1.1. Ушбу санитария қоидалари ва меъёрлари Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитасининг Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланган «Сувдан махсус фойдаланиш учун рухсатномалар бериш, РСТ ва РДС меъёрлари лойиҳаларини ишлаб чиқиш ва келишиш тартиби» раҳбарий ҳужжатига мувофиқ тузилган.

1.2. «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 22-моддасига мувофиқ, аҳолининг ичимлик ва маиший эҳтиёжларини, саноат, энергетика, қишлоқ хўжалиги ва балиқчилик хўжалиги эҳтиёжларини қондириш, шунингдек саноат, коммунал-маиший, зовур ва бошқа оқова сувларни чиқариш учун иншоотлар ёки техник қурилмалардан фойдаланган ҳолда ер усти ва ер ости сув объектларидан фойдаланиш сувдан махсус фойдаланиш ҳисобланади.

2.1. Сувдан махсус фойдаланишга рухсатномалар Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси органлари томонидан ягона шаклда берилади. Бунда сувдан комплекс фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш схемалари, сув хўжалиги баланслари, сувдан фойдаланиш қоидалари ва меъёрлари, маҳаллий экологик вазият асос қилиб олинади. Хўжалик-ичимлик ва коммунал-маиший эҳтиёжлар учун сув олишда, оқова сувларни ер усти сув оқимларига ва ер ости сув объектларига ташлашда, шунингдек уларни жой рельефига чиқариб ташлашда Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг Давлат санитария-эпидемиология назорати департаменти ва унинг ҳудудий органлари (ДСЕН Марказлари) билан мажбурий келишув талаб этилади.

2.2. Сувдан фойдаланиш шартларини келишиш ва сувдан махсус фойдаланиш учун рухсатнома бериш масаласи ҳар бир ваколатли орган томонидан икки ҳафта ичида кўриб чиқилиши лозим. Сувдан махсус фойдаланиш учун муддатсиз ҳамда вақтинчалик рухсатномалар берилишига йўл қўйилади. Вақтинчалик рухсатномалар қисқа муддатли (3 йилгача) ва узоқ муддатли (3 йилдан 25 йилгача) бўлиши мумкин. Бунда сувдан фойдаланиш муддатлари сувдан махсус фойдаланиш учун рухсатнома олинган кундан бошлаб ҳисобланади.

2.3. Сувдан махсус фойдаланишга берилган рухсатнома қуйидаги ҳолларда бекор қилиниши мумкин: сувдан фойдаланишга эҳтиёж қолмаганда ёки ундан воз кечилганда; рухсатнома берилган корхона ва ташкилотлар тугатилганда; сувдан махсус фойдаланиш учун мўлжалланган иншоотлар ва техник қурилмалар бошқа сувдан фойдаланувчиларга ўтказилганда; сувдан фойдаланиш муддати тугаганда; махсус фойдаланиш учун ажратилган сув объекти алоҳида фойдаланишдан олиб қўйилганда.

2.4. Сувдан махсус фойдаланиш учун бериладиган рухсатномаларда қуйидагилар белгиланади: сув объектларидан сув олишнинг меъёрлари ва лимитлари, оқова сувларни чиқариш меъёрлари ҳамда ифлослантирувчи моддаларнинг рухсат этилган чегаравий ташламалари (РЕЧТ) миқдори.

3.1. Ифлослантирувчи моддаларнинг рухсат этилган чегаравий ташламалари (РЕЧТ) меъёрлари лойиҳалари махсус шакл (жадвал) бўйича тузилади. Унга РЕЧТ меъёрларини ҳисоблаш натижаларининг таҳлили ҳамда корхоналардаги сув муҳофазаси ҳолатини баҳолаш илова қилинади.

3.2. ЙҚС меъёрлари лойиҳаланаётган (қайта қурилаётган) ва фаолият юритаётган сув истеъмолчиси объектларининг ҳар бир оқова сув чиқариши учун, оқова сув ҳажмидан қатъи назар белгиланади. Бунда ифлослантирувчи моддаларни оқова сувлар билан ер усти сув ҳавзасига оқизишни меъёрлаш, сув ҳавзасининг балиқчилик хўжалиги, маданий-маиший, хўжалик-ичимлик ва суғориш мақсадларидаги тоифаларидан (турларидан) бирига мансублигидан келиб чиқиб амалга оширилади.

