24.07.2006 йилда рўйхатдан ўтган, рўйхат рақами 1605
Ўзбекистон Республикаси Давлат мулкини бошқариш давлат қўмитасининг қарори, 24.07.2006 йилда рўйхатдан ўтган, рўйхат рақами 1605
Кучга кириш санаси
03.08.2006
Ҳужжат кучини йўқотган 05.09.2020
 LexUZ шарҳи
Ўзбекистон Республикаси «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонунига, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2006 йил 26 апрелдаги ПҚ–335-сонли «Ўзбекистон Республикаси Давлат мулки қўмитаси фаолиятини такомиллаштиришга доир чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарорига ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг 2003 йил 8 майдаги 210-сонли «Баҳолаш фаолиятини лицензиялаш тўғрисида»ги қарорига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Давлат мулкини бошқариш давлат қўмитаси қарор қилади:
Мазкур Мулкни баҳолаш миллий стандарти «Бозор қиймати баҳолаш базаси сифатида» (кейинги ўринларда 2-сон МБМС деб юритилади) Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонуни асосида ишлаб чиқилган бўлиб, Ўзбекистон Республикасидаги баҳолаш фаолиятининг норматив тартибга солиниши элементи ҳисобланади.
Бозор қийматини ўлчашнинг барча усуллари, услублари ва тартиботлари, агар уларнинг қўлланилиши мумкин бўлиб, қатъий қўлланилган ва бозордан келиб чиққан мезонларга асосланган бўлса, бозор қийматининг умумий тарзда ифодаланишига олиб келади. Сотувларни таққослаш усули ёки бозорга боғлиқ бошқа қиёсий усуллар бозорни ўрганишдан келиб чиқиши керак. Қурилишга харажатлар ҳамда эскириш суммаси харажатлари эскириш суммаси ва харажатлар бўйича бозор маълумотларига асосланиб аниқланиши керак. Даромадни капиталлаштириш усули ёки пул оқимларини дисконтлаш усули бозор позициясидан аниқланган пул оқимларига ҳамда бозор маълумотлари бўйича белгиланган даромад ставкаларига асосланган бўлиши керак. Ахборотни олиш имкониятлари, шунингдек бозордаги ва мулк объектининг атрофидаги вазият баҳолаш усулларидан қайси бири кўпроқ мос ва муносиб эканлигини белгилаб берса-да, юқорида кўрсатилган тартиботлардан ҳар қайсисидан фойдаланиш, усулларнинг ҳар бири бозор маълумотларига асосланган бўлса, бозор қийматининг белгиланишига олиб келиши лозим.
«ҳисоблаб чиқиладиган пул суммаси...» пулда (қоида тариқасида, миллий валюта — сўмда) ифодаланган, бозорда тижорат битими тузилганда актив учун тўланиши мумкин бўлган нархга тегишли. Бозор қиймати ўлчови бозор қиймати таърифида кўрсатилган шартларга риоя этилганда баҳолаш санасида оқилона ўйлаб олиниши эҳтимоли энг юқори бўлган нархдир. Бу нарх — оқилона ўйлаганда сотувчи учун эришишса бўладиган энг яхши, харидор учун эса оқилона ўйлаганда эришишса бўладиган энг хамъёнбопдир. Бу нархни аниқлашда, хусусан, битимнинг алоҳида шартлари ёки ҳолатларига, масалан, молиялаштиришнинг ноодатий шакли, мулкни сотиб, кейин ижарага қайта олиш, битимга жалб этилган тарафлардан бири томонидан тақдим қилинган махсус компенсациялар ёки чекинишлар, ёхуд «Махсус қиймат»нинг (таърифи 3-сон МБМСда берилган) ҳар қандай элементи кабиларга боғлиқ ҳолда ошириб ёки тушириб юборилган нархлар ҳисобга олинмайди.
