёки) булутлар пастки баландлиги чегараси 200 метр (660 фут) ва ундан паст, уларнинг умумий миқдори 3-4-октандан зиёд.

Ҳалокат сигнали (SОS — телегpафники; «Ҳалокатга учраяпман», «МЭЙДЕЙ» — pадиотелефонники) — ҳаво кемаси ва ундаги йўловчилар ҳамда экипажга бевосита хавф таҳдид солиб турганда ва шошилинч ёрдам керак бўлган ҳолларда узатиладиган халқаро сигнал.

Шошилинч сигнал («BBB» — телегpафда, «ПАН» pадиотелефонда) — ҳаво кемаси ва ундаги йўловчилар ҳамда экипаж учун хавф эҳтимоли мавжуд бўлганда узатиладиган сигнал.

Сигнал майдончаси — ердаги сигналларни жойлаштириш учун қўлланиладиган аэродромдаги майдонча.

Тегишли ваколатли орган:

а) очиқ денгиз устидаги парвозга нисбатан: рўйхатга олиш давлатининг тегишли ваколатли органи.

б) очиқ денгиз устидаги парвозга нисбатан: устидан учиб ўтилаётган ҳудудга нисбатан суверенитетга эга давлатнинг тегишли ваколатли органи.

Тегишли ваколатли орган СҲҲК — тегишли ҳаво кенглиги чегарасида самовий ҳаракатланишга хизмат кўрсатишни таъминлаш мажбурияти юкланган давлат томонидан белгилаб қўйилган ваколатли орган.

Махсус авиация ишлари — ҳаво кемаси парвози вақтида қишлоқ хўжалиги, қурилиш, суратга олиш, топографик схема, кузатиш ва патрул қилиш, қидириш ва қутқариш, самовий реклама ва бошқа соҳалардаги махсус хизматлар турларини бажариш учун фойдаланиладиган парвозлар.

ВПҚ бўйича махсус парвоз — ВПҚ бўйича парвоз, самовий ҳаракатларни бошқариш органи рухсати билан диспетчерлик ҳудудида ВМУда бўлган метеорологик шароитларга нисбатан паст бўлган метео шароитларда парвозни амалга ошириш.

Учиш йўлагининг режалаштирилган қисми (УЙРҚ) — УҚЙ қўшимча қўшилган йўлаклар бўлиб, ҲКни авария ҳолатида лат ейишдан асрайди.

Стандарт атмосфера босими — босимнинг белгиланган ўлчами 760 мм.см.уст. (1013.2 мбар.)

Ускуналар бўйича қўнишга кириш — ҲКни ердаги ва ҳаводаги тўсиқлардан олиб ўтиш учун белгиланган шароитда кутиш майдонида ёки йўналиш йўлида белгиланган вазиятнинг ўзгариши.

Кўрсатилаётган баландлик — баландлик ўлчаш ускунасининг эшелон ўзгариш ёки қўнадиган аэродром босим ўлчамига ўтиш муносабати билан денгиз сатҳига нисбатан кўрсатмаси. Баландлик ҲК учувчилари томонидан баландлик кўрсатма ўлчовини тўғрилигини солиштириш мақсадида тақсимлаш хизматига берилади.

Парвознинг жорий режаси — кейинги диспетчерлик рухсатларига асосан ўзгариши мумкинлиги ҳисобга олинган парвоз режаси.

Техник хизмат кўрсатиш — ҳаво кемасининг учишга яроқлилигини сақлаш учун, алоҳида ҳамда биргаликда бажарилиши мумкин бўлган, капитал таъмирлаш, таъмирлаш, текшириш, алмаштириш, дефектни модификациялаш ёки бартараф этиш кабилар.

Кўчиш нуқтаси — нуқта, ҲКнинг бошқарув майдонидаги ҳаракатида ҲКнинг орқасидаги назорат нуқтасининг ҲКнинг олдиндаги назорат нуқтасига кўчиши.

Қўнишнинг тўғри бажарилиши ва қўниш — минимум белгиланган ҳолларда ҲК ускуналаридан фойдаланиб ён томонлама ва қиялик кўрсатмаларни аниқ билган ҳолда қўнишни мўлжаллаш ва қўниш.

Иккинчи доирага кетиш нуқтаси — қўнишга кириш схемасидаги нуқта бўлиб, тўсиқ устидан баландликнинг минимал захирасини таъминлаш учун иккинчи доирага кетиш схемаси бўйича учиш бошланиши лозим.

Қўниш йўналишини кўрсатиш белгиси — қўнишга бўлган йўналишнинг назорат белгилаш мосламаси.

Авиакомпания вакили —авиакомпания маъмурияти номидан ҲК, учувчилар, пассажирлар, почта, багаж ва юкларга нисбатан белгиланган шартни бажарувчи жавобгар шахс.

Ҳаво ҳаракатини бошқариш (ҲҲБ) — СХБ белгиланишига қараб.

Умумий ўлчов бирлиги — ҲК парвозидаги қия текисликда нисбат баландлигини, ҳақиқий баландликни ва эшелонни белгиловчи ўлчам тушунчаси.

Кўринишли учишлар — ҳаводаги ҲК иложсиз бажарадиган ҳаракатлари, унинг тезликка ва ҳолатига боғлиқ ўзгаришлар.

Учувчилар экипажи аъзоси — гувоҳномага эга экипаж аъзоси, ҲК парвози пайтида ҲК органларини бошқариш вазифаси юкланган шахс.

Экипаж аъзоси — бу маъмурият томонидан ҲКда белгиланган вазифани бажариш учун тайинланган шахс.

ҲК экипажи — учиш вақтида ҲКни бошқариш ва хизмат кўрсатиш бўйича тегишли тартибда маълум бир вазифаларни бажариш юклатилган шахслар.

Экспериментал авиация — авиация ва бошқа техника соҳасида тажриба-конструкторлик, экспериментал ва илмий-тадқиқот ишлари ҳамда синовлар учун мўлжалланган авиация экспериментал авиация ҳисобланади.

Ўтиш эшелони — абсолют ўтиш баландлигидан юқорида парвоз қилиш учун фойдаланиш мумкин бўлган энг қуйи парвоз эшелони.

Учиш эшелони — 1013,2 мбар босим катталигига киритилган доимий атмосфера босимининг юза қисми бўлиб, бошқа бундай юза қисмлардан белгиланган босим оралиқларига фарқ қилади.

Эксплуатант — ҲКни эксплуатация қилиш билан шуғулланувчи ёки ушбу соҳада ўз хизматларини таклиф этувчи шахс, ташкилот ёки корхона.

Махсус авиация ишлари билан шуғулланувчи эксплуатант — қишлоқ хўжалиги, қурилиш, аэросуратга олиш, кузатув ва қўриқлаш, шунингдек санитария ва қутқарув учишлари каби авария операцияларини бажариш учун тижорат авиацияси эксплуатацияси билан шуғулланувчи шахс, ташкилот ёки корхона.

Аэродромнинг эксплуатацион минимумлари — аэродромдан фойдаланишнинг чегараланган вазиятлари:

а) учишда, УҚЙда узоқликнинг кўриниши масофа билан чегараланган;

б) абсолют ва нисбий баландликда қарор қабул қилишда баландлик ўлчамларида, тегишли эксплуатация тоифаларида ифодаланадиган қўнишга киришиш ва қўниш;

в) УҚЙдан кўриш узоқлиги катталикларида ва қарор қабул қилишнинг абсолют ва нисбий баландликларида ифодаланадиган вертикаль кўриш орқали қўнишга киришиш ва қўниш;

г) ноаниқ қўнишга киришиш ва қўнишда ўқ йўлакчасида горизонтал кўриниш ўлчамини ҳисобга олган ҳолда минимал абсолют ва нисбий баландлик ўлчамини кўзда тутиш керак;

Учувчисиз учадиган аппарат — учувчисиз парвозни амалга оширадиган ёки тўлиқ бошқа жойдан масофадан туриб бошқариладиган ёхуд дастурлаштирилган ва парвозда тўлиқ автоном бўлган ҳаво кемаси (ҳаво кемалари моделлари ва ўйинчоқ ҳаво кемалари моделлари бундан мустасно). Учувчисиз учадиган аппарат ўзида одатда яхлит тизим сифатида фойдаланиладиган учувчисиз ва масофадан бошқариладиган ҳаво кемаларини бирлаштиради.