3.3. ЙҚС меъёрларини белгилашда, агар сув оқимидаги фон ифлослантирувчи моддалар миқдори РЕЧКдан паст бўлса ва қуйидаги тенгсизлик бажарилса, сув ҳавзасининг суюлтириш ва ўзини тозалаш қобилияти ҳисобга олинади: 0,0025 ≤г/Қ≤0,1, бунда г — оқова сув сарфи; Қ — сув ҳавзасидаги сув сарфи.

3.4. Ифлослантирувчи моддаларни оқова сувлар билан ер юзасига оқизишни меъёрлаш сув қабул қилувчининг табиий тубини ташкил этувчи тупроқларнинг тури, ўтказувчанлиги ва фильтрлаш хусусияти, оқова сувларни қабул қилувчи жойнинг табиий чуқурлиги ҳажми, ер ости сувларининг жойлашиш чуқурлиги ва уларнинг сифат таркиби тўғрисидаги маълумотлардан келиб чиққан ҳолда амалга оширилади.

3.5. Зарарли моддаларнинг йўл қўйилиши мумкин бўлган чегаравий ташламалари меъёрлари сув ҳавзаларида зарарли моддаларнинг йўл қўйилиши мумкин бўлган чегаравий концентрацияларидан ошиб кетишига йўл қўймаслик ва улардан мақсадли фойдаланиш шартларидан келиб чиққан ҳолда ҳар бир ифлослантирувчи манба бўйича белгиланади.

3.6. ЙҚС меъёрлари лойиҳаларини ишлаб чиқиш сув истеъмолчиси объектларнинг ўзлари томонидан ҳам, жалб этилган ихтисослаштирилган ташкилотлар томонидан ҳам амалга оширилиши мумкин.

3.7. Экологик хавфлилик бўйича 1 ва 2-тоифадаги корхоналар учун ЙҚО меъёрлари лойиҳалари Давлат экологик экспертизасига оқова сувларни чиқаришнинг атроф-муҳитга таъсирини баҳолаш ва ифлослантирувчи моддаларни сув объектларига ёки жой рельефига йўл қўйиладиган чекланган оқизишни келишиш учун тақдим этилади. Экологик хавфлилик бўйича 3 ва 4-тоифадаги корхоналарнинг ЙҚО меъёрлари лойиҳаларини экспертизадан ўтказиш ва келишиш Давлат табиатни муҳофаза қилиш қўмитасининг ҳудудий бўлинмалари томонидан амалга оширилади, бунда экологик экспертиза хулосаси сувдан махсус фойдаланиш учун рухсатномаларни тасдиқлашда мажбурий ҳужжат ҳисобланади.

4.1. Сувдан махсус фойдаланишга рухсатномалар оқова сувларни ер усти сув ҳавзалари ва сув оқимларига оқизишда, сув объектларидан хўжалик-маиший эҳтиёжлар учун сув олишда, шунингдек оқова сувларни жой рельефига йўналтиришда Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг ДСЕНМ Департаменти ва жойлардаги ДСЕНМ ҳудудий марказлари билан келишилади.

4.2. Лойиҳалаштирилаётган (қайта қурилаётган) ва фаолият юритаётган сувдан фойдаланувчи объектлардан сув объектларига оқова сувлар билан тушадиган моддаларнинг йўл қўйиладиган чегаравий ташламалари (ЙҚЧТ) лойиҳалари, оқова сувлар ҳажмидан қатъи назар, мажбурий равишда келишилиши лозим.

4.3. Сув объектига моддаларнинг йўл қўйиладиган чегаравий ташламалари (ЙҚЧТ) деб, сувдан фойдаланиш жойларида сув сифати меъёрларини таъминлаш мақсадида, сув объектининг маълум нуқтасида белгиланган режим асосида чиқариб юборишга рухсат этилган оқова сувлардаги модданинг максимал массасига айтилади. ЙҚЧТ сувдан фойдаланиш жойларида сувдаги моддаларнинг йўл қўйиладиган чегаравий концентрацияларини (ЙҚЧК), сув объектининг ўзини-ўзи тозалаш қобилиятини ва оқова сувларни ташлайдиган сувдан фойдаланувчилар ўртасида моддалар массасининг мақбул тақсимланишини ҳисобга олган ҳолда белгиланади.