«...бунда ҳар бир тараф етарлича ахборотга эга бўлган ҳолда, оқилона, ҳаракат қилган…» — манфаатдор харидор ҳам, манфаатдор сотувчи ҳам сотилаётган активнинг характери ва хоссалари, унинг ҳақиқий ва потенциал фойдаланилиши, шунингдек баҳолаш санасида бозордаги аҳвол ҳақида етарли даражада хабардор қилинган деб тахмин қилинишини англатади. Шундан кейин, уларнинг ҳар бири, бу ахборотга эга бўлган ҳолда, ўз манфаатларини кўзлаб, битимдаги ўз позициясидан қараганда энг яхши нархга эришиш учун оқилона иш тутади деб фараз қилинади. Бунда ўтган сана билан кечроқ муддатга нисбатан тахминларга эмас, балки баҳолаш санасидаги бозор ҳолатига нисбатан оқилоналик назарда тутилади. Сотувчи мулкни бозорда нархлар тушиб кетаётганда олдинги бозор нархидан пастроқ сотиши доим ҳам омилкорлик эмас деб ҳисобланмайди. Бу ҳолда, нархларнинг ўзгариб туриши шароитида бошқа олди-сотди вазиятларида бўлганидек, оқилона иш тутадиган харидор ёки сотувчи айни пайтда улар фойдаланиши мумкин бўлган бозор ҳолати ҳақидаги энг тўлиқ ахборотга мувофиқ иш тутадилар.
Иқтисодий, сиёсий, ижтимоий ва бошқа ташқи сабаблар туфайли бозор фаолияти вақтинча издан чиққан ёки тўхтаб қолган тақдирда, баҳолаш санасида бозор қийматини чуқур англанган тарзда ўлчаш имконсиз бўлади, айниқса, агар фаолиятнинг бундай вақтинчалик издан чиқиши ёки тўхтаб қолишини бозор катта хавотир билан қабул қилса. Бундай ҳолларда баҳоловчи баҳолаш ҳақидаги ҳисоботга тушунтиришларда ушбу ҳолатларга ҳавола бериши шарт. Шу сабабга кўра, баҳоловчи бозор қийматига нисбатан ўз фикрини маълум бўлган олдинги даражага ёки бозор фаолияти тиклангандан кейинги шароитларга асослаб билдириши мақсадга мувофиқ бўлиб чиқиши мумкин. Бунда у бозорнинг одатдаги фаолиятга қайтишининг кечикишига боғлиқ қийматдаги ҳар қандай йўқотишларни тегишли тарзда баҳолаши ва изоҳлаб бериши керак. Эътиборга олинган барча ҳолатларни, баҳолаш жараёнида фойдаланилган мезонларни, ҳамда баҳолашга асос бўлган муҳим фаразларни очиб бериши айниқса муҳимдир.
Бозор баҳолари одатда қиёслаш мумкин бўлган мулк объектларига алоқадор ахборотга асосланади. Баҳолаш жараёни баҳоловчи керакли ва муносиб текширувни, малакали таҳлилни ўтказишини, ахборот ва далиллар билан мустаҳкамланган фаразлар чиқаришини талаб этади. Бу жараёнда баҳоловчилар мавжуд маълумотларни қатъий ишонч билан қабул қилмайдилар, улар бозорда кузатилаётган ва ишга дахлдор барча ҳолатларни, тенденцияларни, ўхшаш битимларни ва бошқа ахборотни кўриб чиқишлари даркор. Бозор маълумотлари чекланган ёки амалда мавжуд бўлмаган тақдирда (масалан, баъзи бир ихтисослаштирилган мулк объектлари учун), баҳоловчи тегишли тарзда вазиятни очиб бериши ва маълумотларнинг етарли эмаслиги туфайли улар қандайдир тарзда чекланганми, йўқми кўрсатиши керак. Баҳоловчининг ўз мулоҳазалари барча баҳолаш жараёнларида талаб этилади, аммо баҳолаш ҳақидаги ҳисоботда баҳоловчи бозор қийматини аниқлашда бозор маълумотларидан келиб чиққанми ёки мулкнинг хусусияти ва бозорда шу мулкка ўхшаш мулк ҳақида маълумотларнинг йўқлиги уни кўпроқ ўз фикрига таяниб ҳаракат қилишга мажбурлаганми, очиб бериши керак.