Фуқаро авиацияси учувчисиз учадиган аппарат оператори — учувчисиз учадиган аппаратни бевосита бошқарувчи шахс.

АДП — Аэpодpом диспетчерлик пункти

ААТ — Аэронавигация ахборотлари тўплами

АМСФ — Авиация метерологик станцияси (фуқаро)

АММ — Авиация метропологик маркази

АЁЗ — Аэронавигация ёқилғи захираси

УМА — Умумий мақсадлардаги авиация

АҚГ — Авария-қутқарув гуруҳи

АҚС — Авария-қутқарув станцияси

АТБ — Авиация-техник базаси

АКИ — Авиация-кимёвий ишлари

ТОБТ — Тўқнашишлардан огоҳлантирувчи борт тизими

ҲҲК — Ҳарбий ҳаво кучлари

БПЧБ — Булутларнинг пастки чегара баландлиги

УҚЙ — Учиш-қўниш йўлаги

ҚҚБ — Қарор қабул қилиш баландлиги

ҲК — Ҳаво кемаси

ҲТ — Ҳаво трассаси

ФА — Фуқаро авиацияси

ЁММ — Ёқилғи-мойлаш материаллар

ҚДП — Қайрилишларнинг диспетчерлик пункти

СҲБ ЯТ — Самовий ҳаракатини бошқаришнинг ягона тизими (МДҲда)

ҲҲФБ ЯТ — Ҳаво ҳудудидан фойдаланиш бошқарувининг ягона тизими (Ўзбекистон Республикасида)

УУБ — Учиш-услубий бўлим

МҲЙ — Маҳаллий ҳаво йўли

МЕТАР; РОФОР; СПЕСИ; ТАФ — Халқаро метеорология кодлари

МАК — «Ўзбекистон ҳаво йўллари» Миллий авиакомпанияси

НОТАМ — аэродром ҳолати, радиотехника воситалари, қўниш тизимлари ва бошқалар ҳақида учувчиларга маълум қилиш

«ПАН» — Зудлик сигнали

ВПҚ — Визуал парвоз қоидалари

ҚДП — Қўниш диспетчери пункти

КПҚ — Кўринишли парвоз қоидалари

УПҚ — Ускуналар бўйича парвоз қилиш қоидалари

RVR — УҚЙда узоқлик кўриниши

ҲК ҲК ПФҚ — Ҳаво кемаларини учиш эксплуатацияси бўйича қўлланма

РЛС — Қўнишнинг радиолокацион тизими

РНН — Радионавигация нуқтаси

РТУ — Радиотехник ускуналар

РТВ — Радиотехник воситалар

МАИ — Махсус авиация ишлари

«SОS» («МЕЙДЕЙ») — фалокат сигнали

ССҚ — Самолёт сўзлашув қурилмаси

ТА — Транспорт авиацияси

СҲБ — Самовий ҳаракатларни бошқариш

ҲҲФБ — Ҳаво ҳудудидан фойдаланилишини бошқариш

ЎМ — Ўқув маркази

ЎММ — Ўқув-машғулот маркази

МУВЭК — Марказий учиш-шифокорлик эксперт комиссияси

МДИЧХ — Марказий диспетчерлик-ишлаб чиқариш хизмати

МХБ — минимал хавфсизлик баландлиги

АНМ — Авианавигация бошқаруви маркази

РТЖАЭ — Радиотехник жиҳозлари ва алоқаларини эксплуатацияси

УСБ — Учув-синов бўлинмалари

ФПЛ — флайт-план

РЛС — радиловакион станция

АУР — алоҳида узатиш радиостанцияси

ҚҚИ — қидирув-қутқарув ишлари

ҲХБ — ҳаво ҳаракати бошқармаси

ҲК ПФҚ — ҳаво кемаси парвозидан фойдаланиш қўлланмаси

ҚТУ — қўниш тизими ускуналари

РТУАФ — радиотехник ускуналар ва алоқадан фойдаланиш

СҲҲКО — самовий ҳаракатларга хизмат кўрсатиш органи

АНМ — «Ўзаэронавигация» маркази

АНХ — аэронавигация хизмати

ТСҚ — тиббий санитария қисми

МАХ — муҳандислик авиация хизмати

ПҚАҚТ — парвозларни қидириш ва авариядан қутқариш таъминоти

ҚВК — қўнишга визуал кириш

АХПАЙ — аэродром ҳудудида парвозни амалга ошириш йўриқномаси

АНМ — аэронавигацион маълумот

ГКН — глиссадаги кириш нуқтаси

ПФҚ — парвоздан фойдаланиш қўлланмаси

ҲМ — ҳаво муҳофазаси

ТОБТ — тўқнашувни олдини олиш борт тизими

ССУ — самолёт сўзлашув ускунаси

МТТ — муҳандислик техник таркиби

УУБ — учиш услубий бўлими

ДПМ — денгиз портлаш мосламаси

РУУР — радиомаркерли узоқ узатиш радиостанцияси

денгиз мили — д.мили

узел — уз

DME — узун ўлчамли ускуна;

УУА — учувчисиз учадиган аппарат.

1. Қоидалар Ўзбекистон Республикаси давлат манфаатларини ҳимоя қилиш, парвозлар хавфсизлигини таъминлаш, давлат, тижорат ташкилотлари ва фуқароларнинг эҳтиёжларини қондириш мақсадларида тижорат ҳамда умумий аҳамиятдаги ФА фаолиятини амалга ошириш тартибини белгилайди.

2. Қоидалар Ўзбекистон Республикаси ФА фаолиятини амалга ошириш бўйича асосий норматив ҳужжат ҳисобланиб, тижорат парвозлари ва умумий аҳамиятдаги авиация парвозларини ташкил қилиш, таъминлаш ва бажариш, шунингдек ҳаводаги ҳаракатни бошқариш қоидаларини тартибга солади. Юқорида зикр этилган масалалар бўйича бошқа барча норматив ҳужжатлар ушбу Парвоз қилиш қоидалари талабларига мувофиқ ишлаб чиқилади ва чоп этилади.

3. Қоидалар давлат, тижорат, жамоат ташкилотлари ва жисмоний шахслар тасарруфида бўлган Ўзбекистон Республикаси экспериментал ва ФА, шунингдек Ўзбекистон Республикаси давлат авиацияси ва бошқа давлатлар авиациясининг Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги ҳаво трассалари, маҳаллий ҳаво йўллари, белгиланган йўналишлар ва аэродромлар экспериментал авиация аэродромлари ва ҳамкорликда фойдаланиш (жойлашиш) аэродромлари ҳудудларидаги парвозларда татбиқ этилади.

4. Қоидалар Ўзбекистон Республикасининг барча фуқаро ва экспериментал ҳаво кемаларига уларнинг ўз давлатларидан ташқарида бўлган вақтларига ҳам, башарти ҳаво кемаси турган давлат қоидаларида бошқа шартлар талаб этилмаса, татбиқ этилади.