4.4. Зарарлилик даражаси бир хил бўлган бир нечта моддаларни оқизиб юборишда ЙҚЧТ шундай белгиланадики, сув ҳавзасига юқорида жойлашган чиқиндилардан тушадиган аралашмаларни ҳисобга олган ҳолда, сув объектидаги ҳар бир модданинг тегишли ЙҚЧКга нисбатлари йиғиндиси бирдан ошмаслиги керак.

Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг Давлат санитария-эпидемиология назорати департаменти билан келишилган ҳолда, алоҳида ҳолларда кимёвий моддаларнинг тахминий хавфсиз таъсир даражаларидан вақтинча (кўпи билан 3 йилга) фойдаланишга рухсат берилиши мумкин. Бу пайтда бир вақтнинг ўзида ташланадиган моддалар учун сув ҳавзалари сувидаги йўл қўйилиши мумкин бўлган концентрацияларни белгилаш бўйича тадқиқотлар ўтказилиши шарт.

4.5. Хўжалик-ичимлик ва маданий-маиший сувдан фойдаланиш (1 ва 2-тоифадаги) сув объектлари учун ЙҚЧТни ҳисоблашда қуйидагиларни албатта ҳисобга олиш зарур:

Ўзбекистон Республикаси СанҚваМнинг 0172-04-сонли «Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ер усти сувларини муҳофаза қилишга қўйиладиган гигиеник талаблар» ҳужжатига мажбурий иловада келтирилган сув объектлари сувининг таркиби ва хоссаларига қўйиладиган умумий талаблар, шу жумладан аҳоли учун оқова сувларнинг эпидемиологик хавфини ҳисобга олган ҳолда;

сувдаги моддаларнинг рухсат этилган энг юқори концентрациялари; бунда сув объектидан бир вақтнинг ўзида халқ хўжалигининг турли эҳтиёжлари учун фойдаланилганда, РЕМ ни ҳисоблашда ер усти сувлари сифатининг бир хил номдаги меъёрлари қаторидаги қаттиқроқ талаблардан келиб чиқиш лозим.

4.6. Сувдан фойдаланишнинг барча тоифалари учун сув объектларидаги сувнинг таркиби ва хусусиятларига қўйиладиган талабларни ҳисобга олган ҳолда РЕМ (г/соат) қиймати оқова сувларнинг энг катта ўртача соатлик сарфи (гст/м3/соат), оқова сувларнинг ҳақиқий тушиш даври ва оқова сувлардаги модда концентрацияси (Сст/г/м³) кўпайтмаси сифатида қуйидаги формула бўйича аниқланади: РЕМ=гст·Сст.

Бунда РЕМ га мос келувчи модда массасини чиқариб ташлаш оқова сув сарфи доимий бўлганда амалга оширилиши зарур. Бу шунинг учун зарурки, формуладан кўриниб турибдики, оқова сув ҳажмининг камайиши билан РЕМ қиймати сақланиб қолганда, оқова сувдаги модда концентрацияси (дастлабки ҳисоб-китобда қабул қилинган концентрацияга нисбатан) албатта ортади.

4.7. Сув объектларининг юқори даражада ифлосланган ҳудудларида жойлашган ва аҳоли пунктлари чегарасида оқова сувларни чиқарадиган сувдан фойдаланувчилар учун РЕМни ҳисоблаш учун зарур бўлган _Сст концентрация қиймати аҳоли сувдан фойдаланиш жойларидаги сув объектлари сувида модданинг РЕМдан ошмайдиган даражада белгиланиши лозим.

Бошқа ҳолларда, оқова сувларнинг суюлтирилиши, оқова сувлар ташланадиган жойдан юқоридаги сув сифати ва табиий ўз-ўзини тозалаш жараёнларини ҳисобга олган ҳолда, формулага киритиладиган _Сст қиймати умумқабул қилинган усулга кўра ҳисоб-китоб йўли билан аниқланади.