Таклиф камайиб кетганда ёки бозор конъюнктураси ёмонлашганда «манфаатдор сотувчилар» сони кўп бўлиши ҳам, бўлмаслиги ҳам мумкин. Баъзи бир битимлар (ҳаммаси бўлиши шарт эмас) молиявий (ёки бошқача) босим ўтказиш элементларига эга бўлиши ёки баъзи бир мулкдорларнинг сотишдан манфаатдорлигини пасайтириб юбориши ё йўққа чиқариши мумкин. Бундай бозор шароитларида баҳоловчилар барча тегишли омилларни ҳисобга олиши ҳамда, уларнинг фикрича, бозорни муносиб тарзда акс эттирадиган алоҳида битимларга муҳим аҳамият бериши лозим. Суд бошқарувчилари, хусусан, тугатувчи бошқарувчилар ўз лавозимига молик банкротлик тартиботларини амалга оширишда активларни мумкин бўлган энг юқори нархда сотишлари шарт. Бироқ сотувлар тегишли маркетинг ўтказмасдан ёки маркетинг даври етарли бўлмаганда ҳам рўй бериши мумкин. Баҳоловчи битимлар нархлари қанчалик бозор қиймати таърифи талабларига қанчалик тўғри келишини ва бундай маълумотларга қандай муҳимлик даражасини беришни аниқлаш учун бу битимларни таҳлил қилиши лозим.
Бозор қиймати концепцияси, шунингдек, бозор қиймати бўйича тузиладиган битимда мулк муносиб тарзда бозорга чиқарилиши ва зарур рекламани таъминлаган ҳолда етарлича узоқ вақт давомида бозорда эркин қолишини ҳам назарда тутади. Бозорга чиқариш ҳақиқий баҳолаш санасигача амалга оширилиши тахмин қилинади. Қатъий белгиланган (узоқ муддатли) активлар бозорлари, қоида тариқасида, акциялар, облигациялар ва бошқа жорий активлар бозоридан фарқ қилади. Қатъий белгиланган активлар амалда ноёб бўлади. Улар одатда кам сотилади ва кўпроқ, масалан, биржада котировкаланадиган қимматли қоғозлар учун хос бўлмаган ва самарасизроқ бўлган бозорларда сотилади. Бундан ташқари, қатъий белгиланган активлар ликвидлилиги пастроқ. Шу сабабларга кўра, шунингдек бундай қатъий белгиланган активлар одатда оммавий биржада сотилмаслиги боис, уларнинг бозор қиймати, муносиб маркетинг ўтказиш ҳамда битим тузиш ҳақидаги музокараларни якунлаш учун керакли вақтни ҳисобга олган ҳолда, бозорда узоқ вақт ўзгармасдан туришини инкор этмаслиги керак.
Баҳолаш ҳақидаги ҳисоботлар англашилмовчиликларни келтириб чиқармаслиги керак. Бозор қийматини аниқлаш ва бу ҳақида ҳисобот тузиш мақсадида олиб бориладиган баҳолашлар 2-сон МБМСнинг 5-банди талабларига жавоб бериши керак. Ҳисоботларда бозор қийматининг 2-сон МБМСда берилган таърифига аниқ ҳавола берилиши, бу мулк унинг фойдалилиги ёки энг самарали (ёки энг эҳтимолий) фойдаланилиши нуқтаи назаридан қандай баҳоланиши аниқ кўрсатилиши, шунингдек барча асосий фаразлар баён қилиниши лозим.