5. Қоидалар фуқаро тижорат авиацияси учун ва умумий аҳамиятдаги ФА учун ҳам ягонадир ва барча авиация ходимлари учун унинг бажарилиши мажбурийдир.

6. Авиация ходимлари Қоидаларнинг ўзларига тегишли қисмини билишлари ва бажаришлари шарт.

7. Қоидаларни бузган авиация ходимлари Ўзбекистон Республикасининг қонунчилигига мувофиқ интизомий, маъмурий, моддий, шунингдек жиноий жавобгарликка тортиладилар.

8. Одамларнинг ҳаётини сақлаб қолиш ёки табиий офатлар билан боғлиқ парвозларни ташкил қилишда учувчилар бўлинмасининг командирлари кечиктириб бўлмайдиган вазиятлар юзага келганда ўзларининг жавобгарликлари остида ушбу Қоидаларда баён этилган тартиб ва парвоз қоидаларидан ва парвоз ҳамда иш вақтидан четга чиқишга ҳақлидирлар.

Кўрилган тадбирлар тўғрисида ушбу лавозимдаги шахслар зудлик билан ўзларининг бевосита раҳбарларига ва «Ўзавиация» агентлигига хабар қилишлари шарт.

9. Фуқаро ҳаво кемалари парвозлари хавфсизлигини таъминлаш, фуқаро ҳаво кемаларининг, фуқаро аэродромларининг ва улардаги асбоб-ускуналарнинг уларни Ўзбекистон Республикасида фойдаланишга яроқлилигини аниқлайдиган нормаларга мувофиқлиги бўйича давлат назоратини «Ўзавиация» агентлиги амалга оширади.

10. Ўзбекистон Республикаси ФА парвозлари миллий (давлат) таниш белгиси ва рўйхат белгиси ҳамда «Ўзавиация» агентлиги томонидан тасдиқланган рамзи қўйилган ҳаво кемаларида бажарилиши керак.

11. Миллий (давлат) таниш белгиси (Ўзбекистон Республикаси учун — «UK») миллий рамзлар сериясидан танлаб олинади, у Халқаро электр алоқалари бирлашмаси томонидан рўйхатдан ўтказаётган давлат учун ажратилган танитадиган шартли радиочақириқ белгиларига киритилган бўлиши керак. Давлат белгиси ҳақида Халқаро ФА ташкилоти хабардор қилинади.

14. Фуқаро ҳаво кемаларини Ўзбекистон Республикаси Фуқаро ҳаво кемаларининг давлат реестрида рўйхатга олиш ҳамда уларнинг рўйхатдан ўтганлиги тўғрисида гувоҳнома бериш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 22 февралдаги 86-сон қарори билан тасдиқланган Махсус электрон тизим орқали рухсат этиш хусусиятига эга айрим ҳужжатларни бериш тартиб-таомиллари тўғрисидаги ягона низомдаги Фуқаро ҳаво кемаси рўйхатдан ўтказилганлиги тўғрисидаги гувоҳнома паспортига мувофиқ амалга оширилади.

15. Фуқаро ҳаво кемаси тўғрисидаги маълумотлар Ўзбекистон Республикаси Фуқаро ҳаво кемаларининг давлат реестрига киритилганда, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 22 февралдаги 86-сон қарори билан тасдиқланган Махсус электрон тизим орқали рухсат этиш хусусиятига эга айрим ҳужжатларни бериш тартиб-таомиллари тўғрисидаги ягона низомдаги Фуқаро ҳаво кемаси рўйхатдан ўтказилганлиги тўғрисидаги гувоҳнома паспортига асосан фуқаро ҳаво кемасига қайд этиладиган давлат таниш ва рўйхат белгилари тайинланади.

17. Фуқаро ҳаво кемаси қуйидаги ҳолларда давлат реестридан ўчирилади:

а) ҳаво кемаси фойдаланишдан чегириб ташланса ёки чиқарилса;

б) ҳаво кемаси белгиланган тартибда бошқа давлатга, чет эл юридик ёки жисмоний шахсига сотилса ёки берилса;

в) ҳаво кемаси экспериментал ҳаво кемалари қаторига ўтказилса.

18. Фуқаро ҳаво кемаси ҳаво кемаларининг учишга яроқлилиги борасидаги амалдаги нормаларига жавоб берсагина фойдаланишга қўйилади.

Шу муносабат билан:

а) янги конструкциядаги (янги русумдаги) ҳаво кемаси завод, сертификация синовларидан ўтиши керак, агар ўтказилган синовлар натижасида ҳаво кемаси ҳаво кемаларининг учишга яроқлилиги борасидаги амалдаги нормаларига жавоб бериши аниқланса, унга ҳаво кемаси турининг учишга яроқлилиги тўғрисидаги сертификат берилади;

б) қабул қилинган конструкциядаги ҳар бир ҳаво кемаси белгиланган тартибда зарур синовлардан ва текширувлардан ўтказилади, бу синов ва текширишлар асосида учишга яроқлилик тўғрисидаги сертификат берилади;

в) ҳаво кемаси таъмирланса ёки фойдаланиладиган жойга қисмларга ажратилган ҳолда олиб келинса, шунингдек ушбу ҲК нусхаси Ўзбекистон Республикаси фуқаро ҳаво кемалари давлат реестрида биринчи марта рўйхатдан ўтаётган бўлса, белгиланган тартибда синовдан ўтказилиши керак.

19. Ҳар бир ҳаво кемасининг ундан фойдаланиш жараёнида учишга яроқлилик нормаларига жавоб бера оладиган ҳолатда сақлаш масъулияти ушбу ҳаво кемасининг эгаси, ундан фойдаланадиган корхона, муассаса ва ташкилотга юкланади.

20. Фуқаро ҳаво кемасининг учишга яроқлилик сертификати Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 22 февралдаги 86-сон қарори билан тасдиқланган Махсус электрон тизим орқали рухсат этиш хусусиятига эга айрим ҳужжатларни бериш тартиб-таомиллари тўғрисидаги ягона низомдаги Фуқаро ҳаво кемасининг учишга яроқлилик сертификати паспортига мувофиқ берилади.

21. Давлат рўйхатидан ўтмаган ва учишга яроқлилик тўғрисида амалдаги гувоҳномага эга бўлмаган, шунингдек давлат-рўйхат таниш белгилари қўйилмаган ҳаво кемаларининг парвоз қилишига йўл қўйилмайди (ман этилади), завод, эксплуатация ва сертификация синовлари ўтказиладиган ҳаво кемалари бундан мустасно.

22. Парвозни бажариш учун фуқаро ҳаво кемасида қуйидаги кема ҳужжатлари бўлмоғи лозим:

а) ҳаво кемасининг давлат рўйхатидан ўтганлиги тўғрисида гувоҳнома;

б) ҳаво кемасининг парвозга яроқлилик сертификати;

в) кема дафтари (самолёт, вертолёт кема дафтари);

г) самолётнинг санитар кема дафтари;

д) ҳаво кемасига ўрнатилган радио ускуналарнинг сертификати;

е) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма.

ж) Халқаро фуқаро авиацияси тўғрисидаги Конвенциянинг 83bis-моддасига мувофиқ битимнинг қисқача тавсифининг расмий тасдиқланган инглиз тилидаги нусхаси (электрон ёки чоп этилган шаклда).

Парвозни бажариш учун Ўзбекистон Республикаси ФА ҳаво кемасида бўлиши лозим бўлган қўшимча ҳужжатлар рўйхати ушбу Қоидаларнинг 8-иловасида белгилаб берилган.

23. ҲКлари парвоз параметрларини қайд этадиган ускуналар билан жиҳозланган бўлиши керак.