Янгидан лойиҳалаштирилаётган объектлар учун РЕМ лойиҳалаштирилаётган корхонанинг оқова сувларини қабул қилувчи сув объекти қисмида сувдан фойдаланиш шароитларининг мумкин бўлган ўзгаришларини ҳисобга олган ҳолда белгиланади.

4.8. Сув объектлари ёки уларнинг қисмлари учун турли вазирликлар ва идораларга қарашли бир нечта корхоналар томонидан йиғилиб қолувчи ифлослантиргичлар ташланган тақдирда, РЕМ лойиҳаларини ишлаб чиқиш республика қонунчилигида белгиланган тартибда тайинланган бош ташкилот томонидан марказлаштирилган тарзда амалга оширилиши лозим.

4.9. РЕМ қийматлари маълум бир давр учун амал қилади (2.2-бандга қаранг), шундан сўнг улар келажакда сув объектларига ифлослантирувчи моддаларни оқизиш тўлиқ тўхтатилгунга қадар камайтирилиш йўналишида қайта кўриб чиқилиши керак. Бунинг учун сувдан фойдаланувчилар махсус ҳаракат режаларини ишлаб чиқишлари ва амалга оширишлари лозим.

4.10. Санитария-эпидемиология хизмати органлари ва муассасалари ҳозирги вақтда хўжалик-ичимлик ва маданий-маиший мақсадларда фойдаланилаётган ёки келажакда фойдаланиш режалаштирилган, мустақил оқова сув чиқариш тизимига эга ёки лойиҳалаштираётган ишлаб чиқариш (шу жумладан қишлоқ хўжалиги) ва турар-жой фуқаролик объектларининг ҳамда аҳоли пунктлари чегарасида жойлашган сув ҳавзаларининг ЙҚТҲларини кўриб чиқади.

4.11. ЙҚТҲ лойиҳалари, биринчи навбатда, сув ҳавзаларининг юқори даражада ифлосланган ҳудудларида (ифлосланиш индекси 2 ва 3 бўлган сув ҳавзалари ёки уларнинг қисмлари) жойлашган фаолият юритаётган корхоналар учун ишлаб чиқилади. Хўжалик-ичимлик ва маданий-маиший мақсадларда фойдаланиладиган сув ҳавзалари учун юқори ифлосланиш ҳудудларига тегишли корхоналар, шунингдек, сув ҳавзалари қисмларининг рўйхати «Аҳоли саломатлигини муҳофаза қилиш мақсадида сув ҳавзаларининг ифлосланиш даражаси ва хўжалик-ичимлик сув таъминоти ҳолатини гигиеник баҳолаш бўйича услубий тавсиялар»га (1994 й.) мувофиқ аниқланади.

4.12. ЙҚТҲ лойиҳаларини кўриб чиқиш ва тасдиқлаш тартиби республикада мавжуд бўлган ва Давлат санитария-эпидемиология назорати органлари томонидан сувдан махсус фойдаланиш учун рухсатномалар беришда қўлланиладиган тартиб билан бир хил бўлиб қолади (2-бўлимга қаранг).

4.13. ЙҚТҲ лойиҳаларини кўриб чиқиш учун тақдим этиладиган материаллар таркибида қуйидагилар бўлиши керак:

оқова сувларни оқизиш РЕМни белгилашда комплекс ҳисобга олиниши лозим бўлган корхоналар ва объектларнинг жойлашувини кўрсатган ҳолда сув объекти ёки унинг қисмининг хариталари ёки схемалари;

сувдан фойдаланиш тоифаси (тури), оқова сувларнинг аралашуви ва суюлишининг маҳаллий шароитлари ҳамда сув объектлари сувининг фон ифлосланишини ҳисобга олган ҳолда РЕМ ҳисоб-китоблари;

молиялаштириш билан тасдиқланган ва ушбу сув ҳавзасидан комплекс фойдаланиш ва муҳофаза қилиш схемасини инобатга олган ҳолда ишлаб чиқилган РЕМга эришиш бўйича сув муҳофазаси тадбирларининг идоравий режалари;

Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитасининг йўриқнома ҳужжатида белгиланган шакл бўйича оқова сувлар билан сув объектига тушадиган моддаларнинг рухсат этилган чегаравий оқизилиш миқдорини (РЧОМ) мувофиқлаштириш ва тасдиқлаш учун ҳужжат лойиҳаси.