24. Максимал сертификатланган учиш массасига қараб ҳаво кемалари 1, 2, 3, 4-классларга бўлиниши мумкин (мазкур Қоидаларнинг 11-иловаси).

25. Халқаро таснифлашга кўра максимал сертификатланган учиш массасига қараб ҳаво кемалари:

а) учиш массаси 5700 кг.дан юқори бўлган катта самолётлар;

б) учиш массаси 5700 дан 750 кг.гача бўлган унча катта бўлмаган самолётлар;

в) учиш массаси 750 дан 450 кг.гача бўлган, битта поршенли двигатели бўлган жуда енгил самолётлар;

г) учиш массаси 450 кг ва ундан кам бўлган, ўта енгил самолётларга бўлинади.

26. Парвоз масофасига қараб самолётлар:

а) узоқ масофага парвоз қиладиган — 6000 км ва ундан кўп;

б) ўрта масофага парвоз қиладиган — 2500 дан 6000 км.гача;

в) яқин масофага парвоз қиладиган — 1000 дан 2500 км.гача;

г) маҳаллий ҳаво йўлларида — 1000 км.гача масофага парвоз қиладиган самолётларга бўлинади.

27. Йўлдош турбелентлик таъсирини ҳисобга олиб ҳаво кемалари қуйидаги тоифаларга бўлинади:

а) максимал учиш массаси 136 т. ва ундан юқори бўлган оғир ҳаво кемалари;

б) максимал учиш массаси 136 т.дан паст ва 7 т.дан катта бўлган ўртача ҳаво кемалари;

в) максимал учиш массаси 7 т. ва ундан паст бўлган енгил ҳаво кемалари.

27¹. Жиҳозланишига кўра, ҳаво кемалари қуйидагиларга бўлинади:

а) асосий ҳаво кемаси — учиш, қўниш учун яқинлашиш ва кутилган шароитларда қўнишни амалга ошириш учун зарур бўлган минимал жиҳозлар тўпламига эга ҳаво кемаси;

б) қайта жиҳозланган ҳаво кемаси — учиш, қўниш учун яқинлашиш ва муайян шароитларда қўнишни амалга ошириш учун зарур бўлган қўшимча ускуналар билан жиҳозланган ҳаво кемаси.

28. Минимумларни ва аэропортлар схемаларини ҳисоблаш ва эълон қилиш учун максимал сертификатланган қўниш массасида пасайиш тезлигидан 1,3 марта ошадиган тезлигига асосланган ҳаво кемаларининг ICAO тоифалари бўйича таснифланишидан фойдаланилади (мазкур Қоидаларнинг 12-иловаси).

29. Фуқаро ҳаво кемаси экипажи кема командири, учувчилар таркибига кирувчи бошқа шахслар ва экипажнинг хизмат кўрсатувчи ходимларидан иборат бўлади.

30. Экипаж таркиби ҳаво кемасининг тури, класси ва вазифа, мақсади ва ундан фойдаланиш шароитлари ҳисобга олиниб белгиланади.

31. Ҳаво кемасининг экипажи тўлиқ бўлмаганда унинг парвоз қилиши тақиқланади.

32. Парвозда ҳаво кемасини бошқаришни битта учувчи таъминласа ва кемада экипажнинг бошқа аъзолари талаб этилмаса, бундай ҳаво кемасининг экипажи ҳаво кемасининг командиридан иборат бўлади.

33. Экипажнинг учувчилар таркибидан иборат минимал таркиби ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмада кўрсатилади.

34. Экипажнинг учувчилар таркибига учувчилар таркиби гувоҳномасига эга бўлган, шунингдек ушбу турдаги ҳаво кемасини ва ундаги ускуналарни бошқариш учун зарур бўлган тайёргарлик ва тажрибага эга шахслар: учувчилар, штурманлар, махсус ишларни бажарадиган бортмуҳандислар, бортмеханиклар, бортрадистлар ва бортоператорлар киради.

35. Экипажнинг хизмат кўрсатувчи ходимларига ҳаво кемасидан парвозда фойдаланиш ва уни бошқариш билан боғлиқ бўлган вазифаларни бажармайдиган экипаж аъзолари: борткузатувчилар, юк ҲК бортоператорлари ва парвоз мақсадига қараб парвоз топшириғига киритилган бошқа мутахассислар киради.

36. Экипаж таркибига учувчилар ёки экипажнинг хизмат кўрсатувчи ходимлари таркибига кирмайдиган шахсларни киритиш ман этилади.

37. Экипаж таркибига кирадиган шахслар, эгаллаган лавозимларидан ва иш тажрибаларидан қатъи назар, махсус тайёргарликдан ўтишлари ва парвозга тайёргарликлари текшириб кўрилиши шарт.

38. Учувчилар таркиби ва экипажнинг хизмат кўрсатувчи ходимларининг саломатликлари белгиланган талабларга жавоб бериши керак. Саломатлиги бўйича парвоз ишларига яроқлилик ФА тиббий-учиш эксперт комиссиялари томонидан аниқланади.

39. Учувчи ихтисослигига ва маълум турдаги ҳаво кемасини мустақил бошқариш учун зарур бўлган тайёргарлик ва тажрибага эга бўлган шахсгина ҳаво кемасининг командири бўлиши мумкин.

40. Ҳаво кемасининг командири ўз бўлинмасининг командирига ва юқори турувчи командирларга (бошлиқларга) бўйсунади.

41. Ҳаво кемасининг командири экипажнинг бутун фаолиятини бошқаради, кемада қатъий интизом ва тартиб сақланишини, парвоз қоидаларига ва кемадан фойдаланиш қоидаларига риоя этилишини таъминлайди, шунингдек кемадаги одамларнинг хавфсизлигини таъминлаш, кеманинг ва мол-мулкнинг асралиши учун зарур чораларни кўради.

42. Ҳаво кемаси командирининг буйруқлари кема ичидаги барча шахслар томонидан сўзсиз бажарилиши керак.

43. Учувчилар таркибига кирувчи шахсларнинг, шунингдек бошқа авиация ходимларининг тайёргарлик даражаси ва иш тажрибасига қараб, уларга класс берилади ва тегишли гувоҳнома (сертификат) топширилади.

44. Экипаж аъзолари хизмат вазифаларини бажариш чоғида белгиланган форма кийимида бўлишлари, ўзлари билан амал қилувчи гувоҳномани олиб юришлари ва уни ваколатли мансабдор шахслар талаб қилганда кўрсатишлари лозим.

45. Экипажнинг ҳар бир аъзоси парвоз топшириғини бажаришдан олдин (бажариш вақтида) маъмурият (ҲК командири) томонидан белгиланган дам олиш тартибига риоя этиш учун шахсан жавобгар.

46. Коррекцияловчи линзалардан фойдаланадиган экипаж аъзолари хизмат вазифаларини бажариш чоғида осон олинадиган жойда сақланадиган захира коррекция линзалари жамламасига эга бўлишлари керак.

47. Экипаж аъзоларининг багажи багаж, юк, почта ташишнинг белгиланган қоидаларига мувофиқ жойлаштирилади.

48. Ҳаво кемасининг командири:

а) метеорологик ва аэронавигация вазиятларини ҳисобга олган ҳолда ҳаво кемасининг парвоз қилиши учун ёқилғи қуйиш сарфини узил-кесил аниқлашга;

б) ҳаво кемасининг фазога кўтарилиши, парвози ва қўниши ҳақида, шунингдек парвозни тугаллаш ва парвоз бошланган пунктга қайтиш ёки иложсиз қўниш ҳақида узил-кесил қарор қабул қилишга.

Парвоз хавфсизлигига яққол хавф туғилганда, шунингдек кема ичидаги йўловчилар ҳаётини сақлаб қолиш ниятида парвоз режасидан, ҳаво транспорти қатновини таъминловчи идора кўрсатмаларидан ва парвоз топшириғидан четга чиққан ҳолда, аммо белгиланган парвоз қоидаларига иложи борича риоя этган ҳолда бундай қарор қабул қилиниши мумкин. Кема командири кўрилган тадбирлар тўғрисида кеманинг бевосита раҳбари бўлмиш ҳаво кемалари қатновини таъминловчи органга зудлик билан хабар қилиши шарт;

в) ҳаво кемаси ичидаги ҳар қандай шахсга ўз ваколатлари доирасида сўзсиз бажарилиши лозим бўлган буйруқ беришга;

г) хатти-ҳаракатлари билан парвоз хавфсизлигига бевосита таҳдид солаётган шахсларга нисбатан барча зарур чораларни кўришга ҳақли. Ҳаво кемаси энг яқин аэродромга қўнган заҳоти кема командири бундай шахсларни кемадан чиқариб юбориши, агар жиноят белгилари мавжуд қилмиш содир этган бўлсалар, уларни тегишли органларга топшириши мумкин;

д) парвоз хавфсизлигини ҳамда ҳаво кемасини қўндиришни таъминлаш учун зарур бўлса, парвоз пайтида ёнилғини тўкиб ташлаш, қўл юки, юк ва почтани ташлаб юборишга ҳақли. Иложсиз қўниш ҳолларида ҳаво кемаси командири ўз ваколатларини тегишли органларга топширгунига қадар кема ичида бўлган барча шахсларнинг хатти-ҳаракатларига раҳбарлик қилади;

е) об-ҳаво белгиланган минимумдан паст бўлганда, бошқа аэродромгача парвозларни давом эттиришга имкон бермайдиган (ёнилғи етишмовчилигида, авиация техникасининг ҳолати туфайли ва б.) ҳаво кемасини қўндиришга;

ж) ҳаво кемаси ичидаги барча шахслардан парвоз хавфсизлигини таъминлаш билан боғлиқ қоидаларни сўзсиз бажарилишини талаб этишга;

з) зарурият бўлганда учиш, оралиқ ва манзил аэропортларида ҲК юкланмасининг назорат ўлчовини амалга оширишга;

и) парвоз вақтида зарурат бўлганда йўловчиларнинг қўл юки ва багажини текширишга, мустасно тариқасида эса Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида белгиланган тартибда йўловчиларни шахсан текширишга;

к) экипаж аъзоларига тавсифнома беришга ҳақли.

Ҳаво кемаси командирига шундай қарор қабул қилишга олиб келган шароитлар ва (ёки) вазиятдан келиб чиққан ҳолда қўниш учун иккинчи марта айланиб учиш бўйича дахлсиз ҳуқуқ берилган. Иккинчи марта айланиб қўниш бўйича маневр қоидасига кўра, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмада аниқланган минимал йўл қўйиладиган баландликдан, хавфсизликка таҳдид туғилганда — минимал баландликдан қатъи назар, бошланиши керак.

49. Ҳаво кемаси командири:

а) парвознинг хавфсиз бажарилишини таъминлаш даражасида учиши ва самолётни бошқариш техникасини билишга;

б) экипаж аъзоларининг касбий тайёргарлик даражасини билиши, уларнинг малакасини ошириш учун чоралар кўришга;

в) белгиланган талабларга мувофиқ парвоздан олдинги дам олиш тартибига ва парвоз топшириғини бажариш вақтида иш тартибига риоя этишга;

г) ерда ва парвоз вақтида экипаж аъзоларининг ишини ташкил этишга;

д) учиш учун ва парвоз вақтида қарор қабул қилиш учун метеорологик ва аэронавигацион вазиятни тўғри баҳолай олишга;

е) парвоз топшириғини ўзи ва экипаж аъзолари бажара олмайди, деб ҳисобласа ёки уни бажариш хавфсизлиги учун ишончи комил бўлмаса уни бажаришдан бош тортишга;

ж) самолёт парвоз учун яроқлилигига, у тегишли тарзда рўйхатдан ўтказилганлигига ва ҳаво кемасида буни тасдиқловчи фуқаро ҲК давлат рўйхатидан ўтказилганлиги тўғрисидаги амалдаги гувоҳнома ва учишга яроқлилик сертификати мавжудлигига ишонч ҳосил қилишга;

з) парвозларни бажариш вақтида ҲК бортида ушбу Парвоз қилиш қоидаларига (Ўзбекистон Республикаси АҚ-91) эга бўлишга;

и) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага ва экипаж иш технологиясига мувофиқ ҳаво кемасининг ҳолати ва парвозга шайлигини, унинг тўғри юкланганлигини, юкнинг тўғри тақсимланганлигини ва ишончли маҳкамланганлигини назорат қилишга;

к) эҳтиёткорлик қоидаларини, радиоалоқа фразеологияси ва радиоалоқа олиб бориш қоидаларини билиш ва риоя этишга;

л) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ ҳаво кемасини қўнгандан кейин ва тўхтаб туриш жойига олиб бориб қўйгандан сўнг кўрикдан ўтказишга;

м) экипажда парвозни (парвозларни) таҳлил қилишга мажбур.

50. Агар парвоздаги ҳаво кемасига хавф таҳдид солса ёки кема ҳалокатга учраётган ёхуд учраган бўлса, кема командири одамларнинг ҳаётини ва соғлиғини сақлаб қолиш учун барча чораларни кўриши шарт. Экипажнинг барча аъзолари одамларни қутқаришда иштирок этишлари шарт.

51. Ҳалокатга учраган ҳаво кемасини сақлаб қолишни таъминлаш мақсадида кема командири ҳаво кемасининг эксплуатант номидан кема, багаж, юк, почтани транспортировка қилиш тўғрисида битим тузиши ва вазиятдан келиб чиққан ҳолда бошқа чораларни кўриши мумкин.

52. Бошқа ҳаво кемаси ёки денгиз кемасидан фалокат сигнали олган, ёки ҳалокатга учраётган ёхуд учраган ҳаво кемасини, ёхуд хавф остида қолган одамларни учратган ҳаво кемаси командири ўзига ишониб топширилган ҳаво кемаси, йўловчилари ва экипажига зарар етказмайдиган даражада уларга ёрдам кўрсатиши, картада фалокат жойини белгилаши ва ҳаво транспорти қатновини бошқариш органига фалокат тўғрисида хабар бермоғи шарт.

53. Ҳаво кемаси командири:

а) Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 18 апрелдаги 114-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси самовий ҳудудидан фойдаланиш тўғрисидаги низом, ушбу Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши учун;

б) ҳаво кемаси бортидаги йўловчилар сонининг ташиш ҳужжатларида кўрсатилган сонга мослиги учун (борткузатувчининг докладига кўра);

в) ҳар бир парвознинг хавфсиз тугаши ва ҳаво кемасини ўзи шахсан бошқариши ёки иккинчи учувчига бошқарувни берганлигидан қатъи назар, парвоз топшириғининг бажарилиши учун;

г) белгиланган парвоз тартиби ва самолётни бошқариш аниқлигига риоя этилиши учун;

д) қабул қиладиган қарорларининг асослилиги учун;

е) парвоз пайтида ва ерда ҳаво кемасида аниқланган носозликлар, ҳаво кемасининг ёки унинг тизимлари ишидаги четга чиқишлар тўғрисидаги изоҳларни борт дафтарига ўз вақтида киритилиши, борт дафтарида кўрсатилган ёнилғи қолдиғи миқдорининг ҳаво кемасини топшириш вақтида ундаги амалда мавжуд бўлган ёнилғи миқдорига мослиги учун;

ж) экипаж аъзоларига берилган тавсифномаларнинг холисоналиги учун жавобгардир.

54. Иккинчи учувчи ҳаво кемаси командирига ва юқори турувчи командирларга (бошлиқларга) бўйсунади.

55. Иккинчи учувчи:

а) ҳаво кемаси командири соғлиғи ҳолати ёки бошқа сабабларга кўра парвоз вақтида ўз мажбуриятларини бажара олмаган ҳолатларда парвозни хавфсиз бажарилишини таъминлаш даражасида учиши ва самолётни бошқариш техникасини билишга;

б) парвоздан олдинги дам олиш тартибига риоя этишга;

в) парвозга тайёргарлик кўриш ва парвоз вақтида қарор қабул қилиш учун метеорологик ва аэронавигацион вазиятни тўғри баҳолай олишга;

г) ўзини парвоз топшириғини бажара олмайди деб ҳисобласа ёки уни бажариш хавфсизлиги учун ишончи комил бўлмаса уни бажаришдан бош тортишга;

д) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага ва экипаж иш технологиясига мувофиқ ҳаво кемасининг ҳолати ва парвозга шайлигини, унинг тўғри юкланганлигини, юкнинг тўғри тақсимланганлигини ва ишончли маҳкамланганлигини назорат қилишга;

е) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ иккинчи учувчига юклатилган бўлса, фазога кўтарилишдан олдин авария ва юк люкларини, ёнилғи қуйиш бакларини бекитиши, ҳаво кемаси фюзеляжининг эшикларини ёпишга;

ж) эҳтиёткорлик қоидаларини, радиоалоқа фразеологияси ва радиоалоқа олиб бориш қоидаларини билиш ва риоя этишга;

з) парвоз вақтида ҳаво кемаси командирига ҳаво кемаси авиация техникаси ва асбоб-ускуналаридаги барча четга чиқишлар ва носозликлар тўғрисида ўз вақтида билдиришга ва уларни бартараф этиш юзасидан таклифларини беришга;

и) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ қарор қабул қилиш баландлигидан қўниш учун иккинчи марта айланиб учиб келишни бажаришга, башарти бунга қадар ҳаво кемаси командири томонидан қўниш ҳақида ёки иккинчи марта айланиб келиб қўниш ҳақида қарор қабул қилинмаган, экипажга хабар қилинмаган бўлса;

к) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ ҳаво кемасини қўнгандан кейин ва тўхтаб туриш жойига олиб бориб қўйгандан сўнг кўрикдан ўтказишга ва ҲК командирига ўз мулоҳазаларини билдиришга мажбур.

56. Ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ экипажида штурман назарда тутилмаган ҲК ларида парвоз карталари, маълумот материаллари, штурман ҳужжатлари ва аэронавигация ахборотлари ҳужжатлари мавжуд бўлиши учун жавобгарлик иккинчи учувчига юклатилади (FIRST OFFICER).

57. Иккинчи учувчи:

а) тегишли тайёргарликдан ўтгандан сўнг ҲК командирининг рухсати билан парвознинг барча босқичларида ҳаво кемасини бошқаришга;

б) ҳаво кемаси командири соғлиги ҳолати ёки бошқа сабабларга кўра парвоз вақтида ўз мажбуриятларини бажара олмаганда ва бу мажбуриятларни бажаришни иккинчи учувчи ўз зиммасига олган ҳолатларда, ҳаво кемаси командири ҳуқуқларини парвозда қўллашга ҳақли.

58. Иккинчи учувчи:

а) Мазкур Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши;

б) юкни ҳаво кемасининг белгиланган марказига ва парвоз массасига риоя этган ҳолда жойлаштириш ва маҳкамлаш (ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва экипаж иш технологиясига мувофиқ аниқланадиган мажбуриятларига мувофиқ);

в) рулни бошқариш ва парвоз вақтида эҳтиёткор бўлиши;

г) ҳаво кемаси командири томонидан қўниш ҳақида ёки иккинчи марта айланиб келиб қўниш ҳақида қарор қабул қилинмаган, экипажга хабар қилинмаган бўлса қарор қабул қилиш баландлигида ўз вақтида ва тўғри ҳаракат қилиши;

д) ҳаво кемаси командири томонидан берилган парвоз параметрларини тутиб туриш;

е) командирнинг рухсати билан, ёки ҳаво кемасининг командири соғлиғи туфайли ёки бошқа сабабларга кўра парвоз вақтида ўз вазифаларини бажара олмаган тақдирда ҳаво кемасини бошқарганда парвознинг хавфсиз тугаши;

ж) парвоз топшириғини бажариш вақтида ўз хизмат мажбуриятларини, ҲК командирининг буйруқлари ва кўрсатмаларини ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажариши учун жавобгардир.

59. Штурман ҳаво кемаси командирига ва юқори турувчи командирларга (бошлиқларга) бўйсунади.

60. ҲК штурмани:

а) ҳаво кемаси ускуналари ва навигация асбоб-ускуналарини, навигация воситаларидан фойдаланиш усулларини билишга ва белгиланган йўналишлар ва парвоз схемалари бўйича самолёт бошқарилишини таъминлашга;

б) парвоздан олдинги дам олиш тартибига риоя этишга;

в) парвозга тайёргарлик кўриш ва парвоз вақтида қарор қабул қилиш учун метеорологик ва аэронавигацион вазиятни тўғри баҳолай олишга;

г) ўзини парвоз топшириғини бажара олмайди деб ҳисобласа ёки уни бажариш хавфсизлиги учун ишончи комил бўлмаса уни бажаришдан бош тортишга;

д) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага ва экипаж иш технологиясига мувофиқ ҳаво кемасининг ускуналари ва навигация асбоб-ускуналарининг ҳолати ва парвозга шайлигини назорат қилишга;

е) парвоз вақтида ҳаво кемаси командирига барча четга чиқишлар ва носозликлар тўғрисида ўз вақтида билдиришга ва уларни бартараф этиш юзасидан таклифларини беришга;

ж) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ ҳаво кемасини қўнгандан кейин ва тўхтаб туриш жойига олиб бориб қўйгандан сўнг кўрикдан ўтказишга ва ҲК командирига ўз мулоҳазаларини билдиришга мажбурдир.

61. Штурман:

а) мутахассислардан ҳаво кемаси ускуналарида ва навигация асбоб-ускуналарида аниқланган носозликларни бартараф этишни талаб қилиши;

б) самолётни бошқариш мақсадлари учун ердаги радионавигация воситалари ишига буюртма беришга ҳақли.

62. Штурман:

а) Мазкур Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши;

б) навигация асбоб-ускуналарини соз ҳолда қабул қилиш ва ҳаво кемаси бортида штурманлик жиҳозлари мавжудлиги;

в) белгиланган парвоз тартиби ва самолётнинг аниқ бошқарилиши;

г) ҳаво кемаси бортида парвозни бажариш учун зарур бўлган парвоз карталари, маълумот материаллари, штурман ҳужжатлари ва аэронавигация ахборотлари ҳужжатлари мавжуд бўлиши;

д) парвоз топшириғини бажариш вақтида ўз хизмат мажбуриятларини, ҲК командирининг буйруқлари ва кўрсатмаларини ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажарилиши учун жавобгардир.

63. Бортмуҳандис (бортмеханик) ҳаво кемаси командирига ва юқори турувчи командирларга (бошлиқларга) бўйсунади.

64. Бортмуҳандис (бортмеханик)нинг мажбуриятлари:

а) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага ва ҲКни парвозда ва техник эксплуатация қилиш бўйича бошқа йўриқномаларга мувофиқ ҳаво кемасидан фойдаланиш қоидаларини билиши ва бажариши;

б) парвоздан олдинги дам олиш тартибига риоя этиши;

в) ўзини парвоз топшириғини бажара олмайди деб ҳисобласа ёки уни бажариш хавфсизлиги учун ишончи комил бўлмаса уни бажаришдан бош тортиши;

г) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага ва экипаж иш технологиясига мувофиқ ҳаво кемасини парвозга тайёрлашни амалга ошириши;

д) ҳаво кемаси командирига ҲК двигателлари ва тизимларидаги барча четга чиқишлар ва носозликлар тўғрисида ўз вақтида билдириши ва уларни бартараф этиш юзасидан таклифларини бериши;

е) парвоз вақтида юзага келган ва бартараф этиш мумкин бўлган носозликларни тузата олиши;

ж) ҳаво кемаси командирининг двигателларни ва ҳаво кемаси тизимларини бошқариш бўйича буйруқларини ўз вақтида бажариши;

з) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ ҳаво кемасини қўнгандан кейин ва тўхтаб туриш жойига олиб бориб қўйгандан сўнг кўрикдан ўтказиши ва ҲК командирига ўз мулоҳазаларини билдириши;

и) техник ҳужжатларни расмийлаштириши, парвоздан кейин борт дафтарига авиация техникаси иши бўйича ва кўрик натижаларига кўра изоҳларни ўз вақтида киритиши, ҳаво кемасини белгиланган тартибда топшириши.

65. Бортмуҳандис (бортмеханик) мутахассислардан ҳаво кемасида аниқланган носозликларни бартараф этишни ва ҳаво кемасини штат асбоб-ускуналари, зарур ашёлар ва кема ҳужжатлари билан таъминлашни талаб қилиш ҳуқуқига эга.

66. Бортмуҳандис (бортмеханик) қуйидагилар учун:

а) Мазкур Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши;

б) ҳаво кемасини соз ва парвоз учун шай ҳолда қабул қилиш;

в) ҳаво кемасидан ерда ва парвозда фойдаланиш қоидаларига риоя;

г) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага ва экипаж иш технологиясига мувофиқ, авария ва юк люкларини, ёнилғи қуйиш бакларини бекитиш, ҳаво кемаси фюзеляжи эшикларини;

д) ҳаво кемаси бортида белгиланган кема ҳужжатлари, авариядан қутқарув воситалари, парвоз учун етарли миқдорда ёнилғи, мой, суюқликлар ва газлар бўлиши;

е) ҳаво кемаси командирига авиация техникасидаги носозликлар тўғрисида ўз вақтида билдириш;

ж) парвоз топшириғини бажариш вақтида ўз хизмат мажбуриятларини, ҲК командирининг буйруқлари ва кўрсатмаларини ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажариши учун жавобгардир.

67. Бортрадист ҳаво кемаси командирига ва юқори турувчи командирларга (бошлиқларга) бўйсунади..

68. Бортрадист:

а) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ ҳаво кемасидаги электр-, радио-, ва ёруғлик-техник асбоб-ускуналаридан фойдаланишни билиш ва улардан фойдаланишга, борт радиовоситалари ва икки томонлама радиоалоқа ишини таъминлашга;

б) парвоздан олдинги дам олиш тартибига риоя этишга;

в) ўзини парвоз топшириғини бажара олмайди деб ҳисобласа ёки уни бажариш хавфсизлиги учун ишончи комил бўлмаса уни бажаришдан бош тортишга;

г) тўлиқ ҳажмда парвозга тайёргарлик кўришга;

д) ҳаво кемасидаги электр-, радио-, ва ёруғлик-техник асбоб-ускуналарининг ҳолатини ва парвозга шайлигини назорат қилишга;

е) ҳаво кемаси командирига ҲҲБ органлари кўрсатмаларини ва метеорологик ахборотни ўз вақтида етказишга;

ж) ҳаво кемаси командирига ҲК электр-, радио-, ва ёруғлик-техник асбоб-ускуналаридаги барча четга чиқишлар ва носозликлар тўғрисида ўз вақтида билдиришга ва уларни бартараф этиш юзасидан таклифларини беришга;

з) ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ ҳаво кемасини қўнгандан кейин ва тўхтаб туриш жойига олиб бориб қўйгандан сўнг кўрикдан ўтказишга ва ҲК командирига ўз мулоҳазаларини билдиришга мажбур.

69. Бортрадист авиация муҳандислари таркиби мутахассислардан ҳаво кемасида аниқланган ҲК электр-, радио-, ва ёруғлик техник асбоб-ускуналаридаги носозликларни бартараф этишни талаб қилиш ҳуқуқига эга.

70. Бортрадист қуйидагилар учун:

а) Мазкур Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши;

б) борт радиовоситаларининг парвоз чоғида ишончли ишлаши ва икки томонлама барқарор радиоалоқанинг тутиб турилиши;

в) қабул қилинган диспетчерлик кўрсатмалари, метеорологик ва бошқа маълумотларнинг ҳаво кемаси командирига ўз вақтида ва аниқ билдирилиши;

г) парвоз топшириғини бажариш вақтида ўз хизмат мажбуриятларини, ҲК командирининг буйруқлари ва кўрсатмаларини ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажарилиши учун жавобгардир.

71. Борткузатувчи бевосита ва юқори турувчи бошлиқларга, парвоз топшириғини бажариш вақтида эса ҳаво кемаси командирига бўйсунади.

72. Борткузатувчи:

а) ҳаво кемасидаги авариядан қутқариш ва маиший асбоб-ускуналардан фойдаланишни билишга ва уларнинг ҳолатини назорат қилиши, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ улардан фойдаланишга;

б) парвоздан олдинги дам олиш тартибига риоя этишга;

в) ерда хизмат кўрсатиш бўйича агентдан ташув ҳужжатларини авиакомпания қоидаларига мувофиқ қабул қилиб олиш ва юк ҳамда «NOTOS» шакли бўйича махсус тоифадаги багаж мавжудлиги тўғрисидаги маълумотларни сўрашга, ҲК командирига бортда махсус юк мавжудлиги тўғрисида ахборот беришга мажбур. Тижорат юкламасини ҲК бортига жойлаштириш ва ундан туширишда борткузатувчининг мажбуриятлари доираси авиакомпания қоидалари орқали аниқланади;

г) юклама схемасига, марказлаштириш графигига ва йиғма-юклама ведомостига ёки ҲК командирининг кўрсатмасига мувофиқ йўловчиларнинг жойлашишини назорат қилишга;

д) йўловчи салонида қўл юки (багаж)нинг авиакомпания қоидаларига мувофиқ жойлаштирилишини назорат қилишга, бунда аварияда чиқиш йўллари ва унга ўтиш йўлакларининг бекилиб қолмаслигига эътибор қаратишга;

е) ҳаво кемасининг санитария ҳолатини назорат қилишга, йўловчи салони ва иш жойида тозалик ва тартибни сақлашга;

ж) ҳаво кемаси командирига маиший буюмларнинг носозлиги тўғрисида ўз вақтида хабар беришга;

з) йўловчилар томонидан ҳаво кемаси бортида ўзини тутиш қоидаларига риоя этилишини таъминлашга, бу қоидаларнинг бузилганлиги тўғрисидаги барча ахборотларни ҳаво кемаси командирига ўз вақтида билдиришга;

и) йўловчилар тўғрисида ғамхўрлик қилиш, ҳаво кемаси командирининг кўрсатмасига (рухсатига) кўра уларнинг хавфсизлигини таъминлаш бўйича чоралар кўришга;

к) парвоз тугагандан сўнг ҲК командирига ўз мулоҳазаларини билдириш, ўз ишини баҳолаш ва йўналишнинг ҳужжатларини расмийлаштиришга;

л) ҲК борт дафтарига маиший асбоб-ускуналарнинг парвоз давомидаги иши тўғрисида ёзиб қўйиш, маиший асбоб-ускуналарни ва бортдаги жиҳозларни белгиланган тартибда топширишга мажбур.

73. Борткузатувчи:

а) ерда жойлашган хизмат ходимларидан ҳаво кемасини парвозга тайёрлаш вақтида аниқланган камчиликларни бартараф этишни талаб этишга;

б) ҳаво кемаси бортидаги йўловчилардан ҳаво кемасида ўзини тутиш қоидаларини аниқ бажаришни талаб этишга ҳақли.

74. Борткузатувчи:

а) мазкур Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши;

б) йўловчиларнинг юклама схемасига, марказлаштириш графигига ва йиғма-юклама ведомостига ёки ҲК командирининг кўрсатмасига мувофиқ жойлашиши;

в) йўловчи салонида қўл юки (багаж)нинг авиакомпания қоидаларига мувофиқ жойлаштирилиши, бунда аварияда чиқиш йўллари ва унга ўтиш йўлакларининг бекилиб қолмаслигига;

г) йўловчиларнинг ҳаво кемаси бортида ўзини тутиш қоидаларига риоя этишлари бўйича чоралар кўриш;

д) йўловчилар томонидан ҳаво кемаси бортида ўзини тутиш қоидаларининг бузилганлиги тўғрисида ҳаво кемаси командирига ўз вақтида билдириш;

е) йўналиш ҳисобот ҳужжатларини ўз вақтида ва тўғри расмийлаштирилиши;

ж) парвоз топшириғини бажариш вақтида ўз хизмат мажбуриятларини, ҲК командирининг буйруқлари ва кўрсатмаларини ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажариши учун жавобгар.

75. Юк ҲК бортоператори бевосита ва юқори турувчи бошлиқларга, парвоз топшириғини бажариш вақтида эса ҳаво кемаси командирига бўйсунади.

76. Бортоператор:

а) ҳаво кемасининг юк кабинаси (юк бўлмаси)даги асбоб-ускуналарни билиш ва улардан ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланмага мувофиқ фойдаланиш, юкларни ортиш, жойлаштириш ва маҳкамлаш қоидаларини, керакли ҳужжатларни расмийлаштириш тартибини билишга;

б) парвоздан олдинги дам олиш тартибига риоя этишга;

в) ташув ҳужжатларига ва марказлаштириш графигига мувофиқ юкларнинг борлиги, жойлаштирилиши ва маҳкамланганлигини ва упаковкасининг созлигини назорат қилишга;

г) ҳаво кемаси командирига асбоб-ускуналарнинг носозлиги тўғрисида ўз вақтида хабар беришга;

д) ҳаво кемаси ва унинг бортида жойлашган юкнинг бутлигини таъминлаш бўйича чоралар кўришга;

е) парвоз тугагандан сўнг ҲК командирига ўз мулоҳазаларини билдириш, ўз ишини баҳолашга;

ж) ҳаво кемасидан юкни тушириб бўлгандан сўнг йўналишнинг ҳужжатларини расмийлаштиришга;

з) ҲК борт дафтарига ҳаво кемасининг юк кабинасидаги асбоб-ускуналарнинг иши тўғрисида ёзиб қўйиш, борт асбоб-ускуналарини ва бортдаги жиҳозларни белгиланган тартибда топширишга мажбур.

77. Бортоператор:

а) муҳандислик-авиация хизмати ходимларидан ҳаво кемасининг юк кабинаси (юк бўлмаси)даги асбоб-ускуналардаги носозликларни бартараф этишни талаб этишга;

б) ташувларни ташкил қилиш хизмати ходимларидан юкларнинг марказлаштириш графигига мувофиқ жойлаштирилиши ва маҳкамланишини, юкларнинг упаковкаси бузилган бўлса уларни тузатишни талаб этишга ҳақли.

78. Бортоператор:

а) мазкур Қоидалар, ҳаво кемасида парвоз қилиш чоғида ишлатиладиган қўлланма ва бошқа норматив ҳужжатларнинг ўзига тегишли қисмлари бўйича талабларнинг бажарилиши;

б) юкларнинг ташув ҳужжатларига ва марказлаштириш графигига мувофиқ жойлаштирилиши ва маҳкамланганлиги;

в) ҳисобот ҳужжатларини ўз вақтида ва тўғри расмийлаштирилиши;

г) парвоз топшириғини бажариш вақтида ўз хизмат мажбуриятларини, ҲК командирининг буйруқлари ва кўрсатмаларини ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажарилиши учун жавобгар.

79. Махсус ишларни бажарадиган учувчи-кузатувчилар, бортоператорлар, шунингдек экипаж таркибига киритилган бошқа мутахассислар парвоз вақтида ҳаво кемаси командирига бўйсунадилар ва лавозим йўриқномасига биноан ўз вазифаларини бажарадилар.

80. Экипаж таркибига учувчилар таркибидан биттадан ортиқ бўлмаган стажёр қўшилиши мумкин.

81. Стажёр ҳаво кемаси командирига, юқори турувчи тўғридан-тўғри командирларга (бошлиқларга) ва бевосита унинг стажировкаси билан шуғулланувчи экипаж аъзосига бўйсунади, улар стажёрнинг ўз функционал вазифаларини тўлиқ ва тўғри бажарилиши учун жавобгар бўладилар.

82. Парвозга тайёргарлик кўриш вақтида ва парвозда стажёр қайси лавозимда стажировка ўтаётганлиги ва кимнинг иш ўрнини эгаллаганига қараб, ўша экипаж аъзосининг функционал вазифаларини бажаради.

83. Стажёр ҳаво кемаси командири билан келишган ҳолда қайси лавозимда стажировка ўтаётганлигига қараб, бевосита унинг стажировкаси билан шуғулланаётган шахс томонидан берилган доирада ўша экипаж аъзосининг ҳуқуқларидан фойдаланади.

84. Стажёрнинг ўз функционал вазифаларини ўз вақтида, тўлиқ ва тўғри бажарилиши, стажёр томонидан қабул қилинадиган қарорлар учун жавобгарлик бевосита унинг стажировкаси билан шуғулланувчи экипаж аъзоси зиммасида бўлади.

85. Ҳаво кемасининг ҳар бир экипаж аъзоси:

а) парвоз вақтида юзага келган ҳаво кемаси тизимларини эксплуатация қилишнинг белгиланган нормаларидан, учиш техникасидан четга чиқишлар ёки уларнинг бузилиши ва уларга риоя этилмаётганлиги тўғрисида ўз вақтида ва эшиттириб экипажни огоҳлантиришга;

б) парвоз ниҳоясига етказилганидан сўнг ўзининг буйруқ берувчи раҳбарияти (буйруқ берувчи учувчилар) таркибига парвозни бажариш вақтида экипаж томонидан йўл қўйилган четга чиқишлар ёки бузилишлар тўғрисида хабар билдиришга мажбур.

86. Ҳаво кемаси экипажига етказилган зарарни қоплаш Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодексида белгилаб қўйилган тартибда амалга оширилади.

87. Экипажнинг барча аъзолари қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда суғурталанган бўлиши зарур.

88. Йўловчилар, багаж, юк ва почтани ташиш мақсадида парвозни амалга оширадиган ҳаво кемаларига хизмат кўрсатиш учун, шунингдек бошқа мақсадларда аэродромлар ва аэропортлар ташкил этилади.

89. Ўзбекистон Республикаси ФА тасарруфидаги фуқаро аэродромлари «Ўзавиация» агентлиги томонидан юритиш юклатилган ФА аэродромлари давлат реестрига киритилиши шарт.