4.14. РЕМ лойиҳаларини кўриб чиқишда сув объектлари ёки уларнинг қисмларининг ифлосланиш даражаси бўйича гигиеник таснифга мувофиқ мавжуд ифлосланишнинг хавфлилик даражасини ҳисобга олган ҳолда РЕМнинг белгиланган миқдорларига эришиш бўйича сув муҳофазаси тадбирлари режасининг мавжудлигига (тадбирларнинг хусусияти, уларни бажариш муддатлари ва бошқалар) алоҳида эътибор қаратиш зарур. Шунингдек, замонавий технологик ва махсус чора-тадбирлар билан РЕМга эришиш мумкин бўлса, вазирлик ва идоралар ишлаб чиқариш ҳажмини камайтириш, тегишли корхоналар, объектларни ёпиш (тугатиш) ёки уларнинг йўналишини ўзгартиришни кўзда тутишлари лозим.

4.15. РЧТЧ лойиҳалари фақатгина сувдан фойдаланиш нуқталарида сув сифати меъёрларига риоя этилишини таъминлаган тақдирда келишилиши мумкин. РЧТЧ лойиҳаларига эришиш муддатлари ДСЕНМ ҳудудий марказлари томонидан аниқ санитария ҳолатини ҳисобга олган ҳолда, мавжуд ифлосланишнинг хавфлилик даражасидан келиб чиқиб келишилади. Янги лойиҳаланаётган объектлар учун РЧТЧ лойиҳалари фақат лойиҳаланаётган корхонанинг оқизилиши ва оқова сувлар миқдори сувдан фойдаланиш нуқталарида рухсат этилган ифлосланиш даражасидан ошиб кетмаса келиштирилади.

4.16. РЧТЧ лойиҳалари ва сувдан махсус фойдаланиш материалларини кўриб чиқиш ва келишиш ўзаро боғлиқ бўлиши лозим. Айрим корхоналар томонидан РЧТЧга эришиш бўйича тадбирлар режасининг бажарилмаслиги навбатдаги мурожаат бўйича материалларни кўриб чиқишда сувдан махсус фойдаланишга рухсатнома беришни рад этиш учун асос бўлиши мумкин.

4.17. Фаолият юритаётган объектлар томонидан РЧТЧга риоя қилинишига қарамай, сувдан фойдаланиш нуқталарида сув таркиби ва хоссаларининг меъёрий кўрсаткичларига эришилмаган ҳолларда (масалан, технологик режимнинг ўзгариши, сув олишнинг кўпайиши, сув объектларининг гидрологик режими ўзгариши, янги корхоналар қурилиши ва бошқа сабаблар туфайли), ҳудудий ДСЕНМлар илгари тасдиқланган РЧТЧни муддатидан олдин қайта кўриб чиқиш масаласини кўтариши шарт.

Рухсат этилган чегаравий ташламалар (РЧТЧ) меъёрларини ҳисоблаш шакли

Оқова сувларнинг ҳақиқий сарфи ________________ минг м³/сутка

Оқова сувларнинг лойиҳавий сарфи __________________ минг м³/сутка

Оқова сувлар кўрсаткичлари ____________________________

Тозалаш иншоотларига келиб тушадиган ифлосланишлар концентрацияси _________

Тозалаш самарадорлиги ________________________

Оқова сувларни чиқариш шартлари ____________________

лойиҳа концентрацияси, мг/л _________________

% __________________

Амалий _______________

Концентрация мг/л __________________

% _______________________

ифлослантирувчи моддаларнинг хавфлилик синфи ________________________

РЕКМ, мг/л ____________________________________

Фон ______________________________

қабул қилувчи сувда, мг/л _____________________________

рухсат этилган концентрация, _______________________________

мг/л ________________________________

РЧТ, г/соат:

1 _____________________________

2 _____________________________

3 _____________________________

4 _____________________________

5 _____________________________

1. ККТ

2. БКТ

3. пҲ

4. Ифлослантирувчи моддалар: